Verhandelingen : rakende de natuurlijke en geopenbaarde Godsdienst
lezingen aan HSS. ontleend, maar die nog niet in gedrukte wtgaven van den tekst een plaats hadden gevonden. Aan het opnemen van gissingen in den tekst viel vooreerst niet meer te denken, tenzij dit ter sluiks kon geschieden en als ware het bij ongeluk plaats had. Zelfs Beza, die meer dan één zijner tijd- genooten de conjecturaal-kritiek beoefende en toepaste op den tekst van de schriften des N. Ts, nam slechts enkele gissingen op in zijn spoedig beroemd geworden en jarenlang hoog gewaar- deerde tekstuitgaven, 1565, 1582 enz. Wij kennen slechts één uitzondering op den algemeen geworden regel, en wel bij Elias Hutter. Hij week, in zijn uitgaaf van het N. T. in twaalf talen, 1599, dikwerf af van de meest gevolgde lezingen. Vaak zonder zich te storen aan de getuige- nissen van HSS. Soms, zegt Reuss, p. 105—106, heeft hj inderdaad den tekst verbeterd, doch overigens sterker sprekende proeven gegeven van willekeur en van stoutmoedigheid, dan van kritisch talent en van vernuft. Enkele gissingen, ten bate van theologische stellingen beproefd, zouden hem, indien zij minder belachelijk waren, tot een loozen bedrieger stempelen. B. νυ. Mt. XXVIII : 18 χαϑὼς ἀπέσταλκέ ue ὅ πατὴρ Kayo πέμπω ὑμᾶς. Aan Hand. IX : 25 voegt hj toe: χαὶ λέγει αὐτῇ ταλιϑὰ κοῦμι. Hand. XX : 28 schrijft hij: χυρίου καὶ ϑεοῦ τοῦ ᾿]ησοῦ Χριστοῦ. Rom. IV : 5 πιστεύοντε δὲ μόνον: 1 Petr. III : 15 χυρίον. τὸν ϑεὸν Χριστὸν. Intusschen had de geest van het humanisme te veel invloed geoefend op het ontstaan der hervorming dan dat haar degelijkste zonen reeds in de eerste jaren na 1517 de conjecturaal-kritiek geheel konden vaarwel zeggen. Zij wisten immers, hoe veelvuldig 25 Erasmus zich van haar had bediend bij de vaststelling en bij de toelichting van den door hem bezorgden en hoog gewaardeerden tekst! Waarom zouden zij dan niet vrijmoedig zijn voorbeeld volgen? De verschillende uitgaven hadden toch reeds bewezen, voor zoover hier eenig bewijs noodig mocht wezen, dat de kri- tische arbeid niet in eens voldoende was verricht. Luther, hoewel geen man om zich lang met tekstkritiek bezig te houden, had mm beginsel geen bezwaar tegen het maken van gissingen. Zonder aarzelen volgde hij in zijn klassieke bijbelvertaling den humanist Reuchlin, waar deze, in afwijking van de getuigenissen der HSS., Hand. IX : 36 Tapia, en niet Ταβιϑά, las. Meer proeven van de toepassing der conjecturaal-kritiek op den tekst van de schriften des N. Ts vinden wij bij Johann Brenz, 1499. 1570, den her- vormer van Zwaben, den volbloed geestverwant en wakkeren pleitbezorger van Luther im diens strijd met de Zwitsers over de leer van het avondmaal. Stouter evenwel dan de genoemden, im het wagen van gissingen tot herstel van den oorspronkelijken tekst, betoonde zich de wegbereider der hervorming in Frankrijk, Joh. Faber Stapulensis (Lefèbre d’Etaples), + 1537. Hij was in zijn oordeelkundige bewegingen vrijer dan Erasmus, omdat hij zich had weten los te maken van het gezag der Vulgata; en hij heeft van die vrijheid een ruim gebruik gemaakt. In Duitschland deed Andreas Ostander, + 1552, ofschoon in veel beperkter mate, hetzelfde, wat te opmerkelijker is, omdat deze hervormer van Neurenberg tot de uiterste rechterzijde der Lutheranen be- hoorde, en dezen al te veelvuldig naar het pas verlaten Katho- heisme overhelden. De Zwitsersche theoloog Wolfgang Musculus, eigenlijk Meusslin of Müsslin geheeten, die in 1527 het klooster verliet en ten jare 1563 als hoogleeraar te Bern stierf, heeft in zijn kommentaren op het N. Τ᾿. menige gissing aangaande den oorspronkelijken tekst voorgedragen, die nog altijd de aandacht verdient. Ken even onbevangen en wel zoo vruchtbaar beoefenaar der econjecturaal-kritiek was zijn geleerde tijdgenoot Laebhard, 26 1500—1574, meer bekend onder den naam van Joachim Came- rarius. Dat mag ook gezegd worden van Sebast. Castellio, of Castalio, gelijk hij zich liever noemde. Hij heette eigenlijk Chateillon en was van afkomst een Franschman, geb. 1515, overl. 1568. Te Genève betoonde hij zich, in de schatting van Kalvijn en diens geestverwanten, een te vrijzinnig theoloog, mede omdat hij den tekst der schriften van het N. T. te veel wilde herstellen en vertalen naar de modellen der Grieksche klassieken. Als hoog- leeraar in het Grieksch te Bazel zette hij dien arbeid voort en moest hij deswege o. a. menig hard woord van Beza hooren. Hij maakte niet enkel gissingen, maar bepleitte ook het goed recht der tekstkritiek in het algemeen, waaronder hij blijkbaar mede conjecturaal-kritiek verstond. Hij achtte het even mogelijk, dat de schriften des N. Ts im geschonden staat tot ons zijn gekomen als die van Plato, Aristoteles, Homerus, Cicero, Vir- gilius en anderen. Gelijk de HSS. waaruit wij deze schrijvers kennen, moesten z. 1. ook die des N. Ts worden besnoeid en verbeterd. Het eerste zou den stam miet deren en het andere, betoogde hij *, kon noch het gezag der Schrift ondermijnen , noch strijdig worden geacht met Gods zorg voor haar behoud. Nie- mand behoeft dienaangaande eenige vrees te koesteren. Het gezag der Schrift staat of valt niet met de juistheid of onjuist- heid van enkele letters of woorden; en wat Gods vermeende zorg voor haar volstrekte ongeschondenheid betreft, de Heer ᾿ Zie Wettstein, Prol, 176—177. 