veld ssennederland 01
223 PREHISTORIE DER NEDERLANDSCHE SS: DE VOOR-OORLOGSE RADICALEN Mussert had het later over maximaal 110 man in totaal.! Dit getal is waarschijnlijk te laag, maar de grootte van de plaatselijke afdelingen moet in tientallen af te tellen geweest zijn — als ze dat al haalden. De hele Mussert-Garde mag misschien een 200 à 300 man geteld hebben, hoogstwaar- schijnlijk niet meer, eerder minder.” Gezien de verhoudingen vlak na de Duitse inval mag men aannemen, dat onder hen zich vele oud-WA-mannen en toekomstige WA-mannen bevonden. In détails georganiseerd was de zaak bepaald nog lang niet. De heersende verboden en verdere regeringsmaatregelen maakten dat trouwens moeilijk. Het schijnt usance geweest te zijn ‘dienst’ te doen, tenminste binnenshuis, in zwart, soms wit, overhemd, en zwarte broek. Een rangenstelsel, zoals bij de WA en later de SS het geval was, ontbrak. Men houde bij dit alles niet alleen in het oog, dat het bronnenmateriaal buitengemeen schaars is, maar ook, dat de Mussert-Garde slechts weinig meer dan een half jaar bestaan heeft en nooit boven een begin-stadium is uitgegroeid. Evenwel, niet wat de Mussert-Garde heeft gepresteerd hoeft ons hier bezig te houden, en evenmin welke plaats deze organisatie later ingenomen zou hebben, als de voor-oorlogse ontwikkeling der dingen niet plotseling op IO mei 1940 door Duitse parachutisten en pantserwagens afgebroken zou zijn. Van belang is alleen, dat Feldmeijer enerzijds uit de groep van Der Vaderen Erfdeel en anderzijds uit het reservoir aan weerbare jongemannen in de NSB een kern had losgemaakt, waarmee hij na de mei-dagen met de steun en zegen van de nieuwe heersers de basis kon leggen voor de opbouw van een SS in Nederland. E. Zomer 1940: plannen. De plotselinge, onverhoedse aanval, die in de eerste uren van de 10e mei 1940 door Duitsland op Nederland werd gedaan, kwam voor vrijwel iedereen als een verrassing, voor het overgrote deel van de Nederlanders als een schok — zelfs voor zeer vele NSB-ers. Desalniettemin werd die NSB gezien als een georganiseerde vorm van landverraad en steun aan de vijand — voor wat de vijf oorlogsdagen in mei 1940 betreft grotendeels ten onrechte, voor wat betreft de hele duur van de oorlog en het wezen der zaak geheel terecht. Dit verraad aan, om het weekblad van de beweging te parafraseren, volk en vaderland kwam echter voor de meeste Nederlanders veel minder onverwacht dan de overval zelf. Rekening houdend met de mogelijkheid van het laatste, en in dat geval de waarschijnlijkheid van het eerste had de Nederlandse regering vlak voor de Duitse inval 21 personen als staatsgevaar- lijk geïnterneerd, waaronder vier communisten teneinde de maatregel een neutrale tint te geven. De rest bestond uit NSB-ers, NSNAP-ers, en figuren, die van spionage verdacht werden. Het was een scherpe selectie uit een veel grotere kring van lieden, die voor internering in aanmerking kwamen. De belangrijkste arrestanten waren Rost van Tonningen en Feldmeijer. Hoe ook de reactie van het Nederlandse volk hierop geweest moge zijn — de maatregel ging zeer velen niet ver genoeg en gaf vermoedelijk alleen maar nieuw voedsel aan de zware verdenking van actueel of potentieel verraad van NSB-zijde - in de ogen van hun partijgenoten kregen de geïnterneerden de glans van het martelaarschap. Of Mussert erg gesticht was met het aureool, dat de gevangen volkse kameraden omgaf, mag worden betwijfeld; nu bleek, dat hijzelf ‘te onbenullig was om hem de eer aan te doen, tot de 21 te behoren die als staatsgevaarlijk werden opgepakt’, aldus de toenmalige procureur- generaal te Amsterdam mr. dr. J. A. van Thiel? (1) Mussert aan Seyss-Inquart 30 aug. 1940 (concept) in NSB 15c. (2) Dit is een vage schatting, berustend op vage gegevens. Eind oktober 1939 vraagt Feldmeijer een 150 à 200 stokken voor stokoefeningen van de Mussert-Garde. In november had de Hilversumse NSB slechts 10 leden, die in aanmerking kwamen voor de Mussert-Garde (NSB 189/1015; vgl. Corresp. Rost, p. 68, waar gesproken wordt over Rotterdam als over de op één na grootste afdeling met minstens 6o man.) (3) Geciteerd bij De Jong, Vijfde Colonne, p. 93. De internering bracht binnen de NSB-leiding allerminst 224 ZOMER 1940: PLANNEN Op Io mei brak het pandemonium los. De eerlijkheid gebiedt ons te zeggen: ook voor de leden van de NSB. De angst voor verraad, reeds lang aanwezig, groeide aan tot een golf van paniek, die het land overspoelde. In die vijf oorlogsdagen, vol van spanning, berichten over vijandelijke successen en geruchten van allerlei aard, werden allerlei mensen gearresteerd, leden en niet-leden van de NSB, vaak op de meest vage en vreemde aanwijzingen. Het aantal opgeslotenen liep in de duizenden en duizenden, veel meer dan voorzien was, met alle gevolgen daarvan. Een zevental NSB-ers werd in de nerveuze verwarring neergeschoten. ‘In die vijf dagen zijn er onbeschrijfelijke toestanden geweest’, oordeelde later de hierboven aangehaalde procureur-generaal.! Maar na die vijf dagen was het over. Het Nederlandse leger moest behalve in Zeeland overal de wapens neerleggen, de vijand deed verder ongehinderd zijn intree. Voor de anti-nazi betekende de capitulatie de nederlaag, de smaad, de ondergang van het land, het begin van een dwang-regime en een vermoedelijk zeer sombere toekomst, het einde van de vrijheid. Dat begin van de duisternis was voor sommige mensen het definitieve einde: een aantal Nederlanders, waaronder vele joden, pleegde zelfmoord.? Niet zo voor de zich nationaal noemende NSB-ers. Voor hen, en a fortiori voor de velen, die in de oorlogsdagen waren opgepakt, betekende