De zenuwkoortsen, in derzelver ziektekundige waarde beschouwd, benevens therapeutisch aanhangsel
— 8 — onderling had leeren onderscheiden kunnen. Met een woord , de ontbrekende kennis en onderscheiding van de ware en schijnbare zenuwachtige ziekten , was de klip, waarop onze practische kunst schipbreuk leed. — Doch men onderdrukte iedere verdere twijfeling en zocht zijne laatste toevlugt in de aan¬ wending van prikkelende middelen. Hoe ongunstig over het algemeen de door dezelve behaalde uit¬ komst, ook zijn mögt, zoo vond toch het veront¬ rust geweten troost voor deszelfs aandoeningen in het bewustzijn van naar de regels der kunst ge¬ handeld , dat is den zieken tot aan het einde naar vermogen gestimuleerd, geëxciteerd, geirriteerd en gealtereerd te hebben. — Waarlijk , op den groo- ten hoop geneesheeren en op hun streven aan het bed der vermeende of wezenlijke lijders aan ze¬ nuwkoortsen past volkomen bet hekelend gezegde van den vernuftigen le sage , van wien wij de vol¬ gende plaats ten besluite dezer algemeene aanmer¬ kingen , niet aan onze lezers onthouden willen. » Monsieur, dis je un soir au Docteur sahgrado, » j' at teste ici le del que je suis exactement voire mé- » thode. Cependant tous mes malades vont en Vautre ■ monde. On dirait , qu’ils prennent plaisir a mou- > rir pour décrcdiier notre Mèdecine. J’en ai rencon- » trè aujourd’ hui deux qu’on portoit en terre. Mon » enfant , me repondit-il, je pourrais te dire a peu » pres la même chose. Jc n'ai pas souvent la satis- i faction de quèrir les personnes , qui tombent entre » mes mains et si je n’ ètois jias aus si sur de mes » principes que jc le suis , je croirois mes remedes — 9 — » contrair es ä presque loutes les maladies que ja • traite'’ — Les aventures de oit blas de Santillane , par Mr. LE sage, T. I. L. II. Ch. V. Hoe moeijelijk liet zijn moet, aan het woord: > Zenuwkoorts ” eene bepaalde beteekenis te hech¬ ten , hiervan overtuigd men zich het best , wanneer men de verschillende Klinische Handboeken opslaat , en de daarin gegevene bepalingen der zenuwkoorts met elkander vergelijkt. De weinige overeenstem¬ ming onder dezelve, ja de klaarblijkelijke tegenstrij¬ digheid , die onder dezelve voorkomt , even als de immer op nieuw herhaalde poging , om de zaak an¬ ders voor te stellen, door dan eens de grenslijn scherper te trekken , dan eens dezelve verder uit te strekken , bewijzen het best , hoe weinig men het omtrent de bepaling met zich zelven is kunnen eens worden , en hoe weinig de tot hiertoe gedane pogin¬ gen, om dezelve vast te stellen, haar vraagstuk op eene bevredigende wijze hebben opgelost. — Voor¬ zeker moet men er zich onder deze omstandigheden over verwonderen , dat het niemand is ingevallen , om op eene ernstige wijze de vraag te opperen : of bij deze uitdrukking over het algemeen slechts eene wezenlijkheid ten grondslag lag ? of het dien ten gevolge over het algemeen nog mooglijk zij , eene wezenlijke , voorwerpelijke bepaling aan dezelve als grondslag toe te kennen? — of dat niet welligt de geheele leer der zenuwkoortsen , op een tegenna¬ tuurlijk afgetrokken denkbeeld berustte, dat men — 10 — derhalve liever geheel uit de ziektekunde moest ver¬ bannen, of ten minsten slechts in eenen zeer be¬ perkten zin gelden laten ? — Dat iets dergelijks in den lateren tijd veelvuldig gevoeld is geworden , is ons niet onbekend ; doch voor zoo verre ons bekend is , is echter eene ernstige toetsing en onderzoeking de¬ zer vraag , nog door niemand ondernomen gewor¬ den. Ook biedt aan eene dergelijke onderneming in Duiischland , de kracht der gewoonte en den Duit- schers aangeborene zucht tot systematiek, eenen magtigen tegenstand. — - Hoe het echter hiermede ook moge gelegen zijn , willen wij bijna alleen ge¬ schiedkundig aanvoeren , dat de latere Engelsche schrijvers omtrent deze vraag, hun besluit schijnen genomen te hebben, daar zij niet alleen de bij ons Duitschers over het algemeen verkeerde indeeling der koortsen , in het geheel niet in acht nemen , maar ook aan de zenuwkoortsen , als eene bijzondere , van de overige onderscheidene koortssoort eigentlijk in het geheel niet gedenken. Ja, m. (i) As I have just observed - fevers may bc cbaracterised by high and continued , or moderate and temporary exciteraent; or again , there may be almost none from the wry beginning, as we are fond of names, tbis last may be called typhus j hut , as I have frequently remarked , the forms of fever do not accommodalc themsclves to the artificial tables of the no- Daar wij echter met Duitsche lezers te doen heb¬ ben , zoo zij het ons veroorloofd , ten bewijze onzer bovenstaande meening, eenige der meest gangbare bepalingen der zenuwkoorts, met ben te doorloopen. Rau , wiens geschrift over de kennis en genezing der zenuwkoorts , bijna als eene wet voor de algemeene meening der geneesbeeren , omtrent dit onderwerp, kan beschouwd worden , bepaalt de zenuwkoorts » als » eene aanhoudende koorts met kenteekenen van » een voorbeerschend lijden van het zenuwstelsel.” — Deze bepaling is inderdaad juist. Zij stelt de alge¬ meene meening der geneesheeren voor , en omvat alles , wat men tot nog toe ook maar met eenig regt zenuwkoorts genoemd heeft. — Maar tot welk eenen omvang is hier het denkbeeld van zenuwkoorts niet uitgebreid ! Kan men zich onder deze woorden dan nog iets bepaalds denken, of verdwijnt niet veeleer sologist , ihe varities occurring in nature being infinitely more frequent tlian what can be possibly included in such limited delineations : in truth they are inummerable. — V. An Expo¬ sition of the nature, treatment and prevention of continued fever. By