Geographie van Nederlandsch-Indië
Doch daarnevens verschaft bet woud hun dierlijk voedsel en voorzien de rivieren en wateren hen van visschen. — Hunne liuizen hebbcn ze , ten einde ze minder genaakbaar te rnaken, op hooge palen gebouwd en zij zijn soms zoo groot , dat een geheele familiestam daarin bij elkander woont , hetgeen de onderlinge verdediging gemakkelijk maakt. — Iedere volksstarn is namelijk in een aantal zulke familiestammen verdeeld, ieder onder bet onafhankelijk bestuur van den stanivadcr. Wanneer een jongeling zich eene vrouw wil zoeken, moet hij daartoe bij cene andere familie gaan. — In het dagelijksch leven heeft weinig andere afwisseling plaats, dan die het jagen en visschen en de kleine verschillen aanbrengen, die zij op den duur met hunne buren bebben te verefl’enen; want zij zijn zich zelven de naasten en tevreden, wanneer zij in rust genieten kun- nen wat zij bebben verworven, maar onverzoenlijk , zoo hun door anderen beletsels in den weg gelegd worden. Gelijk zij reeds met het oog op hunne vijanden zich het uiterlijk van de wilde dieren hunner bosschen hebben trachten te geven. zoo stellen ze zich deze ook in de behandeling dier vijanden ten voorbeeld , en instinctmatig rekenen zij het over- eenkomstig de natuur, dat zij die verscheuren en verteercn, of althans de hoofden dor verslagenen medevoeren en de eetbare deelen or van verslinden in plaats van henzelven. — De natuur is voor ben bevolkt met een aantal magtige , on- zigtbare wezens, die zij als de oorzaak beschouwcn van al het leed , dat hun overkomt , en die zij zich derhalve te 64 vriend moetcn houden , daar zij anders allerlei ram pen le verwachten hebben. Of zij reeds binine beschermgoden had- den, zou ik nog niet durven tolhouden. Daarom trachten zij door geschenken, voornamelijk spijzen, hen voor zich te winnen, wanneer zij hunne hulp noodig hebben. en op allerhande wijzen hunnen wil uit te vorschen , wanneer zij het een of ander gaan heginnen , en zij laten zich door alle mogelijke beiizelingen van eenig voornemen tcrughou- den, zoo zij daarin een bewijs meenen te zien dat de goden hunnen wenschen niet gunstig zijn. En overkomt bun het leed, in den vorm van ziekte, dan zoeken zij door tal van bezweringen de verbolgen goden weder tot bedaren te brengen. § 78. Het vermoeden ligt evenwel voor de hand, dat ook in die tijden reeds een verschil van beschaving bestaan % heeff , daar, vooreerst, de eilanders op zeer ongelijke tijden de oorspronkelijke woonplaatsen van het Maleische ras kun- nen verlaten hebben, en, ten anderen, het aannemen van den invloed van een vreemd, Australisch ras, moeijelijk te vermijden is. Zulk een verschil schijnt mij al aanstonds uit enkele zaken te hlijken, die ik niet wel in de boven gegeven schets kan rijmen. Zoo schijnt, bijvoorbeeld, een grondverschil zich voor le doen in den huisbouw. Op ver- schillende eilanden ten Oosten van Sumatra en op Timor namelijk hebben de huizen, anders dan boven beschreven is, den suikerbrood- of bijenkorfvorm , een vorm, die van 65 pen lageren trap van ontwikkeling schijnt tc getuigen. Zeer enkele inalen vindt men van een wonen in boomen gewag gemaakt, hetgeen evenwel eerder als een teruggang, als een abnormale, dan als de normale toestand te beschouwen is. — Evenzoo schijnt het besmeren des ligchaams met ver- ven, waarvan men insgelijks sporen aantreft op de eerstgo- noemde eilandcn, iels ruwers dan bet tatoeeren, waarvan boven sprake .was , en op bet Australisch menschenras te wijzen. Ook het aanbidden van de hemelligchamen, dat op het eiland Timor plaats heeft, zoude men hiertoe kunnen brengen. De verscbillende manier van begraven behoort misschien ook reeds in dozen eersten tijd t’huis, zoodat men i het bijzctl.cn der lijken of althans het bewaren der beende- ren in grotlen of in gcgraven kuilen onder de huizen als een vooruitgang in beschaving der zeden zou bebben aan te merken, die nog zonder den dadelijken invloed der Hindoos kan bercikt zijn 30. § 79. Doch verliezen wij ons nict op een veld van ver- moedens. en laat bet bovenstaande daarin zijne waarheid bebben, dat het ons doe zien hoe uitgebreid en nog on- ontgonnen het veld der Oost-Indiscbe ethnographic is. Evenwel schijnt die voorstelling ons zoo reeds een be- langrijk resullaat aan de band te doen. Zoo wij al namelijk vreemde woonplaatsen als de oorspronkelijke van de Maleijers hebben aan te nemen, dan kunnen deze, wat de natuur betrcft, niet zoo geheel verschillende van hunne tegen- woordige geweest zijn, daar de nieuwe natuur, die hen omringde, niet in strijd geweest is met de eigenaardighe- den, die ben als een bijzonder ras kenmerken. Ze vonden eene gelijkc omgeving terug als die zij verlaten hadden , en zouden , wanneer zij buiten aanraking met vreemden gebleven waren , nog heden ten dage op dezelfde wijs zijn blijven voortleven, gelijk vele stammen in den grond dit nog doen, als voor duizende jaren, te weten als heersebap- pijvoerders over de dieren des wouds en de visschen des 5 Digitized by Google fit; waters, maar nimmer als de beheerschers der aarde. De ■ natuur , hoe rijk ook, onthield bun wat zij tot verdere ont- wikkeling noodig hadden. Hunne bestemming was af te hangen van nicer bevoorregte iiatuurgenooten , die zich hunner zouden willen aantrekken en zich van dezen te laten leiden, zonder verzet, ten goede of ten kwade. § 80. In de geschiedenis van de kolonisatie van den lndischen Archipel door de H indoes is nog veel duisters. I)e juiste tijd wanneer de eerste kolonislen er zijn gekomen , de plaats van waar zij kwamen en die waar zij het eerst aanlandden , kunnen nog nict met de gewenschte zekerheid worden opgcgeven. Ptolemaeus noemt reeds verscheidene eilanden van den Archipel. Bijgevolg waren de Hindoes reeds in de 2de eeuw