VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
De Dichtkunde was de cenlge Kunst nJet in welke oess* KER ten top van uitmiintenheid opfteeg. In zyne vroege jeugd hadt hy cenige wcinige lesfen in deTekenkunsl gehad, en nu en dan Iiet penfoel gehantcerd , zonder eenig oog* merk om ooit een Kunftcnaar te worden, De Verzameling van HRiDEGOBR , zyu Schoonvadcr . beftaande uit eenige der beste Stukken van de l^laamfche Schilderfchool , wekre cerst zyne aandagt op. Van ecn Liefhebber werd hy ecn Kunftcnaar. Zyn eerfte proeven in het tekencnwaren eenige Vignctten en Tytelnlaateu voor Bocken , die in zyn Wln- kel uitkwamen. Allcn;?skcns nam by hooger vlugt. In 't Jaar MDCCLXV gaf hy tien Landfchappen uit door hem gectst en gegraveerd. Zints 7,ync ccrfte prooven in het graveercn , zette hy zyn oogmerk voort om de cieraadeti tot de uitgaven van zyne eigcne qu van andcrer Werken^ te v^r- vaardigen. Bene heerlyke ultgave van zyneldylen en VerteU zels,metPlaaren , door hem zelve getekend en gegraveerd, sag In bctjwMDCCLXXIU ,hct licbt} en e^n andcre,nog prag. VAN DEN DICHTER GtSSNER. 405 pragtiger uitgehaald, kwam, in't Jaar MDCCLXXVII, te voorfchyii. Twee Landlchappen , Lida en Gaf4ymeda verfcheeiien in 't Jaar MDCCLXXXI, en nog lien gaf hy 'er uit in 't volgcnd Jaar (♦). Dc Heer fuseli, een uitmuntend Schilder uit Zurich^ en Vadcr van den beroemden Kunilenaar , die tlians zo zcer uitfteekt in het vervaardigen der Gaandery met rtuk- ken uit shakespeare (f) , heeft in dc Voorrcdcn van zyne Gefchicdktmdige Proevcn oyer dc Schilders^ PlnctQiy- cere hebben aangedaan , gewaagd op cenc zeer aan- 3)ryzende wyze van gessner , toen nog Icevende , choon zyn Vricnd , en Drukker zyns Works. De Voor- leden van fuseli behelst een verflag van vier der bcste Tekeningen onzcs Dichters , en een Brief van gessner over de Landfchapsfchilderycn , welke hy , in January MDCCLXX, aan pussli fchreef. Hier in gecft hy be- rigt van de wyze , op welke hy , bykans zonder het te weeten , een Kunilenaar wicrd. Zyne natuurlyke los- 99 heid , fchryft dc Heer fuseli , verdient tc meer be- 99 wonderinge , uit aanmerking, dat hy , in zyne eerfle 99 poogingcn , noch groote moddlien , noch beweegredenen 9, van nayver , hadt. De Kunst noodigdc hem als 't |, ware , cn hy nam de uitnoodiging aan ' (§). De Heer coxe merkt op , dat oessnek's Verhandcling over dc Landfchapsfchilderycn ,^de kieschhcid van zyn fmaaken dc vlugge wending zyns Vemufts vertoont: tcrwyl zy- 99 nc voortbrengzels in beide de foorten de verwantfchap ,9 dicr twee Kunllen toonen , als mcde dat de bevattin- 99 gen van den Dichtcr cn den Schilder gclykaartig zyn. 99 Ik gecf," vcrvolgt coxe, „ dc voorkeure aan 99 gessner's ongckleurde Tekeningen bovcn zyne Schil- 9, deryen : want , hocwel de denkbcelden in beide even 99 fchoon en verheevcn zyn , is zyn colorict vcrre bcne- deri zyn tckcning," By dee'ze opmerkingen mogen wy nog voegen , op 't gezag "eens Kunftenaars , die gess- ner (*) Neue Bihliotliek der SchSnen Wisjenjchaften. Jlgcmeing Dgiajche Btbliathek. Ct) Verfclieide uitmuntende Stukken zyn van de hand diens Kunsrfchllders , als No. X. XIX. XXIX. cn XXXIV. Zic over dceze Kunstzaal jilgem. Kunst en Letterbode, II. D. hi. 165. C$) Fueslln'Si Gefchicke der besten Kunjller in ScJtweiz. Ee-4 LBSVBNMGHETS VAN 8, GBSSlfEEf KER zecr wel kendc , dat die Hcer