henry m. cormac , M. D. London i885. p. 70. (Gelijk ik duidelijk heb opgemerkt, kunnen de koortsen als hevig en aanhoudend of gematigd en bij tusschenpozen zich verheffend gekenschetst zijn ; of er kunnen er zijn waarvan geen waar begin gekenschetst is. Maar als wij op den grond der naam letten , kan deze laatste fyphus genaamd worden; doch zoo als ik dikwerf héb opgemerkt , komen de koortsvor- men niet altijd met de kunstmatige tafels van den Nosologist overeen, daar de in de Natuur voorkomende verscheidenheden oneindig meer zijn , dan dat zij met mooglijkheid in zoodanig beperkte grenslijnen zouden kunnen worden ingcsloten : in waar¬ heid zij zijn ontelbaar). — 12 — onder deze uitbreiding het denkbeeld van zenuw¬ koorts, in een algemeen kenmerk, dat aan zeer ver¬ schillende ziekten toebehoort ? — Wij stemmen vol¬ gaarne toe , dat wij daarentegen de handelwijze der Engelschen, om in het geheel niet van de zenuw¬ koorts als van eene bijzondere koortssoort te spre¬ ken , voor oneindig meer overeenkomstig met de Na¬ tuur en voordeeliger voor de praktijk houden, dan om een zoo ver algemeen uitgestrekt denkbeeld, bij¬ kans met geweld te willen vasthouden. Want eene dergelijke zenuwkoorts is niets meer. Dit woord voor zoo verre het eene bijzondere koortssoort moet aanduiden , heeft alle beteekenis verlooren. Raihann onderscheidt scherper dan rau. Bij hem is zenuwkoorts of koorts met een zenuwachtig karakter eene koorts, die voornamen tlijk met lijden der hers- senen en van het overig zenuwstelsel en met ware levenszwakte gepaard gaat , waarbij hij aan het laat¬ ste , de levenszwakte , een wezenlijk gewigt hecht. — Hij onderscheidt eene eenvoudige of algemeene en typheuse of besmettelijke zenuwkoorts , en verstaat onder de eerste met von rildenbrandt iedere koorts. » tot welke het zenuwachtig karakter (zenuwlijden » met levenszwakte) niet overeenkomstig met de > Natuur en het beloop der ziekte , maar toevallig ■ en door bijzondere het zenuwstelsel vijandelijke , > verzwakkende inwerkingen ontstaan, toetreedt, » bijv.: bij galkoortsen , zinkingkoortsen, slijmkoort- * sen, lang aanhoudende tusschenpoozende koort- » sen.” — (Raimann, Handb. der Spec. Pathologie und Therapie, 2te Avfl, Aken 1823. Bd, 1. § 35 und — 13 — Wb. ff). Als typheuse zenuwkoorts beschouwt hij den besme ttelijken typhus van v. uildenbrandt. — Voorzeker is het denkbeeld van ware levenszwakte of ten minsten eener neiging tot dezelve een wezen¬ lijk deel in de bepaling van het denkbeeld der ze¬ nuwkoorts , wanneer • deze uitdrukking eene nog cenigerraate bepaalde beteekenis behouden zal , en wanneer men niet iedere koorts met hevige zenuw¬ toevallen , voor eene zenuwkoorts wil houden, als wanneer men dan ook iedere herssenontsteking zon¬ der bedenking voor eene zoodanige zoude moeten verklaren. Ook heeft raimann in zijn handboek den waren , zoowel primairen , als secundairen zemuvach- tigen toestand zeer goed afgeschilderd en voor oogen gesteld. Hij beweert echter tegen stole, het bestaan eener zelfstandige zenuwkoorts (§ 116.) en erkent het ontstaan van koortsen , als verschijnsels van ware levenszwakte (§ 115), waarin wij hem geen gelijk kunnen geven. Pdcheit bepaalt de zenuwkoorts als »eene ziekte, ' » welke zich door koortsachtige en zenuwachtige » verschijnsels, die innig en wezenlijk met elkander » zijn verbonden, kenbaar maakt.” (Fuciieet , bezon- dre JCrankh. und Heill. Heidelb. 1827. 2 B. § 198). Dit innig verband tusschen de koortsachtige en zenuwachtige verschijnsels , waarop de bepaling be¬ rust, tracht hij nu verder met de volgende woorden nader op te helderen : » daar , waar onze ziekte » voorhanden is , mogen noch de koortsachtige , noch » de zenuvvachtige verschijnsels ontbreken, beide » zijn evenzeer standvastig, zij hebben eenen we- > derzijdschcn invloed op elkander , zij vormen in » deze verbinding met elkander een geheel.” — Zenuw- en vaatstelsel zijn volgens hem te gelijk en in dezelfde verhouding , door de ziekte aangetast , en het wezen van den met de uitdrukking zenuw¬ koorts aangeduiden toestand , -kan dien ten gevolge noch in de aandoening van het vaatstelsel, noch in die van het zenuwstelsel alleen gezocht worden. — Overigens stemt hij toe, dat er niet ligt eene koorts¬ ziekte zijn kan, bij welke de mooglijkheid, om ze¬ nuwachtig te worden (opvolgende zenuwkoorts) kan uitgesloten worden; ja, volgens hem kan men zelfs hetzelfde beweeren , van niet met koorts gepaard gaande en slepende ziekten , vooral van dezulke , die zich door rijkelijke afscheidingen of onderdrukking van dezelve onderscheiden. — Hoewel hij nu de pest , de geele koorts en den typhus ziekten noemt , die noodzakelijk en standvastig eenen zenuwachtigen toestand bedingen, zoo sluit hij haar echter van het denkbeeld der zenuwkoorts uit , in welk opzigt wij met den zoowel persoonlijk, als letterkundig door ons hooggeschatten leermeester niet kunnen overeen¬ stemmen. Bij deze weinige overeenstemming der schrijvers , hij dit wankelen in het bepalen van het denkbeeld der zenuwkoorts, houden wij het onvoorwaardelijk voor het meest gepast , het gebruik van de uitdruk¬ king zenuwkoorts, in de ziektekunde geheel op te geven , en in plaats hiervan met stoil , alleen van eenen zenuwachtigen toestand ( status nervosus ) te spre¬ ken, even als de latere Engelsche geneesheeren — 15 — slechts spreken van eene koorts met weinige hevigheid (j vith low excitement ) of ook met zenuwachtige aan¬ doening (with nei'vous affect ion). Dit is wel is waar slechts eene andere uitdrukking, terwijl de zaak, die men hierdoor wil te kennen geven , dezelfde blijft. Desniettemin hechten