met den Archipel bekend. Heeds in de 6de eeuw vdor het begin onzer jaartelling meent men te mogen stellen dat er van de kust van Kalinga (Koro- mandel) zeetogten oostwaarts ondernomen werden en op het drukke verkeer, dat er van daar naar Achter-lndie plaats had , in verband met de overleveringen der Javanen , grondt men de meening, dat de Hindoes uit die streken naar den Archipel gekomen zijn 31 . Dat eindelijk Java het eiland zou geweest zijn en zelfs meer bepaald de Zuidkust daarvan de plaats, waar zij het eerst zouden zijn aangeland , besluit men uit de Javaansche overleveringen alleen. In de beide eerste gevolgtrekkingen kan men berusten. De laatste is aan twijfel onderhevig. Waarschijnlijk is het dat de Noordkust van Sumatra eerder door de Hindoes ontdekt is dan Java. Uit het Noorden zijn zij dan waar- schijnlijk verder door de straat van Malaka zuidwaarts getrokken, en zoo moeten zij Java bereikt hebben. Op Java hebben de Hindoes zich neergezet en er een rijk gesticht, dat zeer magtig geweest is en tot het laatsl van de 15de eeuw bestaan heeft. De geschiedenis van dat rijk is echler zoo doorweven met my then, dat het tot nog toe niet gelukt is, daarin een vasten grond te vinden om Digitized by Google 07 verder op voorl te bouwcn. Wanneer men intusschen en den voorraad volksverhalen 6n de overgeblevene mines en inscripties aanziet, die nog op hunne verklaring wachten, dan behoeft men niet te wanhopen aan de mogelijkheid van ook over dat duistere tijdperk mettertijd eenig meerder licht te zullen zien opgaan. Of nu de Indische beschaving zich van dat Hindoe- Javaansche rijk over den Archipel verbreid heeft, of dat zij haren invloed in verschillende deelen van den Ar- chipel regtstreeks heeft doen gevoelen , is nog niet uitge- maakt. Misschien beeft bet een zoowcl als het ander plaats gehad en hebben de Maleijers en Javanen voortgezet, wat de Hindoes reeds begonnen hadden. Eerie blijvende vestiging echter schijnen de Hindoes alleen op de kusten van bet Maleische schiereiland en nog meer op Java gehad te hebben. Daarna is in de binnenlandcn van Midden- Sumatra en op de Zuidkust van Borneo de Hindoesche in- vloed het grootst geweest, maar de rijkcn van Menang- kabau op Sumatra en dat van Bandjar op dat andere eiland zijn bcide van Ilindoe-Javaanschen oorsprong. Ver- der bespeurt men den invloed van het Hindoeisme tot in de Molukken , die waarschijnlijk reeds vroeg door hande- laars van Java bezocht geweest zijn. Het. minst misschien is hij op *le eilanden ten Westen van Sumatra en in het Zuid-oosten van den Archipel, Timor enz. doorgedrongen. § 81. Het voortreffelijkste geschenk, dat de Hindoes aan de bewoners van den Archipel gebracht hebben, is de rijst en de kunst van die te cultiveren. Daarmede was een groote stap ter beschaving van de inlanders gedaan. Zulk eene culluur toch kon niet op zich zelve staan: zij vereischte bewerking van ijzer voor de al was het ook nog zoo ge- brekkige Iandbouw-werktuigen, het bezit van tarn vee, als ploeg- of als trekvee , en een kunstigen aanleg der velden, om partij te trekken van het aanwezige water. Zoo leer- den de inlanders van de Hindoes om hun voordeel te Digitized by Google 08 doen met den delfstoffelijken rijkdom van hun land, vooral met het ijzer, in welks bewcrking hunne meesters het reeds zoo ver hadden gebracht. Spoedig zal de exploitatie van andere mineralen gevolgd zijn en bij dc voegzamer kleeding , die de inlanders aannamen , zullen ook weldra gouden versierselen niet meer ontbrokcn hebben. Maar wat in dit opzigt van meer belang was , het weven , ook dit leerden zij van hunne weldoeners en daarmede moest de kunst van katoen en garen spinnen en de aanbouw der daartoe noodige grondstoffen gepaard gaan. Tot de nultige gewassen, die zij gingen aankweeken, behooren ook de verfplanten , waarvan zij echter in den wilden toestand, vbbr de komst der Hindoes, reeds verscheidene moeten ge- kcnd hebben. Ook met vele andere voortbrengselen uit het plantenrijk zal dit wel het geval geweest zijn. Zoo kun- nen hun bij v. de suiker en gegisle plantensappen reeds vroeger bekend geweest zijn, maar of zij daartegen bijv. de karnfer en de peper al kenden , is minder waar- schijnlijk. § 82. Openden de Hindoes aan de arme eilandbewoners de oogen voor de schatten van hun grond en vergrootten zij die weldaad door mededeeling van hetgeen zij zelven bezaten, maar wat dezen ontbrak, eene tweede weldaad was het, dat zij hun leerden hoe door ondecling vreed- zaam verkeer die welvaart zich allerwege verspreiden moest. De inlanders waren vbbr de komst der Hindoes zoo geheel de kinderen hunner bosschen en zoo geheel gebonden aan het plekje gronds , waar zij geboren werden , dat men zon- der stellig bewijs van het tegendeel niet ligt zou kunnen aannemen dat scheepvaart hun destijds reeds bekend was. De Hindoes hebben een uitgebreiden zeehandel door den geheelen Archipel in het leven geroepen , terwijl zonder twijfel de landhandel insgelijks eerst ontstaan is , torn meerdere behoeften de voortbrengselen van eigen grond ongenoegzaam begonnen te doen zijn. De kustbewoners Digitized by Google GO van het Maleische schiereiland en van Java hehben het eerst het voorbeeld der Hindoes gevolgd en het is merk- waardig hoe in een eenvoudig spraakgebruik nog heden het bewijs is bewaard gebleven van een toestand , toen de oor- spronkelijke bevolking des eilands zich nog meestal in de diepere binnenlanden hunner eilanden schuil hield. De rivieren namelijk worden gerekend aan hunne mondingen te beginnen , zoodat de zijtakken die zich aan de linker- en regteroevers met haar vereenigen , anders dan bij ons plaats heeft, regter- en linkerzijtakken geheeten worden, al naar dat zij aan de regter- of linkerhand der opvarenden ge- legen zijn (§ 