VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
Deeze zo fraaje Vogels hebben, met allen regt, veele Vyanden , de Roofvogels flurpen huune Eijeren uit, en reemen de Jongen weg. Het is aan deeze vernieling, dat ' де geringe voortzetting van dit Geflacht, in zichzelven zeer vrugtbaar, moet worden toegefchreeven : want de Koet legt achttien ja twintig Eijeren „vuil wit, en om- trent zo groot als een Ноепаег-еу: en wanneer het eerfte Broedzel mislukt , legt het Wyfje niet zelden voor de tweede keer tien of twaalf Kueren, volgens eene waar. neeming, my medegedeeld door den Heer patttog, — De Koeten vervaardigen hun Nest ор plaatzen, bedekt met droog riet, zy kiezen een hoop uit, waar op zy meer brengen, еп die hoop, boven het water verheven, is іп de holte voorzien van kleine drooge kruiden en tops jes riet ; alles met elkander genomen , maakt, het een groot ongefchikt Nest uit, "© geen men op een verren afftand kan zien (+) Twee- of drie en twintig dagen duurt , | 7 het ` (*у Bovenal in Lorraine op de groote Poelen Tiancourt en Cadre, ` { С Ет is weinig waarfchynlykheids ,: dat de Koeten, fchryft de Heer saLERNE, twee Nesten maaken, het een om te broe- den, het ander опт het Broeazel te huisvesten: ’t geen aanlei- o ding DER KORTEN. 10Е ket broeden , еп, zo ras de Jongen uit den dop туп, ípringen zy buiten het.Nest, еп komen er niet weder in; het Wyfje koestert ze niet onder de vleugelen; zy veijen zich neder onder de biezen by de Moeder; deeze ze te water, waar zy, van de geboorte af, won- der wel duiken en zwemmen: in dien vroegften tyd, zyn ze bedekt met een zwart fluivend dons, en hebben een leelyk aanzien; men befpeurt alleen een klein beginzel van de witte plek, die ten eenigen tyd den Кор zal vercieren, Теп deezen tyde, doen de Roofvogels den Koeten een wreeden oorlog aan, waar in de Moeder met het Kroost dikwyls omkomt. De Heer sALERNE tekent ор, dat de Koeten , in deezen (tryd, het wel onderftaan , om zich te- gen de Roofvogels te verdeedigen , door de klaauwen , ‚welke zy zeer fcherp hebbep,den vyand te bieden; doch, naa deezen, zwakken wederltand , moeten zy het meest altoos den vyand gewonnen geeven. —— De oude Koe- теп, die meermaalen hun Broedzel verlooren hebben , door dit ongeluk wyzer geworden, maaken hun Nest langs den oever der Rivier, in holten , waar het beter verborgen is; zy houden de Jongen, in digt bezette en met groote kruiden overdekte plaatzen. °t Zyn deeze Broedzels, die het gellacht der Koeten doen іп Папа blyven: want de ontvolking van de andere is zo groot; dat een goed Waarneemer , de Heer BAILLON , die byzonder de huishou- ding дег Koeten heeft gadegeflaagen, beweert , dat er ten minften een tiende gedeelte de klaauwen der Roofvogelen niet ontkomt. Vroeg in “т voorjaar, maaken de Koeten reeds hun Nest, еп, op °t einde van den winter, vindt men reeds kieren in bet lichaam. Zy onthouden zich in de Poelen in Frankryk , geduurende het grootfte gedeelte van het jaar, еп op eenige plaatzen,als in Neder- Picardie , blyven zy den gantfchen winter. Ondertusfchen vereenigen zy zich in den herfst, by groote hoopen , en vertrekken van de kleine Poelen om by de groote te verzamelen; dikwyls verblyven zy ‘er tot in December; en wanneer de koude, de fneeuw , en bovenal de vorst, hun dwingt ,.de hooge en barre plaatzen te verlaaten , komen zy іп de laagere , waar zy een zagter lugtsgefteltenisfe aantreffen; "rt is meer | | ge- ding tot dit denkbeeld kan gegeeven hebben, is, dat de Jon- gen, ééns uit het Nest gegaan, "et niet weder inkomen; doch zich naast de Moeder in de biezen nederzetten. ` 102 NATUURLYKE HISTORIE -~ gebrek aan water, dan de koude ,die hun aoet verhuizen, e Heer HEBERT heeft de Koeten іп een zeer ftrengen winter gezien op het Meir van Nantua , °t geen zeer laat bevriest, hy nam ze ook, te midden des winters, waar, in de vlakten van /а Bries doch in kleinen getale. Ondertus- fchen is "er alle waarfchynlykheid, dat het gros дег Kocten zich als dan na nabuurige gemaatigder landftreeken begeeft: … want daar de vlugt deezer Vogelen moeilyk en zwaar is, zuilen zy niet verre weg trekken , en zy zyn in de maand February reeds weder. | Men treft де Koeten аап , in geheel Europa, van Italie af tot in Zweeden; zy zyn in Ха bekend , in Perfie worden zy veel gevonden ` men ziet де in Groenland , indien EGE- pe twee Groenland/che naamen wel vertaald heeft, door den Grooten en Kleinen Koet, —- Men onderfcheidt de Koeten , met de daad, in twee zoorten , of liever, men heeft twee verfcheidenheden onder dezelve : want zy, die de Groote Koet van den Kleinen willen onderfcheiden , door de kleur van де plek voor op den kop, weeten niet dat dezel- ve alleen rood wordt іп den paartyd, dat, op alle andere tyden , die plek wit is ; voor het overige, komen zy , gelyk ‘wy vervolgens zullen zien, volmaakt overeen. Dit dikke en kaale Vlies , °t geen деп voorkop dekt, in de gedaante van een wapenfchild , en den Ouden bewoog, om aan den Koet den naam van Kaalkop te geeven , fchynt eene verlenging te weezen van de bovenfte laag der zelf- ftandigheid van het oppergedeeite des beks, die zagt, еп by den wortel als vleesachtig is: de bek aan de zyden is als een ftompe kegel gefneeden, bleekblaauw van koleur; doch wordt dezelve roodverwig, wanneer іп den paartyd de anders witte plek, voor aan den kop, eene vermilioen koleur aanneemt. | De geheele Pluimadie is bezet met een digt dons, overe dekt met fyne en digt aanéénftaande veeren, donker 1 kleurig, zwaarst gekoleurd aan den kop en hals, met een ligter ftreep by den vouw den vleugelen, Geen uitwer- dig verfchil dient ter onderfcheiding der fexen ; de grootte van een Koet is gelyk aan die уап een Hoen, de kop en het lyf hebben bykans dezelfde gedaante : de vingers zyn halverweg gevliesd „ aan wederzyden haugt aan ieder lid der vingeren een getand vlies, welks inkeepingen’ аап el- kander beantwoorden : deeze vliezen zyn even als de poo- ten loodkoleurig ; boven de knie, heeft ееп klein gedeelte van den vederloozen poot een rooden kring; de fchenke's Zy DER KOETEN. 