Anthropologisch Onderzoek
II. Een edelman vol van de Vooroordeelen van den ouden adel, naauwelijks vijftig jaren bereikt hebbende , ging voor de revolutie met rasse schreden zijn zedelijken ondergang te gemoet. Niets over* trof zijne bewegelijkheid , zijne kinderachtige bedrijvigheid en be* moeilust. Binnenshuis altijd rondtrippelende en pratende en schreeu- wende en om de minste kleinigheid opstuivende , kwelde hij zijne dienstboden door zijne nietige bevelen , zijne bloedverwanten door Digitized by Google HOOFDLHDEN. 83 de ongelijkheid en grilligheid van zijn gedrag , waarvan de hcrinnoring even spoedig bij hem was nitgewischt. Met de uiterste radheid sprafc hij van ’t hof, van zijne paarden , van zijne landgoederen , zonder hot antwoord af te wachten en zonder iemand tijd te geven , dien ideenvlaag te volgen. Eene geestige en verstandige vrouw, aan zijn rang en lot verbonden , verviel door die ongelukkige verbindtenis tot vertwijfeling en wanhoop. III. Een jong mensch uitmuntend door zijne talenten en kun- digheden in chymie , hield zich eenigen tijd bezig met eene ontdek- king , die hem, naar hij meende,een groot fortuin moest bezorgen. In zijne opgewondenheid vormt hij het plan zich verscheiden dagen in zijn laboratorinm op te slniten en om zich te beter tot zijne in- spanning in staat te stellen , bereidt hij zich allerlei soort van prik- kels , maakt een herhaald gebruik van sterke liqueuren en omringt zich met genren en welriekende dampen, in gezelschap van eene jeugdige zangeres , die hem in zijne eenzaamheid gevolgd was. Was het wonder , dat weldra de hevigste razernij losbarstte , welke niet dan met moeite door eene krachtige en met'oordeel en standvastig- heid voortgezelte en volgehoudene behandeling kon betengeld worden. Belangrijk is het naast deze portretten van krankzinnigen de woor- denrijke verhalen van anderen te plaatsen , en de verdiensten van Pihel met niet minder talent te zien voorgesteld door den onster- felijken Cdyier , wiens eloges historiques even groote waarde heb- ben voor den anthropoloog, als zijne overige schriften voor den zooloog cn beoefenaar der natunrlijke historic onschatbaar zijn. De studie van hoofdlijden is door twee partijen voornamclijk ge- dreven en naar mijne overtuiging meer verduisterd , dan opgehelderd: de materialisten en de metaphysici. Willen wij den mensch bestn- deren , wij moeten hem niet van eenen kant , maar van alle kanten beschouwen. Geen anatomie , geen psychologie kan ons daarin be- vredigen , maar anthropologie : anthropologie in de ruimste betee- kenis van dat woord en het was zeker niet minder noodig voor dat vak een leerstoel aan onze Hoogescholen op te rigten , dan voor pathologische anatomie of zoophymie. 6 * r Digitized by Google 84 II00FDL1JDES. Anthropologie voor den medicus niet alleen, maar voor den phi- losoof, voor den theoloog, voor den jurist en diplomaat , voor den historicus en philoloog zoo onontbeerlijk , zij wordt aan geen onzer Academien op die groote schaal behandeld en is nergens in het Organiek IJesluit opgenomen : anthropologie zoo onontbeerlijk , zoo onmisbaar in onzen tijd , waarin de geest door specialiteitstudie of in het objectieve zich verliest , of in ’t mysticisme wegzinkt, maar er naauwelijks naar schijnt te trachten, den omvang te melen en den grond te peiien van het menschelijk vrezen of het dieplood te werpen in dat onbekende vaarwater. En toch , wat natuuron- derzoek kan voor ons menschen, zwevende tusschen een donker vcr- leden en eene donkere toekomst, voor onzen geest aan den grooten VVereldgeest zoo naauw verwanl en in onafgebroken verkeer met de oneindige Schepping, welk natuuronderzoek kan voor ons aao lok- kender, meer beleekenend, meer omvattend , rijker en onuitputte- lijker tevens zijn? Men mocl om de krankzinnigheid regt te beoordeelen, haar als hersenlijdcn zich voorslellen: een lijden waarvan de eersle beginse- len veel meer algemeen zijn , dan men gewoonlijk vermoedt en die met iedere afwijking van dieet en regime van den gezonden levens- regel en daaruit ontstaande en daarop volgende afwijking in onze menschelijke huishouding , gepaard kan gaan. Oplettendheid op ons zelven en op anderen zal ons dergelijke krankzinnigheidskiemen ont- dekken en ons overtuigen , dat even als volmaakte schoonheid en volmaakte gezondheid , zoo ook gezond verstand en gezond oordeel en reine verbeelding en zuiver gemoed zeldzaamheden zijn, die men schaars aantreft. Zoudl gij durven mijne vrienden ! tot uzelven in- keeren en met strenge onpartijdigheid eigen vermogens en neigingen monsteren ? Bij ondervinding weet ik het , daar behoort meer moed toe, dan om beleedigingen en laster te verdragen : en echter wij kun- nen evenmin dit gedeeite van anthropologisch onderzoek zonder zelf- onderzoek beginnen, als eenig ander. Durft gij , welaan dan merkt op, hoe ’t met uw hoofd gesteld is bij al die rustelooze verande- ringen en schokken , waarvoor gij in de maatschappij bloot staat. Digitized by Google HOOl'DLl JbliN. 