27 heeft wel geheele boeken, ja levende schepselen, zelfs geheele volken, die de zijnen mochten heeten, laten verloren gaan! Een Castellio mocht in hun oogen de voegzame grenzen over- schrijden, Kalvijn en Beza waren daarom nog geen tegenstanders van de conjecturaal-kritiek. Integendeel. De vader der gerefor- meerde rechtzinnigheid heeft zelf meermalen beproefd den oor- spronkelijken , maar verloren geachten tekst van de schriften des N. Ts door gissingen te herstellen. Wat Kalvijn, + 1564, in dit opzicht slechts nu en dan waagde, heeft zijn tijdgenoot en vriend Theod. Beza, + 1605, zonder blikken of blozen veel- vuldig gedaan. Enkele gissingen nam hij op in den tekst, dien hij bezorgde, doeh de meeste in aanteekeningen bij den tekst» of in afzonderlijke witlegkundige geschriften. Zijn klassteke vor- ming deed hem ten einde toe, ondanks zijn lateren ijver voor de protestantsche godgeleerdheid in het algemeen en de belangen der hervormde kerk in het bijzonder, een zekere voorliefde behouden voor humanistische studiën. Daaraan hebben wij onge- twifeld zijn vruchtbaren arbeid op het veld der Nieuw Testa- mentische conjecturaal-kritiek te danken. Die werkzaamheid zou echter voor ons belangwekkender zijn, indien zij van minder gehechtheid aan de Vulgata getuigde. Dat Beza de eerste zou geweest zijn, die gissingen aangaande het N. T. waagde te maken, gelijk Friedrich Η--ἢ (Hülsemann?) verzekert *, 15 stellig onjuist. Maar dat hij „deswege veel leed“, is mogelijk; hoewel ook deze mededeeling minstens sterk overdreven schijnt. Immers, een heftige en voor den auteur pijnlijke tegenstand laat zich kwalijk rijmen met den bijval, dien zijn tekstuitgaven im ruimen kring en jaren aaneen genoten, noch met het feit dat Beza de vader van den Receptus is geworden. Trouwens, hij werd dit niet als conjecturaal criticus. Aan den tekst heeft hij niet veel zorg besteed. Opzettelijk, om geen aanstoot te geven, L Neue Theol. Blätter. 1800 III. 323. 28 -- deelde hij alleen in de aanteekeningen mede wat z. 1. veranderd moest worden, of hij nam de verbeteringen, die hij noodzakelijk achtte, stilzwijgend op in de vertaling. De vrje geest der ontluikende hervorming was geweken. The- ologen wilden reeds niet meer, dan bij zeldzame mitzondering, hooren van kritiek, laat staan van kritiek en conjecturaal-kritiek toegepast op den tekst van de schriften des N. Ts. Zulke uit- zonderingen waren: Johannes Piscator (lischer), hoogleeraar aan verschillende Duitsche akademiën en gedurende de laatste 41 jaren zijns levens — hj stierf mm 1625 — te Herborn; en zijn ambtgenoot Pasor, die later, in 1625, naar Franeker verhuisde en de eerste was, die een woordenboek op het N. T. schreef. Beiden, maar vooral Piscator in zijn uitlegkundige geschriften, maakten meermalen gebruik van gissingen tot wijziging van niet begrepen of duistere teksten. Zoo ook Usserius (Usher) hoogleeraar mn de godgeleerdheid te Dublin, + 1556, en zijn landgenoot H. Hammond te Oxford, hofprediker van Karel 1, + 1660. Maar vooral Tanaqul Faber (Tanaguil Lefèbre) 1615—1672, die geboren in den schoot der Katholieke kerk en doorkneed in de klassieken, tot het Protestantisme overging en als hoogleeraar in de godgeleerdheid te Saumur tijdgenoot en nakomeling verbaasde door zijn stoute, ofschoon niet altijd juiste gissingen. Hij had niet te vergeefs gezeten aan de voeten van den grooten Scaliger en na diens dood met warme ingenomenheid de Scaligerana, 1659, in het licht gegeven. Een uitzondering moet het zeker heeten, dat de rechtzinnige Franciscus Gomarus, de groote tegenstander van Arminius, zich soms aan gissingen waagde. Van den meer milden Coccejus, + 1669, kan ons dit minder verwonderen; en evenmin van beider ambt- en landgenoot, den in taalkennis uitmuntenden Meinh. H. Schotanus, achtereenvolgens hoogleeraar te lraneker en te Utrecht, + 1644. Het was de bloeitijd der leerstellige meening, dat God van nn ne nd 29 den aanvang af heeft gewaakt voor de zuiverheid en het onge- schonden voortbestaan van den overgeleverden tekst. Er behoorde inderdaad moed toe, om met den strijdlustigen Frid. Spanheim, in 1642 naar Leiden gekomen, openlijk te verklaren dat zeer dikwijls alle en ten minste de meeste HSS. dezelfde dwaling bevatten en door de kritiek moeten worden genezen *. Protes- tantsche en katholieke godgeleerden stemden in met de stellige verzekering van Bellarminus, —+ 1621: hoewel vele ketters getracht hebben den tekst te bederven, heeft het echter nooit aan rechtzinnige christenen ontbroken, die hun schandelijke pogingen ontdekten en niet duldden, dat de heilige schriften daardoor zouden worden bedorven *. Wij twijfelen er miet aan, schrijft G. J. Heneke in zijn bij herhaling gedrukte Dissertatio philolo- gica de textu N. Ti. Graeco, die hij ten jare 1707, onder J. H. Michaëlis verdedigde, „dat wij den tekst des N. Ts zuiver en ongeschonden bezitten“. Want, zegt hij, God 15 van dien tekst de auteur en heeft daarin zijn wil geopenbaard, terwijl een breede rij geleerde en vrome mannen zich heeft beiĳjverd om den kostbaren schat ongeschonden te bewaren. Wel geven de HSS. verschillende lezingen, woorden en volzinnen die verandering hebben ondergaan, uitlatingen, bijvoegsels; maar deze betreffen alle gewoonlijk slechts schrijffouten en wijzen op dwalingen, die gemakkelijk kunnen worden hersteld. Men raadplege slechts de oudste en beste codices, „quippe qui omnes, advigilante Det providentia, iisdem corruptionibus commaculari non potuerunt“. De Voorzienigheid had de conjecturaal-kritiek overbodig gemaakt. Maar anders oordeelde Spanheim te Leiden en hij bepleitte, ofschoon voorloopig door weinigen gevolgd, het recht der kritiek, In Frankrijk nam de bestrijder der goddelijke ingeving van de Hebreeuwsche vocalen, punten en accenten, Ludovicus Cappellus (Louis Chapelle) + 1658, dezelfde taak op zich. Hij won door "Zie Wettstein, Prol. 178. 