de overwinning van de invaller de bevrijding. Men zou misschien menen, dat het plotselinge oorlogsgeweld, de arrestatie van zoveel NSB-ers, en hun snel daarop volgende ‘bevrijding’ door de Duitsers de eerdere internering van Rost van Tonningen, Feldmeijer en hun lotgenoten uit de herinnering van de partijgenoten zou wegvagen. Dit was echter niet het geval. Tijdens de mei-dagen begonnen de Nederlandse autoriteiten de 21 geïnterneerden, al snel aangevuld met vele anderen, naar het zuiden af te schuiven. Tenslotte kwamen zij in Calais aan, waar de Duitsers hen bevrijdden. De gevaren van de tocht, de kansen op overbrenging naar Engeland en zelfs op fusillering‘, en tenslotte de late terugkeer hadden de kroon van hun martelaarschap alleen nog maar glanzender gemaakt. Rosts behouden thuiskomst in Den Haag op 2 juni werd een triomfale intocht. Samen met Feldmeijer werd hij door een enthou- siaste NSB-menigte op de schouders rondgedragen. Dit zeer tot het uitgesproken ongenoegen van Mussert, en naar wij mogen aannemen, van meer leidende figuren in het Hoofdkwartier van de NSB. Nog pijnlijker moet het de Leider hebben getroffen, dat in die tijd de nieuwe heersers heel duide- lijk Rost van veel meer politiek belang vonden dan hem. Mussert had vanaf 15 mei verwacht, dat Hitler hem bij zich zou laten komen, en vermoedelijk zag hij zich al half als minister-president; in ieder geval rekende hij erop met de bezetter de macht te kunnen delen.’ Niets van dit alles. Hitler wist niet eens, dat Mussert nog bestond, en dat dient men zo letterlijk mogelijk op te vatten: op 25 unanieme verontwaardiging teweeg. (Verkl. Mussert I, p. 11; Doc. I Woudenberg, Mem. I, p. 44; vgl. Corresp. Rost, p. 74). (1) De Jong, Vijfde Colonne, p. 101. (2) Presser, Ondergang 1, p. 14, 15. (3) Voor Volk en Vaderland, p. 380. (4) Die kans schijnt er inderdaad geweest te zijn volgens een na-oorlogse mededeling van de toenmalige minister-president jhr. mr. D. J. de Geer, weergegeven bij Corresp. Rost, p. 75. Voor het volgende, voor- zover niet anders vermeld, p. 76 e.v., waarin alle op Rost betrekking hebbende details. (5) Dagboek van Mussert uit het jaar 1940 in het strafdossier der Bijzondere Rechtspleging inzake Mussert, portefeuille E (voortaan aan te duiden als Dagb. Mussert), 17 mei, 21 augustus. 225 PREHISTORIE DER NEDERLANDSCHE SS: DE VOOR-OORLOGSE RADICALEN mei schreef Hitler aan Mussolini, dat vermoedelijk Mussert en de Belgische fascistenleider Degrelle in Noord-Frankrijk met een aantal anderen waren neergeschoten. Vier dagen later werd het mili- taire bewind, dat de Duitsers in Nederland hadden gevestigd, rap vervangen door een Duits civiel gezag, en de nieuwe heerser, de rijkscommissaris Seyss-Inquart, sloeg aan het regeren zonder dat Mussert er aan te pas kwam. De Leider van de NSB werd door Seyss-Inquart pas voor een ont- moeting op de vijfde juni uitgenodigd, dat op een wijze, waaraan hij zich hevig stootte: een zekere NSB-er Lammers, wiens enige verdienste lag in het feit, dat hij een neef was van de chef van Hitlers Reichskanzlei Lammers, belde op 4 juni het Hoofdkwartier van de NSB op met de mededeling, dat Mussert de volgende dag bij de rijkscommissaris werd verwacht. “Dat is het toppunt. Heb absoluut geen lust om er zoo te worden uitgenoodigd’, noteerde Mussert in zijn dagboek. Hij ging toch.? Voor Rost van Tonningen daarentegen toonden de Duitsers tot in de allerhoogste regionen on- middellijk grote belangstelling. Toen men nog niets afwist van het lot der afgevoerde geïnterneer- den, zou Hitler gedreigd hebben wanneer Rost iets mocht overkomen vijfhonderd Engelse (in een andere versie Nederlandse) officieren te laten neerschieten. Die maatregel hoefde dus niet genomen te worden, want Rost werd in Calais door Duitse troepen bevrijd, en probeerde zo snel mogelijk naar Nederland terug te keren. Op 2 juni kwam hij in Den Haag aan en liet zich daar zoals gezegd door zijn aanhang toejuichen en op schouders tillen. Dezelfde avond nog had hij te Wassenaar een onderhoud met Seyss-Inquart (drie dagen eerder dus dan de leider van de NSB) en Himmler, die een tocht langs het westelijk front aan het maken was, maar gaarne naar de Haagse voorstad kwam om zijn SS-Potenz in het pas veroverde Nederland een goede start te geven. Wat is de inhoud van dit gesprek geweest? Duidelijk is wel, dat de drie deelnemers een plan voor de te voeren politiek in Nederland hebben besproken, maar concrete détails vallen moeilijk te reconstrueren uit het schaarse en praktisch geheel non-contemporaine bronnenmateriaal.* Hoogst- waarschijnlijk kwam het op het volgende neer: Rost zou trachten langs andere kanalen dan alleen de NSB het Nederlandse volk, althans brede lagen ervan, te winnen voor het nationaal-socialisme, in volkse richting liefst. De SS zou vaste voet in Nederland krijgen, en wel op twee manieren: ten eerste door de opname van Nederlandse vrijwilligers in een apart regiment van de Waffen-SS, dat in Duitsland gelegerd was. Zo zou men de beschikking krijgen over een militair gevormd en politiek geïndoctrineerd kader, dat men na de opleiding in Nederland zou kunnen gebruiken. Ten tweede zou in Nederland zelf een politieke SS-formatie worden opgericht, een Nederlandse Allgemeine SS dus, waarvan dit militair gevormde kader de ruggegraat zou zijn. Het resultaat van de bespreking werd door Hitler goedgekeurd. Er zullen wel meer mogelijkheden besproken zijn, maar de historicus is verder gedwongen termen te hanteren als ‘wellicht’, ‘mogelijk’ en ‘vermoedelijk’, en dan nog min of meer op grond van wat er onmiddellijk na dit gesprek à trois