23). Dat het gebruik van maten en gewigten geheel onder Hindoeschen invloed gestaan heeft , kan na het bovenstaande wel aan geen twijfel onderworpen zijn. § 83. Materiele welvaart door het opwekken van gevoel voor behoeften, dit was de groote hefboom, het leven wek- kend beginsel, waardoor de Hindoes de inlanders tot een hoogeren trap van beschaving gebracht hebben. Deze is overal doorgedrongen , waar zij middellijk of onmiddellijk met de inlanders in aanraking geweest zijn. Over ’t algc- meen echter zal men hierbij wel meer aan het voorbeeld, dan aan eene opzettelijke mededeeling der Hindoes te den- ken hebben. De Hindoes hebben zich onder de inboorlingen nedergezet en bun maatschappelijk leven in den Archipel overgebracht. Op Java , waar dit in den vollen zin des woords plaats had , is de bevolking sterk gehindoeiseerd geweest. Elders had dit niet in zulk eene mate plaats. Maar zoo groot was de kracht van dat leven wekkend be- ginsel, dat de Hindoes aanbrachlen, dat het zich door den geheelen Archipel verspreidde. En in het gevolg van de stoflelijke welvaart kwamen de godsdienst en haar in- vloed op het dagelijksch leven en een tal van gebruiken, die met deze in een meer of minder naauw verband stonden. Digitized by Google 70 § 84. Dc Hindoos zijn niet in den Archipel gekomen om er hunne godsdienst to brengen. Ze waren or even verdraagzaam als jegens de oorspronkelijke bcwoners van hun eigen land. Zell's op Java, waar zij cr de inagt toe zouden gehad hcbben en zij hunne eeredienst ook indcr- daad met haren ganschen omvang van tempels en pleg- tigheden hebben ingcvoerd, gelijk nog tegenwoordig zoo vele mines op dat eiland gcluigen, zells daar hebben zij den inboorlingen hunne godcn gelalen en ze zells onder hun eigene opgenomen. OvcVal waar Hindoos of Hindoo- Javanen zich in grooten gelale hebben gevestigd , is de godsvereering zeker zoovccl rnogelijk op den voet geschoeid geweest van die van bet moedcrland; maar de inwoners, die hen slechts tijdelijk op hunne stranden zagen verschij- nen of hunne godsvereering van elders hadden leeren ken- nen, namen uit eigen beweging van hen over wat over te nernen was. De goden, die de magtigc vrecmdelingen aan- baden, vonden spoedig eene plaats onder hunne eigene, ja, zij verkregen daaronder zelfs den voorrang, en met het geloof aan een voortbestaan , dat zij insgelijks overnamen , kregeu de geesten der overledenen mede hun aandeel aan de gods- dienstige vereering. De invlocd van de meer ontwikkelde godsdienst der Hindocs bepaalde zich hierhij niet. Ook in het rnaatschappelijk en huiselijk levcn bracht zij verandering le weeg. Godsoordeelen en wetten tegen onreinheid , het bekcnde taboe der Zuidzec-eilanden , bet pamali in den Oost-Indischen Archipel, zijn vermoedelijk , althans de eerslen, van Indischen oorsprong. De heiligheid, die zij aan sommige plaatsen en boomen toeschrijven , zullen deze wel reeds vobr de komst der Hindoos bezelen hebben. En het waren natuurlijk niet alleen gebruiken, die meer of minder met de godsdienst in verband stonden, die de inboorlingen van de Hindoes overnamen. De pajoeng en de kris zijn van hen afkoinstig. Het betelkaauwen hebben ze van hen ge- lcerd ; welligt ook het doorboren der ooren , waarvan de Digitized by Google 71 bovenmatige overdrijving bij vele stammcn een eigenaardig kenmerk geworden is. Voorts allerlei dierengevechten cn andere spelen. Bij het huwelijk zijn het in den Arcbipel zeer algemeenc koopen der bruid van hare ouders , of, bij onvermogen daar- toe van de zijde des bruidegoms, eene langere of kortere dienstbaarheid van dezen in de woning zijns schoonvaders , even als de rol, die de betel en de rijst bij de trouw- plegtigheden spelen, zeer waarschijnlijk van de Hindoes af- komstig, en zoo insgelijks de gewoonte, die men zelfs bij de Alfoeren in de Molukken vindt, dat de vrouw na het overlijden van haren man het eigendom wordt van diens brooder. Bij het overlijden kan ik bij ^de minder beschaafde stammen dien invloed slechts terug vinden in de wijziging, die het geloof aan een voortbestaan in zoover in de begrafenis gebracht heeft, dat ter begeleiding van den afgestorvene en tot zijn dienst in eene andere wereld menschen gedood en kostbaarheden op het graf vernield worden. — Slavernij kende men in den tijd der Hindoes nog niet in den zin, dien latere tijden daaraan hechten. Het werken ter aflossing van schulden , het zoogenaamde pandelingschap , grensde daaraan; maar erfelijke slavernij en de ruwe behandeling der onderhoorigen waren den Hindoes vreemd, even als die van de zwakkere sekse. Heerendiensten kan men zich als in den oorsprong reeds van vroegere dagteekening dan de komst der Hindoes voorstellen, voor zoover men dien naam zou willen geven aan diensten betoond in het alge- meen belang, dat toen nog met farniliebelang gelijk stond. Vrijstelling van bevoorrechte pcrsonen, zoo als bij de Hin- does, kunnen den inlander voor het eerst een begrip van vrijheid gegeven hebben als tegenovergesteld aan dwang. — En zoo ontmoct men in andere instellingen , zoo als in die van het bestuur des lands, van den Vorst met zijn plaats- vervanger en raden, tot aan dat der dorpen, van het land- bezit, het leger, telkens, wat op oorspronkelijke Hindoesche Digitized by Google 72 toestanden schijnt been te wijzen, en bij dieper indringen in dc gewoonten en insteliingen der Oost-Indische volken , gepaard aan cone naauwkeurige studie van hel vroegere llindoesclie volksleven, zal men daarvan zonder twijfel nog veel onvcrwachtc voorbeelden vinden en veel onzekers lot zekerheid zien overgaan. Hoe bet zij, al niogt bet later blijken, dat wij sorns ten onrechte aan Hindocisine toeschreven , wat daarin zijn oor- sprong niet heeft, loch zal bet veeleer bevesligiug dan het tegendecl