3 Lib, IT de verbo Dei. c. 7, 30 zijn stillen arbeid, als hoogleeraar te Saumur, althans enkelen, b. v. Samuel Bochart, + 1667, die in den dienst van de Her- vormde kerk in Frankrijk de wetenschap niet vergat en proeven van de beoefening der conjecturaal-kritiek in zijn geschriften heeft nagelaten. De godgeleerden van beroep bekommerden zich over het alge- meen weinig om de kritiek, nadat het jeugdig vuur der Hervor- ming sedert het midden der zestiende eeuw was gedoofd.Zij hadden het te druk met de dogmatiek en met de verheerlijking van den overgeleverden tekst, om ernstig aan zijn zuivering te denken. Intussehen was de conjecturaal-kritiek uit hun handen overgegaan in die der philologen. Daar werd zij vlijtig beoefend; wel is waar zelden, en misschien nooit, opzettelijk; maar toch zoo veelvuldig, dat men later een aanzienlijke verzameling van door hen gemaakte gissingen heeft kunnen geven. De voornaamsten dezer phulolo- gen zijn: Joseph Justus Scaliger, uit Frankrijk afkomstig en van 1593 tot aan zijn dood in 1609, hoogleeraar in de oude letteren te Leiden. De uitgever zijner Opuscula, Is. Casaubonus, een Zwit- sersch philoloog, hoogleeraar in het Grieksch te Genève, daarna te Montpellier en te Londen, + 1614. Joh. Drusius (van der Driesche), geb. te Oudenaarde, achtereenvolgens hoogleeraar in het Oostersch te Oxford, te Leiden en te Franeker, waar hij in 1616 stierf; beroemd als orientalist en exegeet, maar die ver- klaarde dat hij geen theoloog was en niet wist of hij een gram- maticus verdiende te heeten. Salmastus (Claude de Saumaise), 1588—1653, geboren mm Bourgondie, de jongere vriend en waardige opvolger van Scaliger te Leiden; een man die grooten invloed heeft gehad op de ontwikkeling der godgeleerdheid zijner dagen. Onze landgenooten Hugo de Groot, 1583—1645, staats- man en geleerde, die zich in rechten en letteren lauweren ver- wierf en trots de ongunst der tijden verdienstelijk trachtte te maken voor kerk en theologie, schrijver van een witgebreiden mn nne mn dd dn nn ἶΦΦὩΦΦΦἝΔΘΡΡΗΤ ARE KC rn dat nen a Of" 51 en volledigen kommentaar op het N. T.; en Daniel Heinsius, 1580—1655, een der beroemdste leerlingen van Scaliger, die als hoogleeraar niet enkel kommentaren schreef op de werken van Grieksche en Romeinsche dichters, maar ook Mrcercitationes sacrae ad. N. T. 1639. Ger. Joh. Vossius, 1577— 1649, ofschoon in den vreemde geboren, van Hollandsche af komst, hoogl. te Leiden en daarna te Amsterdam. Diens zoon Ís. Vossius, 1618-—1689, mede beroemd om zijn geleerdheid, doch tevens berucht om zijn loszinnigheid. Patrictus Junius, bibliothecaris van Engeland’s koning Karel 1, + 1649, wiens talrijke gissingen, onder de papieren van Ís. Vossius naar Leiden verhuisd, later door Wettstein aan Bowyer werden medegedeeld en langs dien weg aan de vergetel- heid ontrukt. Jacobus Perizonius, in 1651 geb. te Appingadam en als hoogl. in de geschiedenis, de Grieksche taal en de wel- sprekendheid te Leiden overleden in 1715; een philoloog die, blijkens zijn nagelaten geschriften, zijn eerste liefde, de theologie, nooit geheel heeft kunnen vergeten. Lambert Bos, 1070. 1717, hoogl. Deze allen hebben zich van tĳd tot tijd, de meesten hunner zelfs zeer dikwerf, aan gissingen omtrent den tekst der schriften des N. Ts gewaagd. Soms kwamen zij daartoe ten gevolge van hun geschied- of tijdrekenkundige studiën; een enkele maal om- dat tijdgenooten hun hulp bij de verklaring van duistere plaatsen hadden ingeroepen; doch gewoonlijk omdat Nieuw-Testamentische teksten hun voor den geest stonden bij de behandeling der klas- sieken, of omdat zij zich opgewekt gevoelden tot het maken van aanteekeningen bij het Ν. T. graece, dat zij lazen en met welks inhoud zij even vertrouwd waren als met hun Homerus of Plato. Vandaar dat de meeste gissingen, door hen voorgesteld, in een breede, bijna onafzienbare rij geschriften over, of naar aanleiding van, dan wel kommentaren op de klassieke auteurs van oud Hellas 32 en Rome zijn verstrooid. Kerst in een volgende eeuw zouden zij voor een goed deel worden verzameld en daardoor gemakkelijker binnen het bereik gebracht van hen, die krachtens hun ambt en hun studie in de eerste plaats geroepen waren om Nieuw-les- tamentische kritiek en exegese te beoefenen. Voorshands sloegen zij, de theologen, weinig acht op de waarlijk miet onbeduidende proeven van conjecturaal-kritiek ten opzichte van den tekst der schriften des N. Ts gegeven door de groote philologen hunner dagen. Ken Joh. Chr. Wagenseil, hoogl. te Altdorf, + 1705, die zelf enkele bijdragen leverde en het werk van anderen wist te waardeeren, was een zeldzame verschijning. Misschien mag evenwel tot verontschuldiging der theologen worden opgemerkt, dat miet alle philologen bij het voordragen van gissingen even gelukkig waren. Nu eens was hun vondst meer vernuftig dan juist. Bij een andere gelegenheid scheen zij eerder de vrucht van overdreven hefde voor de zuiverheid van het klassieke Grieksch, dat men overal wenschte aan te treffen, of van grenzenloozen ĳjver voor het Arabisch of het Aethiopisch, waarvan men de sporen meende te kunnen volgen tot in de Evangeliën en de apostolische brieven, dan van een eerbaar verlangen om den tekst der gewijde schriften van fouten te zuiveren. Hoewel ge- woonlijk zonder eenig recht, misten de philologen in de schatting der theologen den noodigen eerbied voor Gods Woord, dat zij behandelden als ware het een hier en daar bedorven woord van menschen. ΠῚ De 186. eeuw bracht in dien stand van zaken een merkbare verandering. Met haar vangt een nieuw tijdperk aan voor de geschiedenis onzer conjecturaal-kritiek. Niet omdat zij van nu af aan eensklaps door de meest belanghebbenden met onderscheiding 99 bejegend, naar eisch gewaardeerd en beoefend werd. Het waren veeleer dagen van voorbereiding en van ernstigen strijd; maar die weldra zouden worden gevolgd door menigen schitterenden triomf. Het vergelijken van HSS. en het verzamelen van verschillende lezingen begonnen meer en meer de belangstelling te wekken. Zij baanden den weg voor de verschijning van de eerste nieuwere kritische uitgaaf van den tekst des N. T's, bezorgd door Ed. Wells in 1709 en volgende