wij hieraan een groot gewigt, en gelooven , dat het niet tot die spraakver¬ warring en dat misbruik zoude gekomen zijn, welke met het woord zenuwkoorts in de geneeskunde zijn gedreven geworden , wanneer men zich ten allen tijde aan deze eenvoudige , geene aanspraak makende en zuiver voorwerpelijke beteekenis gehouden had. Dit, meenen wij, moet voor een ieder duidelijk zijn, die bedenken wil, dat met het woord-» zenuwach- » tige toestand” — ( status nervoszis) niets meer ver¬ staan moet worden, dan eenen zekeren ziektekundi- gen toestand , die den geneesheer in het beloop van zeer verschillende koortsen, ter waarneming en be¬ handeling voorkomt, welke echter door de vroegere wijze van uitduiding aan eene bepaalde koortssoort verbonden wordt, en deze als een ziektekundig ver¬ schijnsel wraakt , hetgeen door de gekozene betec- kenis geheel wordt ter zijde gesteld. Wij achten het overbodig , om hier eene nadere karakterschildering van den zenuwachtigen toestand te geven, daar de kennis van de ziektekundige ei¬ genschap van dezen koortsvorm bij iederen genees¬ heer kan voorondersteld worden. Dit alleen willen wij aanmerken , dat naar onze meening , bij het denkbeeld van den zenuwachtigen toestand, ware le- venszwakte of ten minsten eene meer of min zich kenbaar makende neiging daartoe , een wezenlijk deel uitmaakt, hoewel men hieruit niet al te veel voor de praktijk mag afleiden, daar zenuwkoorts en zenuwachtige toestand , zich niet alleen als het geheel tot het gedeelte, maar ook dikwerf als de neiging tot de vervulling verhouden. Hoe gemakkelijk het overigens zijn moge, het denkbeeld des zenuwachtigen toestands in het afge- trokkene vast te stellen, zoo kan men echter niet loochenen , dat er in de praktijk gevallen kunnen voorkomen, waarin de herkenning des waren ze¬ nuwachtigen toestands, voor zoo verre dezelve we¬ zenlijk met ware levenszwakte verbonden is , niet altijd zoo geheel gemakkelijk blijkt, dewijl de uit¬ wendige te zaam genomene verschijnsels den inwen¬ digen stand der levenskrachten dikwerf tamelijk ver¬ bergen. Om deze zwarigheid te vermijden, heeft men op verschillende wijze zich moeite gegeven , om de herkenning door naauwkeurigere overweging en af¬ scheiding der uitwendige verschijnsels meer vast te stellen, en zekere uitwendige kenteekenen te ont¬ dekken, die in twijfelachtige gevallen den arts tot leiddraad zouden kunnen dienen. Zoo geeft de ver¬ dienstelijke kreysig, in zijn Handboek der practische Ziekteleer (Th. I. § 310 en Th. II. § 359) de vol¬ gende herkenning van den waren zenuwachtigen toe¬ stand. » De ware stooring der zenuwkrachten ver- s toont zich slechts door opheffing van alle regels in • den voortgang van alle verrigtingen , en is slechts » daardoor voor ons herkenbaar," en heldert deze plaats (Th. II. § 359 ff.) met de dezen schrijver — 17 eigene helderheid en juistheid op, doordien hij de lcenteekenen, waardoor deze inwendige storing der zenuwkrachten zich laat herkennen , nader ken¬ schetst. Voorzeker draagt ook zijne schildering in eenen hoogen graad , den stempel der waarheid ; het komt ons echter voor, alsof dezelve meer op den ze- nuwachtigen toestand, die onder den vorm van erethismus , op de zoogenaamde febris nervosa versa - tilis van p. frank, dan wel op den zenuwachtigen toestand , die onder den vorm van torpor verloopt , betrekking heeft. Over het algemeen echter , is de oplettende beschouwing van de uitwendige te zaam genomene verschijnsels, niet alleen voldoende, om eene juiste en zekere herkenning van den stand der levenskrachten te verkrijgen, maar wordt meesten¬ tijds ook een onderzoek van het geval op zich zelf, in alle deszelfs betrekkingen gevorderd , waartoe evenzeer kreysig in het aangevoerde werk eene uit¬ nemende aanleiding geeft. In plaats van eene uitvoerige schildering der ken- tcekcnen , waardoor de ware zenuwachtige toestand zich kenschetst , willen wij liever deze afdeeling besluiten met eene zamenvoeging der verschillende gevallen, in welke volgens de algemeene meening, zich eene ware zenuwachtige toestand ontwikkeld, of met andere woorden eene zenuwkoorts zich voor¬ doet. Welligt wordt door dit overzigt het overzien van datgene wat de algemeene meening onder het denkbeeld zenuwkoorts omvat , een weinig gemakke¬ lijker gemaakt. I. Rekent men tot de koortsziekten , die zich door 2 — 18 — eene zenuwachtige verwikkeling in haar beloop on¬ derscheiden , eene reeks van ziekten , die zich alle daardoor kenschetsen , dat zij haren oorsprong van eene specifieke oorzaak afleiden. Tot deze klasse van zenuwachtige koortsen rekenen wij niet alleen de pest, de geele koorts en den gewoonen typhus, maar ook de sedert iiuxham aldus genoemde slepende ze~ miwkoorts. Hoewel dan ook het denkbeeld van de laatste tot nn toe nog niet hoven alle tegenspraak is vastgesteld en men er namelijk over in twijfel kan staan, of dezelve niet misschien met den in lateren tijd aldus genaamden typhus sporadicus te zamen smelt , of dat zij niet welligt als eene eenvoudige slijm¬ koorts met een zenuwachtig karakter moet beschouwd worden, zoo rekenen wij haar toch hiertoe, dewijl, voor zoo verre ons bewust is, de betere vroegere schrijvers van gezag, meest daarin overeenkomen, dat zij haren oorsprong gewoonlijk aan een luchtmiasma verschuldigd is. II. Is zoo als algemeen wordt aangenomen bijna iedere koortsziekte vatbaar, om door de toevallige inwerking van eigenaardige, voor het zenuwleven nadeelige invloeden, zich met eenen zenuwachtigen toestand te verwikkelen en in eene zoogenaamde opvolgende, secundaire zenuwkoorts , over te gaan. Zui¬ vere ontstekingen zelfs , zullen onder