103 туп grof en fterk gevleescht. Zy leeven voornaamlyk, ре. lyk де Waterboenderen , van water -infeCten, Keim visch. jes , bloedzuigers ; des nieutegenllaande pikken zy ook graankorrels ор, еп flikken kleine fteentjes door. By ge- brek aan ander voedzel, duikt de Koet, volgens berigt van den Heer sALERNE, diep in °t water, еп haalt van den grond den wortel van een groot rietgewas (Scirpus A dat wit еп volfappig is, en laat er ook de Jongen aan zuigen. Het vleesch der Koeten is zeef bruin , mager en fmaakt wat na het moerasfige, - In den ftaat der vryheid, flaat de Koet twee onderfcheide geluiden, het een afgebroeken, het ander fleepende: ? is, bniten twyffel het laatstgemelde , waar op AKATUs doelt, fpreekende van het voorteken daar uit ontleend ( *), en het eerstgenoemde, waar ор PLINIUS oogt, verklaarende, dat het onweer aankondigt (f); doch de gevangen (хааг geeft hem zulk een diepen indruk van verdrietlykheid , dat hy de ftem of de wil, om die te laaten hooren, verliest, en men vast zou gelooven , dat hy (tom was. Alles , wat wy van den gewoonen Koet gezegd hebben , past op den Grooten Koet door de Г гапісһеп Macroule of Dia. ble de mer geheeten : de gedaante, de leevenswyze is dezelf. de: г verfchil beftaat alleen in de grootte; ook heeft ‚hy de meergemelde plek aan den kop wat breeder Een deezer Vogelen in de maand Maart des Jaars MDCCL XXIX, omftreeks Montbart, іп de wyügaarden gevonden, waar in ееп rukwind hem gefmeeten hadt. heeft ons de volgen- де waarneemingen opgeleverd, geduurende een maand tyds dat wy hem in leeven hebben kunnen houden. In t eerst weigerde hy allen gereed gemaakt voedzel, brood „ kaas , gekookt en gebraaden vleesch ; desgelyks aardwor- men en kleine kikvorfchen , leevend of dood, en men moest hem broodkruim , іп water geweekt, іп den bek Decken : zeer was hy er op gefteld om іп °t water te wee- zen, geheele uuren kon hy in een gevuld watervat zitten; er uit zynde, zogt hy zich te verbergen: ondertusfchen was hy niet wild, hy liet zich vatten , alleen eenige fla- gen met den bek geevende op de hand na hem uitgee ftooken; doch dit zo zagt, °t zy uit hoofde van de wei- nie (*\ Haud modicos tremulo fundens e gutture cantus. Apud Cicer. Lib. I. de Nat. Deor. <t) Pun. Lib. ХУШ. Сар. 35. 164 NATUURLYKE HISTORIE DER KOETEN nige hatdheid des beks, ’t zy ter oorzaake van de zwak- heid der fpieren , даг 'ег naauwlyks iets van op de huid te zien was; men befpeurde in den Vogel geen gramfchap , geen onverduldigkieid; hy zogt niet te ontvlieden , en gaf geen tekens van verbaasdheid of van vreeze. Maar deeze domme gerustheid , zonder eenig blyk van fierheid of van moed, was, waarfchynlyk,alleen een gevolg van де: vere dooving aller aandoeningen, ontítaande uit den vreemden (ааг waar in. hy zich bevondt, te zeer verfchillende van zyn Element en gewoone Leevenswyze. Hy fcheen, daarenboven, ftom en doof; hoe groot een geraas men digt aan zyn oor maakte, hy bleef ‘er volftrekt onaandoen- lyk voor, en keerde den kop niet om; ер, fchoon теп hem joeg en dikwyls tergde, men hoorde hem geen geluid Haan, Wy hebben het Waterhoen, іп den gevangen ааг, even Пот gevonden. Het ongeluk der flaavernye is derhal- ven nog veel grooter dan men zou gelooven: dewyl ‘er weezens gevonden worden, зап welken zy het vermogen, om zich des te beklaagen , ontneemt.. Met een kort woord zal ik hier nog gewaagen van den Grooten Koet, van Creta, Ву deezen is de vleeschagtige plek, voor aan den Кор, hoog verheeven еп in tweeën fpleeten , °t welk metde daad er de gedaante van een kam aan byzet: dezelve overtreft onzen Grooten Koet aanmerke- lyk in kloekheid van ‘geftalte ; maar welken hy anders volmaakt gelykt in gedaante en pluimadie. Deeze foort hebben wy van Madagascar ontvangen : zou deeze Koet in den grond niet dezelfde zyn, als die van Europa, alleen grooter en meer ontwikkeld „ door den invloed van een werkzaamer en warmer lugtítreek ? DE HUISHOUDING DER NATUUR, „ Door TORBERN BERGMAN, ín Leeven Hoogleeraar te Upfal, \ 33 Niet lang geleden, hebben wy de voornaamfte Lee- ээ vensbyzonderheden van den Zweed/chen Hoogleeraar s» Т. BERGMAN, met de Ege van den Heer усо ээ D'AZIR, onzen Leezeren medegedeeld (*). Wy trof ss ICR ' (*у Zie onze N. Algem. Vaderl. Letseroeff. 