jaren, nadat Jo. Mill reeds twee jaren vroe- ger de door hem en door zijn voorgangers Walton, Curcellaeus en Fell verzamelde schatten in het licht had gegeven. Maar aan het opnemen van gissingen in den tekst dacht zoo min de een als de ander. Dat zou waarschijnlijk ook R. Bentley niet hebben gedaan, indien hij overeenkomstig zijn voornemen, in 1720 breed- voerig beschreven, een Grieksch N. T. had laten drukken zooals het, naar zijn meening, in de dagen van Hieronymus werd ge- lezen. Trouwens, alle nieuwere uitgevers van het N. T., hoe kritisch ook hun kritiek mocht wezen, hebben zich, in de 18° zoo- wel als in de 19e eeuw, tot op den huidigen dag, zorgvuldig onthouden van het wijzigen der overgeleverde teksten door gis- sing alleen. De uitzonderingen op dien regel zijn niet talrijker dan volstrekt noodig is tot zijn bevestiging. Men zie desverkie- zende de optelling der emendationes ex conjectura, lectiones arbitra- riae, novae et inauditae, en plane singulares in Reuss’ Bibliotheca. Welk een uiterst geringe oogst, op een bijkans onafzienbaar veld verzameld, gedurende omstreeks 200 jaren ! Allen lieten den Reeceptus herdrukken, of wijzigden hem naar HsStelijke lezingen. Mocht men evenwel een sprookje gelooven, dat anderhalve eeuw lang de ronde heeft gedaan in handboeken en tijdschriftartikelen, en dat uitgedacht schijnt om een verdien- stelijk man aan de minachting van tijdgenoot en nakomelingschap prijs te geven; dan zou toch reeds in 1729, al was het dan maar voor eens, van dien regel zijn afgeweken. Toen is bij 3 94 Robers te Londen een Ν, T. in 2 4]., Grieksch en Engelsch, verschenen, waarvan de ongenoemde bewerker, Will. Mace of Macey, predikant bij de Presbyterianen te Gresham, onmiddellijk schier alom werd verketterd. Hij zou zich op de meest wille- keurige vervalsching van den tekst hebben toegelegd. Michaelis, Einl. in die göttl. δεῖν, d. N.B. 45 Aufl. 1, 798—799, bespreekt het werk, dat hij zelf niet heeft gezien, doch meent te kennen uit de Hallische Bibliothek IV Ne 418 en 419, waar het wordt beschreven „als een der lichtvaardigste ondernemingen tegen de leer van de godheid van Christus“, en dat de zalige Wolff in zijn Curade, evenals Leonh. Twells in een afzonderlijk geschrift, behoorlijk zal hebben weerlegd. Hij is diep verontwaardigd en kan geen woorden genoeg vinden om naar eisch den onverlaat te kastijden, die den regel volgt, dat hem geoorloofd is „nach blossen Vermuthungen die Lesarten des N. T. zu ändern“; en „die lacht om hen, die geen lezing willen verdichten“. Honderd jaar later herhalen Horne en Tregelles, in hun JZntrod. to the text. crit. of the N. T., 2e ed. 1860, p. 689, de oude klachten over de „arbitrary alterations and bold critieisms“ van Daniel (Ὁ) Mace in zijn „beautiful printed book“, waar „various passages“ zijn gewijzigd „in conformity with the Arian hypothesis“. Hun land- genoot Serivener, A plain introd. to the erit. of the Ν. T. 1861, p. 321, noemt den tekst en de vertaling van „W. or Daniel Mace“: „alike unworthy of serious notice“. Hij deelt met tastbare blijdschap mede, dat beide „sedert lang zijn vergeten“. De waarheid is echter, dat Mace of Macey een nieuwe recensie gaf van den tekst naar lezingen van HSS., die toen voor een deel minder bekend waren, doch bijna alle den bijval van latere eritiei hebben verworven, zoodat Macey, ofschoon vergeten en veracht, veel heeft bijgedragen tot den roem, dien anderen, en met name Griesbach, mochten oogsten. Reuss, die dit voor het eerst weder aan het licht heeft gebracht en met de stukken bewezen, Bibl. 172—176, heeft slechts één gissing in den fel 35 bestreden tekst ontdekt en wel bij Gal. IV : 25, waar de zin- storende woorden: ὅρος éoriv ἐν τῇ ᾿“ΤΙραβίᾳ zijn weggelaten, met de opmerking: „there is no MS. so old as common sense“. Men ziet intusschen reeds uit de verbolgenheid die deze weinige woorden, doch misschien inzonderheid het opnemen van niet alge- meen bekende lezingen, opwekten, welke bejegening den meer ĳverigen beoefenaar der conjecturaal-kritiek wachtte. De omzich- tigheid gebood, den tekst liever te laten zooals hij was, of dien zoo min mogelijk en alleen naar HSS. te wijzigen, terwijl men in aanteekeningen of in andere geschriften zijn gissingen mee- deelde. Mannen als Mill, Bengel, Wettstemm, Griesbach en Schulz hebben dit dan ook zorgvuldig, op het voetspoor van Th. Beza en H. Stephanus, gedaan. Geen hunner deinsde voor het maken van gissingen terug; maar zij namen ze niet dan bij hoogst zeldzame witzondering op in den tekst. Na 30 jaren tekstkritiek beoefend en HSS. vergeleken te hebben, was John Mill, + 1707 te Oxford, tot de slotsom gekomen, dat wij niet overal het oorspronkelijke kunnen weergeven, tenzij wij, in afwijking van de gevonden lezingen, bij gissing de echte trachten te vinden; weshalve hij zonder aarzelen in zijn voorrede en in de aantee- keningen bĳ zijn N. T. Gr. gissingen voordraagt. De vrome Joh. Alb. Bengel, 1687—1752, had te veel eerbied voor den bijbel en voor de algemeene gehechtheid aan het bekende Gods woord, om, behoudens enkele wijzigingen in de Openbaring, nieuwe d. w. z. vroeger niet gedrukte lezingen, laat staan dan gissingen op te nemen in zijn N. T. Gr. 1734, Zijn grondige kennis had echter hem, den baanbreker van de beoefening der kritiek onder de Duitsche Lutheranen der 18° eeuw, overtuigd van de noodzakelijkheid om van tijd tot tijd tot gissingen de toevlucht te nemen, hoewel hij ze zelf miet dan met de grootste schroomvalligheid voordroeg, in zijn Gnomon en elders. Minder beducht om zijn kritisch vernuft, geoefend in de behan- deling van den tekst der klassieken, mede vrij spel te laten Bk 90 tegenover den tekst van de schriften des N. Ts, was de Engelsche philoloog Richard Bentley, 1662 — 1742, Wel mislukte, ten gevolge van de rustelooze