erlangen, dat alle meerdere beschaving in den Archipel gebeel Hindoesch is , en het oordecl nicer en meer gegrond blijken, dat zonder de Hindoes de Oost-lndiscbe eilanders nog beden niet veel hooger zouden staan dan de inboorlingcn van Australia. § 85. In de dertiende eeuw werd de godsdienst van Mohammed voor het eerst op de IVoordkust van Sumatra en te Malaka gepredikt en twee eeuwen later was het Hindoesche rijk op Java voor de magi der Mohamincdanen bezweken. De Vorsten van Malaka, van hunne mededin- gers verlost, verkregen hierdoor een gelijk overwigt in den Archipel, als deze weleer bezeten hadden, en onder hunne vanen kon de Islam zich snel uilbreiden. Ilier en daar hield hel Hindoeisme zich evenwel nog eenigen tijd staande. Op Bali lot op beden. — In de plaals daarvan kwamen nu de Koran en de daarop gevesligde staats- en maatschappe- lijke insteliingen. De Mohainmedanen vermogten intusschen wel veel door hunnen ijver voor den Islam, maar toeh niet alles. Onderdrukken konden zij, niet uitroeijen. Kon al de openlijke vereering van eenen Siva en Boeddha niet meer plaats liebben als vooriieen, tocli bleven de inlanders, die geen fanatieke bekeerlingen geworden waren, zoovecl zij konden, even als onder de Hindoesche heerschappij , die het deels verdragen had, deels ook niet had kunnen ver- hinderen, hunne eigene goden eerbiedigen, de goden van bun ras, de goede en kwadc geesten van de boomen en Digitized by Google rm m* /O stroomen , de spookgestalten , die zulk een invloed op hun leven uitoefenden , al zou voortaan ook Allah , de geduchte god hunner overheerschers , eene plaats naast of zelfs hoven de goden innemen, die zij vroeger door de Hindoes hadden leeren kennen , en hunne openlijkc hulde voor zich alleen verlangen. Hoe konden ze ook anders? En wat hen zeker van de Hindoesche godenleer het ineest geboeid had, de mythen van goden en heroen, vereeuwigd in de gebrekkige nabootsingen der Hindoesche epopeen en drama's, hunne wajang-vertooningen, gaf hun een tegenwigt tegen de instel- lingen van den Islam, die zc zich moesten laten welge- vallen; ja zooveel mogclijk maakten zij zich tot dat doel zelfs de legenden van den Islam ten nutte. Zoo ging het in het land, waar het Hindoeisme de dicpste wortels had geschoten en de Islam dit volkomen verving: zoo ging het elders, onder andere verhoudingen. De Javanen waren nim- mer Hindoes; evenmin, waarschijnlijk veel minder zelfs, zijn zij heden Mohammedanen. Mohammedaansch is de openbare godsdienst en wat daarmede zamenhangt, Moham- medaansch is de maatschappij zoo men wil , in zoover die door den Koran beheerscht wordt; doch het is een Moham- medaansche Slaat met een aantal Mohammedaansche pries- ters, maar met eene bevolking, die slechts Mohammedaansch is in sommige opzigtcn en in andere, daar zij eene stcrke gehechtheid bezit aan oude gewoonten , gelijk dit ieder mensch, wel vooral doch niet uitsluitend bij mindere ont- wikkeling, eigen is, — in andere nog Iiindoesch, in andere wederom nog heidensch is geblcven. Met hart en ver- slaud is zij geheel dit laatste alleen. Elders echter is de toestand eenigzins anders. zich legelijk met de omhelzing van den Islam dien naam Digitized by Google 74 gaven en zoo doende voortaan tot de magthebbende partij behoorden. Maleijer cn Mohammedan n zijn daardoor in vele streken woordcn van eenerlei beteekenis geworden en het springt in ’t oog tot welk cenc verwarring in de ethno- graphic die gewoonte aanleiding moet geven , waar men som- tijds allerlei verschillende volksstammen met den naam van Maleijer benoemd vindt. In zulke staten brengt derhalve het eigenbelang de inwoners vrijwillig tot het Mohamme- danisme en worden de beletsclcn daartegen , zoo die er zijn, gcmakkelijker overwonnen. Is men met den naam te vreden , dan is tegenwoordig verreweg het grootste gedeelte der inlandschc bevolking Mohammedaansch ; de verhouding zal wel bij de 1)0 procent zijn. § 86. Even als de inboorlingen den invloed van de komst der Hindoes ondervonden hebben door de verbetc- ring van hunnen toestand en de daarmede noodvvendig zamenhangende vooruitgang in beschaving, al brachten de Hindoes in bun gevolg ook andere zaken mode, die een minder fraaijen tegenhanger daarbij leveren, — zoo hecft ook de invloed der Arabieren zich op den toestand der inboor- lingen doen gevoelen. Doch bier is de schoone voorstelling omgekecrd. I)c Arabieren hebben zich weinig of niet ingclalen met hetgcen niet in dadelijk verband stond met hunne godsdienst, en zoo derhalve, van den ccnen kant , bun invloed op de uiterlijke eeredienst en wat daarmede in verband staat , en dat is zeker veel, van groot gewigt is, van den anderen kant hebben zij in de toestanden die zij vonden, weinig verandering gebracht. En toch is bun voorbceld niet zonder treurigc gevolgen geweest. Naasl de uitbreiding hunner godsdienst stond bij de Arabieren het eigenbelang, en waar zij, of licver de door hen be- keerde Maleijers, gelijk weldra gesehiedde, de oppermagt in handen kregen, zoo als in een aantal streken het gcval was, waar zich thans Mohammedaansche Maleijers neer- zett’en, daar stond de heidensche bevolking weldra aan Digitized by Google 75 ♦ onderdrukking en afpersing bloot , cn de menschenroof, die le land en ter zee begon gcdreven te worden, werd allcngs een volkomen stelsel van slavenhandel en zeeroof. 