85 Blijft gijallijd meester ran uwe aandoeningen en bewegingen en taal en gelaat , blijft gij uzelven gelijk , ik zeg niet in uwe woorden en schriften , maar vooral in uw doen en handelen ; want daarin H mecst moet gij uwe logica zoeken en uwe daden de weerklank zijn uwer woorden. Durft gij uzelven meten en wegen? Zijt gij te krachtig, te gezond , om uwe gebreken te vergoelijken ? Kunt gij blozen voor uzelven ? Zijt gij gewetensmensch , niet slechts wetenschap- pelijk mensch ? Acht gij anderen boven u , of u boven alien? Ziet hier eenige vragen tot leiddraad bij dit onderzoek. Yerbeeldt u niet door redeneren u tegen ijlen te kunnen beveili- gen. Onderzoekt, beproeft uwe Leginselen : want die zichzelven niet onderzocht, die zijn beginselen niet beproefd heeft , is ieder oogenblik in gevaar ran af tedwalen en die afdwalingen door logica te bemantelen. Of is niet de begeerlijkheid rijk aan buiksyllogis- men , en de geldgierigheid aan batig saldo- en aanzuiveringsrekenin- gen , en eer- en rang- en heerschzucht aan gemotiveerde zelfschattin- gen , waarmede wij , ik zeg niet anderen , maar waarmede wij ons- zelven paaijen. Stellen we ons nu voor , dat die syllogismen en rekeningen en schattingen met een schok omver worden gestoten: een schok , die in de diepte van het gemoed weilrkaatst. Zullen wij onze idolen opgeven ? Maar dan dient er wel iets anders voor in de plaats te komen. En als er nu niets anders overbleef? Waarlijk mijn vriendenl het is eene levensvraag, die wij onszeiren doen, als wij naar onze beginselen vragen : eene vraag, die veel be- sproken word l, maar waarop alleen ons gedrag , ons leven, ons doen en laten het antwoord geven kunnen. Zelfkritiek , dit onder* vindt men dagelijks, is oneindig moeijelijker , dan de kritiek van anderen en krilische virtuositeit wordt door haar alleen verkregen : in zichzelve en uit zichzelve vormt zij zich. Zijne positie te be- seffen en naar dat besef te handelen , is een eerste verstandsregel. Meent niet, dat dit Toorschrift ligt is; ’t is veeleer zoo zwaar, dat men ’t altijd in ’t oog moet houden. Individuen zijn wij en toch deelen van het groot geheel , personen en toch leden van den staat en der maatschappij. Waar slaan wij en in welkcn kring bewegeu Digitized by Google 86 HOOFDLIJDES. wij ons? Ilier moet ik u eene zonderlinge illusie mededeelen , die ons menschen, alien meer of min eigen is. Gij weet , er zijn zonnen en planeten en wachters. De aarde , die wij bewonen , wierd eens voor het rniddelpunt des Heelals gehouden. Dit was in de Romein* sche wereld. Later is die hyperbolische voorstelling door de ware vervangen en aan de aarde de modeste plaats aangewezen , die haar toekomt, Eveneens gaat het ons mijne vrienden ! In ooze oogen zijn wij eerst rniddelpunten , waarom wij naar welgevallen planeten en wachters laten heenroilen, totdat wij vroeger of later op onze plaats gezet worden en een klaar begrip krijgen van de betrekking, waarin wij tot onze medeplancten staan. Er zijn er maar weinigen, die dit yolkomen begrijpen of willen begrijpen : er zijn er velen, die in de klassieke voorstelling leven en sterren en van uit haa hoek niet ophouden , alles scheef te zien en te beoordeelen. Daarom is ’t van belang, te weten , waar wij te huis hooren en hoever ons gebied zich uitstrekt, om het niet te overschrijden , noch ons meer aantematigen , dan ons toekomt. Wat gevaar van zelfbedrog en van waanzinnigheid ! Slaan wij de jaarboeken der geneeskunde op, wij zullen vinden, dat uit deze bron meer hoofdlijden ontspringt , dan uit alle anderen en dat wanneer die kon gestopt worden , eene menigte lijders van hunne kwaal bevrijd zouden blijven. Er bestaat nog een hoofdgebrek aan het vorige verwant , dat menig ander ten gevolge heeft en dikwijls zinsverbijstering veroorzaakt: een gebrek te wijten ten deele aan verkeerde opvoeding , ten deele aan afkcer van inspanning : ik bedoel het gebrek aan oplettendheid , aandacht, attentie; een vermogen dat bovenal het verschil tusschen menschen en menschen bepaalt. Gebrek aan attentie is oorzaak van oppervlakkigheid, oorzaak van miskenning onzer ware verhouding tot de wereld , oorzaak van gebrekkige waarneming door middel onzer zintuigen. Van daar dat niet weinige menschen slechts eene zeer onvolledige kennis hebben van de hen omringende voorwerpen , dat die kennis , als ik mij dus mag uildrukken , phantastisch is en tot phantastisch droomen zoo ligtelijk overslaat. Voegt men daarbij de duistere voorstellingen van eigen lijden en ongemak , het verwar- Digitized by Google UOOFDLIJDEN. 87 fen fan objectieve en subjectieve gewaarwordingen , zoo zal men een gereede verklaring vinden van al die hallucinaties , illusies, zinsbegoochelingen , droombeelden , waardoor de ongelukkige lijders gekweld , misleid en tot allerlei dwaasheden vertoerd worden en die , gelijk zij het bewijs zijn hunner ijlhoofdigheid , zoo ook hunne afzondering en geslrenge bewaking , hunne verpleging en oppassing noodzakelijk maken. Zichzelf meester te zijn, zicb te bezitten , te beheerschen, stelt men en met regt over tegen overmeesterd , overheerscht , overwel- digd, bezeten te zijn. Wij Ieven in eene wereld vol rerandering en gestadige afwisseling. Gezigt, gehoor, gevoel ontvangen telkcns nieuwe indrukken. Alles gaat als eene bewegelijke, drukke schil- derij voor ons heen. Telkens wordt onze aandacht afgeleid, ver- strooid , zoo wij haar niet bepalen. Zonder opmerkzaamheid geen geheugen , zonder geheugen geen oordeel ; want het eene vermogen is geTolg en schakel Tan het andere. Gij kunt u door die indruk- ken laten wegslepen. Gij kunt ze besturen en ieiden. Gij kunt ze laten voorbijgaan , zonder er acht op te geven of er op te reflecteren. Wilt gij meester