bijzondere om¬ standigheden van dezen overgang niet uitgesloten zijn. Inderdaad kan men het aannemen hiervan , in het algemeen ook niet tegenspreken , en de arts behoeft zich alleen hierbij voor den misslag te wachten , van niet de van den beginne af uit den aard der koorts — 19 — voortvloeiende ontwikkeling des zenuwachtigen toe- stands als door toevallige invloeden bijgebragt, te be¬ schouwen, of met andere woorden, het oorspronkelijk zenuwachtig, maar in den aanvang des beloops dik¬ werf vermomd karakter der koorts te miskennen. III. Wordt door de meeste geneeskundige schrij¬ vers beweerd , dat ten gevolge van psychische en andere, het zenuwstelsel als het ware onmiddelijk aan¬ tastende, verzwakkende invloeden onmiddelijk zich eene zenuwkoorts kan ontwikkelen , welke dan eene oorspronkelijke genaamd wordt, (zie bijv. kaimann , 1. c. § 315). Dezen vermeenden, zoo bijkans van het zenuw¬ stelsel zelf uitgaanden oorsprong eener zenuwkoorts , hebben namelijk de volstrekte zcnuwpathologen zich ter staving hunner theorie ten nutte gemaakt, en daar uit gevolgtrekkingen getrokken , waarvan de aanwending voor de oefenende geneeskunde niet zeer voordeelig is geweest. Onder deze drie afdeelingen zal nu zoo tamelijk alles begrepen zijn, wat de algemeene geneeskundige meening, voorheen onder den naam: »zenuwkoorts” gerekend heeft, en zal het geheel zich onder dit schema het best kunnen laten overzien. Nadat wij nu in het voorgaande door dadelijke bewijzen, zoo als wij gelooven , aangetoond hebben, hoe weinig overeenstemming er in het algemeen on¬ der de geneesheeren omtrent dit onderwerp plaats vindt, en hoe weinig derhalve de gewone meening 2 * — 20 — in staat is , eene scherpere toetsing door te staan , willen wij nu trachten , onze eigene meening hier¬ omtrent te ontwikkelen en onzen lezeren allenskens voor oogen te stellen. Di t vermogen wij echter niet, zonder dat wij vooraf een weinig hooger ophalen en eenigermate eenen uitstap maken , op het gebied der physiologie en algemeene pathologie , dewijl wij slechts van daar uit, de juiste kennis hoopen te vinden — Met dit oogmerk veroorloven wij ons het opstellen der volgende algemeene stellingen. Hoe meer wij het wondervolle spel van het orga¬ nisch leven beschouwen , hoe meer zich , zoo als mij dunkt , de overtuiging aan ons opdringt , dat hetzelve op de tegenstelling , op de werkzaamheid en levende terugwerking van twee groote , het be¬ werktuigd ligchaam allerwege doordringende stel¬ sels , het bloed - en zenuwstelsel , berust. — Iedere organische levens-uitdrukking schijnt inderdaad slechts aan de zamenwerking dezer beide groote stelsels ver¬ bonden te zijn, die bijna op ieder punt der bewerk¬ tuiging op het innigst met en onder elkander zijn zaamgevlochten. Wat den inwendigen aard dezer organische te¬ genstelling betreft , zoo is het voorzeker moeijelijk hieromtrent iets naders te willen beslissen. Wij zouden echter de tusschen deze beide hoofdstelsels van het organisch leven, zoo onmiskenbaar voorhan¬ den zijnde levensspanning , het liefst met diegene willen vergelijken , welke tusschen de beide platen eener zuil van Yolta plaats vindt. Even als hier het in- en uitwendig leven, eerst door het in verband komen, van beide de tegenovergestelde poolen te voorschijn treedt, en even als iedere plaat op zich zelve en van de andere gescheiden , slechts een dood stuk metaal is, even zoo berust de geheele grond van het organisch leven, slechts op de onafgebro- kene , in hoogen graad krachtige levensspanning, die het uitwerksel der onophoudelijke , innige aan¬ raking dezer beide grondhoofdstoffen met elkander is. Iedere volkomene tegenstelling, die zich tot eene hoogere eenheid verbindt , maakt , benevens de we- derzijdsche afhankelijkheid harer beide leden van elkander , eene zekere zelfstandigheid derzelve nood¬ zakelijk, zonder welke geene tegenstelling denkbaar is. Deze zelfstandigheid nemen wij ook in ieder der beide hoofdstelsels waar ; zij is echter en kan slechts beperkt zijn, dewijl niet de tegenstelling zelve, maar het uit dezelve ontspringend leven en de hoogere eenheid daarvan het ware doel is. — Op de natuurlijke overeenstemming dezer beide grond- stelsels , of welligt liever, dezer beide levenswerk - kringen van de bewerktuiging , berust dat , wat wij gezondheid noemen. — Ware ziekte is zonder meer¬ dere of mindere afwijking van dezelve niet denkbaar en over het algemeen niet aanwezig. Naauwkeurig genomen is de tegenstelling, waarop naar onze meening het gezamentlijk bewerktuigd le¬ vensproces , als het ware als op deszelfs grondpijlers berust, niets anders dan de oude tegenstelling tus- schen de vloeibare en vaste deelen van de bewerk¬ tuiging. — Wij hebben er echter de voorkeur aan gegeven , om het bloed als de vertegenwoordiger der — 22 — vloeibare , en de zenuwen als de vertegenwoordigsters der vaste weefsels voor te stellen , niet alleen , de¬ wijl daardoor de gezigt - einder meer beperkt en te¬ gelijk de beschouwing geraakkelijker gemaakt wordt , maar dewijl wij wezenlijk van meening zijn, dat de levenswerkzaamheid der betrekkelijk vaste bewerk¬ tuigde weefsels , zich in de zenuwen als in een mid¬ denpunt vereenigen en het bloed inderdaad de vloei¬ bare grondstof der bewerktuiging, in deszelfs geliee- len omvang voorsielt. Wij besluiten deze algemeene stellingen met de aanmerking, dat, naar onze meening, alle uitdruk¬ kingen van het organisch leven, alleen uit de in¬ wendige terugwerking dezer beide grondstelsels ont¬ spruiten , en dat wij daarenboven geen derde wezenlijk lid, in de keten der organische levenskrachten ken¬ nen, maar veeleer ons genoopt voelen, om