5 87. Gischoon nu echter de komst der Ilindoes in vergelijking met die der Arabicren een zegen, en deze een ramp voor de Oost-Indische eilanders mag genoemd wor- den, zoo staan beiden toch in een opzigt volkomen gelijk, dat zij op den inlellectuelen en morelen toestand geen andcren dan een middelijken invlocd gehad hebben. A1 werkte bet voorbeeld der Ilindoes in vele opzigten gunstig, dat der Arabiercn lioogst ongunstig, zoo hebben toch ook de Ilindoes wcl waarschijnlijk niet onmiddellijk op de be- schaving der inboorlingen trachtcn te werken, althans niet in den zin, waarin men (lit tegenwoordig zou opvatten. Maar bij bet lange vcrkeer tusschen beide rassen was dit ook niet noodig ; immers zulk een beschavcnd ondcrwijs is niet anders dan eerie krachl om de vruchten wat spoediger te doen rijpen , die door omgang toch gewonnen moesten worden. En wanneer wij nu zien hoe de bevolking der Oost-Indische cilanden, na zeker eeuwen lang in hunne bosschen voortgeleefd te hebben, de eerie stam van den andcren slechts door meer of minder bedrevcnheid in het zich vcrschaffen der dagelijksche levensbenoodigdheden onderseheiden , wederom eeuwen lang — minstens vijftien — ondcr den invlocd van Ilindoesche geestbeschaving gestaan lieeft; maar dat de geest van hel Hindoeisme, in plaats van door zijne aanraking eene geestelijkc ontwikkeling bij de inlanders in het levcn te hebben geroepen , die zelfstandig rijpte, toch niet anders dan een gehccl afhankelijk uavol- gen van een gegeven voorbeeld bij hen heeft kunnen opwekken, zoo zelfs, dat waar dit voorbeeld, gelijk in de literatuur , uit den aard der zaak tot meer zelfstandige navolging dwong, deze hoogst gebrekkig was, — moet men dan niet tot het besluit komcn, dat het volk niets uit zich zelf geworden is, maar al wat het geworden is te Digitized by Google ,76 danken heed aan anderen? Trouwens waar de aaidcg tot zelfstandige ontwikkeling ontbreekt, kan hij niet van bui- ten aangebragt worden. De geschicdenis der Maleische beschaving geef’t. ons recht tot bet vermoeden dat het Maleische ras dien aanleg, dien kiem van hoogere, van zelfstandige geest beschaving ten eenenmale mist. § 88. En zonder zelfstandigheid geen eigen karakter. t Karakter van de Oost-Indische eilandbewoners is geen ander dan dat van alle andere volken, die onder gelijke ornstandigheden verkeeren, dan dat van die klassen der maatschappij ook in beschaafde landen , bij wie de zelf- standige ontwikkeling nog Diet begonnen is. Ze zijn als kinderen, zorgeloos, onnadenkend, gcheel afhankelijk van de buitenwereld en daardoor vatbaar voor goede, vatbaar voor kwade neigingen; een ras dat leiding noodig hceft en dat, zoo het niet zal achteruitgaan op den weg tot dien graad van ontwikkeling, waarvoor bet zal blijkcn vatbaar te zijn, die leiding .wel niminer zal kunnen ontberen. II. Java. § 89. Het eiland Java is begrepen tusschen 9° 7' (St. Niko- laaspunt) en 8° 30' (Zuidkaap) Z. B. en tusschen 102° 55' en 11 2° 20' 0. L. Zijnc grootste lengte, gerekend van Straat Soenda uit de Peperbaai tot Banjoewangi , over den Gedc, Slamat, Lawoe , Tcnger enz. , is ong. HO g. m. : de grootste breedle, van K. Boegil tot de Zuidkust van Djog- jokarta, digt bij de grenzen van Soerakarla, langs eenc lijn die loodregl op de vorige staat, is 26 g. m. , de kleinste, van beoosten Probolinggo tot de baai van Dampar, is 7 h g. in. De vlakle-inhoud is 2315 vierk. g. m. De ontwikkeling der kusten is als 1 : 2,64. § 90. De Noordkust van Java, die door de Javazee be- spoeld wordt, is veel minder regelmatig dan de Zuidkust. Voorai in het midden, tusschen K. Indrainajoe en Djapara, Digitized by Google 77 en in het Oosten, tusschen Soerabaja en T. Tjina, vormt zij groote bogten. Het strand is over ’t geheel ook veel vlakker langs de Noord- dan langs de Zuidkust, waar de alluviale zoom slechts in weinige strcken zulk eene breedle heeft als langs de Javazee, alwaar hij zich, vooral in t Wes ten , verscheiden mijlen ver in het binnenland uitstrekt. Van daar dat er aan de Noordkust slechts opene reeden en enkele opene baaijen, zoo als die van Bantam, worden aangetrolfen , terwijl de steilere Zuidkust hier en daar schoone baaijen en havens vormt, zoo als de Wijnkoops- baai, de Zandbaai, de Penandjoeng-baai en de baaijen van Patjitan, Panggoel, Soembreng, Prigi (de Segdrd wedi) en Gradjagan. In de straten Soenda en Bah komen hier nog de Meeuwen-, de Welkomst- en de Peperbaai, alsmede de baai van Pam pang bij. Van de Kapen en Hoeken , die de kusten vormen , mogen hier genoemd worden St. Nikolaaspunt, Ontong-Java, H. v. Krawang, H. v. Indramajoe, Tandjoeng Boegil, Pangka, Tjina en Sedano op de Noord-, T. lkan en de Oost-Kaap op de Dost-, de Zuidkaap, K. Mandarari en Antjol op de Zuid-, en Java-Hoofd en de verschillende uitstekende punten in Straat Soenda op de Wcstkust. § 91. Java kan geographisch in twee deelen verdeeld worden, waarvan de bergen (goenoeug) Merapi en Merbaboe ongeveer de scheiding vormen. West- Java is door zijn bouw , zijn klimaat en den aard zijner gronden en daar- mede zamenhangende vegetatic zeer in ’t oog loopend van Oost-Java onderschciden. Een lengte- profiel van het eiland doet al aanstonds ont- waren, dat het Westelijk gedeelte van Java over ’t algemeen meer massief is dan het Oostelijke. In het Westen komt nog eene enkele pluteau-vorming voor, welke aan die van Sumatra herinnert, waar men zulke vormen veel aantreft, en het binnenland is er hooger en vormt, bijvoorbeeld , van bewesten den Salak tot aan den Merbaboe een lange strook , Digitized by Google 78 die nergens onder de 1000 voet daalt. Anders is dit in Oost-Java. Daar zoude, als men de zee tot die hoogte kon laten rijzen , niets meer te zien zijn , dan enkele langere of kortere smalle eilanden in t Zuiden, door de overstroo- rning van het Zuidelijk gebergte ontstaan, en een aantal pieken van vulkanen, die als ronde eilandjes boven den spiegel der zee zouden uitsteken. Tusschen de Oostelijke vulkanen, reeds met Kadoe, maar vooral met Soerakarta en dus bij den Merbaboc en den Merapi begirmende, iiggen overal lage streken. De hoofd- plaatsen Kediri en Madioen Iiggen naauwelijks 200 voet boven de zee. S616 ligt niet veel hooger. Daarentegen