volgde. Vermoedelijk dan heeft Rost plannen en bijzonder- heden op tafel gelegd om een massa-aanhang te scheppen, die in nazi-richting beïnvloed zou worden, een massa-aanhang, die gebaseerd zou zijn, geheel in overeenstemming met Rosts op- vattingen, op arbeiders, boeren, vrouwen en jeugd. Hij zelf zou zorgen voor Gleichschaltung van de bestaande politieke arbeidersorganisaties. Zijn benoeming op 20 juli tot commissaris voor de ‘marxistische’ partijen (de SDAP in de eerste plaats) is met dit doel gedaan. Het plan zou vrij snel (1) Kwiet, Reichskommissariat, p. 77. Terecht zegt deze auteur, dat hieruit de geringe interesse blijkt, die Hitler in dít stadium voor Mussert koesterde. Kennelijk verwarde hij een en ander met de inderdaad in Noord-Frankrijk neergeschoten leider van het Vlaamse Verdinaso (Verbond van Dietsche Nationaal- Solidaristen) Joris van Severen. (2) Dagb. Mussert, 4 en 5 juni. (3) Corresp. Rost, p. 76. (4) Zie behalve Corresp. Rost, p. 78, 79 en de daar vermelde bronnen ook nr. 31 en nr. 34. (5) Nr. 28, 226 ZOMER 1940: PLANNEN mislukken. Vermoedelijk ook zijn posities van andere volkse of Rost-gezinde figuren besproken; Woudenberg, de vakverenigingsman van de NSB en braaf volgeling van Rost, kreeg te zelfder tijd als Rost een parallel-functie ten opzichte van het NVV. Aannemelijk is het, dat Rost, Himmler en Seyss-Inquart de mogelijkheden besproken hebben van de positie van Julia op ten Noort in de NSVO, de Nationaal-Socialistische Vrouwen Organisatie van de NSB, en leidende functies voor Wim en Florrie Heubel in een nieuwe jeugdorganisatie in plaats van de Jeugdstorm, die de NSB weer wilde oprichten. Hoogst aannemelijk is het, dat er overeenstemming bestond tussen de drie gesprekspartners over de figuur, die de SS-formatie in Nederland zou moeten leiden: Feldmeijer. In ieder geval moet Rost wel gedacht hebben (en hij zou het nog jarenlang denken, alle tekenen van het tegendeel ten spijt), dat hij in dat geval op een of andere manier boven Feldmeijer gesteld zou worden, en in de SS, Duits of Nederlands, ook een hogere rang zou krijgen! Er zit in deze hele opzet, voorzover wij in staat zijn die te reconstrueren, die typische hang naar Zweigleisigkeit, of beter gezegd: Mehrgleisigkeit, naar het voortgaan op verschillende banen tegelijk, dat één van de kenmerken was van het Duitse bezettingsbestuur, en eigenlijk van het hele nazi-regime. In deze beginperiode van de bezetting trachtten de Duitsers via de Nederlandsche Unie grote delen van het Nederlandse volk langs geleidelijke weg tot een zekere collaboratie met de Nieuwe Orde te brengen, anderzijds hadden zij ook grootse plannen, zoals uit het voorafgaande blijkt, met de Nederlandse nationaal-socialisten. Ook hier wensten zij verschillende wegen open te houden: men zou het met Rost proberen, maar, dat werd al vrij snel duidelijk, ook de NSB als zodanig met Mussert aan het hoofd zou een kans krijgen. En Rost was voor Himmler in de zomer van 1940 ongetwijfeld de troefkaart van de SS in Nederland, maar er werd op 2 juni kennelijk nog een andere kaart in het SS-spel op tafel gelegd. En zelfs die andere kaart vertoonde weer twee zijden: SS-infiltratie door middel van de Waffen-SS en door de oprichting van een Nederlands filiaal van de Allgemeine SS. Het is nu, dertig jaar later, waarschijnlijk niet overbodig er op te wijzen, dat er in die tijd prak- tisch geen Nederlander was, die ook maar bij benadering enig idee had, wat het begrip ‘SS’ inhield. Zeker, de twee runentekens waren ook al voor de oorlog hier bekend, zij het wellicht toch nog minder dan het begrip SA. ‘SS’ liet zich toen reduceren tot niet veel meer dan mishandeling in concentratiekampen (de uitroeiing was nog niet aan de orde) of de sinistere geheime politie van Himmler, en zelfs deze rudimentaire notie was verre van algemeen.? Voor de NSB-ers, tot wie wij ons hier moeten beperken, gold ook dit niet, en men krijgt de indruk, dat in de zomer van 1940 het begrip SS zeer weinig inhoud voor hen had, hoogstens vaag die van een keurkorps, waarbij het verschil tussen de militaire, politionele en politieke sub-formaties en functies praktisch helemaal onzichtbaar was. Dit gold zeker ook voor Mussert. Hij zou in korte tijd tot een beter inzicht in de SS-structuur worden gedwongen, maar uit zijn dagboekaantekeningen van de zomermaanden van 1940 blijkt zijn volkomen onkunde van het moment. Blijkens deze bron gaf Rost de dag na zijn onderhoud met Seyss-Inquart en Himmler enige inlichtingen aan zijn leider, dat wil zeggen datgene, wat hij kwijt wilde: het ambtenaren-verbod zou worden opgeheven, de NSB moest de straat op, en in de SS zouden Nederlanders worden opgenomen. Over het hoe en wat tastte Mussert volledig in het duister. Hij kreeg zeer snel pregnante voorlichting. Reeds op 27 mei, midden in de veldtocht dus, had Hitler in zijn hoofdkwartier een bevel ondertekend (dat twee dagen geantedateerd was), waarbij een SS-Standarte ‘Westland’, die voornamelijk uit Nederlandse en Vlaamse vrijwilligers zou bestaan, moest worden opgericht. Men ziet, dat de Duitsers met hun jacht op vrijwilligers van Germaansen (1) Zie hierboven, p. 196, 197, en nr. 31. (2) Vgl. p. 242. (3) Dagb. Mussert 3 juni. 227 PREHISTORIE DER NEDERLANDSCHE SS: DE VOOR-OORLOGSE RADICALEN bloede er geen gras over lieten groeien. Op 9 juni kreeg Mussert bezoek van SS-Brigadeführer Berger, het hoofd van de wervingsorganisatie van de SS. Berger legde hem Hitlers bevel voor. Dit stuk met de omineuze, annexionistisch klinkende naam van het nieuwe regiment bracht Mussert tot panische schrik, en tot een ontboezeming in zijn dagboek, die