tegenwerking zijner behoudzieke en vreesachtige vijanden, het plan om een kritische uitgaaf van het Ν, Τ᾿ te bezorgen ‚ maar zijn geleerde gissingen tot herstel van den tekst, deels inderdaad zeer merkwaardig, doch die soms ook de grenzen der waarschijnlijkheid overschrijden, zijn miet alle verloren ge- gaan. J. J. Wettstein nam er niet weinige op, naast die van anderen, in de rijke aanteekeningen bij zijn weinig belangrijken tekst van het N. T. 1751, 52. Reeds vroeger had deze Amster- damsche hoogleeraar bij de Remonstranten, in 1695 te Bazel geboren, doeh wegens zijn onrechtzinnigheid uit Zwitserland ver- dreven, + 1754, een lans gebroken voor het goed recht der conjecturaal-kritiek en, zonder het misschien te bedoelen, den eersten stoot gegeven tot haar beoefemng in ruimer kring. Ten jare 1730 waren van zin hand, bj R. en J. Wettstein en G. Smith te Amsterdam, zonder vermelding van den doorzichti- gen naam des schrijvers, Prolegomena ad Ni Ti ed. accura- tissimam verschenen, waarin hij zin oordeelkundige beginselen ontwikkelde. Onder de regelen, welker inachtneming hij bij het onderzoek der verschillende lezingen noodzakelijk achtte, noemde hij als vijfde: emendationes ex conjectura petitae, sicut non temere unquam admittendae, ita nec temere rejiciendae sunt. Aan de toelichting dezer stelling zijn tien, met zorg gestelde, bladzijden gewijd, 169—179; of juister gezegd: aan het pleidooi voor haar tweede gedeelte. De eerste helft heeft, naar hij meent, geen nader bewijs noodig. Aan een te weelderig vernuft mag bij de beoordeeling van den tekst geen kwartier worden verleend. Dat spreekt vanzelf. Maar daarom wijze men niet alle gissingen af. Het vernuft van geleerde en vrome mannen kan hier goede diensten bewijzen, tenzij men, wat onmogelijk is, van te voren kan aantoonen, dat alle fouten met behulp der aanwezige HSS. kunnen „worden verbeterd, Hoe theologen in het algemeen ook 37 mogen klagen over de stoutheid der eritiei (—= philologen) in het gissen naar den echten tekst; zij zelf en alle anderen, die ervaren zijn in het Grieksch, hebben zieh toch nooit kunnen onthouden van pogingen om bij gissing den tekst te verbeteren. Ten bewijze lascht Wettstein een lijst in van ongeveer 180 der- gelijke gissingen, afkomstig van Origenes, Hieronymus, Eusebius, Isidorus, Erasmus, Luther, Kalvijn, Beza, Musculus, Drusius , Piscator, Casaubonus, Scaliger, Hartung, Price, Bertram, Cur- cellaeus, Stephanus, Gomarus, Hammond, Homberg, Battier , Masius, Bos, J. R. Wettstein, Castalio, Bentley, Heinsius, Grotius, Stunica, Jac. Faber Stapulensis, Tan. Faber, Is. Vos- sius, Clericus, Saravius, Jac. Gothofredus, en enkele ongenoem- den. Na deze wolk van getuigen — de oudste verzameling van vruchten der conjecturaal-kritiek en als zoodanig bijzonder merk- waardig * — deelt Wettstein met de eigen woorden der schrijvers mede, hoe Origenes, Castalio en Spanheim de noodzakelijkheid der conjecturaal-kritiek, ieder op zijn wijs, betoogden. Wat hem- zelf betreft, hij wil geen stoutigheden in bescherming nemen, doch evenmin alle geleerden, schriftuitleggers en uitgevers, die, met terzijdestelling van handschriftelijke lezingen , gissingen in den tekst opgenomen of der opneming waardig hebben geacht, van goddeloosheid beschuldigen. Aan de tegenpartij werpt hij voor de voeten, dat zij ὈΠ het onderwijs en op de drukkerij toch wijzigingen toelaat, wat ongeoorloofd moet heeten, indien niets bij gissing mag veranderd worden. Hij deelt ook miet de vrees van velen, dat het goddelijk gezag der schriften langs dezen weg zal beginnen te wankelen. Toch belijdt hij ten slotte „openhartig“ — ingenue — dat hij nauwelijks een enkele der ) In de opgaaf der eijfers schuilen vrij wat fouten. — Men zou geneigd kunnen zijn den voorrang toe te kennen aan den straks te noemen Alberti, maar hoe merkwaardig diens verzameling moge wezen, zijn Periculwum, p. 10-- 42, houdt zich te uitsluitend bezig met Price, om als voorlooper van Wettstein’s Prolegomena, Ὁ. 170—174, te worden beschouwd, 95 hem bekende en voorgedragen gissingen, hoe „geleerd en ver- nuftig“ ze hem ook voorkomen, kan goedkeuren. Hij wil slechts, dat ieder in zijn oordeel vrij zij en vrij blijve. Dat wenschte ook zijn ambtgenoot in wijsbegeerte, Hebreeuwsch en kerkgeschiedenis, de geleerde Clericus (Jean le Clerc) geb. te Genève in 1657 en hoogl. te Amsterdam van 1684—1736. Hij verdedigde de conjecturaal-kritiek theoretisch in zijn Ars Critica en praktisch door menig voorbeeld van haar toepassing op den tekst van het N. T. in zijn talrijke geschriften. Hoewel minder sehroomvallig, althans in zijn woorden, dan Wettstein, wist hij.toch evenals deze maat te houden, wat naar het schijnt sommigen in die dagen moeilijk viel. De Engelsche criticus Pricaeus (J. Price) Ὁ. v. overschreed naar veler oordeel de voegzame grenzen, evenals weinig tijds later zijn landgenooten Bp. Pearce en de philoloog Toup. Onze Johannes Alberti, 1698—1762, die als theoloog zijn grondige kennis van de Grieksche taal en letterkunde dienstbaar maakte aan de verklaring van het N. T., zag zich o.a. genoopt tegen Price in het strijdperk te treden, nadat hij had kennis gemaakt met zijn Annotat in N. T. Hij deed dat — en het verwonderde hem, dat niemand zulks vroeger had beproefd — in zijn Peri- culum eriticum, 1727, met bescheidenheid en met waardeering van den geleerden Engelschman, dien Coccejus „virum in Graeca literatura non contemnendum“ en Al. Morus „optimum et erudi- tionis exactisslmae“ had genoemd. Trouwens, Alberti vreesde alleen voor overdrijving. Zelf pastte hij meermalen de conjectu- raal-kritiek toe en maakte hij gebruik van haar vruchten, die anderen reeds vóór hem hadden geplukt, getuigen zijn uitlegkun- dige geschriften, het aangewezen Periculum niet buitengesloten. Bij de aanvaarding van