ligt bet plateau van Bandoeng, het uitgestrektstc van het ciland, ruiin 2000 voet hoog. § 92. De vulkanen, die men van bet Westen tot het Oosten zich op vrij gelijke afstanden over het gebeele ciland ziet opvolgen, Iiggen voor een groot gedeelte in eene regtc lijn, die aan de Peperbaai begint en in t naauwste van Straat Bali eindigl. ’t Zijn de Salak, Ged£, Slamat, Soem- bing, Merbaboe, La woe, Tenger, Lamongan, Jang en Baoen 32. Een weinig ten Noorden van die lijn Iiggen de Tangkoeban- prahoe, Tjerm£, Senddro, Andjoeno en Idjen, en ten Zui- den: de Merapi, Wilis, Keloet en Kawi. Verder in het Zuiden ligt de reus der Javaanschc bergen , de Smeroe , die in het systeem van het Tenger -gebergte behoort, even als de G. Ringgit aan de Straat van Madoera met bet Jang- gebergte zamenbangt. Noordelijk van deze lijn Iiggen in Oost-Java, daar waar het eiland de grootste ‘breedte heeft, twee rijen kalkgeberg- ten, die nog geen 1000 voet hoog zijn. Het neptunisch gebergte van de Zuidkusl bereikt meestal eene grooterc hoogte en valt langs een vrij groot gedeelte dier kust, alleen de strandvlaklen van Banjoemas en Bagelen en die van Poeger uitgezonderd , om de veel kleinere aan de mondin- gen van vele riviertjes niet te noemen, vrij steil in zee; Digitized by Google 79 het loopt in het Oosten met de vulkaanrij evenwijdig en is daar op enkele plaatsen door hoogere streken mede ver- bonden. § 95. Maar in hel Weslen van Java wordt de verhouding der gebergten meer ingewikkeld. omdat de lagc landen, die Oost-Java karakteriseeren , er ontbreken, wanneer men al- thans het alluviale land van de Noordkust, dat anders juist bier eene aanmerkelijke breedle heed , niet in rekening brengt. Trouwens het lage land strekt zich hier niet verder uit dan lot den noordelijken voet van het gebergte, en ligt. er niet tusschen in, omdat de bergen bier niet zoo geiso- leerd zijn als in het Oosten des eilands. Bantam zou echter bij eene daling van het eiland of, wat hetzelfde is, eene rijzing der zee, zoo als die boven ver- ondcrsteld werd, reeds van de hoofdmassa der bergen van de Preanger-landen zijn afgescheiden , en slechts de Karang en de Poelasari, alsmede enkele toppen van de Zuid-Ban- tamsche bergen zouden zich nog boven de wateren ver- heffen. Eerst bij den Salak krijgt het bergland uitgebreider afmetingen. Ten Zuiden namelijk van dezen en van den Gede strekt zich eene bergketen uit van de Wijnkoops- baai tot aan den G. Tangkoeban-prahoe, die over een groot gedeelte , tot aan dc Tji-Sokan , den naam draagt van G. Kendeng. Zij loopt eerst langs den linkeroever der Tji-Mandiri, gaat verder in dezelfde rigting voort en wordt slechts door de Tji-Sokan en de Tji-Taroem gesneden. Van den G. Tangkoeban-prahoe af verandert zij van rigting en loopt, de grenzen vormende van de regentschappen Bandoeng en Soemedang, door tot daar waar het dal der Tji-Manoek haar al'breekt, aan de regterzijde van welke rivier het terrein zich weder verheft tot het Tjerebonsche gebergte. Vulkanen zijn er, behalve de genoemde berg Tangkoeban- prahoe, geen in die geheele keten, t geen niet wegneemt, dat het terrein ook elders, zoo als bijvoorbeeld ten Noorden van de Wijnkoops-baai , sporen van vulcaniciteit vertoont. \ Digitized by Google so De uitgebrande vulkaan Tam pom as ligt geisoleerd ten Noor- den van dit gebergte. § 91. Eene twccde bcrgketen is de Goenoeng Breng- breng, die van het Zuiderstrand , langs den linkeroever der Tji-Boeni tot aan den G. Patoea Ioopt, van waar het gebergte zicfi langs de grenzen van Bandoeng, Tjiandjoeren Soekapoera tot den G. Tjikora'i uitstrekt. In dit laatste gedeelte verheft zich, behalve de beide genocmde vulkanen, nog de G. Pepan- dajan. — Ten Westen van den G. Patoea wordt dit ge- bergte door een ander aan wecrszijden der Tji-Sokan, en aan den regteroever van doze ook weder G. Kendeng ge- heeten, met de vorige kelen verbonden. Zoowel van dit als vooral van de nicer oostelijke Zuiderbergreeks gaan een aantal lakken naar het Zuiderstrand af. Vulkanen zijn er in deze gebergten geene. Doch tusschen de Noordelijke en Zuidelijke bcrgketen en Oostelijk van den G. Tangkoebaa-prahoe en den G. Patoea ligt een waar vulkanisch bergland , dat bet oostelijk gedeelte van het regentschap Bandoeng en de regentschappen Lim- banga en Soemedang bevat. In bet Zuid-oosten van Ban- doeng liggen dc uitgebrande vulkanen Malawar en Wajang. Het bergland, waarvan deze de boogste loppen zijn en dc reeds beschrevene Noordelijke bergketen sluiten eene vlakte in, die op ongeveer G g. m. lengte een vierde daarvan tot gemiddelde breedte heeft. Dit is bet plateau van Bandoeng, dat doorstroomd wordt door de Tji-Taroem. T-en Oosten wordt dit plateau bepaald door eene keten, die den G. Pepandajan met de Noordelijke keten verbindt en waarin zich onder andere de G. Goentoer verheft. Oostelijk van dit dwarsgebergte ligt het sehoone dal van Garoet, dat naar het Zuiden toe rijzende,. gemiddeld eene hoogte zal hebben, die niet veel van die van bet plateau van Bandoeng verschilt. Het wordt van bet Zuiden naar het. Noorden door de Tji Manoek doorstroomd. Ten Oosten is dit dal wederom begrensd door eene bergketen, die Digitized by Google 81 don G. Tjikorai mel liet noordelijk gebergte, waar dit in dc rcsidcnlie Tjerebon overgaat, vcreenigt. Tot die kelen behooren de G. Galoenggoeng en de G. Telagabodas. a3. Van de bergtoppen, die zich in bet beschrcvcn bergland verheffcn, zijn de G. Tjikorai, Patoea, Pepandajan cn Mala- war dc boogste. Zij gaan de 7000 voet te boven, maar bcreiken de 9000 voet, zoo als de Cede, nog niet. In hot middelstc gedeelte des eilands slrekt zich eon enkele ketcn, van welke eene menigte takkcn naar bet Zuiden loopen, van het Tjerebonsche gebergte tot den Dieng en den Ocngaran