beduidend langer is dan de andere dag-aantekeningen, maar waarvan een en ander de moeite waard is om te worden medegedeeld: ‘Voelde dit alles als een klap in mijn gezicht. Beteekent dit inlijving? Gesproken met hem over de verhouding Nederland Duitschland als twee broedervolken van het Germaansche ras. Bleek mij dat de hoogste SS leiding het Nederlandsche volk als een Duitsch volk ziet. Het ís ontzettend. (1) Zie nrs. 25 en 26. Het was de tweede maatregel van dit soort: op 20 april 1940, terwijl de strijd in Noorwegen nog maar anderhalve week aan de gang was, had Hitler reeds bevolen een SS-Standarte ‘Nordland’ op te richten voor Scandinavische vrijwilligers (Knoebel, SS in Belgium, p. 78; elders, op p.139, beweert hij, dat eind mei 1940 er reeds aanplakbiljetten in Nederland en België te zien waren, waardoor vrijwilligers in de Waffen-SS moesten worden gelokt). (2) Dagb. Mussert 9 juni. (3) Zie Corresp. Rost, nr. 80 en noot 17 daarbij. (4) Zie nr. 58. 228 ZOMER 1940: PLANNEN De Duitsers hadden inderdaad wel andere plannen met de formatie van een nieuw élite-regiment van de Waffen-SS dan alleen een paar honderd of een paar duizend NSB-ers een fijne, moderne opleiding (waarvoor precies was Mussert niet duidelijk) te geven, en hen nog nationaal-voelender, d.w.z. als nog beter Mussert-Nederlander naar huis terug te sturen. Om te beginnen voerden zij een wervingspolitiek, die zij gedurende de hele bezettingsperiode met wisselende nuances zouden volhouden: zij stuurden een aantal aanwervers, waaronder uiterst treurige individuen, over Neder- land uit, die rijp en groen wierven, NSB-ers, niet-NSB-ers, en ook anti-NSB-gezinden, vage idealisten en (voor het merendeel) avonturiers. De geworvenen schijnen meestal niet beseft te hebben, dat zij in een zuiver militaire eenheid zouden terechtkomen; ook hen werd een ‘opleiding’ voorgespiegeld, een sportopleiding, dan wel een politie-opleiding, gevolgd door prettige banen in Nederland, wanneer Mussert daar de macht zou hebben overgenomen enz. Het was niet de laatste keer, dat een dergelijke valse voorstelling van zaken werd gegeven. Evenmin de eerste keer trouwens: met zulke methoden hadden de Duitsers voor de inval in Nederland een aantal NSB-leden, die in Duitsland woonden of werkten (tussen de 100 en 200) aangeworven; deze mensen waren op 10 mei 1940 gebruikt om in burgerkleding of Nederlandse uniformen de bruggen over de rivieren in het Zuid-Oosten des lands te bezetten. Een deel van deze lieden kwam in de zomer van 1940 ook in de opleidingskazerne van de Standarte ‘Westland’ te München terecht, waar zij doorgaans door de anderen als landverraders werden beschouwd! Het aantal vrijwilligers, dat iets van de politieke achtergrond van deze SS-zaak begreep, zoals Heubel en Schwing, die zich ook hadden aangemeld, is zeer zeker erg klein geweest. Zij zagen trouwens, dat het gehalte van hun mede-vrijwilligers, de gebruikte wervingsmethoden met onvervul- bare beloften en regelrecht bedrog van Duitse zijde, en het Pruisische gesnauw van het Duitse opleidingspersoneel, dat de Nederlanders als inferieure rekruten uit een overwonnen land behan- delde, de doelstellingen, zowel de politieke als de militaire, in gevaar brachten Wat waren die doelstellingen vanuit de Duitse SS-leiding gezien? Behoefte om meer en meer sol- daten bij elkaar te schrapen had men in Duitsland bepaald niet. Daar was allereerst een intern-Duitse, maar hoogst belangrijke kwestie: de verhouding tussen Wehrmacht en Waffen-SS. De Duitse strijdkrachten hadden nieuwe soldaten niet van node, maar (1) Zie nr. 18, noten 5 en 6. (2) Heubel aan Schumacher 25 sept. 1940, Doc. I Schumacher; Corresp. Rost nr. 86, en noot 4 daarbij. (3) Dit blijkt niet alleen uit hetgeen Stein, Waffen-SS, p. 97, 98, meedeelt (op 29 juli 1940 werden bepaalde categorieën in de Waffen-SS gedemobiliseerd), maar ook uit de plotselinge haast, die Himmler begin 1941 maakte met het aanwerven van meer vrijwilligers en het oproepen van naar huis gestuurde vrijwilligers van ‘Westland’ (nrs. 57, 59; zie verderop, p. 324; Fernschreibstelle RK, 6598). 229 PREHISTORIE DER NEDERLANDSCHE SS: DE VOOR-OORLOGSE RADICALEN desalniettemin had de SS grote behoefte aan nieuwe rekruten. Dit niet met het oog op het militaire potentieel van vijandelijke mogendheden, maar met het oog op de Wehrmacht, die in Duitsland, niet zonder reden, de SS kort wenste te houden, en daar tot nu toe ook redelijk in geslaagd was. De verovering van Noorwegen, Denemarken, Nederland en België gaf de SS plotseling de beschikking over een reservoir, waaruit de Wehrmacht om allerlei redenen niet kon en wilde putten, en waar de SS, ongehinderd door voor Duitsland geldende regels en afspraken, naar hartelust vrijwilligers kon werven, die (in principe althans) blond, blauw-ogig en van uitstekend Germaans bloed, kortom SS- mässig van zeer goed gehalte, wellicht zelfs beter dan de Duitse SS-ers waren.! Elke nieuwe divisie, elk nieuw regiment gaf de SS weer meer gewicht tegenover de Wehrmacht. Het was uiteraard weder- om Berger, die de nieuwe mogelijkheden snel begreep en onmiddellijk wenste uit te buiten, waar- door hij zijn eigen positie in de SS eveneens sterker dacht te maken, hetgeen ook gebeurde. Van- daar ook de opvallende haast, die gemaakt werd met de oprichting van de regimenten ‘Nordland’ en ‘Westland’. Daarbij kwam nog een ander, in principe zelfs belangrijker motief. Juist in de pas-veroverde ge- bieden wenste de SS in belangrijke mate te kunnen ‘hineinreden’, inspraak te hebben, om deze term los van zijn democratische context te gebruiken. Dat achtte de SS-leiding van vitaal