in Landfchappefi by? ^onJer iiitmiintte ; liy deed ccne pooging om een Portrait* en Historie-Scliildcr te worden; doch flaagde in gfietimi beidc gclukkig. Hy verflondt te weitiig van rie Mdnsclh jyke Gcdaante ; dc Afbccldingen van Landfchappen en kfidere voorwcrpcn zyn volmaakt ; doch zy waren alii pntlccnd iiit Antiqiicn , waar van hy ecn groote yersar pieling hadt. Zyn Character, als Echtgcnoot , Vader cn Burger ^helh ben wy by eene voorige gelegcnheid vcrmdd (♦): by df ^iykcn vau agting, door Buitcnlanderen hem betoondi xnbeten wy nog vocgcn , dat, toen 2;yne WerkcB it fratikryk ccrst bckcn^ werdcn door de Vcrtaalitigen fl| IIUBER , de Ilertogin de Chartres , (thane Hertoein fU| Orleans^ hem eene post in bet Regiment ZwiijcherfiilB Qardcs te Parys aanboodt , 't gecn hy aflloeg. Tmvyl de Kunsi bezig is met hct GcdenktAcD iBf pere van gessner op te regten (f) , hebben twee Hee* jrert dc Natuur zclve te baat genomtn. Naamljk twet Z%'HzerSy de Heeren zwicki en bu(:ler, door de Alffnk trekkendc , kwamen in de bevallige Valei van SurmH^ iy beklomttien een hooge Rots ^ en grayeerdcn htt yol^cnde Opfchrift: J)6 NATUUR heefi ^emlti ^ dat ORSSNBR un cfc £ in , en dcezs rots ontvangt 4cn M GEJSNER (S). C*) Zie hior boven . bl. 222. (t) Aid. 225. (j) Esfprit de Journ. Juin, 1789. p. 35a lasriEGELTNCBN 0?BR OB ONBBSTFKDIGHBID VAU HKf MBNSCHL^KE LEVEN , fIN II£T AFSCIIL^VELTKE dU OORLOGSWOEDE. T^c Wcrcld gaat haastig voorby; alle derzselver ftfecrtf Wicfd ^ dwynt , cii dc mcnscli , op dczclvc ^cplaatst , Is alt ftfla filocme dcs Velds, die ra3 vcrvt'clkt. Hoc wofnigc z^n on» evensdagcn ! — - ccnc korte fchakd , ccn Ichiikd Van op dkafr ffcren volgeiTde oogenblikkcn , die, voor by zyndc . niets bedifl- ^^ maken llegts 'smcufdienl/ceilvd, ja den Jangltcn Lcdlj^ In fsc bencclen gewesten uit. Onze Jarcn fchyiien zo fcort ♦ en oral de voorbyzjride, dat zy alle , byoen gerckcnd , niet an-. rs dan eene I'm voorbyrndlcnde fdiaduwc gelyk zyn. Alte voorby zynde Jarcn fchyncn ceii oogcnbJik tc wezcn ; — ti oogcnblik, dat bykans zo Ichielyk voorby is alshet bcgonnen iiS{ en hoe vclcn ftappen zo dra wedr de wcreld uit, i zy daar zyn IngckQmen ; even gelyk ocn reizigcr, dic.lpoedig oftreizende, eeiie plaats op zyne reizc zp dra vcrfaat, als liy or us ingckomen. Zodanig is de godaante der wei^d » en zo It, zo onftancJvastIg, zyn onze levei>sdagen. ■ Zy gaan it de gedaante der wcreld voorby ^ en onzcr wcrd niet « gedagt na cene korte fceks van Jaren* — — Dat Lot^ Sc^'elingen, dat I/)t is ons alien befohorcn, en wel , dat f gecne de minfle zckcrheid hebbeii , op eenig aanllaand ^ op dig toekoinend ocgenblik* — Wy kunnen ons nicts belo- van het toekomende. Het oogenbiik, waar inwy ver- reti« waar in wy rtog ademen, is llcj^ de tyd , vi'aaf over Y beichikken kunnen ; alle de overige zyn onzekcr; ■ ■ een % bedrieglyk mogclyk # ccn onzeker misfchicn, ■ Hue 2;il ill dan zyn vertrouwcn vcstigen » op lets dat zo ligt mislei- b , zo ligt bedriegen , kan ? — Zal men dan op ecn zand- ond fteunen? ^ lloe ! zal mfen zyne rekcning maken op g toekoinftigs t en .alle zyne ovcrle^ingcn bepaien by icts, har yan men gecix; de allergcringfte vertrouwelyke zckerheid Uien kan? — ^ En nochtans is dit het gedrag, het dooi-gaand dfag» van de mcesre menlchen. De niccstc van Adams kroost mm als of zy waanden eene bcftcndigc wcning