het hoogleeraarsambt in de godgeleerdheid te Leiden, in 1740, sprak hij over den innigen samenhang van theologie en kritiek, de theologiae et eritiees connubio, welk „bondig betoog“, volgens IJpey en Dermout, Gesch. d. N. H. K. 99 HI, 380, „een algemeenen indruk“ maakte en bewerkte dat „welhaast ten onzent de kritiek des N. T. de meest geliefkoosde studie werd van allen die goede theologanten wenschten te worden“. Het leeuwendeel van dien ijver kwam evenwel aan de diplomatische kritiek ten goede. Hoezeer ook deze, waarvan echter de conjecturaal-kritiek toenmaals niet streng werd geschei- den, ondersteuning behoefde, bewijst, om een sprekende klei- nigheid te noemen, het Judicium waarin de Leidsche faculteit voor theologie haar goedkeuring verleende aan de uitgaaf van Alberti's Periculum. Zij had daarin niets gevonden, dat in strijd was „met de gezonde en heilige leer van ons geloof“. Maar, heet het verder, uiterst omzichtig: „judicium de Emendationi- bus similibusque rebus hue spectantibus Criticis relinquimus“. Toch waren die verbeteringen nagenoeg alle op HSS. gegrond. Minder edelmoedig en waardeerend dan Alberti tegenover Price, waren anderen in hun bestrijding van alle, dus ook van con- jecturaal-kritiek. Bekend zijn het hatelijke „examen variantium lectionum Joh. Millu in N. T.*, waarmede Dan. Whitby, + 1726, het eerste deel van zijn Paraphrase and comm. on the N. T. meende te verrijken; het schotschrift van Dr. Leonard Twells tegen Macey: A Critical evam. of the late New Text and Version of the Greek Test. 1732, en de talrijke anathema’s, die Bentley’s plannen, 1720, en Wettstein's Prolegomena uitlokten. Onder allen evenwel, die de onschendbaarheid van den Receptus verdedigden, komt de kroon toe aan Joh. Christoph. Wolff, pre- dikant te Hamburg, + 1739. Hij schreef met volharding en toegerust met veel kennis van zaken, vijf lijvige kwartijnen, waarin hij den overgeleverden tekst des N. Ts, zooals hij zich in den loop der 16° eeuw een zeker burgerrecht had verworven en sedert 16383, toen hĳj voor de tweede maal de pers der Leidsche heeren Elzevier verliet ', met niet weinig arrogantie L Reuss, Bibl. 111. 40 als ab omnibus receptus placht aan te melden, zocht te handhaven tegenover de „calumniae et novitates vel veterum vel recentiorum“. De titel van het werk is welsprekend en vooral de aanhef typisch : „Curae philologicae et eriticae in quatuor Evv. ete., quibus te- gritati contextus graeci consulitur , sensus verborum ex praesidis exegeticis illustratur, diversae interpretum sententiae enarrantur, et modesto examimi subjectae vel approbantur vel repelluntur.* Tot rechtvaardiging van zijn uitgaaf deelt de schrijver o. a. aan zijn lezers de ontzettende feiten mede: „nostra inprimis aetate non defuisse, qui nunc paucorum, nec optimorum Codieum, imo interdum unius auectoritate innixi, nune vero conjecturis immaturis et ingenio luxurianti temere indulgentes scripttonem huec usque receptam passim deserendam esse contenderent. * Het deel, waarin de vier eerste brieven van Paulus worden behandeld, belooft als toegift, 2e ed. 1797 p. 792 vv., een onderzoek naar enkele Paulinische plaatsen, die kort geleden door L. M. Artemontus „temere et infeliciter“ waren besproken. Op vinnigen toon poogt Wolff den gehaten „Sociniaan*, die teksten durfde schenden — men zou denken bij honderden! — te weerleggen; en wel op Rom. 1: 4; IX: 5; 1 Kor. XVI : 24 en 1 Kor. Π : 11. Βῃ de laatstgenoemde plaats bestaat de ge- wraakte ketterij alleen in den wensch om met den Alexandrinus te lezen: zig γὰρ οἷδε τὰ τοῦ av}. enz. Geen wonder, dat dergelijke aanvallen de beoefenaars der eonjecturaal-kritiek tamelijk koel lieten en dat zij bij voorko- mende gelegenheden hun werk rustig voortzetten. Zoo deed ook de gehate Artemonius of Lucas Mellertus, onder welke namen zich Sam. Crell, 1660—1747, placht te verschuilen. Hij was voor- ganger eener antitrinitarische, sociniaansche gemeente te Königs- walde bij Frankfort a/d Oder en heeft zich meermalen gewaagd aan gissingen, waarvan inderdaad sommige, doch volstrekt niet alle naar socinianisme rieken. De ongelukkigste is ongetwijfeld die op Joh. 1 : 1, waar hij wenschte te lezen: καὶ Θεοῦ ἣν ὁ λόγος. 41 Maar of zij daarom verdiende, sedert haar aanbeveling in Crell’s Initium Ev. S. Joan. restitutum, in alle handboeken en voor- drachten, waar van conjecturaal-kritiek sprake was of is, genoemd te worden als schier alles afdoend bewijs, hoe de Socinianen deze kritiek plachten te misbruiken in het belang hunner ketterijen ? De Socinanen, hoe dikwerf ook door vrienden en vijanden van de econjecturaal-kritiek ten toon gesteld, hebben, voor zoover den schrĳver dezer verhandeling bĳ de onderhavige studie is gebleken, niet meer dan hun rechtzinnige broeders in Christus, voor geliefkoosde stellingen een steun gezocht bij onverdedigbare gissingen. Wij treffen, ook in de achttiende eeuw, beoefenaars der con- jecturaal-kritiek aan onder de pleitbezorgers van verschillende richtingen, onder theologen en philologen. Naast de reeds ge- noemden verdienen nog vermelding: Sam. Battier, toen Wettstein zijn Prol. schreef, hoogl. in het Grieksch te Bazel. Ph. d'Orville. Knatchbull. Ashbey. Bryant. Edw. Law, bisschop van Carlisle, + 1787. Th. Sherlock, bisschop van Londen, —+ 1761. Will. Whiston, prof. in de wiskunde te Cambridge, + 1752, schrijver van The primitive N. T., waarin hij het N. Τ᾿. naar verschillende HSS. vertaalde, tevens ontdekker van noodzakelijk geachte om- zettingen in Mattheus’ Evangelie. Dr. Wall, bekend om zijn Critical Notes. Onze Εἰ. L. Abresch, van wien in 1743 Adno- tationes ad quaedam loca Ni Ti verschenen achter Anim. ad Aeschylum. Campegius Vitringa Sr., 1659—1722, de roem van Franeker’s hoogeschool. Zijn jongste zoon en naamgenoot, mede als hoogleeraar te