belang. De positie van de SS immers was in Duitsland al in zekere mate gestabiliseerd, geformaliseerd, uitge- kristalliseerd. Verdere vergroting van de machtssfeer van de SS in Duitsland werd bemoeilijkt door allerlei hindernissen van materiële en formele aard; dat was bij wijze van spreken een kwestie van centimeters ten koste van heel veel inspanning. De nieuwe Germaanse wingewesten vormden niet alleen als jachtterrein voor de rekruteringsagenten van de Waffen-SS, maar in het algemeen als politieke ruimte braakliggend gebied. Wat ermee gedaan moest worden, wist niemand nog precies, Hitler niet, ook Himmler niet. Diens gedachten gingen in deze tijd vaag naar een vergroting van het Duitse rijk, maar ook al naar een mogelijk te vormen Germaans rijk. Dat zou alleen door de SS bewerkstelligd kunnen en moeten worden, en het zou naar alle waarschijnlijkheid in dat nieuwe rijk, supergroot-Duits of Germaans of hoe dan ook, de SS in een dominerende positie plaatsen? Zaak was in ieder geval er snel bij te zijn. Het machtsmotief speelde bij de SS-leiding (extern, maar ook intern) een bijzonder belangrijke rol, ook bij Himmler, zij het gemengd, onontwarbaar gemengd, met ‘idealistische’ overwegingen in de sfeer van noords ras en blond Germanendom.? De bedoeling nu van de SS-Standarte ‘Westland’ was met een aantal Nederlandse vrijwilligers blijvend een SS-regiment te vormen, en tevens — dit vooral met vrijwilligers, die slechts een half jaar of minder zouden dienen — een militair gevormd en politiek in SS-geest opgevoed kader te kweken voor de algemene SS-formatie in Nederland, die overigens te zelfder tijd al kon worden opgezet. Militaire en politieke vorming liepen trouwens bij de SS per definitie sterk in elkaar over, en voor de weinig soldatisch geachte Nederlanders werd, alvorens zij het zwarte uniform van politieke SS-leiders aan konden trekken, kazernedril en afsnauwen door een tirannieke SS-Unterscharführer pittige SS-karaktervorming geacht. Zo hebben Himmler, Rost en Seyss-Inquart het kennelijk bedoeld, zo begreep de zeer kleine kern het, die in Nederland moest helpen dit plan te verwezenlijken en de oprichting van een Neder- (1) Zie nr. 34. (2) Zie ook Stein, Waffen-SS, p. 43-50, 94-96 en Knoebel, SS in Belgium, p. 77-79. (3) Typerend voor Himmler en vele andere Duitsers is wat de Reichsführer op 18 mei in zijn dagboek opschrijft, als hij SS-eenheden tussen Eindhoven en Tilburg inspecteert (zoals geciteerd door Knoebel, SS in Belgium, p. 77): *... the population is friendly and of good race and it is a joy to see the men, women, and children. They are a great gain for Germany.’ Dit dus vlak na de gevechtshandelingen tussen Nederland en Duitsland; zie ook Höhne, Orden, p. 49. (4) Zo voelden de (weinige) SS-bewuste vrijwilligers het zelf ook; zie Doc. I Heubel, en Corresp. Rost, nrs. 85 en 86, waarin, psychologisch verklaarbaar, de opleiding nog te positief wordt voorgesteld. 230 ZOMER 1940: PLANNEN landsche SS voorbereiden: behalve Rost en Feldmeijer nog een enkeling als Heubel, die zelf naar de opleiding in München vertrok, aan Duitse kant Rauter en enkele ondergeschikten. Daarbij mag worden aangenomen, dat de Duitse SS-leiding, die in 1940 nog wel geloofde de Nederlanders — oorspronkelijk toch immers deel uitmakend van het Duitse rijk — wellicht voor het Deutschtum terug te kunnen winnen, de ‘Standarte Westland’ niet alleen als een goede SS-drilschool zag, maar tevens als een mogelijkheid om deze Nederlandse SS-soldaten in het algemeen met een Duitse omgeving en een Duits geestelijk klimaat vertrouwd te maken, kortom: te verduitsen. Allicht zouden deze vrijwilligers zich meer bewust worden, zo niet van een gemeenschappelijke Duitse, dan toch tenminste van een gemeenschappelijke Germaanse afstamming, en in een politieke SS-formatie in hun eigen vaderland zouden zij dit bewustzijn dan verder politiek kunnen articuleren. Rost zelf had weinig directe bemoeienis met de zaak. Hem was een ruimere politieke taak ge- geven, en hij verkeerde als ‘eerste soldaat’ en ‘oudste vertrouwensman’? van de Reichsführer-SS in de waan, dat Feldmeijer een jongere satelliet-kracht van hem zou blijven, ook al was deze aange- wezen om de geprojecteerde SS-formatie op te richten en te leiden. Dat diende behoedzaam, maar toch niet al te langzaam te geschieden. De NSB leefde nu in de sfeer van spoedige Machtübernahme. De leiding had al haar aandacht gericht op opheffing van de vigerende verboden en andere belemmeringen. Zo snel mogelijk wilde men de partij naar buiten doen treden, de Jeugdstorm en de WA weer oprichten, uniformeren, en de straat opsturen, hetgeen ook in de bedoeling van de rijkscommissaris scheen te liggen. Kader en leden leefden in dezelfde hoopvolle spanning, zodat men hier en daar in het enthousiasme over de nieuwe tijdswende maar al op beslissingen van het centrum vooruitliep. De situatie werd daardoor nogal verward. Mussert-Gardisten, oud-WA-mannen, leden van secundaire NSB-eenheden (de z.g. ‘Ordedienst’ en ‘Oude Garde’, die een te verwaarlozen rol hebben gespeeld) formeerden zich in para-militaire groepen, zonder dat nu duidelijk was en is, of een her- oprichting van de WA of van de Mussert-Garde beoogd was. Wel maakte het NSB-hoofdkwartier haast met de zaak, en benoemde Mussert al op 3 juni mr. A. J. Zondervan tot Algemeen Comman- dant van de weer tot leven te brengen WA, maar men krijgt de indruk, dat ‘Utrecht’ de ontwikkeling niet onder controle had. Zeker gold dit voor Den Haag, waar het mengsel van Mussert-Gardisten, WA-mannen en anderen dezelfde neiging vertoonden tot adoratie van Rost en rebellie tegen