1 Deel, Ы. 385. DE HUISHOUDING DER NATUUR, 108 „ fen deezer dagen in ’t Engelsch uit het Zweedsch ver- в» taald aan, zyne Befchouwing van de Huishouding der ‚‚ Natuure, als eene Inleiding, gevoegd voor een Werk , a door hem getyteld, Phy/ick Befkrifnung oefoer Jordklon s, 4, dat is Natuurkundige Befchryving der Aarde, Het an fraaye, het leerzaame , het opweklyke deezer Proeve , an bewoog ons om ze te vertaalen, en in ons Mengehwerk an te plaatzen.” «жа Жж % Wanneer wy in ons denkbeeld den Aardkloot , welken wy bewoonen , als van eenen verren afftand befchouwen , en, ten zelfden tyde, dien vergelyken met de andere He- melfche Lichaamen , verdwynt terftond де verbaazende grootte welke wy er anderzins gereedlyk aan toekennen , en is dezelve niet meer dan een hoop door de Mieren opgeworpen ‚ in vergelyking met een hoogen Berg. De Aardkloot wentelt ’s Теуке rondsom de Zon, van wier invloed dezelve warmte en licht ontleent. Van de andere vyf Planeeten , die desgelyks om de Zon haaren loop volbrengen , is Saturnus 1030 еп Jupiter 1480 maalen grooter dan onze Aarde ; de laatfte heeft daar en boven vier en de eerfte vyf Satelliten of Maanen, met een breeden Ring. — Door den vereenigden byftand van Kunst en Weetenfchap worden wy in (ааг gefteld om onze nieuwsgierigheid te voldoen, dit heerlyk en verhee- ven tooneel te befpiegelen en te bewonderen. Maar, Бе“ halven deeze zestien Lichaamen, die, zonder van de Co- ‘meeten te reppen, rondsom de Zon beweegen, zien wy eene ontelbaare meenigte van vaste Starren. ’t Is ten allerhoogften waarfchynlyk, dat deeze de middelpunten zyn van andere Planeetgeftellen , die , misfchien , met onze Zon vergeleeken „ zo veel grooter zyn als de Zon in vergelyking met de Planeet, op welke wy ons verblyf hebben. De Melkweg beftaat geheel uit Werelden , welker licht ons nauwlyks bereikt ; en het getal der рее- пеп, waar van wy nog geen de allerminfte kennis hebben, is mogelyk nog grooter. Overdenkingen van deezen aart zyn zeker genoegzaam om onzen hoogmoed te dempen, en het veel vermeetend denkbeeld „ dat dit geheele verbâazend meesterftuk der Schepping alleen ter 2ааКке van den Mensch aangevangen en voltooid is. Dit denkbeeld behoeft in ongerymdheid Ц, DREL. MENGELW. NO. 3e H niet 106 DE HUISHOUDING DER NATUURe niet te wyken voor de dwaasheid den Zroglodyten toege- fchreeven, die beweeren , dat de Aarde alleen voor hun gevormd was. . | , Dan hoe klein en onopmerkenswaardig onze Aarde ook moge voorkomen uit dit punt befchouwd, blykt by eene nadere overweeging, dat dezelve eene onpeilbaare diepte is voor "rt peillood des Mepfchelyken verftands. Wy zyn іп Daat, om de grootte, de gedaante, en de be- weeging der Planeeten te bepaalen, den loop der Satellie сеп te berekenen, en, als °t ware, de bergen іп de maan op eene weegfchaale te weegen ; en zelfs de loopbaan der Comeeten af te perken 5 ja, wy gaan zo verre. dat wy ons tot befpiegelingen inlaaten over den ftaat en hoedanigheden der Iuwoonderen van andere Werelden 5 en, intusfchen , weeten wy zo weinig van de gefteld- heid onzer eigene Woonplaatze , dat wy met geene zekerheid durven zeggen of "er Water dan Land is onder de Poolen. Voor zo verre onze kunde uitftrekt , is er geen Dier, behalven de Mensch, op onzen Aardkloot , °t geen door de befchouwing der Natuure opgeleid wordt, tot het er- kennen van eenen Schepper. Voor hem mogen wy, derhalven , redelyker wyze, befluiten, werd deeze Planeet уоогпаашіук gemaakt , еп met alles toegerust. Wy vinden ook een groot aantal blyken , еп dagelyks komen "er nieuwe by , die ten overtuigenfte aanwyzen „ dat het geheele Stelzel zeer wys gevormd, еп met de keurigfte gepastheid ,, tot dit oogmerk gefchikt is. Wat in grootte uitfteekt verwekt onze verbaazing, en ftrekt tot eer des Kunftegaars , die ’t zelve voortbragt. Wat nu kan grootfcher, wat een edeler, onderwerp voor onze befpiegeling opleveren , dan de onmeetbaare uitge- "breidheid de. Hemels ? Het Licht, die onbegrypelyk fnelle en fyne ftoffe, welke door het dikfte glas heen dringt, komt in zes minuten van de Zon tot onze Aarde, zo dat de fnelheid ten minften op 1,600,000 Zweedfche Mylen in één minuut mag gefteld worden ; dit zelfde Licht niet te min heeft, met al die verbaazende fnelheid van voortgang, meer dan drie jaaten werk, om van de Vaste Starren tot onze Aarde te komen : deeze lig- tende ! ісһаатеп, die met zulk een helderen glans flikke- теп, zyn ten minsten 1,150,000,000,000 Zweed/the Mylen van ons af. Lat- DE HUISHOUDING DER NATUUR. 107 Lëaren wy ons eeu Kloot verbeelden , welks halve middellyn, in lengte, gelyk is met die uitgeftrektheid , deeze zal жап een verbaazende grootte zyn; doch de af- ftand van deszelfs oppervlakte , in het verst afgelegen Hemelsch Lichaam, moet nog veel grooter weezen. Met behulp van een goed Telescoop ontdekken wy, aan een klein gedeelte des Hemels, meer Starren dan wy met het ongewapend oog aan ’t geheele uitfpanzel kunnen ont- waaren. ?