uit. Daarin rijst de Slamat omhoog, eon der vijf boogste bergen van Java. Wanneer namclijk de zee 10000 voet hoog sleeg, dan zouden zich allecn nog maar dc Slamat, de Socmbing, de La woe, dc Ardjoeno, en de Sineroc, en stceg zij nog 1000 voet hooger, dan zou allecn de laatste zich al$ een klein eiland in de uitgestrekle zee voordoen, waaronder alsdan de geheele Oosl-Indiscbe Arcbi- pel, op enkele punten na, zou bedolven zijn. § 95. De eenige groote rivier van Java is de Bengawan of Rivier van Sold. Zij ontspringt op bet gebergte tusschen Soerakarta en Patjitan, doorloopt de eerstgenoemde resi- dentie van het Zuiden naar het Noorden, wendl zicli dan oostwaarts door Madioen en Rembang en valt, digt bij Si- dajoe, na ecncn loop van 70 g. m. in zee. De Rivier van Madioen, die, uit het Zuiden komende, bij Ngawi zich met haar vcreenigt, is de eenige zijtak van aanbelang, dien zij opneemt. ’t Is insgelijks bij Ngawi, dat zij de zuide- lijke keten der kalkbergen doorbreekt, die wij boven heb- ben leeren kennen , langs welker noordelijken voet zij haren verdercn loop voortzet. Niet veel kleiner dan de voorgaande is de Brantas of Rivier van Kediri. Zij ontspringt in Malang aan den oos- telijken voet van den Ardjoend, loopt eerst zuidwaarts, vervolgens westwaarts om het Kawi- en Keloet-gebergte heen , wendt zich in de residentie Kediri weder noordwaarts G Digitized by Google 82 on vloeit, in de residence Soerabaja gekomen, ten laatste naar de straat van Madoera, die zij met een noordelijken arm , de Kali-Mas of Rivier van Soerabaja , bij de hoofdplaats der residentie, en met een zuidelijken, de K. P6rong, digt bij Bangil bereikt. Bestonden de hoogten van Lawang niet, die het Ardjoend-gebergte met den Tenger verbinden, dan zouden de Ardjoend, Kawi en Keloet van alle kanten, even als een eiland, door water omringd zijn, en wel grootendeels door het water van eene enkele rivier, die er bijna geheel omheen slingert. Ook de Wilis en de Lawoe zijn bijna aan alle zijden van rivieren omringd: de Wilis ten Oosten door de Brantas en ten Westen door de Rivier van Madioen, welker beider takken zich aan den noorde- lijken en zuidelijken voet van dien berg bijkans ontmoeten, en de Lawoe ten Oosten door de Rivier van Madioen, ten Noorden en ten Westen door de Rivier van S616 en ten Zniden door zijtakken van beiden, die tot op geringen af- sland elkander naderen. Verder naar het Westen heeft dit verschijnsel eener bijkans volkomen omstrooming van vul- kanen niet meer plaats. De derde belangrijke rivier van Oost-Java , ofschoon veel kleiner dan de beide vorige, is de Rivier van Tangoelangin, die door de Serang, die uit het Zuid-westen, van den Merbaboe komt, en de Loese, die in t Oosten, in het Blorasche, ontspringt, gevormd wordt. Zij valt benoorden Demak in zee en vormt een eind ver de grenzen van Samarang en Djapara. Het vierde stroomgebied , dat in aanmerking komt , is dat van de vlakten van Lemadjang en Poeger in t Zuiden en van Bond6w6so en Panaroekan in ’t Noorden. Waren de Jang en Raoen niet door een smallen zadel verbonden , dan zou er van Panaroekan aan de Noord- tot Poeger aan de Zuidkust een waterweg kunnen bestaan langs de rivieren Sampejan en Bedoedang. § 96. In Midden-Java brengt de geringe breedte van Digitized by Google het eiland on do horgkelon, dio daar in do longle door- heenloopt , van zolf mode, dal er goon groote rivieren zijn kunnen. Do groolsle vloeijen naar dc Zuidkust , t. w. de Serajoe of Rivier van Banjoemas, de Bogdwonto of Rivier van Bagelen, on dc Prdgd, die met haren zijtak de EI6 de residentie Kedoc doorstroomt on in Djokjokarta , niet ver van de Opak, in zoo valt. De riviertjes aan de Noordkust zijn kustrivieren, gelijk cr hondcrde op Java zijn en die hunne bekendheid alleen le danken hobben aan de plaat- sen die er aan gelegen zijn en naar welke zij, gelijk ook dikwijls de grootere rivieren , genoemd worden. Zoo bijv. de rivieren van Demak , Samarang, Pekalongan, Tegal enz. De grensrivier tusschen Samarang en Pekalongan heet Koetd, die tusschen deze residentie en Tegal, Oeloe-djami. Midden- en West-Java worden tusschen Tegal en Tjerebon door de rivier van Losari, en tusschen Banjoemas en do Preanger- Regentschappen door de Tji-Tandoci begrensd , welke laalste onder de nicer aanzienlijke van bet eiland mag gerekend worden. Van Westelijk Java zijn de rivieren Tji-Taroem en Tji- Manoek de belangrijksle en de eenige, die door het Noor- der-grensgebergle van de Preanger-Regentschappen heen- breken. De eerste ontspringt in een der rawa’s^ die aan den oostelijken voet van den G. Wajang liggen, loopt van daar naar het Noorden , doorstroomt vervolgens in eene westelijke rigting het geheele plateau van Bandoeng , wendt zich daarop weder noordwaarts, breekt door het grensgebergte tusschen de residentien Preanger en Krawang, en vloeit als Rivier van Krawang bij den hoek van dien naam met eenige armen in zee. De Tji-Sokan is de eenige zijtak van belang, dien zij opneemt. De Tji-Manoek komt van den Pepandajan en den Tjikorai , doorstroomt het dal van Garoet en bereikt, daar waar dc groote postweg die snijdt, de grenzen van Tjerebon, in 84 welke residence zij bij Indramajoe met twee armen in zee valt. Van de zuidelijke kustrivieren komen de Tji-Mandiri, Tji-Boeni en Tji-Woelan het meest in aanmerking. Van die aan de noordkust in zee vallen, de Tji-Oedjong of Kali Pontang, de Tji-Doerian of Rivier van Tjikandi, de grens- rivier tusschen Bantam en Batavia, de Tji-Dani of Rivier van Tangerang, de Angke, de Tji-Liweng of Rivier van Batavia, de Tji-Lingsi of Rivier van Bekasi, en, tusschen de Rivier van Krawang (Tji-Taroem) en die van Indramajoe (Tji-Manoek) die van Pamanoekan (Tji-Poenagara), die voor een deel de grensrivier tusschen Krawang en Tjerebon is. § 