het Hoofdkwartier als voor de oorlog, alleen in veel heviger mate. Wat deze lieden, die zichzelf Rost- brigade, SA-Rost e.d. noemden, voor ogen zweefde, was een soort staatsgreep, een ‘revolutie’ tegen het nog vigerende Nederlandse bestuur, en ook min of meer tegen de NSB-leiding in. Daar kwam uiteraard weinig van terecht. Noch kwantitatief, noch kwalitatief maakte deze kleine, plebejische knokploeg van laag sociaal en geestelijk niveau enige kans, en niemand, Mussert niet, de Duitse autoriteiten niet, en evenmin Rost zelf of Feldmeijer waren ervan of ermee gediend. Intussen was het voor niemand erg duidelijk, wat er ging gebeuren. Was de Mussert-Garde nu weer opgericht, ging dit nu gebeuren, of ging wellicht de ene troep in de andere op? Feldmeijer oordeelde het nodig om op 1 juli aan de NSB-districtsleider van Den Haag te schrijven, dat van opheffing van de Mussert-Garde of oplossing ervan in de WA geen sprake was, maar dat de garde bleef bestaan ‘en thans reeds met de beste krachten van de WA wordt uitgebreid’, een apodictische uitspraak, die op geen enkel bevel of suggestie van de partijleiding was gebaseerd, afgezien van het (1) Van Etten, Ned. SS, p. ro; Heubel aan Schumacher 25 sept. 1940, Doc. I Schumacher; Doc. 1 Heubel 14; nr. 31. (2) Ned. in Oorlogst. sept. 1947, p. 156; Corresp. Rost, p. 37. (3) Voor bijzonderheden zie Corresp. Rost, p. 84-88. (4) HSSPF V 376a. Ook uit na-oorlogse verklaringen blijkt, dat de betrokken Duitsers en NSB-ers niet goed wisten, hoe de zaak in elkaar zat (Doc. I Jansonius 3; Doc. I Farwerck). 231 PREHISTORIE DER NEDERLANDSCHE SS: DE VOOR-OORLOGSE RADICALEN feit, dat niet zozeer de opheffing, maar überhaupt de herleving van de Mussert-Garde nog een zeer twijfelachtige kwestie was. Het is echter begrijpelijk, dat Feldmeijer, in de wetenschap van wat er voor hem in het vat zat, geen zin had om zijn jongeren aan een herboren, typisch NSB-achtige, en ongetwijfeld Mussert- trouwe WA uit te leveren. Terwijl deze WA zich opmaakte om naar het misleidende voorbeeld van de SA in Duitsland ‘de straat te veroveren’ (en zodoende heel wat potentiële wervingskracht van de NSB kapot te knuppelen), peinsde Feldmeijer over de beste wijze en de beste krachten, ook uit de oude WA, waarmee hij zijn SS zou kunnen opbouwen. Maar dit alles hield hij zorgvuldig voor zich. Alleen tegenover zijn vertrouwde adjudant Heubel sprak hij medio juni al openlijk over de te vormen SS. Tegenover zijn andere volgelingen sprak hij nog vaag over ‘een’ plan, een grote zaak, een nieuwe jeugdbeweging, of eenvoudig over grondige reorganisatie van de Mussert-Garde. Hij wist, dat hij de gave had om jonge mensen om zich heen te verzamelen, en die een heel eind mee te voeren in een richting, die hem goeddunkte. De overtuigde volksgezinden van de Farwerck- groep zouden zeker met hem meegaan, maar, zoals Heubel terecht opmerkte, deze ‘geleerdentypen’ konden niet de kern van een SS zijn. Feldmeijer had de beschikking over de Mussert-Garde, maar velen daarvan waren nu net naar de opleiding bij de Standarte ‘Westland’ in München vertrokken, onder hen Heubel, juist met het oog op kadervorming voor de Nederlandsche SS. Maar in de tussentijd was hij deze mensen toch kwijt. Aanvulling was beslist nodig, en evenals hij dat in de herfst van 1939 bij de oprichting van de Mussert-Garde had gedaan, sprak Feldmeijer in de zomer- maanden van 1940 met allerlei lieden, die voor dat nieuwe te vinden zouden zijn, en — als ze vol- doende enthousiast en betrouwbaar bleken te zijn — weer anderen konden overhalen. Daarbij hing het eigenlijk van ieder individneel geval, en vervolgens van goede timing af, in hoeverre de sluier al kon worden opgelicht.: F. De oprichting van de Nederlandsche SS Onthulling van Feldmeijers doeleinden zou natuurlijk wel risico’s met zich meebrengen. Jarenlang was iedere NSB-er weliswaar het lichtende voorbeeld van het nieuwe Duitsland voorgehouden, maar bovenal was hem trouw aan Volk, Vaderland, en Leider ingehamerd. De leden van de Mussert-Garde wilden inderdaad garde van Mussert zijn. De Dietse gedachte was ook, neen juist, in volkse kringen en Mussert-Garde als groots ideaal gepropageerd en ook doorgedrongen. Bij de volkse theoretici mocht de accentverschuiving naar een pan-Germaans ideaal een logisch en niet zo moeilijk proces zijn, de militante jongeren van de Mussert-Garde waren eigenlijk alleen vatbaar gebleken voor de vergelijkenderwijs concrete en duidelijke groot-Nederlandse idee? Dat gold thans ook voor de NSB als geheel. Wij hebben al opgemerkt, hoe ‘volks’ voor Mussert en de meeste NSB-leden vrijwel synoniem was met groot-Nederlands, en dat deze Dietse gedachte het enige postulaat was, waarin voor de oorlog de volkse groep de NSB als geheel met zich mee had kunnen trekken. De overwinning nu van het ‘jonge’, nationaal-socialistische Duitsland op de ‘oude, vermolmde’ democratieën had de NSB de illusie gegeven, dat Duitsland nu Europa zou her-ordenen volgens volkse principes, hetgeen voor de NSB betekende: het laten samenvallen van taalgrenzen met de staatsgrenzen. Nederland zou dus allicht Vlaanderen erbij krijgen! (1) Doc. (2) Heel duidelijk blijkt dit uit Doc. I Schumacher; deze bron eveneens voor het volgende, naast het andere genoemde materiaal. Schumacher kan ondanks persoonlijke bindingen aan Feldmeijer en Heubel zich niet van trouw aan Mussert en ‘Dietsland’ losmaken (jaren later overigens wel; zie nr. 482 I, noot 6). 