aan alles, wat behalve de zenuwen het eigen weefsel der werk¬ tuigen aanvult, slechts eene ondergeschikte waarde, een bij voorkeur ligchaamlijk gewigt toe te schrijven. Wel is waar, is het sinds de tijden der Natuur¬ lijke Wijsbegeerte mode geworden , de voortgangen van het bewerktuigd leven naar het opstel der gevoeligheid, prikkelbaarheid en wedervoortbrenging te beschouwen , en deze afgetrokkene denkbeelden , waaromtrent men geenzins geheel ingelicht en met zich zelven eens scheen te zijn, om zoo te spre¬ ken, als de ware grondkrachten van het bewerk¬ tuigd leven , als de eigenlijke levensfactoren daar te stellen. Hoe weinig wij echter ook van meening zijn te loochenen , dat de gezamentlijke organische levensuitdrukkingen , zich geheel voegzaam ondet deze schets laten brengen, zoo houden wij het toch voor bedenkelijk, om met deze uitdrukkingen iets meer dan alleenlijk verschillende wijzen van uitdruk¬ king van het bewerktuigde levens - proces te willen aanduiden, en willen, daar, waar hel om een gron¬ dig inzigt in de geheimen der bewerktuigde Natuur te doen is, ons in het onderzoek, in plaats van aan afgetrokkene denkbeelden , waartegen zooveel kan ingebragt worden, liever aan onderwerpen houden, die , zoo als zenuwen en bloed , eene voorwerpelijke wezenlijkheid bezitten. Ook staat het, naar onze meening, nog zeer te bewijzen, of met het, eenen tijd lang zoo geliefkoosd spel met deze denkbeelden, hetwelk dikwerf genoeg in een bloot , hoewel dan soms ook geestig woorden¬ spel ontaardde , wel eene ware dienst aan de we¬ tenschap is bewezen geworden. — Zoo willen wij , om maar één ding te noemen, aan het wankelend denkbeeld herinneren , hetgeen men aan het woord prikkelbaarheid verbonden heeft. Wil men name¬ lijk de beteekenis dezer uitdrukking niet tot datgene beperken, wat de groote n aller daaronder het eerst verstaan heeft , zoo bekennen wij ten minsten op- regt, dat wij dan daaronder met duidelijkheid niets kunnen verstaan, dan den vorm, waaronder iedere dierlijke beweging volbragt wordt, doch geenzins aan deze uitdrukking het denkbeeld weten te ver¬ binden , eener eigenaardige grondkracht van het bewerktuigd leven. — Wij zullen nu trachten, om aan de door ons aangegevene algemeene stellingen. — 24 — eene nadere uitbreiding te geven, voor zoo verre wij dit namelijk voor ons bepaald doel noodig ach¬ ten. Eene volledige en uitputtende uitbreiding der- zelve , zoude bijna de geheele physiologie en alge- meene pathologie in zich bevatten. Wanneer er gesproken wordt van de verhouding , waarin bloed en zenuwen in het menschelijk lig- chaam tot elkander staan , zoo behoeft men , bij het tegenwoordig standpunt onzer wetenschap , veel minder te vreezen, dat niet aan de zenuwen derzel- ver volle levensinhoud en hooge beteekenis voor het dierlijk levens - proces zal toegekend worden , dan dat men hoop mag koesteren, dat aan het bloed als zoodanig volle regt wedervaren, dat deszelfs geheel gewigt en hooge inhoud van levenskracht , in des¬ zelfs vollen omvang met bereidwilligheid en overtui¬ ging erkend worden zal. De dynamische rigting , waarin onze ziektekunde sedert de tijden der Na¬ tuurlijke Wijsbegeerte bepaald is geweest , heeft aan de zenuwen een zoo aanmerkelijk overwigt boven alle overige bewerktuigde stelsels toegekend, dat de ware beteekenis van deze, zoo rijk aan leven zijnde, door onze voorouders zoo zeer in derzelver natuurlijke waarde erkende vloeistof, in de hoofden van de geneesheeren onzes tijds, bijna geheel scheen te niet gegaan te zijn. De natuurkundige nasporin- gen des laatsten tijds , hebben eerst weder een hel¬ derder licht over dit onderwerp verspreid , en men mag verwachten , dat het door de practische genees¬ kunde niet ongebruikt zal blijven. Wij ten minsten zouden het voor de voortreffelijkste opgave der hui- — 25 — dige ziektekunde houden, om aan het bloed de van oudsher aan hetzelve toegekende beteekenis weder toe te staan, en hetzelve weder in deszelfs oude regten te herstellen , ten einde het alzoo gegronde aanspraak mögt hebben. — Daar dit onderwerp in onmiddclijke betrekking tot het voorwerp van ons onderzoek staat , zoo zien wij ons genoodzaakt hierbij nog een weinig langer te vertoeven. Het bloed doorvliet in den gezonden toestand met cenen onafgebrokenen stroom, alle deelen des men- schelijken ligchaams. De bewondering wekkende voorzorgen, die de Natuur genomen heeft, om des¬ zelfs omloop in het groot te verzekeren, bewijzen voldoende, van welk een hoog gewigt deszelfs on¬ gestoorde omloop, voor het behoud en voortbestaan van het geheel is. Voorzeker echter zijn het ook niet enkel werktuigelijke betrekkingen , waarop de volbrenging des bloedsomloops berust , hoe gewigtig en onontbeerlijk deze dan ook immer zijn mogen ; veeleer gelooven wij ons, zonder bedenking, voor de meening te durven verklaren, dat er tusschen het bloed en de vaste deelen des ligchaams, door welke het stroomt , eene zekere dynamische betrek¬ king , eene soort van organische levensspanning , die zich welligt nog naauwkeuriger als afwisselend, tusschen organische aantrekking en afstooting zoude laten aanduiden, voorhanden is. Wij zijn ten min¬ sten van meening , dat het aannemen eener derge¬ lijke sympathie , tusschen het bloed en de betrekke¬ lijk vastere weefsels der bewerktuiging in volkomene overeenstemming staat, met den geest der bewerk- — 26 tuigde Natuur , zoo als hij zich aan ons uit de ove¬ rige verschijnsels des levens verkondigt. — Dat alle enkele deelen der bewerktuiging onder elkander sympathiseren, en dat juist op deze sympathie, de vereeniging derzelve tot een geheel, tot de bewerk¬ tuigde