Franeker werkzaam geweest, wiens Diss. sacrae in 1731 door Venema zijn bezorgd. Joh. Jac. Reiske, 17151774, een uitstekend philoloog, die zich met de borst had toegelegd op het Arabisch, zonder evenwel de studie van het Grieksch te verwaarloozen. Chr. Aug. Heumann, hoogl. in de godgeleerdheid te Göttingen, + 1764, van wiens talrijke geschriften hier inzonderheid de Zrklärung des N. Ts, 12 dl. 42 175063 en de na zijn dood verschenen Anmerkungen ἐδ. 8. Erkl. 1764 der vermelding waardig zijn. Boven allen verdienen genoemd te worden: de Engelsche bis- schop Barrington en zijn geleerde landgenooten Prof. Owen, + 1795, en de philologen Th. Mangey, Jer. Markland, Joh. Toup. De Duitsche hoogl. J. D. Michaelis te Göttingen, + 1791, J. S. Semler te Halle, + 1791; en J. J. Griesbach, + 18132. De Nederlandsche hoogleeraren Tib. Hemsterhuis, 1685—1766, achtereenvolgens te Amsterdam, te Franeker en te Leiden belast met het onderwijs in de Grieksche taal en letterkunde; zijn zoon Frans Hemsterhuis, die zich als oudheidkenner naam wist te maken, + 1790; Herman Venema, 1697—1787, vrijzinnig theoloog en verdienstelijk schriftverklaarder; en de uitstekende leerling van Tib. Hemsterhuis: Lod. Casp. Valckenaer, geb. te Leeuwarden in 1715, hoogl. te Franeker, 1741—66; en te Leiden, + 1785. De Engelsche beoefenaars van de eonjecturaal-kritiek in de 18e eeuw hebben, meer dan hun studiegenooten op het vasteland, het voorrecht gehad bekend te worden en bekend te blijven. Zij zijn, gelijk trouwens allen die belang stellen in de conjecturaal- kritiek, grooten dank schuldig aan den geleerden boekdrukker en uitgever te Londen: Will. Bowyer. „Adstipulante Wetstenio*, hoewel niet geheel in overeenstemming met Wettstein’s ziens- wijze, gelijk aan Reuss, Bibl. 184, is gebleken, bezorgde deze ijverige uitgever van bijbelteksten, onder de initialen ἃ. B., een Grieksch N. T., Londen 1763, 12°, waaraan hij een menigte gissingen, afkomstig van verschillende geleerden, toevoegde. De kennismaking met Wettstein’s Prolegomena had hem indertijd opgewekt om de daar gegeven lijst uit te werken en aan te vullen. Jaren aaneen verzamelde hij een schat van aanteekeningen; die na de belangstellende ontvangst, daaraan in 1768 ten deel geval- len, ten jare 1772, aanzienlijk vermeerderd, afzonderlijk werden herdrukt, in 8, onder den titel: „Critical Conjectures and obser- 48 vations on the New Testament, collected from various authors, as well in regard to words as pointing, with the reasons on which both are founded. By William Bowyer, Εἰ. 5. A.“ De verzamelaar, die nu en dan, doch spaarzaam, ook zelf optreedt als exegeet en als conjecturaal-criticus, geeft, gelijk reeds uit den titel van zijn werk blijkt, meer dan gissingen en, voor zoover hij ze kon opsporen, de redenen, die tot haar ont- staan hebben geleid. Bovendien onderscheidt hij niet streng tusschen gissingen, die wel en die niet op de getuigenissen van HSS. steunen; zoodat meermalen een afwijkende lezing, indien zij onder de bescherming van dezen of dien geleerde werd geno- men, een gissing bij hem heet en het dien ten gevolge soms moeilijk voor ons is, te onderzoeken of wij inderdaad met een gissing hebben te doen. Dit, zelfs gevoegd bij het feit dat de uitlegkundige opmerkingen, die hier mede een plaats hebben gevonden, over het algemeen geringe waarde bezitten, neemt echter niet weg, dat Bowyer voor de conjecturaal-kritiek, haar geschiedenis en haar beoefening, een verdienstelijk werk heeft verricht. Wat philologen en theologen gedurende eeuwen hadden gegist betreffende den oorspronkelijken tekst van het N. T. viel nu, voor een goed gedeelte, gemakkelijk onder het bereik van oordeel- en witlegkundigen, die bovendien in het voorbeeld der ouderen al licht een spoorslag tot navolging vonden. Nog vóór zijn dood had Bowyer maatregelen genomen voor de bezorging van een noodig geworden derden druk. Zijn hand- schrift, aanmerkelijk verrijkt met de kantteekeningen van Jer. Markland, den geleerde „R“(edactor) der 2e uitgaaf, en aange- vuld door bijdragen van Bp. Barrington, Prof. J. D. Michaelis, Mr. Stephen Weston en den Eerw. Is. Gosset, verscheen onder het nauwlettend toeziend oog van Bowyer's wakkeren medewerker en vriend Owen bij J. Nichols, in 1782, 4°. Dertig jaar later zag andermaal een vermeerderde en verbeterde uitgaaf van dit standaardwerk, versierd met het portret van Guilielmus Bowyer, 44 architeetus verborum, het licht bij John Nichols & Zn. te Londen, 1812. Ditmaal was echter de uitbreiding van geringer beteekenis dan in 1782. Het aanhangsel van 1768 was intusschen een achtbare kwartijn van 655 bladz. geworden en kondigde zich nu aan als afkomstig van William Bowyer, Bp. Barrington, Mr. Markland, Prof. Schultz, Prof. Michaelis, Dr. Owen, Dr. Woide, Dr. Gosset en Mr. Weston. Inderdaad hebben wij hier een verzameling, waartoe velen hun bijdragen hebben geleverd; maar die toch allerminst volledig mag heeten. Michaelis heeft dat reeds opgemerkt en met enkele bewijzen gestaafd, bij de aankondiging van den tweeden druk, in zijn Or. wu. Ex. Bibl. ΠῚ, 125—184; waarbij men vergelijke, wat schrijver dezes niet mocht gelukken: Brit. Mag. II, 140; Harles, Spicilegium ad Bowyeri et Schulzii collectionem conjec- turarum, 1777; en de nu reeds tweemaal zijdelings genoemde: Konjecturen üb. das N. T., zuerst ges. von W. Bowyer, aus dem Engl. der zweiten Ausg. übers., und durchaus mit Zusätzen u. Berichtigungen bereichert von Johann Christoph Fried. Schulz, in twee ὃ" deelen te Leipzig verschenen in 1774 en '75. De uitgevers van den vierden Engelschen druk verzekerden, dat zij, door vriendelijke tusschenkomst van Dr. Woide, alle bijzonder- heden hebben kunnen opnemen, die Schulz aan het oorspronke- lijke werk heeft toegevoegd. Zij zijn niet talrijk. Trouwens, de verzamelaar, als