ї Їз egter, waarfchynlyk dat er zeer veel meer zyn, die wy met de beste glazen niet onder ons регірс kunnen brengen. Dat wy nu onze gedagten weder wenden tot onze ei- gene Woonfteden en de kleindere voortbrengzelen іп de- zelve, Een ftuk Ertz , Metaal , of Cristal, wekt onze bewondering, nog meer wordt deeze aangedaan door een Plant, wanneer wy , met behoorelyke oplettendheid, in aanmerking neemen , hoe dezelve uit een klein zaadbe- Sinzel uit de aarde voortkomt, еп, na takjes en bladen voortgebragt te hebben, eindelyk bloemen en vrugten op- levert. De voorwerpen uit het Dierenryk trekken meest van alle de aandagt van een redemagtig weezen. De Dieren bezitten meerder hoedanigheden dan de Planten en zyn van eene voortreffelyker foort ; zy zyn begaafd met het vermogen van beweeging naar goeddunken , en kunnen , door middel van een of meer uiterlyke zinnen , de Lichaamen , die hun omringen, onderfcheiden. Onder de Dieren dunkt ons het maakzel der kleindere, die ook niet zelden met zonderlinge vermogens begaafd zyn, kun- ftiger dan dat der grootere. De Natuur brengt, misfchien, even gemaklyk Dieren als Steenen voort, en valt het haar even ligt kleine Lichaamen, met zintuigen voorzien , voort te brengen als grootere; doch, volgens onze wyze van de dingen te begrypen, fteekt in het laatfte veel meer werk dan ín het eerfte. | Wie is "er die een uurwerk van grootte dat het іп een ring gedraagen worde , niet meer bewondert, dan een Stadsklok , werommderfteld dat die ‘beide uurwerken even goed gaan ? In de daad, het fchynt of de Natuur geheel ‚ overeenkomftig met onze bevattingen werkt. Haar groot еп voornaam einde is Dieren voort te brengen, en deeze in zo veel grooter getale naar gelange ze kleinder zyn. Duizenden Millioenen van Infeéten, zo klein dat ze by- kans ons gezigt ontwyken , fchoon geholpen door de beste vergrootglazen , zwerven rondsom ons op de aarde, a in 198 DE HUISHOUDING DER NATUUR, in де lugt en in het water; en wie zal ons het getal opnoemen der geenen, die in dit gedeelte van onzen Aarde ‚ en Waterbol beitaan ? еп nog door derzelver kleinheid ons oog ontduiken ? Alle deezen zyn nogthans voorzien met Ledemaaten , omloopende Sappen, één of meer Zin- tuigen, met alles wat in leeven en*beweeging noodig is. Verheft zich onze verbeeldingskragt niet zo zeer ор de. befchouwing van deeze kleindere deelen der Scheppinge „ als in het onmeetbaar uitfpanzel des hemels ? En op dat derzelver kleinheid niet ter oorzaake ftrekke dat ze vergeeten en over ’t hoofd gezien worden , zyn de ge- wigtiglte dienften in de Huishouding der Natuure aan deeze anders ongeagte Diertjes overgelaaten, waar door zy zich ter onzer kennisneeming indringen, еп noodzaa- ken Ter op te letten. Мег één woord , in de geheele natuur is alles zo gefchikt , dat elk Schepzel onderhoud verkrygt, naar maate van de vlyt, die het aanwendt; en hoe getrouwer het de pligten, aan zyn (ааг verbonden, waarneemt, hoe meer het vordert en welvaart: naarftigheid- wordt altoos beloond, verwaarloozing brengt haare eigene ` welverdiende {traf mede, De ontelbaare zwermen van Dieren , welke de aarde bedekken , moeten leevensonderhoud hebben. Indien 2 op elkander aasden, zou dit fchoon tooneel in een fchrik- lyk flachthuis veranderen, of liever іп een woest woud vol roofdieren. Alle dingen zyn wel verordend , Ier zyn weinig verfcheurende Dieren , in vergelyking van de me- nigte andere : en zy dienen om de bedervende, rottende en (tankverwekkende krengen op te eeten, еп de zieken, de verminkten en zwakken weg te voeren, en voor te komen, dat geene Dierfoort , door te fterke voortteeling , de paalen te buiten treedt , welke de Huishouding der Natuure vordert. En op dat deeze zelfs geen al te groote maate van geweld pleegen, of te uitgeftrekt eene vernieling aanrigten , heeft de Natuur aan dit flag van Dieren niet zelden een loggen aart gefchonken , met het vermogen om langen tyd honger te lyden > uit welken hoofde zy zelde zaam op roof uitgaan, dan gedrongen door de uiterfte noodzaaklykheid. de daad, het Groeiend Ryk is byzonder gefchikt tot onderhoud van het Dieren Ryk. fn ак vak van de Werken der Natuure vin- den wy ook een aantal verfcheidenheden еп afwykin- gen van het algemeene Plan , fchoon ze, op ver. re DE HUISHOUDING DER NATUUR. 109 re na zo veelvuldig niet zyn, als in het Ryk der Die. ren. Deezen , zo wel als de Planten, hebben een verblyfplaats van een vasten aart noodig. Om deeze op te leveren dient het Ryk der Aard- en Delfltoffen. De Oppervlakte van ` ` zelve is zeer oneffen. Іп gevolge deezer fchikkinge, vindt niet alleen een grooter aantal, maar ook eene groo: tere verfchmeidenheid van Dieren plaats, en woonfteden, gefchikt naar derzelver onderfcheidene gefteltenisfen: eee” nige onthouden zich best op ’t gebergte, andere op heu- velen „ deeze in vlakten , geene in diepe valeien en moerasfige gronden, Ik wil hier mede niet bewees теп, dat dit het eenig einde- en oogmerk is, waarom "a aardryks oppervlakte die oneffenheden hecft. Deeze Schikking brengt verfcheide andere nuttigheden in de Huishouding der Natuure te wege , als het voortbrengen van Regen, van Rivieren, en doet het water op aarde in eene geftadige beweeging blyven. De oogmerken der Voorzienigheid worden altoos door zo weinige middelen als mogelyk bereikt. іп. elk gedeelte van de Werken der Natuure onderfteunt het een het an- der, en biedt de hand; zy vereenigen zich alle, om de uitwerkzels te wege te brengen, noodig tot volduuring en volmaaking van de Huishouding des geheelen Stelzels, Het getal des Aardkloots Bewoonderen brengt hier veel aan toe, en overeenkomftig hier mede, ten opzigte van de plaats , is de grootfte fpaarzaamheid in agt genomen. Hoe zeer de oppervlakte des Aaráryks vergroot. worde door de ongelykheden, zouden deeze alleen , nogthans, aiet genoegzaam weezen ; veel, zeer veel