eenheid, die wij bewerktuiging noemen, berust, dit wordt door niemand meer betwijfeld. Bedenkt men echter de naauwe betrekking , het on¬ afgebroken verkeer , hetwelk cr tusschen het bloed en de vaste weefsels des ligchaams plaats vindt , zoo kan men wel nimmer er aan twijfelen , dat deelen van een eenig geheel , die in zoo onafgebroken naauwe betrekking tot elkander staan , niet in eenen hijzonderen innigeren zamenhang met elkander staan zouden. Ja, het zoude inderdaad verwondering moe¬ ten baren , indien dit niet zoo was. — Voorzeker mag men aan deze betrekkingen tot de wezenlijke volbrenging des bloedsomloops geene te groote plaats inruimen. Want deze, zoo als hij in het ingewik¬ keld menschelijk ligchaara geschapen is, behoeft be¬ paalde werktuigelijke voorzorgen , en deze zijn het ook , die dcnzelven het allernaast volbrengen. Zoo zeker echter de omloop slechts om het bloed , en het bloed niet om der wille van den omloop aanwe¬ zig is , even zoo zeker zijn de ten zijnen behoeve daargestclde werktuigelijke voorzorgen slechts de uit¬ wendige zijde van dezen grooten voortgang, terwijl de eigenlijke inwendige grond , om zoo te spreken , de ziel van denzelven, en de hoogere inwendige drijf¬ veer , die den werktuigelijken toestel eerst in wer¬ king brengen, slechts op de aangevoerde organisch- dynamische wederzijdsche betrekkingen berusten. — Die den voortgang des bloedsomloops op zuiver werk¬ tuigelijke betrekkingen wil grondvesten, die moet ook toegeven , dat dezelve tot zijne volbrenging niet regtstreeks het bloed noodig heeft , maar dat hij ook even zoo goed door middel van andere vloeistoffen kan volbragt worden, wanneer deze slechts in hare physische eigenschappen met het bloed overeenko¬ men. — Ook ontbreekt het niet aan ziektekundige verschijnsels, die, juist omdat zij met de louter werktuigelijke wetten des bloedsomloops in tegen¬ spraak staan, met bepaaldheid daarop heenwijzen, dat deze werktuigelijke wetten in de hoogere krach¬ ten der bewerktuigde aantrekking, bezieling en af- stooting soms hare beperking vinden , in welk op- zigt wij wegens derzelver zinnelijke klaarblijkelijk¬ heid, slechts de eenige daadzaak willen opnoemen, welke men na de onderbinding der hoofdslagader van een lid in den aard en wijze waarneemt , waarop de bloedsomloop door zijdelingsche takken weder hersteld wordt. Beschouwen wij nu het bloed in deszelfs betrek¬ kingen tot het overig ligchaam en afgescheiden van de werkzaamheid des bloedsomloops eenigzins nader , zoo is het aandeel, dat het aan de stoffelijke voeding — 28 — des ligchaams neemt , het eers’te , wat zich ter be¬ schouwing aanbiedt. — Dat het bloed de stof voor alle en iedere bewerktuigde vorming levert , dat het de algemeenc bron vormt, waaruit het bewerktuigd levensproces deszelfs stof put, en dat alle betrekke- lijk vaste weefsels der bewerktuiging, als het ware als vastgeworden bloed beschouwd worden moeten , — dit zijn zoo algemeen erkende en dadelijke waarhe¬ den , dat niemand hieromtrent wel immer ook aan den geringsten twijfel meer plaats zal inruimen. — Organische vorming en afscheiding, deze groote voort¬ gangen, waarop alle bewerktuigd bestaan berust, en die zoo innig met elkander zijn zaamgevlochten , dat zij eigenlijk slechts een bedrijf van het bewerktuigd levensproces uitmaken, zijn zoo onmiddelijk en vol¬ strekt aan het bloed verbonden , dat zij zonder dit bijna in bet geheel niet mooglijk en denkbaar zijn. Hoezeer men zich dan ook verheugen moge, dat deze daadzaken algemeen erkend worden , zoo ontbreekt er echter nog veel aan, dat de in dezelve bevatte waar¬ heid in haren geheelen omvang en in haren geheelen inhoud door de geneesheeren gevat en erkend wordt. — Dat het bloed de stof, den stoffelijken inhoud voor de dierlijke plastiek levert, dit wordt wel door nie¬ mand tegengesproken , dewijl het inderdaad eene onmooglijkheid zijn zoude , deze klaarblijkelijke daad¬ zaak te loochenen ; dat echter het bloed , terwijl het stoffelijk aan de dierlijke vorming aandeel neemt, tegelijk ook de ware en voortreffelijkste bron van alle dierlijke levenskracht uitmaakt, dit is eene waar¬ heid, tot welker erkenning zich niet alle geneeshee- Ten onzes tijds, zoo als het schijnt, ten minsten niet met de behoorlijke duidelijkheid kunnen verheffen. En toch is dezelve inderdaad niet minder waar, en hare erkenning: voor onze wetenschap van het grootst belang. In eenen strengen zin is de stelling : dat het bloed de ware en voortreffelijkste bron van alle dierlijke levenskracht, de eigenlijke levensbron in den zin der ouden , vormt , — slechts eene andere voorstel¬ ling der daadzaak, dat het bloed het stoffelijk deel der dierlijke vorming en voeding bestrijdt, daar men zich het aandeel , dat hetzelve hieraan neemt , niet als eene doode , ten naastenbij volgens scheikundige verwandschappen ontstaande, afscheiding, maar als een volstrekt levendig bedrijf moet voorstellen ; wie derhalve de daadzaak erkent, moet ook de in dezelve bevatte waarheid toestemmen , bij aldien hij zich een juist denkbeeld van het bewerktuigd leven heeft eigen gemaakt. — Daar wij echter ten behoeve van ons verstand dikwerf genoodzaakt worden , in het afgetrokkene datgene kunstmatig te scheiden, wat in de Natuur slechts een geheel uitmaakt, en daar inderdaad het bloed, even daarom dewijl het volgens zijnen geheelen aard, de mooglijkheid van alle dier¬ lijke vorming in zich draagt, de werkelijke volvoe¬ ring van dit bedrijf en de grovere stoffelijke voeding daargelaten , ook , wanneer wij ons eens zoo mogen uitdrukken, een zeker vlugtig levensbeginsel in zieh schijnt te dragen, zoo houden wij het