blijren , zoo moeten de hersenen , zoo moet de geest wakker en werkzaam zijn. Arbeiden , werken moet gij , met een bepaald doel werken. Standrastig moet gij zijn en krachtig en gehjkmalig : een eyenbeeld van die onzigtbarc magt , die aan de natuur haar fasten gang voorschrijft. Het koel versland en het Turig gemoed hebben beiden hunne lofredenaars en schijnen velen onfereenigbaar. Aigemeen is de meening.dat de geroelsmensch ?oor krankzinnigheid blool slaat , rnaar dat de rerstandsmensch er Toor bereiiigd is. Het moge paradox schijnen , maar ik voor mij ben overtuigd , dat de laatste niet minder, dan de eerste geraar loopt , het spoor bijster te geraken. Beiden zullen wel niet eveneens af- doolen , maar beiden zijn eenzijdig en als zoodanig niet vrij fan vooroordeelen en daardoor belemmerd in die onpartijdige wijze ran zien en denken , die onzen geest Trijmaakt en ons toelaat, de waar- heid te eeren , te betrachten en te handhaven. Eer- en heersch- zucht , eigenbaat , geldgierigheid zijn gebreken , die bij den ver- Digitized by Google 88 HOOFDLUDEK. atandsmensch lang verborgen kunnen zijn , voor hemzelven en ande* ren verborgen , of die hij zich ontveinst , of wetens en willem involgt: gebreken waarin de kiemen sluimeren van hersenziekten. Zekere afgemetenheid in spraak , houding , bewegingen , ieta tooneel- matigs in een woord, geeft te kennen dat er een rol gespeeld wordt , die nooit zoo volkomen ailoopt , dat men er niet bij oplettendheid althans, iets gedwongens , gemaakts aan ontdekt , en joist dat ge- inaakte, gedwongene is al niet meer gezond , is al onnatuurlijk , ziekelijk : eene afwijking Tan de mens sana in corpore sano. Oe mensch is in eene krampachtige spanning , die steeds dreigt tot de hersenen over te slaan, ’t Is eene karaktertrek ran den wijze , waaraan men hem overal en altijd herkennen zal : meer te willen zijn , dan te schijnen. Wjj kunnen ons dit nietgenoeg herinneren, mijne vrienden ! want daar- aan zullen wij weten , of wij gezond zijn naar den geest. Zoolang wij ons niet yrij durven vertoonen en bewegen , zoolang wij nog iets te Terbergen , te ontveiozen , te plooijen hebben , is het niet Tol- komen wel met ons. Zoolang wij voor hetgeen wij doen en den- ken niet openlijk durven uitkomen , zoolang wij lof en eer en voor- deel bejagen, zoolang wij ons weten boven ons niet weten uittrom- petten , zoolang wij met ooze leerslellingen te koop loopen , zijn wij nog niet, wat wij willen schijnen, of willen wij meer schijnen, dan zijn. Wie is dan vrij zult gij zeggen ! En waarlijk hoemeer intellectueel , politiek, religiens leven , hoemeer opgewondenheid en geraar. Daar is eene controle , waaraan wij onzen persoon kunnen onderwerpen. Het is het examen van ons gedrag in huis en daar- buiten. Nog dieper gaat dit examen, als wij dat verborgen leven onderzoeken, hetgeen gedachten en woorden en daden bestuurt. Vraagt gij , wanneer de mensch volkomen gezond is , het antwoord ligt gerced. Niet als verstand- of gevoehvezen , maar als mensch is hij het en kan hij het zijn. Dan namelijk, als verstand en gemoed beiden vrij zich bewegen, vereenigd in het hoogste beginsel dat den mensch leiden meet, het gewelen. Als wij ons wennen tot ons- zelvcn in te keeren , met onszelven otn te gaan , iedere opkomende Digitized by Googli HOOFDLIJDES. 89 gedachte en gewaarwording oplettend natesporcn en le volgen , dan *zal er zich ecn beginsel ontdekken, dat ons aan onszelven open- baart, dat ons meet en weegt en schat met eene onfeilbare naauw- keurigheid , dat ons overal: in de wereld , op reis , in huis, in de eenzaarnheid vergezelt en bespiedt , dat ons bij ons werk, bij onze studio , bij ons onderzoek , bij ons schrijven en spreken en zwijgen , ons gaan en zitten nabij is en altijd en overal even duideltjk en krachtig de waarheid rerkondigt, dat niet verzwakt met de jaren , noch veroudert , maar onverzeerd en onverminderd ons bijblijft tot aan het einde. Wilt gij het rede , godspraak , geest noemen , het is het wezen , de grond van ons zijn , waarvan iedere afwijking ons tot niet zijn , tot schijn, tot redeloosheid doet overhellen. Dan ontstaat er twee- spalt , de persoonlijkheid en persoonlijke vrijheid komt in gevaar en wordt bedreigd en belemmerd : de eenheid gaat verloren. llier loopt de tvreesprong uit of op misdaad of op krankzinnigheid. Dit is echter geenszins de regel, het is galukkig de uitzondering , of Jiever de volkomen afloop en laatste uilkomst eener rigting, die alien volgen en volgen moeten , wien het met de zaak geen ernst was en bij wien zelfverlichling ontbrak , zoodat zij nimmer tot klaar en helder inzien van hun bestaan gekomen zijn. Want een ieder die eenigzins zeker wil zijn van zichzelven , die weten wil , waar hij belanden zal en niet op avontuur wil reizen , dient wel het compas te raadplegen. ’t Is ongelooflijk , maar toch onbetwist- baar zeker , dat geen ondgrzoek grooter bezwaren heeft , dan dat van onze eigene natuur. Wat al voorbereiding , wat al propaedeu- tische studien , wat al inspanning, wat al volharding, wat al ge« duld en zelfverzaking en opoffering en onafgebroken oefening. voor- -dat men op dit terrein eenigerrnate te huis is. Er is geen einde aan het hakken en snoeijen en graven, om zich overal een vrijen doortogt te banen. Ifet is een onderzoek waarmede men nooit klaar is: dat nooit is afgedaan. Hoe verder , hoe dieper: het schijnt alsof men nimmer den bodem zal bereiken. lederen dag nieuwe ontdekkingcn , maar ook nieuwe vorderingen en nieuwe Digitized by Google 00 HOOFDUJDEN. eischen : iederen dag grooter inspanning , sterker oefening , zwaar- tier sludie. Uet leven wordt ernstiger en altijd ernstiger , hoe dieper men het is ingetreden en gelijk het met alle ernstige pogin- gen , met alle studio en oefening gaat , naarmate het werk moeijelijk is , vermeerderen de krachten , naarmate men volkomener organen verkrijgt , ziet en bevat men beter en leert meer den zamenhang kennen : er bestaat meer verband in ons weten ; het weten komt nader oan wetenschap. STUL-, SPRAAK- EN TAAITYPEN. De spreekslijl is niet minder , dan de schrijfstijl een gewigtig pnnt ran onderzoek : ofschoon spraak en schrift zoo naauw verbonden vrorden geacht , dat men van stiji sprekende noodzakelijk ook aan spraak en taal denkt en de oorspronkelijke beteekenis van het woord stiji overdragtelijk op het spreken overbrengt. Ik weetniet, of men daarop wel genoegzaam let: althans mij is ’t dikwijls voorgekomen, dat niet alle menschen de gaaf bezitten , om zich te doen verstaan en dat dit niet altijd aan hem die spreekt, maar ook niet zelden aan hem, die hoort , te wijten is. Onze spreekslijl, om alweder met onszelven te beginnen, is niet altijd dezelfde, niet alleen om- dat wij ons niet altijd in denzelfden toestand bevinden , maar ook otndat wij met verschillende personen over verschillende zaken spre- ken. Tegenover zieken is de vertronwelijke deelnemende toon meerendeels de beste en geschiktste: ofschoon somtijds de genees- lieer moet weten te gebieden, te vermanen , te bestraffen. Gale- ncs stelt de Romeinsche doctoren van zijnen tijd ten toon , als laffe vleijers en pluimstrijkers der grooten en hunne compagnons de de- bauches. Een ander uiterste , evenmin te prijzen , is zekere aan- matiging of onbeschoftheid in toon en manieren , die wel eens voor gevoel van eigenwaarde of ook voor rondheid moet doorgaan : maar eigenlijk den wetenschappelijken parvenu kenmerkt. Beschaving drukt den stempel op onze taal en daarom zou het jammer zijn , de Digitized by Google STIJL-, SPRAAK.- EN TAALTYPKN. 01 studia hurnaniora geheel te laten varen : de studien der beschaafde letteren , welke aan spreken en schrijven een eigen lint geven.dien men in mannen van verdiensten en bekwaamheid ongaarne mist. Maatschappelijke taaistudie , voor ieder noodzakelijk , is het in hooge mate voor ons. Eike stand , elk beroep , elke kring en cd- terie heeft zijn eigen taal , die men niet nit vvoordenboeken of spraakknnsten , maar in hel leven , in het gasthuis en in de zie~ kenkamer leerl. Ligt zou men zich vergissen , door aan klanken en woorden te blijven hangen , zonder etjmologie en syntaiis en pro- sodie bij de hand te nemen. Niet zelden moet men den patient zelf helpen zijne gewaarwordingen te ontwinden , zich het vroe- gere te herinneren , en het verslag op te maken van ’t geen met hem is voorgevallen. Niet zelden moet men den tekst vol lacunes aanvullen , de gebrekkige analomie en phjsiologie verbeteren, de verdichte aetioiogie opvatten en teregtwijzen. Niet zelden in des lijders geest indringen , om de beteekenis zijner klagten te ontcij- feren. Nn eens uit het woordenrijk verhaal de korte slotsom op- maken , dan weder uit een enkeld woord een geheelen volzin za- menstellen. Meermaien gelukt het , nit spraak en taal den aard en grond van het lijden optesporen : altijd gelukt het, er den staat der hersenen uit te onderkennen. Bij ijlhoofdigen is taaistudie on- misbaar. Waar de denkbeelden elkander verdringen , is de taal rad en onduidelijk. Sommige krankzinnigen , zegt Esquirol , vol zelf- vertrouwen, schrijven en spreken met gemak, sierlijkheid , zinrijk- heid en geest. Uunne uitdrukkingen zijn teeder , beleedigend , dreigend bijna op hetzelfde oogenblik : nu woorden zonder zamen- hang of gedurig herhaald , dan het spreken van zichzelven , als in den derden persoon of de toon der opgeblazenheid en zelfverhef- fing : weenen , lagchen , dansen , zingen , schreeuwen , fluisieren, alles wisselt met de grootste snelheid af, even als de bewegingen , gebaren en gelaatstrekken. Yreemd moge het schijnen: en echter kan men dagelijks op straat hetzelfde zien van menschen en kinde- ren , die in loom het welgelijkend afbeeldsel van razenden vertoo- nen Let op de straaljongens en straatwijven en kroegloopers , let Digitized by Google 92 STIJL-, Sl'HAAK EN TAALTYPEN. op hun woorden en daden en bewegingen , op hun krakcel en ge- kijf en gij zult er trek voor trek het beeld der krankzinnigen in wedervinden. Driftige, opgewonden gestellen , door drank ver- hitten , niet gewoon hunne hartstogten te bedwingen , slaan meest bloot voor die kritische uitbarstingen , die als zij niet door kalmte worden vervangen of in hebbelijkheid ontaarden, zoo staat de krank- zinnigheid voor de deur , vooral wanneer het hersengestel door drank verzwakt is. Geheel anders is de taal en uitdrukking ran den me- lanc.holirus , ran hem die in treurigheid rerzonken , zich in eene aandoening of denkbeeld verliest. Hij spreekt weinig, nu en dan maar een enkeld woord of leltergreep , dat hij onophoudelijk her- haalt. Met roerende trekken schetst Sterne de rampzalige Maria, het slagtoffer van geschonden trouvr. Begint de krankzinnige be* lemmerd te spreken of te stamelen , zoo is dit een voorteeken ran doodelijke uilkomst , al zijn ook de overige teekenen minder ver- ontrustend. In zulke gevallen heeft Esquirol tegenover anders- denkenden en in weerwil van schijnbare onbeduidendheid der toe- rallen , het treurig en nabijzijnd einde van den lijder voorspeld. Wordt de taal der krankzinnigen venvard , zonder zamenhang , zijn het woorden of klanken zonder zin of beleekenis , zoo is de ijlhoof- digheid veranderd in simpelheid of onnoozelheid : het gewoon en natuurlijk gevoig van vroegere hersenoverspanning en hersenover* prikkeling. Een onzinnig geklap en gesladig herhalen van dezelfde phrasen , gebrek aan geheugen , overal gapingen in het spreken, het volkomene beeld van indolentie en apalhie , zijn er de algemeene kenteekenen van. Dezen pralen overluid en zonder ophouden : genen fluisteren onverstaanbare klanken , anderen lagchen of treuren , loo- pen of zitten dag aan dag: terwijl de oogen mat en zonder de min- ste uitdrukking, rusleloos ronddwalen. In den hoogsten graad van idiotisme of kindschlieid bestaat alleen het rertnogen oin eenige klanken voorttebrcngen. Met groote waarschijniijkheid kan men naar gelioor- en spraakvermogen de valbaarheid en aanleg dier on- gelukkigen bcrekenen en den graad van opvoeding bepalen , waar- voor zij geschiktlieid bezitten. Het gevoel van goed en kwaad op* Digitized by Google STIJL-, SPRAAK- EiV TAALTVPEN. S3 tewekken en het geweten wakker tc maker) , is voor kinderen en iinderlijke verstanden eene eersle voorwaarde van ontwikkeling ; want het geldt hie* een ingeschapen kracht , een hooger aanleg , instinkt, natuurdrift , of hoe men het noemen wil , die de kiem is onzer menschelijkheid , en die alle vermogens en krachten en be- gaafdheden en gaven in een grondtoon moet doen zamenstemmen. Ondervinding heeft mij geleerd , wat dit beginsei bij de opvoe- ding vermag. 2IEKBNBI0GRAPHIEN. Onder de menigte ziektegeschiedenissen , die wij bezitten , zijn er maar enkelden , die aan de vorderingen van onze hedendaagsche wetenschap beantwoorden. Immers niet de ziekte , maar den zieke verlangen wij le kennen : wij verlangen geen ziekten- maar zieken- geschiedenissen. Zullen deze volledig zijn , zoolang niet de gan- sche levensloop van den lijder ons volkomen bekend is? Zie- kenbiographien dns zijn het, waaraan wij behoefte hebben. Dik- wijls , gij weet het , mijne vrienden ! betrenrden wij het , van onze patienten niet dan hoogstgebrekkige berigten te ontvangen omtrent hun vroeger leven en poogden alsdan door ondervragen van naast- bestaanden en geneesheer bet onvolledige aan te vullen. De perso- nen , die naar de ziekenhuizen verzonden worden, zijn doorgaans vroeger behandeld , niet weinigen zijn ons geheel onbekend en bui- ten staat , die inlichtingen te geven , welke wij behoeven. Aan de anamnesis hapert dus veel , dat tot de diagnosis van het in- dividn gevorderd wordt en in dit opzigt biedt de burgerpraktijk menig voordeel aan boven de hospitaalpraktijk , en heeft de me- dicus, die tevens huisvriend is, veel voor boven vreemden. Voorbeelden van ziekenbiographien heeft ons Boerhaaye nage- ialen in die twee gevallen , welke onder zijne schriften achter de academische redevoeringen opgenomen en door Ziiuiermann vermeld zijn. Ik aclit het der moeite waardig, ze met u nader te over- ✓ Digitized by Google 94 ZIEK ENBIOGR APill EK. wegen en er uwe aandacht bij te bepalen, om daaruit oanleiding te nemen tot bet opmaken van regelen , die onze anthropologische studien op het terrein der kliniek moeten besturen. Beider beschrijving begint met de voorstelling ran de ligchaams- gestahe , nu rolgt de levenswijs , rroegere gezondheid of ziekte, daarna begin en roortgang der toevallen , met alle omstandigheden , die ze roorafgingen of rergezelden , ten iaatste de wijze van ster- ren : hetgeen alles nogmaals herdacht wordt , alrorens tot het rer- haal der lijkopening overtegaan ; eindelijk dit verhaal zelf , een aller- naauwkeurigst verslag der ontleding en van hare uitkomsten ; ter- wijl een kort woord ran zelfregtvaardiging het geheel besluit, Onder het lezen van beide merkwaardige gevallen leert men onzen Boer- h a aye ran eene zijde kennen , die hem als geneesheer , als man van studie en vretenechap , als mensch eer aandoet en erenzeer voor zijn rersland , als voor zijn hart pleit. Geen wonder , dat die man als medicus en als hoogleeraar de achting, de liefde , het rer- tronwen zijner tijdgenooten bezat , meer dan iemand roor of na hem , en dal hij in dien zin als eenig voorbeeld in de geschiede- nis wereldburger heeten mogt. Men heeft zich wel eens over dien grooten , uitgebreiden naam ran Boekhaave vervronderd , en zeker in onzen tijd zou znlk een Yerschijnsel wonderbaar zijn. Maar om het in dien tijd te verklaren , mag men niet uit het oog rerliezen, dat van Boerhaave’s persoonlijk karakter zeer veel afhing. Hij was niet alleen geoefend en doorschrander medicus , niet aileen ge- leerdc , zoo als geen ander der toen lerenden, niet alleen man van wetenschap, die erenzeer in zijn vak , als in de propaedeutische vakken het hoogleeraarsampt met welrerdienden lof bekleedde, hij was vooral mensch , gewetensmensch en dit gaf aan zijn persoon zekere eenheid , zekere ronding , zekere Yolkomenheid , die slechts zelden in die mate wordt aangetroflen. In het geval ran Joan Baron ran Wassenaar zoowel, als in dat van den Marquis de Saint Auban treft ons het ongewone der raad- selachtige kwaal. Met een takt, weinigen schrijvers eigen, stelt ons Boerhaaye de gebeurtenis voor oogen. Beide door natuur en "V Digitized by Google ZIEKENBIOGRAPIUiiN. 