232 DE OPRICHTING VAN DE NEDERLANDSCHE SS De simpelheid van deze verwachtingen was recht evenredig aan de intensiteit: de NSB stortte zich in een Dietse roes. En omgekeerd evenredig aan het realiteitsbesef van Mussert en een zeer groot deel van zijn aanhang: zij meenden inderdaad, dat de kans groot was, dat Duitsland het door zijn legers bestreden en overwonnen Nederland met de helft van het eveneens veroverde België zou uitbreiden. Mussert gaf ook openlijk uiting aan deze illusie. De Amsterdamse NSB-leden kregen op 13 juni van hun Leider te horen, dat deze het vertrouwen en het geloof had, dat er een groot-Nederland zou komen van de Dollard tot aan Duinkerken, als goede buur van Duitsland, en lid van een Germaanse Unie. Vijf dagen eerder had Mussert het kader van de NSB verzekerd, dat het ‘heelemaal niet oneervol [was] de overwinnaars te dienen’, want het was niet ondenkbaar — Mussert drukte zich bij deze gelegenheid dus wat voorzichtiger uit — ‘dat zij ons volk een nieuwe kans zullen geven in de gedaante van Groot-Duitschland als één volk van alle man van Neerlands stam’! Dat ‘Groot-Duitschland’ had natuurlijk “Groot-Dietschland’ moeten zijn, en was een verspreking van Mussert, een verschrijving van de NSB-journalist, die zijn woorden noteerde, of een drukfout in het dagblad van de NSB; in ieder geval alweer een Fehlleistung, die de politieke realiteit niet onaardig belicht. Zag Mussert met al zijn hoopvolle woorden tegen de buitenwacht over een komende Dietse staat die realiteit? Het lijkt er niet op. Toen hij twee dagen na de capitulatie van het Nederlandse leger met een zekere Alfred Töpfer, een vage subalterne figuur uit het Duitse militaire bezettings- bestuur, de toekomst van Nederland besprak, was groot-Nederland vrijwel het enige, dat hij van dit gesprek noteerde: ‘den opbouw van Groot-Nederland en den weg daarheen, die gevolgd moet worden... volkomen overeenstemming tusschen de opvattingen van Töpfer en mij.’ è? Töpfer had de rang van luitenant, en het militaire bewind verdween anderhalve week later al uit Nederland, maar Mussert hield aan zijn Dietse ideaal vast, ook tegenover hogergeplaatste lieden. In zijn eerste nota aan Hitler van 27 augustus 1940 legde Mussert nog steeds de nadruk op groot-Neder- land: Duitsland zou alleen maar gebaat zijn met een sterke Nederlandse staat, die dan zou moeten bestaan uit Nederland, het Nederlandstalige gebied in België, Frans-Vlaanderen, en alle koloniën van dien tot en met de Congo. En zo zou het Nederlandse volk in een bond van Germaanse vol- keren de tweede plaats kunnen innemen. Het denkbeeld zelf heeft Mussert nooit helemaal los kunnen laten, de hoop dat de Duitsers zijn ideaal zouden vervullen vervloog.’ Nog ongelofelijker haast dan de illusies van de naïeve NSB-leider, die altijd een opvallend gebrek aan vermogen tot afwegen van niet-exacte grootheden vertoonde, was het feit, dat de hele NSB in de zomer van 1940 leek te denken, dat Dietsland voor de deur stond. Frankrijk, tradi- tioneel haat-object van elke oprechte Dietser, was verslagen. Er konden nieuwe rode strepen over de landkaart worden getrokken, die thans moesten samenvallen met de taalgrenzen. Nu was het moment aangebroken ‘om in de nieuwe orde een plaats te veroveren voor een Dietsch volk van (1) Nat. Dagbl. 10 en 14 juni 1940. (2) Dagb. Mussert 17 mei. Van Etten deelt mee, dat Töpfer in het civiele leven een graanhandelaar uit Hamburg was, die aan een soort volkshogeschool-boerderij op de Lüneburger heide een Nederduits gerichte groep (wat dat dan ook moge betekenen) leidde, die zich voor de oorlog voor de Dietse zaak interesseerde. (Van Etten, De Duitsers en het Dietse streven, p. 22). Na de oorlog verschoof het idealisme van Töpfer zoals bij vele gelijkgezinden naar de Europese eenheid (zie Times 20 dec. 1971). (3) Zie de eerste nota van Mussert in: Vijf nota’s van Mussert, p. 16-23, 31, 32. In de andere vier nota’s, die Mussert gedurende de bezetting aan Hitler gericht heeft, komt groot-Nederland nauwelijks of niet meer ter sprake. 233 PREHISTORIE DER NEDERLANDSCHE SS: DE VOOR-OORLOGSE RADICALEN Delfzijl tot Duinkerken’!, of, zoals meermalen werd beweerd, tot ‘Kales’, waarmee de oprechte Dietser dan Calais bedoelde; de verfransing, die de noord-west-hoek van Frankrijk had onder- gaan sinds de glorieuze tijd van de Gulden Sporenslag in 1302 (waardoor de fiere Dietse poorters van Gent en Brugge de dreiging uit het zuiden een halt toeriepen enzovoorts) erkende hij ongaarne. Met deze praat stond de NSB-pers in de zomer van 1940 vol, dit alles aanschouwelijk gemaakt door kaartjes van het betreffende gebied met goed-Nederlandse plaatsnamen: Rijssel natuurlijk, ook Kamerijk en Grevelingen, zelfs Boonen, de laatste plaats voor de huidige lezers, die minder geverseerd zijn in Dietse nomenclatuur, wellicht beter herkenbaar als Boulogne-sur-Mer. De massa-bijeenkomst, die de NSB onder de titel ‘Hagespraak der Bevrijding’ op 22 juni op het partij- terrein te Lunteren hield, stond voor een belangrijk deel in dit Dietse teken. Het hoeft weinig betoog, dat de Duitsers niets deden, dat in de richting van realisatie van deze wensdromen wees, op incidentele en vage woorden van sommige Duitse ‘instanties’ na, die door NSB-gesprekspartners onmiddellijk in de meest optimistische zin werden geïnterpreteerd, inclusief de Leider: vermoedelijk moet men het gesprek tussen hem en luitenant Töpfer in deze geest zien. En afgezien van de vraag, of die Duitsers met hun multi-interpretabele uitspraken oprecht of sluw waren, welke positie en invloed hadden deze ‘instanties’ eigenlijk?? Zich constant beroepen op Duitse instanties, die altijd gezaghebbend, betrouwbaar, alwetend waren, behoorde gedurende de hele bezetting tot de NSB-folklore. Maar men zag daarbij over het hoofd, dat de