voor volstrekt noodzakelijk , om deze zijde van de verhouding des bloeds tot het overig ligchaam in het bijzonder op — 30 — te balen en vooreerst nog een weinig daarbij te vertoeven. Wie de hoogere beteekenis van de ademhaling begrepen heeft, als dat chemisch - organisch bedrijf, waardoor het bloed eerst deszelfs ware levenskracht, den vollen inhoud van deszelfs dierlijke levenskracht ontvangt, zoodat het eerst nu ter bezieling en voe¬ ding van het dierlijk ligchaam volkomen bekwaam is; — wie verder de verwonderlijke snelheid, waar¬ mede het leven bij geheele staking der ademhaling, of bij groote en plotseling opvolgende bloedverliezen, zelfs hij volkomene ongeschondenheid des overigen ligchaams ontvliedt, ook maar eenige opmerking waardig keurt, — die kan, zoo als ons dunkt, er ook geen oogenblik meer aan twijfelen, dat er in het, door het bedrijf der ademhaling behoorlijk be¬ zielde , en tot deszelfs waren graad van dierlijke le¬ venskracht verheven bloed, de grovere stoffelijke voeding des ligchaams, die, wat men er ook van denken moge, toch steeds een langzamer bedrijf is, dat zelfs eene tijdelijke staking schijnt te kunnen verdragen , daargelaten , ook eene bezielende kracht aanwezig is , op welker ontwikkeling , zoo als die door den bloedsomloop bemiddeld wordt , het geheele dierlijke leven berust, en die met hetzelve, het bloed, het ligchaam ontvliedt, — of, met andere woorden, dat in het bloed de hoofdbron der dierlijke levenskracht bevat is. — Deze waarheid is zoo een¬ voudig en wezenlijk, en was reeds het eigendom der oudste tijden, dat het inderdaad verwondering ‘wekken moet , hoezeer zij door de geneesheeren onzes tijds, wel is waar, stilzwijgend erkend, maar des¬ niettemin juist daar konde vergeten worden, waar het van het meeste belang zoude geweest zijn, harer in derzelver vollen omvang te gedenken en waar zij alleen zoude geschikt geweest zijn , om de ware op¬ heldering te geven en het juiste inzigt te verschaf¬ fen. — Het hoog gewigt, dat het bloed voor den voortgang van het dierlijk leven in zich sluit, scheen inderdaad in de nieuwere ziektekunde zoodanig in vergetelheid geraakt te zijn , dat men bijna alleen daar nog gewag van hetzelve maakte, waar het op eene werktuigelijke wijze tot last is, zoo als bijv. in de leer der bloedophoopingen , der plcthora, zonder dat er echter immer in eenen hoogeren zin, aan het¬ zelve is gedacht geworden. Men hield zich zoodanig bezig, met zijne aandacht te wijden aan de levens- blijken. Is het, hetgeen wij nu als uitgemaakt beschou¬ wen, bewezen, dat het bloed, ook behalve de gro¬ vere stoffelijke voeding , zich tot het overig ligchaam even als eene levende , onuitputtelijke bron van dier¬ lijke levenskracht verhoudt, zoo spreekt het toch wel van zelf, dat even als de overige betrekkelijk vaste weefsels, ook eveneens het zenuwstelsel, aan deze uitvloeijing van levenskracht, die uit het bloed ontspringt en door middel van deszelfs omloop zich — 33 — over het geheele ligchaam verbreidt , deel neemt. — Ja , het wordt zelfs waarschijnlijk , dat zulks bij dit in eenen nog hoogeren graad het geval zal zijn , daar wij het zenuwleven als den eigenlijken factor van alle werkelijke levenskenmerken der vaste deelen moeten beschouwen. — Het is eene algemeene wet in de bewerktuigde wereld , dat geen levensblijk , geene werkzaamheid , van welken aard zij ook zijn moge , zonder eene daaraan beantwoordende stofverwisseling mooglijk is, — dat derhalve, zoo als het zich van een ander standpunt voordoet, geene werkzaamheid zonder eenen zekeren graad van verbruiking denk¬ baar is, die weder, zal het leven bestaan, eene ver¬ goeding , eene herstelling noodwendig maakt , welke laatste op eene nieuwe stofverwisseling berust. Aan deze wet is ook het zenuwstelsel onderworpen. Des- zelfs werkzaamheid is juist, dewijl zij zeer leven¬ dig is, welligt met de meest aanmerkelijke verbrui- ldng verbonden , en behoeft daarom ook welligt de meest aanmerkelijke en meest schielijke vergoeding. Deze vergoeding, die men zich steeds als eene stoffe¬ lijke moet denken, kan nu echter van geenen anderen kant volgen , dan van dien des bloeds, en zoo vin¬ den wij dan ook hier nu weder het bloed als de algemeene bron , waaruit ieder bewerktuigd stelsel deszelfs levensfonds put, als de levende vloeistof, waaruit ook het zenuwstelsel de stof ontleend , welke het tot ontwikkeling van deszelfs levenswerkzaam¬ heid noodig heeft. De hooge levenstrap die het zenuwstelsel inneemt, maakt het waarschijnlijk, dat het uit het bloed juist 3 — 34 — de fijnste en edelste bestanddeelen tot zich trekt en verbruikt ; en wanneer men de snelheid in aanmerking neemt , waarmede de levenskracht van het zenuwstelsel vernietigd wordt, zoodra aan hetzelve de bloed¬ stroom onttrokken wordt, zoo als dit bij de verbloe¬ ding of bij eene doodelijke stremming van het adem- halingsproces het geval is , zoo schijnt zelfs de mee- niug niets ongerijmds te bevatten, dat het bloed een meer vlugtig levensbeginsel in zich bevat , dat zich bij deszelfs omloop over het geheele ligchaam verbreidt , en in het bijzonder ook aan het zenuw¬ stelsel deszelfs eigenlijk levensfonds toevoert. — Hoe dit echter ook zijn moge, zoo willen wij echter liever de verhouding , welke tusschen het bloed en het zenuwstelsel in het dierlijk ligchaam plaats vindt, op eene andere wijze opvatten en verklaren, die juist, dewijl zij zich slechts bij het algemeene houdt, minder vooronderstellingen bevat, en daarom ook minder aan twijfel en tegenspraak zal onderhevig zijn. De grondvorm, waaronder iedere bewerktuigde te¬ rugwerking volgt, zijn wij gewoon, onder het denk¬ beeld » opwekking ” op te vatten. Dit denkbeeld be¬ vat ook inderdaad alles in zich, wat hier kan ge¬ schieden en zoo willen wij dan ook de verhouding der terugwerking , waarin bloed en zenuwstelsel in het dierlijk ligchaam tot elkander staan , als eene verhouding van wederzijdsche dierlijke opwekking aanduiden, en gelooven daarmede den geheelen in¬ wendigen aard dezer verhouding op eene der waar¬ heid overeenkomstige wijze te hebben opgevat. — Het is aan deze verhouding der opwekking, die, zoo — 35 — als wij gezegd hebben wederkeerig is, zoo dat het bloed de vatbaarheid bezit om door de zenuwen, en de zenuwen de vatbaarheid om door het bloed opgewekt te worden , ook eigen , wat wij vroeger bij de opstelling der algemeene stellingen op het oog gehad hebben , toen wij de meening uitspra¬ ken, dat het geheel dierlijk levensproces op deze wederzijdsche terugwerking van zenuwen en bloed , als op deszelfs grondslagen , berust. — • Deze ons tot overtuiging gewordene meening houden wij voor het middenpunt, van hetwelk iedere beredeneerde beschouwing der dierlijke Natuur moet uitgaan , zal zij zich niet in eenzijdigheden of in vruch- telooze scherpzinnigheden verliezen. Alles in het bewerktuigd leven berust op wederkeerigheid , en slechts eene eenzijdige wijze van beschouwing kan in het een of ander lid dezer wederkeerigheid , de volle voorwaarde voor alle de overige levensverschijnsels aanschouwen. Bloed en zenuwen bedingen elkander beurteling , en even als het bloed zonder de zenuwen niets is en niets vermag, zoo zijn ook de zenuwen geene zenuwen zonder het bloed. De beperktheid alleen van onze wijze van beschouwing , doet ons \ dikwerf alleen het eene als in werkzaamheid aan¬ schouwen , waar , in waarheid , beide gemeenschap¬ pelijk werkzaam en bedrijvig zijn. Het hoog gewigt en de beduidenis , welke de beide groote stelsels voor het dierlijk leven hebben , maken de verhouding tusschen bloed en zenuwstelsel zooda¬ nig innig , dat wij ter voleinding onzer tegenwoor¬ dige beschouwing, die deze verhouding tot haar on- 3* — 36 — deiuverp heeft, nog de volgende stelling moeten bij- yoegen : bloed en zenuwen staan in het dierlijk ligchaara in eene zoo innige wederkeerige betrek¬ king , dat er in de levende bewerktuiging, voor hei bloed geen magtiger prikkel dan de zenuwen , en omgekeerd voor de zenuwen geen magtiger prikkel dan het bloed bestaat. Deze stelling , wier waarheid wel niemand met grond kan bestrijden, is voor ons onderzoek van zoo groot gewigt , dat zij te gelijk den grondslag vormt van alle verdere ophelderingen ; weshalve wij onzen lezers verzoeken dezelve vast te houden. Wij hebben nu de algemeene verhouding, waarin bloed en zenuwen in het dierlijk ligchaam tot elkan¬ der staan , op eene , zoo als wij gelooven , voor het doel dezer bladen toereikende wijze opgehelderd , en kunnen nu tot het bijzonder onderwerp onzer be¬ schouwing terug keeren. Voor dat wij dit echter doen , willen wij ons eerst nog eenige aanwijzende opmerkingen daar over veroorloven , in hoeverre de gevoelige levenswerkzaamheden in den engeren zin des woords, van het momentum sanguinis , zoo als wij het noemen willen, afhankelijk zijn, door het¬ zelve namelijk dan eens bevorderd en opgewekt, dan eens meer gesti’emd en onderdrukt worden , — een onderwerp van beschouwing, dat, wel is waar, voor den arts en natuurkundigen van groot belang is , doch voor het onderzoek volgens het tegenwoor¬ dig standpunt onzer kennis , bijzondere zwarigheden aanbiedt , weshalve wij ook verzoeken om het vol¬ gende slechts als aanwijzingen te beschouwen, daar eene alomvattende en geheel doordringende daarslel- ling van hetzelve ons buitendien hier te ver zoude voeren. Dat het zenuwstelsel, in zooverre het als de be¬ middelaar van psychische magten vferkzaam is , eenen grooten invloed op de beweging des bloeds uitoe- fent , is eene zoo algemeen bekende daadzaak , dat wij in dit opzigt slechts aan de uitwerksels des toorns , der vreugde , der schrik , der schaamte , aan den in¬ vloed , welke wellustige beelden en voorstellingen op de aanzwelling der corpora cavernosa hebben , en aan de zoo menigvuldig hiermede verwante verschijn¬ sels behoeven te herinneren , die niet eens eene bij¬ zondere vermelding behoeven. De opmerkzaamheid , welke de artsen in lateren tijd aan het zenuwstel¬ sel in alle deszelfs levensverhoudingen gewijd heb¬ ben, maakt het onnoodig hierbij langer te vertoe¬ ven , weshalve wij ons met de enkele vermelding dezer daadzaken vergenoegen , en alleen nog de op¬ merking bijvoegen willen, dat, daar waar er over den invloed gesproken wordt, welken de zenuwen, als bemiddelaarsters van psychische magten , op de beweging des bloeds uitoefenen, men dit niet alleen moet toepassen op de uitwendige beweging van het¬ zelve , voor zoo verre het in kanalen is ingesloten en door deze in deszelfs rigting bepaald wordt , maar in eenen nog hoogeren graad op deszelfs inwendige be¬ weging, voor zoo verre voorzeker aan het bloed het vermogen om zich in zich zelven uit te zetten ( lurgesceren ) even als omgekeerd, om op daaraan beantwoordende inperkingen in zich zelve ineen te 38 — zinken , door eene gezonde physiologie niet kan ont¬ zegd worden. Hoe in het algemeen de invloed , welke psychische magten op het bloed uitoefenen, zich niet alleen tot deszelfs bewegingsverhouding beperkt , maar hetzelve veeleer in alle deszelfs le¬ vensverhoudingen aangrijpt, en zich namelijk ook over deszelfs menging uitstrekt, blijkt onder ande¬ ren ook reeds uit de manier en wijze , waarop ze¬ kere psychische aandoeningen op de geaardheid van menige afscheidingen invloed uitoefenen. 