95 rang en opvoeding bevoorregte lijders worden ons in hun huisselijk leven afgemaald , de oorzaken, die tot de kwaal aanleiding konden geven , ontvouwd , dieetzonden met evenvcel opregtheid , als loe- gevendheid opengelegd , de toevallen in han opkomen en toenemen geschilderd ; de gemoedstemming der edele lijders, de vruchtelooze pogingen der kunst , de zorg en inspanning der geneesheeren , de meewarigheid en het dienstbetoon der huisgenoolen, het sterven , de lijkopening, alles zien wij , overal zijn wij bij tegenwoordig , in alles deelen wij. Het is een familietafereel , waarop wij staren , en waarvan wij ons naauwolijks kunnen verwijderen. Om zo6 te kunnen schrijven, moet men zoo geheel mensch zijn. Had Boerhaave in onzen tijd geleefd , hij zou buiten twijfel door percussie de zitplaats der kwalen ontdekt en hnn aard vermoed hebben. Het naaawkenrig verhaal van ’t geen de Admiraal gevoeld had, zon hem daarbij op ’t spoor hebben gebracht *) , terwiji bij den Markgraaf de kennis aan de tumeurs re/ropleurales , door Lobstein onder anderen beschreven , hem had kunnen voorlichten ; maar treffender had hij zijne beide zoo belangrijke patienten niet kunnen karakteriseren , dan hij gedaan heeft en voor anlhropolo- gische studien blijven beider historie modellen, die wij alien ons ter opzettelijke betrachting en narolging mogen roorhouden. Verlangt gij nn ook de persoonlijkheid van Boerhaave te ken- nen ? Ziet hier zijn portret , door Haller geteekend , door Zim> merjbank medegedeeld. Van gedaante en ook in kleedy onaanzien- lijk , als een rierkante eerlijke bierbronwer , hingen hem de eer- waardige grijze lokken om het Socratisch hoofd ; want ook zijn neus geleek naar dien ran Athene’s wijze. Hij was zwart van uit- zien en had kleine , maar bijzonder lcvendige, doordringende oogen. Opgeruimd en helder was zijn gelaat en kalm , als zijn deugdzaam , vroom gemoed. Opregt was hij en nederig en dienstwillig en goed- ■) Abercrombie denkt aan ccn ulcere solitaire of perforirendet Magengeschwiir - wclk dcnkbecld door Boerhaave’s naaawkcurig ondercoek cn bcrigt gccnsiins be- vestigd wordt. Digitized by Google 9G ZIEKENB10GRAPH1EN. hartig en vriendehjk : weldadig jegens armen, zonder de minste vertooning, en zijne vrienden dienende in ’t rerborgen , buiten hun weten. Mij heeft , schreef hij aan Mailer , de fortnin le Teel ge- schonken en zoo was hem zijn rijkdom , dien hij niet behoefde , een aanbetrouwd en uilgezet kapilaal. Voorts was hij , Toegt Zijimer- mann er in zijn trant ran schrijYen bij, een universeel geleerde, litterator , physicus , mathematicus , theologus , gelijk hij bo- tanicus , medicus, chemicus geweest is. En wilt gij hem in zijn huis en huisselijk leven gadeslaan , leest de brieven aan zijn vriend Bassand en gij zult u kunnen overtuigen, wat er bij zulk een aan- leg Tan den mensch worden kan , die zijn versland en hart en ge- welen gelijkelijk geoefend en geYormd heeft. Waarlijk het is ver- kwikkend , bij zooreel eenzijdigheid ook in mannen van Yerdiensten, zulke menschen te ontmoeten , waarin het oorspronkelijk karaher der menschheid zieh vrij en ongedwongen ontwikkeld heeft en zoo heerlijk en Tolkomen vertoontl Ik noemde u Boerhaaye’s beroemdsten lcerling Albr. Haller, den eersten en voor Joh. Muller den eenigsten , die het idee van physiologie begrepen en ontworpen heeft. llem behoort eene plaats in ons onderzoek , want zijn leren was in meer dan een opzigt merkwaardig. Als kind was Haller taalgeleerde , als knaap en jongeling dichter en nalunronderzoeker tevens , en vlijtig beoefe- naar der physische en mathematische wetenschappen , als man prak- tisch geneesheer , botanicus , hoogleeraar , later in staatsbetrekkin* gen ; overladen met eerbewijzen , maar te gelijk door zware huis> selijke rampen gctroflen , deed zich het gemis eener vrolijke frische kindschheid ook nog in later leeftijd, ja zelfs in hoogen ouderdom gevoelen en bleef het kinderlijk Yertrouwen hem eene diep gevoelde behoefte , die nog in de laatste dagen van zijn aardsche leren vol- komene bevrediging onlbeerde. Aandoenlijk is het , den edele te zien worstelen , ora eene gaping in zijn leven aan te vnllen , die in zijne eerste levensjaren ontstond , en treffend de waarschuwing : dat de natuur zich wreekt over te vroege inspanning der zenuw- krachten en dat men om als mensch gelukkig te zijn, cenmaal ge- Digitized by Google ZIEKENBIOGRAPHIKN. 