brengen de Воо» ‚ men toe om dit gebrek te gemoet te komen. Eén Eike- boom „ die niet meer dan twee vierkante voeten op de oppervlakte des Aardsbodems beflaat, is, tot het verlee- nen van huisvesting aan Dieren , gelyk aan verfcheiden duizenden van Planten. Welk eene menigte van Dieren, Vogelen en infeten worden, door deeze middelen , ge- huisvest en gevoed ‚ aan welke anderfins een zo kleine uitgebreidheid, als de Aarde, geen woonplaats, geen voed. zel, zou kunnen cpieveren ? Indien wy nu narekenen welk eene ruimte in deezer voege gewonnen wordt op "e Aardryks' oppervlakte , door middel van bosfchen en wouden , zullen deéze ons, uit dat oogpunt befchouwd, van 't groot{te aanbelang voorkomen, onaangemerkt het eicraad , °c welk zy aan het merk der Scheppinge byzet- 3 ten, 110 DE HUISHOUDING DER NATUUR. ten, de ontelbaare nuttigheden van eenen anderen aart ‚ welke deeze Hoven der Natuure verfchaf- en. эс Is desgelyks voltrekt noodig , zo voor Planten als voor Dieren, dat ze zich omringd vinden met eene vloei- ftoffe naar derzelver gefteltenisfe gefchikt. Ten deezen einde dienen twee ondefcheide Oceaaneu , de een van Water, de laagfte gedeelten van de oppervlakte der Aärde beflaande, de andere zamengefteld uit eene ligtere ftoffe , die onze Planeet van alle kanten omringt , de Dampkring. In de een of ander deezer Oceaanen onts houden zich alle bezielde weezens , uitgenomen een zeer klein getal in evenredigheid met het geheele, die het voorregt genieten , om , voor een langen of korten tyd, van den еепеп.іп dên anderen over te aan. Г ë De bodem deezer Oceaanen is verordend voor een ge- deelte der Dieren, en ftrekt hun ter beftendige verblyf- plaatze. Op den grond van den Oceaan des Dampkrings woonen de Viervoetige Dieren, de. Wormen, en, in den Oceaan des Waters , de Koraalen , de Schelpdieren , eenige tweeflachtige Dieren, en eenige anderen , bovenal de zodanige als van een verflindenden aart zyn, en be- ftemd om den grond zuiver te houden, door "er voedzel te zoeken. Andere bezitten het vermogen om zich open . nederwaards te beweegen іп de middel(toffe , welke hun omringt, als Vogels en Infeéten, die de Lugt doorvlie- en, als de Visfchen van ontelbaaren aart, die іп de eeën еп Rivieren zwemmen. De vliegende Visfchen kunnen, voor een tyd, den Oceaan des Waters voor dien der Lugt verwisftlen, en de Watervogels onthouden zich beurtlings in beide, | Beweeging en verandering fchynen in de hoogfte maate noodig tot den duur en in ftandhouding van het Stelzel der Natuure, In geheel het lichaamlyke Heelal kennen wy ‘geen een deel dat zich in volflagen rust bevindt ; doch baten ту, om niet buiten de grenzen van onze eigene wooning te treeden , voor een oogenblik , onze Planeet ten dien opzigte befchouwen. De Aarde beweegt zich ééns in vierentwintig guten om haaren eigen as, waar door elk gedeelte van deszelfs oppervlakte , uitge« nomen aan de Poolen, geduurig van plaats verwisfelt, met tene grootere of kleidere fnelheid naar gelange van deszelfs ligging onder de Linie; waar de beweeging Deler 18: м. DE HUISHOUDING DER NATUURe Lt is: alle Lichaamen worden meer dan elf mylen in één Minuut voortgewenteld, fchoon ze, op dien eigen tyd, op ’s Aardryks oppervlakte niet van plaats veranderens Maar, behalven dit, wordt de Aarde, met alles wat ‘er opis, in den Jaarlykfchen loop rondsom de Zon gevoerd, met zulk eene fnelheid , dat dezelve honderd en zes еп veertig Zweedfche Муіеп in één Minuut aflegt. Beide deeze verbaazend (nelle beweegingen worden wy niet ge= waar: dewyl elk ding rondsom ons er even zeer aan „onderworpen is. Wy bevinden ons іп dit geval even als іп een {chip : de beweeging van "tr zelve wordt niet be- merkt door hem die ‘er op vaart: doch alleen opgemaakt uit де fchynbaare beweeging van den oever. anneer de Lichaamen met elkanderen van plaats verwisfelen , is de verandering blykbaarder voor de zinnen. Kleine Beekjes met elkander zich vereenigende , vormen Poelen, deeze Meeren , voorts groote Rivieren, die zich eindelyk m Zee ontlasten. Maar dat is het niet al. Planten en Dieren hebben allerwegen water tot voedzel noodig. Dit wordt in Dampen ontbonden, die tot Wolken verdikken $ en deeze vallen wederom neder in Dauw en Regen enz. en wat op die wyze niet hervormd wordt , valt weder in Zee. Daar en boven , houden Eb en Vloed, Stor- men, en wat dies meer is, het water in geftadige bewee- ging. | А den Dampkring vinden wy geen meer rust. De Maan werkt daar noodzaaklyk door haaren invloed. Tus- (chen de Keerkringen waait onophoudelyk een Oosten · wind: de veranderlyke winden houden de ` ugtvloed (teeds gaande , еп, fchoon wy op zommige plaatzen еп tyden geene beweeging waarneemen, wyzen, nogthans, de ver- anderingen, in den Thermemeter en Barometer, uit, dat, niet tegenftaande deeze fchynbaare ftilte, de Lugt geenzins їп rust is. Ook dienen de verfcheide foorten van Lugt- verhevelingen, fteeds in den Dampkring zich vertoonende , om ons ten vollen te overtuigen , dat Ter geduurige veranderingen іп gewrogt worden, О ’s Aardryks Oppervlakte is desgelyks aan veranderingen onderworpen. Harde Botzen fplyten van een. Steenen worden met den tyd zagt, en vallen in ftukken. Eenige tzen zinken weg, andere worden met water over- dekt; hier komt Land te voorfchyn, daar wordt het