97. West- en Oost~Java zijn ook wat het klimaat en den aard der grond en de daarmede zamenhangende vege- tatie hetreft natuurlijk onderscheiden. Geheel Oost-Java bezit namelijk over ’t algemeen een veel drooger klimaat dan het westelijk gedeelte des eilands. Hier heerscht meer het klimaat van Sumatra, ginds dat van Timor. Reeds op de hoogte van het Dieng-gebergte laat zich die grootere droogte bespeuren, maar zij bereikt vooral in de residen- tien ten Oosten van Kediri haar hoogsten graad. Dit verschijnsel staat in naauw verband met de zandige gesteldheid van den bodem en diens plantbekleeding. In het Oosten heeft men de ljem6r6-wouden , de pijnboomen van den Archipel , bij wier treurige eentoonigheid niets te vergelijken is. Het Westen daarentegen is bet land der vochtige, schaduwrijke loofwouden, die zich uitbreiden over geheele landstreken, waar dikke lagen van kleiaarde den bodem bedekken. Ook de cultuur staat hiermede in een natuurlijk verband, en het is niet te verwonderen dat de koffie vooral in het Westen, op de bergen, haar lievelings- klimaat vindt, terwijl de suiker en indigo beter in de heete vlakten van het Oosten des eilands tieren. § 98. De verdeeling van Java in Soenda- landen en eigenlijk Java is eene andere dan die geographische, en berust op een ethnographischen grond. De grens dier beide afdee- Digitized by Google 85 lingen valt hier veel meer westeiijk en wordt gevormd door de rivieren Losari en Tji-Tandoei. Ten Westen van deze zijn de inlanders Soendaneezen, ten Oosten Javanen. Beide zijn in menig opzigt van elkander onderscheiden. Vooreerst in uiterlijk: hierover is boven,§ 76, reeds gesproken. Een tweede onderscheid is in de kleeding gelegen. In 't algemeen zijn de Javanen veel beter gekleed dan de Soendaneezen; maar ook de wijze van kleeding verschilt. De Javanen dragen, bijvoorbeeld , den hoofddoek zonder knoop om bet hoofd geslagen en zoo dat de einden er niet uit- komen ; de Soendanees bindt hem eenvoudig met een knoop vast en laat de uiteinden loshangen. De Javaansche vrou- wen dragen een lijfje, kemben , de Soendaneesche niet. Ook in den snid der kle^ren bestaan kleine verscheiden- heden, en de brcede hoed, de toedoeng , dien de Javanen dragen, is anders dan de Soendaneesche tjaping. Andere punten van verschil zijn bijvoorbeeld de huizen. In West-Java heeft men meer zoogenaamde roemah gladag , huizen op palen , een voet of wat boven den grond ver- heven; de huizen in Oost-Java zijn roemah limasan , die vlak op den grond staan. Hct essentieel verschil bestaat echter in het dak. De Soendaneezen zijn verder nog veel bijgelooviger dan de Javanen en stipter in het nakomen van de voorschriften der godsdienst; maar ook goede eigenschappen , zoo als een- voudigheid van zeden, hulpvaardigheid , achting voor den ouderdom, eerbied voor de graven hunner voorouders, worden aan de Soendaneezen in ruimer mate toegekend dan aan de Javanen, lets dat op het maatschappelijk leven der Soendaneezen een grooten invloed uitoefent , is het algemeen bij hen gc- vestigd zijn van het particulier grondbezit, in tegenoverstel- ling van het gemeenschappelijk bezit bij de Javanen. Het meest van al echter zijn de Soendaneezen en Java- nen door de taal onderscheiden. Digitized by Google 86 § 09. Doch politieke beteekenis beclt die verdeeling tegenwoordig niet meer. Vroeger was bet anders, toen Java, d. w. z. Oost- of* lievei* Eigenlijk Java , als Gouv. van Java’s IV.-Oostkust , een gouvernement op zich zelf vormde met Samarang als hoofdplaats (173-4 — 1808). In dien tijd stood bet oostelijk gedeelte des eilands, van Soerabaja en Pasoeroean af gerckend, onder een gezaghebber te Soerabaja en beetle Java’s Oosthoek. Ook deze benaming is nog niet gehecl in onbruik gekomen, wanneer men Midden- eu Oost-Java van elkander onderscbcidt. De tegenwoordige verdeeling in Residentien dagteekent uit den tijd van hot Engelsche tusschenbesluur en van later. § 100. Houden wij ons aan die verdeeling in Socnda- landen en eigenlijk Java, dan kornen van de 2315 vierk. g. m. , die bet gcbeele eiland beslaan, 805 op de eerste eu 1 148 op bet andere , zoodat de verbouding van beide is als van 1:1.67. I)e bevolking van gebeel Java was op ult. December 1850 12,524,095, waarvan 12,127,817 in- landers. In dit getal is de bevolking der eilanden mede begrepen, zoodat men voor de totale bevolking van Java en omliggende eilanden (2444.6 vierk. in.) eerie verbouding krijgt van 5041 zielen per vierk. g. in. , dat is 0.706 van de bevolking van Nederland (ult. 1858) 3 \ In de residentien ten Oosten van Soerabaja en Kediri makeu de Madoercczen een aanzienlijk deel der bevolking uit. In bet laatst van 1845 bedroeg dit meer dan |. In zeden en gcwoonlen verscbillen de Madoereezen weinig of’niet van de Javancn, en ook hun taal schijnt niet veel anders dan een dialect van het Javaansch. Maar in uiterlijk zijn zij toch wel van elkander ondersebeiden. Zij bebben naine- lijk zulk een plat en breed acbterhoold , dat men daaraan , naar men verzekert , een Madoerces onder alle andere Oost- Indische nation kan berkenneri (§ 76;. Ilet karakter der Madoereezen gaut voor minder zacbt door dan dal der Jav anen. Digitized by Google 87 §. 101. Verdeeling. R. Bantam (Bantan). H. Serang (Seran). Reg. Serang of Noorder-Reg. , h. gn. (Bantam, oude hoofdstad van het rijk van dien naam; Anjer aan Straat Sunda , ververschingsplaats voor aankomende schepen; Tanara, zout- depot); Pandeglang of Midden-Reg., h. gn. ; Tjiringin of Wester-Reg. , h. gn. : Lebak of Zuider-Reg. , h. Rangkas- betoeng. (Tjibeo, het hoofddorp van de Bedoewinen , een klein volkje, dat in sommige instellingen de herinnering aan de tijden van het oude, in die streken gevestigde en door de Mohammedanen verwoeste rijk van Padjadjaran bewaart). 