hoogl. te Giessen gestorven in 1806, keurde het gebruik der conjecturaal-kritiek niet af en paste haar meermalen bij zijn oordeel- en uitlegkundige studien toe, maar hj stelde zich spoedig met de door haar volbrachte taak tevreden. Dat deed ook de ongenoemde, die zijn nalezing op Bowyver- Schulz: Spicilegium conjecturarum criticarum in N. T. plaatste in het Museum criticum van Ferd. Stosch 1777 IL: [ p. 5—25, 121-128, 247—251. Zijn bijdragen hebben betrekking op exe- gese, op handschriftelijke tekstkritiek en zijn slechts voor een 45 zeer klein gedeelte proeven van conjecturaal-kritiek, ten deele van eigen vinding, ten deele van anderen afkomstig. Een eigenaardige plaats in de geschiedenis der econjecturaal- kritiek, bijkans typisch voor haar toenemende waardeering in het godgeleerd Duitschland der 18° eeuw, neemt J. 1). Michaelis In. Zijn talriĳke geschriften stellen ons in staat, hem beurtelings als een beslist tegenstander en als een warm pleitbezorger dier kritiek voor te stellen. Het komt zelfs voor, dat wij hem in hetzelfde werk, in dezelfde verhandeling, ja op dezelfde bladzijde als met twee monden hooren spreken. Men zie b. v. zijn Kinlei- tung in die göttl. δεῖν, d. N. Bs. 4e Ausg. 1788, bl. 722—755. Hij behandelt daar uitvoerig de vraag, of oordeelkundige gis- singen in het Ν. T., geoorloofd zijn. Kerst toont hij aan, dat die vraag geen theologische, maar een kritische is. De gewone rede- neering der tegenstanders, die conjeeturaal-kritiek goddeloosheid achten, omdat de Voorzienigheid wel zal hebben gezorgd, dat nergens de echte lezing van Haar, d. 1. van Gods woord verloren ging, is zonder beteekenis. Ons geloof kan geen schade lijden door het veranderen of wegnemen van enkele woorden, indien men ten minste niet ter wille van de geloofsleer in- of uitdraagt. Men zette daarom alle vrees ter zijde, hoewel... „het onwaar- schijnlijk is dat men in het N. T. kritische gissingen tot herstel van den tekst noodig heeft“. Dat laatste zal dan hoofdzakelijk hieruit blijken. Als men slechts één HS. bezit, zijn gissingen vaak noodig. Maar wij hebben er vele van het N. T. Wat men aan Colinaeus en Beza nog kan vergeven en wat Erasmus geoorloofd was, mag aan een Wettstein niet meer worden toegestaan. Dat hebben de voorstanders der conjecturaal-kritiek niet geweten of niet gevoeld, maar het moet ons verhinderen hun voorbeeld te volgen. Toch kan de hoogleeraar zich soms niet weerhouden, gissingen te maken. Ze dringen zich aan hem op. De tekst, inhoud of samenhang, dwingt hem fouten te zien, die voor geen verbetering uit de 46 HSS. vatbaar zijn. Wij moeten dan ook wel erkennen, dat lezin- gen zijn verloren gegaan en te eeniger tijd nog wel in HSS. kunnen gevonden worden. | Men zij daarom uiterst voorzichtig en men vergete niet, dat misschien nauwelijks één op de honderd gissingen, door Bowyer verzameld, juist is. De ontleding van enkele, door Origenes, Hieronymus en anderen voorgesteld, moet dan de stelling recht- vaardigen, dat de „meeste“ onnoodig zijn; waarna de schrijver, bl. 788-746, in hoogst bescheiden vorm de zijne voordraagt. Hij vraagt meer, dan dat hij beslist en geeft telkens zijn wensch te kennen, dat wat hem de juiste lezing toeschijnt nog eens in eenig HS. worde gevonden. In dit opzicht huldigt Michaelis alzoo geheel den regel, dien Bp. Barrington wilde toegepast zien en dien Nichols in de 85 uit- gaaf van Bowyer's Conjectures meedeelt. De Engelsche geleerde klaagt, met een ongenoemde, over de speelschheid van velen bij het maken van gissingen: the frolick of eonjecture. Hij merkt op, dat eigenlijk alleen HSS. een hechten grondslag tot veran- deringen in den tekst aanbieden, terwijl men ὉΠ elke gissing behoort te onderstellen, dat toekomstige ontdekkingen haar juist- heid zullen staven. Michaelis heeft dit voorrecht, wat zijn Nieuw-Testamentische gissingen betreft, nog nooit ondervonden; ofschoon hij te dien einde meermalen HSS. liet nazien; en hij acht deze omstandig- heid „werkelijk afschrikwekkend“. Toch blijft hij hopen en wekt hij anderen , inzonderheid geleerde reizigers op, eerst gissingen te maken en dan, bĳ het bezoeken van bibliotheken, in HSS. na te gaan of zij juist waren. Voorbeelden als van Bahrdt, die Joh. 1 : 1 wilde lezen: zet ϑεὸς ἣν καὶ ὁ λόγος, en van Eberhard, die Mt. XXV : 46 het tweede αἰώμιον achter κόλασιν wenschte weg te laten, beide niet om oordeelkundige, maar om leerstellige redenen, vervulden hem met tegenzin. Aan Wettstein kon hij kwalijk zijn pleitrede 47 voor de econjecturaal-kritiek vergeven, terwijl hij toch geen enkele gissing durfde opnemen in den tekst. Van Bentley, onder wiens gebreken „critische Dreistigkeit“ bovenaan staat, zal hij niet cht gelooven, dat hij inderdaad, volgens zijn belofte, een tekst zonder gissingen zou hebben laten drukken, indien hem het uit- geven niet onmogelijk ware gemaakt. Macey is hem een gruwel *. Maar wat ons mocht nopen om Michaelis onder de weifelende voorstanders der conjecturaal-kritiek te rangschikken, wijkt ten slotte voor het bericht zijner geleerde bevinding, ten jare 1782, onder de voorbereiding voor een college over Rom. IX : 14_—17. Toen werd het hem voor goed duidelijk, dat gissen tot herstel van den tekst geoorloofd en noodzakelijk is, werhalve hij het van dien tijd af met grooter vrijmoedigheid deed *. Willen wij in enkele woorden ’s mans afwisselende houding tegenover de conjecturaal-kritiek samenvatten, dan mogen wij zeggen: eerst vrij afkeerig van haar toepassing, daarna een belangstellend toeschouwer ὉΠ] het werk harer vrienden, heeft hij zich langzamerhand met volledige toewijding in haar dienst gesteld. Of zij daardoor evenwel veel heeft gewonnen? Aan rechtstreeksche vruchten zeker niet; maar aan billijker waar- deering en beoefening in ruimer kring ongetwijfeld niet weinig. 