door Aardbeevingen overhoop geworpen of ingezwolgen: de Heuvelen verdwynen; de valeien warden aangevuld „ en H 4 Мое- J12 DE HUISHOUDING DER NATUUR: Moerasfen in vasten grond veranderd: en °t geen eertyds de Zee bedekte wordt droog Land. Licht en Duisternis , Hette en Koude , Droogte en Vogtigheid volgen elkander fteèds op. Ln, behalven dee- Ze, brengen de onophoudelyke veranderingen in de lugts- gefteltenisfe , ten aanzien van de warmte, uur аап uur veranderingen, fchoon niet altoos merkbaar, te wege in de deelen der lichaamen. Indien wy hier by voegen de veranderingen, veroor- zaakt door de bewerktuigde Lichaamen en die zy zek ve ondergaan , kunnen wy eenigermaate begrypen аап welke beftendige veranderingen alle dingen onderhevig zyn. УМеп veronderftelt dat de Mensch dagelyks omtrent twee en een half once in zelfftandigheid afneemt. Dit afneemen word vergoed door nieuwe aangroeijingen ; zo dat hy, in omtrent tien jaaren, een geheel nieuw Lichaam verkrygt. In ’t kort, Dieren en Planten worden gevoed, zy groeijen op, zy zetten hunne foort voort, zy fterven еп keeren weder tot ftof. | In deezer voege is alles іп beweeging , alles aan het toe- en afneemen. Gebooren te worden en te fterven , te voorfchyn te komen en te verdwynen, is het lot van alles wat zich op dit ondermaansch tooneel vertoont. Dit, nogthans, gefchied niet, gelyk het in den eerften opflage moge toefchynen, zonder orde of bepaaling. Alles volgt zekere regels, alles is tot een zeker einde gefchikt, alles beantwoordt, op de volmaaktfte wyze, aan elkander, tot lof van den Almagtigen Schepper en Onderhouder der Natuure. — De geheele zamenhang der weezens , wy moe- ten het belyden , is ons onbekend ; doch, uit het geen reeds ontdekt is, kunnen wy met geene mogelykheid langer aan deezen zamenhang twyfelen. | Schoon nu elk uitwerkzel hervoortgebragt wordt vol- gens zekere Wetten, en de Natuurlyke Wysbegeerte al- toos deeze Wetten nagefpeurd, еп шеп, in de laatfte eeuwe , groote vorderingen, іп dit ftuk, gedaan hebbe, moeten wy, nogthans, bekennen , dat wy nog іп een vry dikke: duisternis omtrent veele zaaken omzwerven. — Werwaards wy onze oogen wenden, wy vinden in ’teinde ‚dat wy ftuiten by iets, °t welk onze bevatting te boven aat. - ` 5 Dus zullen wy, de inwendige geftalte eens Bergs onder- zoekende, ontdekken datdezelve beftaat uit geregelde bed- | in- DE HUISHOUDING DER NATUUR- 11$ п, engd met fchelpen , en oppervlakkig ons Steller dat verfchillende foorten van zelfltandighe-: den daar gekomen en nedergelegd zyn door het water, "С pen voortyds die plaatzen overdekte, en, de gefchaalde ieren daar by gevoegd, met den tyd alle te zamen eene hardheid hebben aangenomen. Maar laaten wy dit опдег- werp aandagtiger naagaan. In het fteenagtig gedeelte уап deeze beddingen ontmoeten wy andere , уап verfcheide Metaalen , hoe kwamen dezelve aldaar ? In deeze ge- deelten ontdekken wy, desgelyks , veelerlei foorten van Criftallen. Wat vermogen brengt te wege, dat deeze altoos op dezelfde wyze de takken gefchooten hebben ? enz. vast. De zaadhuisjes der Planten zyn alleszins overkunftig gevormd, en gefchikt om de daar іп гур geworden zaaden , naar de oogmerken der Natuure, te verfpreiden ; doeh volgens welke Wetten gefchiedt dit aHes ?. 5 In ` P ғ 114 DE HUISHOUDING DER NATUURe In het Dierenryk vinden wy nog meer ftoffe van bee wondering en verbaasdheid. Hier doet zich, behalven het vermogen om te groeijen, en de foort voort te plane ten, de bekwaamheden op van zelfbeweeging , van zin- tuiglyke aandoening. Wy weeten zeer wel dat het Oog de fchilderyen , op den grond daar gefchilderd , Кап on- derfcheiden , dar het Oor de trillingen en flingeringen der Lugt gewaar worde, enz. Maar wat is zintuiglyke ge- waarwording ? Hoe wordt deeze veroorzaakt ? Ное kan een daar op afgeregt oor zo veele verfchille'sde toonen , als °t zelve , op een en denzelfden tyd, іп een groot Con- cert, treffen, onderfcheiden 2 Wat is de rede, dat zulke fchielyke fchommelingen in de Lugt, die elkander met de grootte vaardigheid volgen, of anderzins juist ор ’t zelfde oogenblik gemaakt worden , niet verward het zin- tuig des gehoors aandoen ? — — Wie kan uitleggen hoe het bykome dat een zo veragtlyk Diertje als een pierluis is, zonder paaren, verfcheide geflachten voort- brengt ? Wie is in ftaat, от, op eene voldoende wyze , uit te leggen, hoe een kruipende Worm, met twaalf oogen en zestien pooten, veranderd wordt in een vliegend Infe met vier vleugelen, en duizend oogen? Wie kan doordringen tot het eerfte beginzel der ‘zamenftelling van Dierlyke Lichaamen ‚ tot het gebruik van alle derzelver deelen , en de rede van het verfchik lend maakzel, en wat dies meer zy? Van waar komt het dat eenige Visfchen jn Zee bekwaam zyn om een Electrifchen fchok te geeven? еп op wat wyze berooft de Zeilfteen hun van dat vermogen ? | Hier doet zich eene ontelbaare menigte van wonderen ор. tot nog onverklaard. Veele derzelven mogen , met den tyd, opgelost worden ; en misfchien tegen alle ver- wagting zich aan ons met volle klaarheid opdoen; doch de dryfveer die dit alles in beweeging brengt, de natuur en wyze van werking, zyn ongetwyfeld buiten den engen kring onzer kennisfe geplaatst. Geen Kunstwerktuig kan meer , dan onze zinnen , ons hooger dan tot zekere