97 heel kind moet wezen. Dat kinderlijk element heeft zijn tijd tan wasdoin en zoo ’t dan niet gepleegd , of door weetlust en eerzucht onderdrukt wordt , allijd blijft het kwijnen en achlerlijk : het zenuwleven , door de hersenen getyranniseerd , wordt zenuwlijden , en hypochondrie of melancholia zgn de rampzalige vrnchten eener vroegrijpe broeikastvegetatie. Onze Bilderdijk kon daarom met zooveel waarheid en gevoel de ziekten der geleerden bezingen , om- dat hij zijn eigen ljjden beschreef en onze Swammerdam moest even- zeer in het laatst van zijn leven de naweiin ondervinden van mate* looze inspanning en hersenvermoeijenis. ’t Is tegenwoordig een aangenomen meening , dat poezij en na- tuursludie elkander buitensluiten. Het roorbeeld van Haller , onder zooveie anderen , bewijst het tegendeel. Poezij behoort evenzeer tot ’s menschen vorming , als mnzijk , die eigenlijk niet moesten gescheiden zijn , en ook oorspronkelijk vereenigd waren : en ofschoon niet alle menschen poiiten kunnen zijn, zoo heeft toch ieder mensch een tijd in zijn leven , waarin iets poetisch doorsche- mert. In onzen tijd moet men voorzigtig zijn met het aannemen van exclusietheorien , die ligtelijk tot eenzijdigheid verlokken en bij gezet onderzoek in de lncht verstniven. Evenwel die dichlerlij* ke tijd is bij velen slechts zeer kort en voorbijgaande ; bij Haller was hij van langer duur en heeft ongelwijfeld groolen invloed ge- had op zijne vorming. Hoe weinig zijne over/ge sludien daarbij leden , blijkt uit de menigte andere schriften , die zijne dichterlijke voortbrengselen verdrongen. En heeft niet Haller de physioloog den dichter Haller lang doen vergeten ? Intnsschen de dichter Haller heeft onwiliekenrig aanleiding gegeven tot de opdragt van La Mettrie’s Homme Machine , een geschrift , waaraan de ontluiken* de physiologische studie van den mensch zeer wel schnld kon zijn , inzonderheid wanneer men de strekking der toen heerschende me- chanische leer tegenover hetStahlianisme in aanmerking neemt. Een opdragt van zulk een werk , waarin alle zedelijkheid openlijk ver* guisd en liederlijkheid gepredikt wierd , kon Haller niet dan hoogstonaangenaam zijn. Hij haastte zich , alle betrekking tot den 7 Digitized by Google 98 ZIEkEMlOGRAPHlKN. schrijver te onlkennen : maar gelijk dit geslachl door alle tijden been voor leugen noch laster terugdeinst en onheschaamden moed- wil tot bet u iters te dry ft , zoo heeft Haller de aanvallen van de- zen man moeten Yerduren , tot dat eene indigestie den aan?alier ter neder velde. Weer steekt het materialisme het hoofd op en 't is te voorzien , mijne vrienden ! dat het tele proselyten vooral onder de jongere tried iri inaken zal ; want groot is de magt der leer , die het kwaad wettigt. Maar ahorens de tbeorie aan te nemen , raad ik a , het orakel der empirie te ondervragen en het materialisme toegepast op het leven en op de maatschappij proefonderfindelijk te toetsen. Slaat den materialist in zijn doen en laten gade. Voigt hem in zijn handel en wandel , in zijn woorden en bedrijf, beschouwt en be- tracht hem tegenover zijne medemenschen en de maatschappij, en beantwoordt dan de rraag, of het materialisme met geluk en wel- Yaart Tan huisgezinnen , Yolken , of staten bestaanbaar is. Haller’s leven was vol polemiek : hetgeen niet te Yerwonderen is, wanneer men bedenkt , dat hij als recensent een hoofdrol ge- speeld heeft. In dit opzigt mag men onzen tijd roemen , waarin het polemiseren meer en meer in miscrediet goraakt en men klaar begint in te zien , dal recensien van tijdgenooten geen de nrinste wetenschappelijke of blijrende waarde hebben en dat het leven te kort is , om zich daarmede in te laten en te ernstig , om ze te wederleggen. Niet altijd was Haller in het verbeteren Yan Boer- haave’s schriften even gelukkig , als in de Institutiones : gelijk blijkt nil de Metftodus Sludii Medici van zijn leermeester, door den leerling uitgegeven , die de smaak van den eersten grooter eer aandoet, dan die van den laatsten. Gelukkiger was hij in ’t gron- den eener proefondervindelijke geneeskunde , waarin hij zijn leer- meester overtrof en Hakyet’s Inisterrijk roorbeeld meest nabij kwarn. Niet minder holder waren zijne inzigten in het belang ran een geleerd en wetenschappelijk socialisme , ’t welk later meer al- gemeen is erkend geworden en eenmaal geleerde corporation geheel vervangen zal. Digitized by Google ZiEKK.NBIOGRAPlUiiN. 99 Onbegrijpelijk is het , met wat al uiteenloopende zaken Halier’s vverkzame en rustelooze geest zich heeft bezig gehouden. Was het ijver , was het glorie- of bemoeizucht, of behoefte aan bedrijvigheid ? Zeker zou in onze dagen dergehjke polyhistorie zichzelf vernieti- gen en voor ziekelijk gehouden worden: aan onzen landaard al- thans voegt zij ’t minst , die het mullum non mulla huldigt en dour yerdeeling van krachten aan energie , haar a!s kleine natie zoo onontbeerlijk , verliezen zou. Bij alle achting , die wij een man als Albr. van Haller ver- schuldigd zijn , kunnen wij niet nalaten , door zijn gansche leven heen de werking van een reeds in de eerste kindschheid overspan- nen zenuwkracht op te merken , die naar alle zijden heengetrok- ken en op alles inwerkende, den schijn allhans van overdrevene ambitie of eerbejag en te groote aantrekkelijkheid en bemoeilust op zich laadt: waartegen het heter beginsel , dat in Haller werk- zaam was, zich gedurig verhief, om het Wezen dat hij erkende en eerbiedigde, met onverdeelde krachten aantehangen. Haller’s dagboek doet ons een diepen blik slaan in het leven van den vro- men lijder en in den geleerde en man van wetenschap , dien wij nu nog huldigen , den mensch eeren en hoogachten , die in het ge- denkboek des levens staat opgeteekend. Hier , meer nog dan in zijne openlijke schriften , of in Zimhermann's lofredenen sympathi- seren wij met den geest , wiens laatste slrijd de geboorte was voor een beter leven en die onder zoovele verlokselen tot afval en na zoovele offers aan wereld en wetenschap , het Christendom tot aan den dood is getrouw gebleven en in weerwil van zoovele twijfelin- gen , de leer der waarheid en des gevrelens niet verloochend heeft. Haller’s physiologie, die evenmin heden overtollig is, als van Swietens Commentaria of Morgagni’s Epislolae het zijn , Hal- lers physiologie geeft ons meer dan eenig ander werk van dit ge- leerd genie, een getrouw afbeeldsel van Haller's veelomvattenden geest. Ik wil nu niet spreken van den rijkdom van belangrijke zaken , dien dit meesterwerk bevat , van de veelzijdigheid van on- derzoek, van den grootschen aanleg , van de ruime schaal , van 7 * Digitized by Google 100 Z1EKENBIOGRAPHIER. het uitgebreid plan , waarbij geen vak dal lot opheldering dienen kan , vergeten is, Ik wil hier ter plaatse alleen de methode , de wijze van uilvoering en behandeling aanvoeren , die geheel den schrijver toebehoort en kenschetsl. Die behandeling zij is een doorloopende commentarius op de natuur en natuurkennis van hare objeclieve en subjectieve zijde. Wij zien den grondlekst nit zichzelven door collationeren van plaatsen verklaard en opgehelderd, Flanten , dieren , menschen , landstreken , ziekten , ’t wordt olles, vvaar het pas geeft , tot verklaring en opheldering bijgebracht, Niels wordt verzuimd , wat strekken kan tot oplossing der vraag- stukken : onnoeinelijke feilen bijeenverzameld en gerangschikt , uit alle oorden en lijden , opgezocht bij oude en nieuwe schrijvers , in de handelingen van geleerde maatschappijen , in journalen , in reisbesehrijvingen , indichters, historieschrijvers , vrijsgeeren , hein- de en verre verspreid , met verbazende vlijt en belezenheid , door reuzenarbeid opgespoord , gerangschikt , voorgedragen en voor oogen gesleld , zoodat gij Boerhaave’s kweekeling herkent. Nog dui- delijker herkent gij dien in de subjectieve voordragt der welenschap. Da ar loch ziet gij de welenschap in hare deelen en onderdeelen vao lieverlede ontstaan en zich vormen. Gij hoort ’er de geleer- den hunne meeningen en gevoelens voordragen , wederleggen , ver- dedigen en er over redekavelen en redetwisten. Defensie hoort gij en opposilie en conclusie : maar geen meesteriijken onbescheiden toon verneemt gij , die het wetenschappelijk onderzoek afbreekt , zonder te bevredigen of te overtuigen en zoo dikwijls voor positief weten moet doorgaan : hoewel het niet meer dan positief meenen is. Het is als zaagt gij in eene vergadering de geleerden van alle lijden en volken bijeenverzameld , om met elkander over de gewig* tigste vraagslukken hunner welenschap te spreken en de belangrijk- ste punten te bepraten : als bevondt gij u te midden eener groote vereeniging, waarin ’t ieder vrijstaat, op zijne beurt het woord te voeren en de vruchten zijner studien aan anderen medetedeelen en waarin de autheur als voorzitter de vergadering leidt en het ver- handelde resumeert. Was het niet , als streefde Haller zijnen > Digitized by Google ZlEKENBlOGUAPHlfcN. 101 tijil vooruit cn voorzag hij de verwezenlijking van ecn idee , dat hem voor den geest zweefde, ran een denkbeeld , dal hij in zijn boek geschetst heeft. En waarlijk , hoe kan het ook anders. Eene wetenschap wordt niet door een persoon Tertegenwoordigd , maar door alien , die haar beoefenen en bevrerken. Onbeperkte alleen- heersching is even verderfelijk in ’t gemeenebesl der lelleren , als in den staat. Wij kennen , noeh dulden autocraten en gelukkig is aan het autoriteitsgeloof een einde gekomen. Haller wilde geen school stichten, noch llalleriaansche physiologie schrijven. Phy- siologie bedoelde hij. Hare eiemenlen stelde hij voor aan eerstbe- ginnenden zoowel , als aan meergerorderden. Want het was geen hand* of leerboek , wat hij uitgaf, maar de vrucht yan zes-en-dertig jaren arbeid, de yrncht van een arbeid , waaraan hij een groot , waaraan hij het beste deel van zijn leven en studie besteed had. Men ziet hier de gedaante en vorm der wetenschap , zooals zij door opeenvolgende menschengeslachten langzamerhand ontstaan is , en door den schrijver in een tafereel is voorgesteld. Een eigene , eene bijzondere waarde ontleent dit werk aan het oorspronkelijk onderzoek en aan de oorspronkelijke waarnemingen en proefnemin- gen van den autheur. Want ofschoon den stempel dragende van den tijd , waarin het ontstond , zoo is het toch tevens het begin van eene nieuwe periode en bevat de kiem der proefondervindelijke physiologie , die van Engeland op het vaste land is overgebracht en in Haller haar voorstander gevonden heeft. Zijne proeven op zenuwen en spieren , zijne irrilabiliteitsleer zijn genoegzaam bekend , dan dat ik ’er thans afzonderlijke melding van zou behoeven te maken. Doch minder bekend is ’t, dat Haller er aan gedacht heeft , om die erperimentaalmelhode op alle deelen en vakken der geneeskunde aantewenden en toetepassen : ook op therapie en prak- lijk , gelijk hij de pharmacodynamiek door pbysiologische proeven weoschte te vesligen en op te bouwen. Haller was , zegt Ziat- mermasiv, misschien de eerste , welke er ernstig aan gedacht heeft, om het onzekere uit de geneeskunde te verbannen. Door proefne- iningen namelijk wilde hij de beste geneeswijze in zieklen bepaald Digitized by Google 102 ZIEKKNB10GRAPHIKN. hebben en bij dat alles omstandigheden en uitkomsten met de uiterste naauwkeurigheid hebben opgeteekend. Aldas wilde hij de materies medico. Tan al haar onnutten ballast zuiveren en de ge- neeskunst boven elke onzekerheid en elken twijfel verheffen. 