massgebende Duitse instanties geen duidelijk gecoördineerde politiek ten opzichte van Nederland voerden, en bovendien dat zij in de eerste maanden van de bezetting ieder voor zich nog niet goed wisten, welke politiek zij moesten voeren. Wel wisten de Duitsers heel goed, welke politiek zij beslist niet zouden voeren, namelijk ver- groting van het door hun militaire inspanningen overwonnen Nederland, waarvan de bevolking dan wel artverwandt, maar nog steeds niet bijzonder toeschietelijk was. Eerder nog zouden de Nederlanders wel eens mogen bewijzen, dat zij hun nationale existentie binnen de traditionele grenzen waard waren. Waren zij trouwens oorspronkelijk geen Duitsers? In ieder geval dan toch zeer stamverwante Germanen, die zo nauw mogelijk met Duitsland verbonden moesten worden. Niet de zuidelijke grens van Nederland, maar de oostelijke diende zoveel mogelijk te vervagen. Terwijl de NSB luider om Dietsland riep dan ooit, viel na mei 1940 in de volkse groep een diepe stilte over dit onderwerp. Weliswaar waren er in de weken na de capitulatie in deze kring nog wat groot-Nederlandse kreten te horen’, maar al spoedig verstomden die. Zoals reeds opgemerkt, het was niet alleen een evolutie in de volkse theorieën naar een Germaanse conceptie, die hier plaatsvond, het was — en dat bepaalde op zijn minst de geruisloze snelheid van deze verandering in opvattingen — ook een snel aftasten van wat er bij de Duitse machthebbers leefde. Zoals in elke communistische partij, die al een bescheiden mate aan onaf hankelijkheid vertoont, altijd een groep te vinden is, die elk persoonlijk of ideologisch heil verwacht van strikt conformisme aan Moskou, zo trachtten de volksen zich nu bij de gezaghebbende Duitsers te legitimeren door strikte orthodoxie. Teneinde de NSB voor te blijven dienden zij dat zo radicaal en zo snel mogelijk te doen. Deze wedloop naar volslagen extremisme om tot elke prijs ‘bij’ te blijven en liefst nog voor te gaan liggen, zou Feldmeijer, zou de Nederlandsche SS gedurende de hele bezetting vol- houden. Op het moment, dat die bezetting een aanvang nam, gold het alleen dan ook zo snel mogelijk te weten te komen, wat de strikte orthodoxie van het moment was. Dat was lieden als Rost en Feldmeijer, beiden radicaal, ambitieus en opportunistisch, wel toevertrouwd. Uiteraard (1) Nat. Dagbl. 24 juni 1940. Voor het volgende levert bijna elk willekeurig nummer van de NSB-bladen uit die tijd de documentatie. (2) Dezelfde situatie, met veel ernstiger implicaties, vindt men voortdurend door Presser beschreven inzake de jodenvervolging, ook al bij het begin der bezetting: zie Presser, Ondergang I, p. 16. (3) Zie p. 222; in het bronnenmateriaal nog wat verspreide uitingen van die aard. 234 DE OPRICHTING VAN DE NEDERLANDSCHE SS ging het hun in de eerste plaats om de koers, die de SS zou gaan varen. Heubel en zijn zuster, nauw met hen verbonden, hadden medio 1940 een tamelijk lang gesprek met de diep door hen vereerde Reichsführer-SS. De denkbeelden over Nederlands toekomst van dit idool en orakel kwamen, wanneer men op de na-oorlogse verklaringen van Heubels zuster (toen de weduwe Rost van Tonningen) mag afgaan, nog als een schok, zelfs voor hen: Nederlandse SS-divisies, de haken- kruisvlag ook als vlag voor Nederland, een onderling nauw verbonden Germaanse jeugd, enz.: ‘Himmler was de figuur, die mij toen eigenlijk erg geschokt heeft, want ik was toen nog lang niet zover als ik eigenlijk een paar jaar later werd in mijn innerlijke beschouwing, en Himmler heeft ons toen ideeën vertolkt die ik toen niet eens aanneembaar achtte ... de vlaggenkwestie bij- voorbeeld en de SS-Divisionen, dus de kracht uit Nederland scheppen om op te bouwen tot het heilige werk. Wij stamden toch gedeeltelijk nog uit een Dietse sfeer, dus we konden het eigenlijk nog helemaal niet begrijpen, die grootse beschouwingen’! Of Rost en Feldmeijer langs deze kanalen de opvattingen van Himmler vernamen, is niet bekend. De datum van deze openbaringen van de Reichsführer is niet overgeleverd, en men mag aannemen, dat Rost uit het gesprek van 2 juni met Seyss-Inquart en Himmler iets van die grootse beschou- wingen over de verdere toekomst van Nederland zal hebben opgevangen, ook al zal Himmler hem niet vertrouwd hebben gemaakt met alle aspecten van het te verrichten heilige werk. Misschien voorzagen Rost en Feldmeijer een en ander al eerder. In ieder geval kregen zij omstreeks deze tijd zekerheid omtrent de richting, waarin te Berlijn werd gedacht. Rost schreef op 24 augustus aan Seyss-Inquart, dat hij op 3 juni al Mussert had geïnformeerd, dat Duitsland de groot-Neder- landse gedachte afwees.? Bij Rost en Feldmeijer vinden wij geen spoor van aarzeling in het volgen van de Himmler-koers en althans bij iemand als Wim Heubel ook niet. Maar bij de rank and file van de volksgezinden, en speciaal in de Mussert-Garde, mocht men verwachten, dat sommigen de snelle politieke acro- batentoeren van hun leiders niet zouden kunnen volgen, en niet het jarenlang gepredikte groot- Nederlandse ideaal plotseling overboord zouden kunnen zetten. Dat viel inderdaad in de Mussert- Garde te bespeuren, en niet alleen daar, maar ook bij sommige kaderleden van de Jeugdstorm, die de beide Heubels in groot-Germaanse richting wilden sturen.’ In klein bestek en in een beperkt aantal individuele gevallen vond hier voor het eerst plaats, wat zich in latere jaren bij zeer velen in de NSB zou herhalen: de Duits getinte, groot-Germaanse indoctrinatie riep vaak nationalis- tische reacties op, die in tegenstelling tot het NSB-nationalisme van voor de oorlog anti-Duits gekleurd werden. 