bee paalde horgte opvoeren. Eene ontdekking, gedaan ter. voortzetting van een gere- geld Plan, heeft oneindig meer verdienfte, dan eene tot welke wy als by toeval komen, en die , zon- der eenige voordagt, zich te onzer kennisfe, in de omftandigheden , waar in wy ons bevinden, op- n е indien ‘er nu, in deeze onze kleine en bepaalde Woonplaats , ‘20 veele duizenden van Lichaamen beftaan, _ met leeven befchonkan , dat wy er ons van alle kanten D mee 316 DE HUISHOUDING DER NATUUR. mede bezet vinden ; indien Ter zulke onbefchryfbaare verfchillendheden en veranderingen plaats grypen , ten aanziene van grootte, gedaante , kleur, wyze van leeven , voortteeling, enz. ;' indien ‘er zulk eene veel- vuldigheid van wonderen , en dingen is, welke onze bevactiag te boven gaat, wat moet dan het geval niet weezen, in zo veele duizenden van Werelden , die оп: ze Aarde, in grootte, zo verre overtreffen? Wat mogen de gedaante еп еірепісһарреп weezen van derzelver rede- ` lyke, en redelooze, bewoonderen? Hoedanig is het maake zel en de gefteldheid dier Werelden ? Verfchillende in ftand , ‘in de ryden der omwentelingen , en verfcheide andere omftandigheden , vordert elk der Werelden eene byzondere еп daar aan eigene Huishouding , Lichaamen van verfchillende natuer , enz. ; doch, waar in dit ver. fchil in de onderfcheide deelen des Werelds fteeds be- ftaat, is buiten den kring onzer bekwaamheden eenigzins te kunnen bepaalen. Wy hebben zelfs geene volledige kennis van de Werelden , die het Microscoop aan ons ontdekt , van die kleine Diertjes , dje onzigtbaar zyn voor °t bloote oog, en ons omringen : welk eene ken» nis kunnen wy dan denken te hebben van de Inwoom deren dier Werelden , welkers waare gedaante wy, door de beste Telescoopen, niet kunnen ontdekken, Wanneer wy , met behoorelyke aandagt , alle deeze dingen overweegen , worden wy van zelve, op het kragtigfte , opgeleid tot het erkennen van de Almagt , de Goedheid , de Voorzienigheid des oneindig wyzen Scheppers, еп bewoogen om uit te boezemen : Hoe groot zyn uwe Werken, б нЕЕВЕ! Gy hebt ze alle met Wysheid gemaakt, en het Aardryk is vol van Uwe goederen! - LBR: LEEVE NSBERIGT VAN PREDERIK DEN IL 137 Leed LERVENSBERIGT VAN FREDERIK DEN П, LAATST OVER- LEDEN KONING VAN PRUISSEN ; IN DEN JAARE 1/58 GESCHREEVEN DOOR WYLEN DR. JOHNSON, EN VOORTGEZET TOT ZYNEN DOOD. (Vervolg van bl, 580. des laatst voorgaanden Deech? aa den Vrede te Dresden , in ’t Jaar 1745 geflooten, werd het Leeven van den Pruisf/chen Monarch Juisterryker , zo uit hoofde van de verfcheidenheid der Characters , waar іп hy zich vertoonde , als van wegen de gewigtige Lotgevallen, die hem overkwamen. De emelde Vrede (telde hem in ftaat om zich in een veel еепукег Character voor ге doen, dan dat des Vermeese teraars van Silefie : hy kreeg regt op de verheevene lof. fpraak van ееп wys Wetgeever, en van den Vader zyns Lands. Behalven zyn gadeflaan van den Landbouw, den Koopbandel , en de Handwerken ‚ bevolkte hy, in °t by- zonder, de woestliggende landen van Pomeren; een groot aantal yverige ‚ van elders uitgetoogenen , door Koningly- ke gunstbetooningen aanmoedigende, om zich in die Land- ftreeken neder te zetten: welkg gedaante, in °t verloop van zeer weinige jaaren , de gelukkigfte verandering on- derging. Meer dan zestig nieuwe Dorpen kwamen in dien verlaaten hoek te voorfchyn , elk oord leverde de blyk- baarfte tekens ор van eene gelukkige bebouwing. De on- haavende vlakten , waar in, zints eeuwen , geen men- henvoet een Пар gezet hadt, waren ryke koorn- velden ; en de gelukkige Boeren bezaaiden , onder de befcherming van een Volklievend Koning , hunne ake ' kers in vrede, en zamelden hunne Oogften in met gerust- heid. Met den Koning van Groot - Brittanje , ging FREDERIK DE М ор den zestienden van Louwmaànd des Jaars 1756 een Verdrag aan. Dit Verdrag wikkelde de verbondene Mogendheden, in een kostbaaren Oorlog. De Hoven van Petersburg, Verfailles, Dresden en Weenen vormden tee gen hem een Bondgenootfchap. Zyne Pruisfifche Maje- fteit viel, in gevolge daar van, met het afloopen van Oogstmaand in Saxen, aan ’t hoofd van een talryk Le- ger; hier door een aanval op zyn eigen grondgebied voorkomende , еп den Oorlog op "e Vyands bodem voes rente 18 ` LEEVENSBERIGT WË rende. In ’t begin van Wintermaand, leverde hy den Slag van Lowofitz tegen de Oostenrykers onder den Maarfchal rown; en fchoon beide de Partyen zich de Overwinning’ toefchreeven , noodzaakte hy , korten tyd daar naa, het Sazifche Leger, verfchanst іп de Derke post van Pirna, zich krygsgevangen te geeven. Ну nam гупе Winter- legering іп Zosen, behandelde dat Keurvorftendom als een overwonnen Land; еп de Archiven van Dresden in zyne magt gekreegen hebbende, hadt’ hy de duidelykfte еп egtfte blyken van de andlyke oogmerken tegen hem 7 `5 “en eerften flag, door hem gegeeven, wet- ielen de Franfchen met een Leger van Jer den Maarfchalk p'ETREES, еп een an- k, onder den Prins DE sQUBISE, in zyn n Meurs, met alle де Pruif/che Landen m Oost-Friesland bukten voor die wapênen. axen diende ten onderwerp van ееп open- ig op den Ryksdag: de Koning van Pruis- п weerfpanneling veroordeeld, in den Ryks- m geoordeëld alle zyne Waardigheden en beurd te hebben. De Kreitzen des Ryks moesten hun aandeel van Geld en Manfchap opbrengen, om dit geftreeken vonnis kragt en klem se geeven. — In Bohemen hadden de Oostenrykers een Leger van meer dan 100,000 koppen verzameld , aangevoerd door Prins CAREL VAN LOTHARINGEN. Onder den Maarfchalk APRAXIN . waren 60,000 Rusen in vollen aantocht om in Pruisfen te vallen ; en Pomeren ftondt op °t punt, ош aangetast: te worden door de Zweeden , efterkt door de magt des Hertogs van Mecklenburge chwerin. “In dit hachlyk tydsgewricht van gevaar en roem, vond zich лупе Pruisfifche Majefteit gebragt, en bezat hy, in vergelyking gefprooken, weinig anders dan zyhe bekwaam- heden, om het geweld van zo veele fchokken af te wee- ren. Maar de welgeregelde fchikking ор гупе Geldmid- delen , en zyne Legertugt , gepaard met eene fchrander- heid , welke alle omftandigheden voorzag, en eene waak- ‘zaamheid, die op alles lette, vergezeld van een moed en “andvastigheid door geen arbeid af te fchrikken , door gen gevaar te onder te brengen; en de bekwaamheid m met een enkelen oplag van het oog het juiste tydftip Fte zien: deeze bekwaamheden fcheenen ееп tegenwigt op VAN FREDERIK DEN IL ‚ 419 ор te leveren , tegen de zwaarte hem op °t lyf vallende; deeze veranderden den wensch zyner Vrienden in hoop , en zy verlieten zich op redmiddelen buiten de gewoone wyze van berekening loopende. | | Ons Plan laat geheel niet toe een Dagverhaal te behel- zen der Krygsverrigtingen. Groote Gebeurtenisfen des Oorlogs , alleen, kunnen en moeten daar in plaats vinden. la den Jaare 1757 was FREDERIK op 11 de Oostenrykers weder vòor, in Krygsvertigtingen. Vroeg in de Lente trok hy in Bohemen, en, naa een reeks van meesterlyke Legerverplaatzingen ‚ gepaard met eenige gewigtige voor- deelen ‚ viel hy, den zesden van Bloeimaand, de Oostenry. kers аап in bonne fterke verfchansfingen , by Praag , verfloeg ze ten eenemaal, meester wordende van hunne Legerplaats, Krygskas en Gefchut. Van 100,000 mans waar uit het Oostenryk/che Leger beftondt, vlugtten "et omtrent 40,000. in Praag , еп. de overigen begaven zich elders heen. Praag werd onmiddelyk belegerd; en die ongelukkige Stad bykans geheel vernield , door het geweldig bombardeeren: ееп geheel Leger Попа: op ’t unt van Krygsgevangen te worden. De Vrienden des Konings van Pruisfen , zich verzekerd houdende van de vermeestering der Hoofdflad еп van het geheele Koning- тук van Bohemen „ begonnen reeds ded аара van Weenen te berekenen. ` LeoroLp , Graaf van Daun , door zyne Krygsbekwaam- heid, wereldwyd vermaard, werd ; in deeze verloopen ftand der zaaken, gebruikt, om de verftrooide magt der Oostenrykeren by een te zamelen „ еп, indien het moge- yk wate, aan den Krygskans een anderen zwaai te gee- ven. De maatregels , door deezen Veldheer genomen, wa- ren zodanig, dat zy toonden, met hoe veel regts һу, па. ` derhand, den eernaam van den FABIUS MAXIMUs der Oos- senrykeren verwierf. Eerlang hadt hy 60,000 man by een gelegerd, in een.voordeeligen (and by Colin. Zyne Pruisfifche Majefteit begreep weldraa , dat hy of ber be- leg van Praag moest Паакеп , of den Oostenrykfchen ` Veldheer uit die post verdryven. Hy befloot , wat ook het gevolg mogt weezen , het laatfte te onderneemen : doch "с zy hy vreesde het leger, tot het beleg van Praag gelchikt, te veel te zullen verzwakken, TC zy de behaalde voordeelen hem te ftout maakten, het geheele Leger, tot dit Krygsbedryf beftemd, was flegts 32,000 man fterk „ met ’t zelve viel hy, op den achttienden van Zomer- a | ‚maand, EN 120 LEEVENSBERIGT maand , 60,000 man aan, op de allervoordeeligfte wyze gelegerd, en gedekt door een menigte gefchuts. Ое ùitkomst was zodanig als men mogt verwagten 5 de Pruififchen werden, naa wonderen van dapperheid be- toond, en zeven maalen den aanval hervat te hebben, afgeflaagen. De Koning keerde, zonder door de vyanden vervolgd te worden , weder. Brak terftond het beleg van Praag ор, was genoodzaakt Bohemen te ruimen, en de wyk in Saxen te neemen. FREDERIK’S Krygsroem leedt egter eene kort voorby. gaande taaning , door de dwaaling, die de ongelukkige nederlaage by Colin ten gevolge hadt; welhaast blonk dezelve met vernieuwden luister, door de edelmoedige were, waarop hy zyn misflag erkende, door de groot- moedigheid , met welke hy zyn ongeluk verdroeg , en de geestige flagen van Vernuft en Krygshaftigheid, door welke hy zich opbeurde. Het vriendiyk aanlachen der Fortuin: vormt den Overwinnaar; haar wangunst ontdekt den Held. | De ongelukken liepen van alle, kanten op den Koning _ gan, De Hertog van CUMBERLAND moest, паа op den wyf en twintigften van Hooimaand ееп neerlaag by Hase zenbek bekomen te hebben, ор den acht en twintigften wan Herftmaand , het berugte Verdrag van Closterzeyen tekenen, by °t welk 38,000 Hanoverfchen de wapens пе» derlagen , en den Koning van Frankryk de handen ruim. aven. De Rusen vielen in Pruisen , de Zweeden in omeren , de Oostenrykers in Silefie, de Fran/chen in het Brandenburgfche ; terwyl het Ryksleger, verfterkt door dat onder den Prins ре $00віѕе , in fterken aantocht was, om in Saxen te rukken. Юе Oostenrykers in Sile- fen belegerden Schweidnitz , een ander gedeelte vermees- terde Zittau, een derde verfcheen voor de Poorten van Berlin, еп bragt die Stad onder brandíchatting. Alle de poogingen des Konings, om zyne zaaken te herftel. 