op dit bcne- Dfond tc hcbben. Zy ftellen z!di aan, als had deze al- mene waarheid , „ ons levcn is kort van duur, en eene Hfte Ittduwc gelyk," wel plants omtrent alle anderc menlchen, xut- szonderd allecn metcpzicht op zichzelvcn. Zy gedragen zieh moens , als ol* hun woning vast g??vestigd , en hun verbiyf, daac gewesten van onbeficndigheid,eciiwigdurend,eeawig on- nfiderlyk zou zyn. onvcnvagtlle w^crukt ; terwyl hy , die een kwynend , die eev zukkelend» leven Icid, nog Jareii lang blyt't le\'en, na dat dot reeds in dc groeve dcs verderfs is ne^tgczonken , en aan de Vqi' rotting ovcrgegcvcn. — — Zo ziet men v^ een vast gewonri^ den Eik door een Orcaan fchielyk neei^eflagen , terwyl het boi^ zaam riet het geweld van dcszelfs woede heelt doorgefbun. De bloeijcndc Jcugd vestigt vaak te ved vertrouwen op eev Jeugdige frisheid ; — nict denkende aan eene haastige vertif- zeling , ftelt zy den dood op een verren alTland. Dm , !« dikwils ziet men de Jeugdigfto bloemen het eerst venvdfcen; - door een onver^vagt onwecr ncirgeflagen , liggcn zy in bet nr. agtelyk flyk, zonder fchoonheid, zondcr luister, — De tsdofc^ de frischfte en ilerkfte Jeugd ftort dikwyls op het onverwa|;tfle ii de groeve des verderfs, ierw}'l de bevcnde Ouderdom nog jm aan malkandcrcn derzchcr treurii^c grafizerk bcwanddt. — Zo onzeker zyn onze levcnsdagcn» zo unbellendig , zo onvaiCiil ons verblyf in doze bcncdcn gewcstcn. Voegt by dit alles , dat \vy flegis maar e6n leven te voiiesa hebben dat wy maar ^enmaai naruurl} k kunnen (lerven. Want , gelyk wy niaar eenmaal in dc woreld Happen, zo tmki ^vy 'cr maar ednniaal wedcr uit. Gelyk 'er maar een weg 'tk om in hct leven te verfchyncn , zo is *cr maar e^n die zich de valleF des doods uiiftrckt , cn 'cr is pccn een die 'er van rug leid. — ^ Dat dierbaarfte hier op aarde, het leven » kaaatn wy maar ednmaal veriiczen ; en, hct v'crlorcn hcbbcnde, is'ff gcen middel om dat verlics tc hcrllcllcn , of te vergoeden. — Wie zou intusfchen , als hy de daden en handelingen der xas^ fchen gadeflaat , en ziet , hoc los en onverfchillig vden te TOk gaan , daar uit niet gercedl}ic befluiten , dat icdcr flerveling difi- zend en duizend levens voor zich zelven te veriiczen hadde? Wei bedagtzame menfchen fchatten het dicrbaarfte , dat zy kefl- nen , zekerlyk op de hoogfte waarde : dan , ten aanzicn van het leven , 't welk oncindig dierbaarder is dan allede lehattcn der aarde, gaat men veeial met eene onvergeeflyke onbedagtzaambe4 met eene onverfchconlyke flordigheid , ic wcrk. ■■ Geeoe V lESPIEGELINGEN. 40f ivaren zyn 'er uit te denkcn , waar aan de mensch zich nict nft blooc geven , die hy niet durt't tanen , wanneer hy door r- of winzugt gedrevcn word. En hoe onverantwoordlyk "fpe- 1 maar al te dikwcrf Staaiszugtige Monarchen met hct dier- re leven hunner Onderdanen ; daar zy honderd duizendcn van caifchen tcgcns elkanderen in *t harnas voercn, De flaaf- he zoldaat gchoorzaamt zondcr legenmorren de bcvelcn van Tien Monarch. Hier is het tegcnipreken eene doodfchiUd ; — en ill weinige uuren ligt het llagveld bezaaid met duizen- » van lykcn. Do frischfte, de fehoonlle, manfchap, in de vaag IS lc\'ens, ligt, of gcfneuveld, of decriyk verminkt. — Akelig liomvrpel! — — Allerwege ziet men de trcurigfte tonelen in jammercn aanger^; tonelen van moord en ver- ocsting, gefchikt om 't mcns^hdom op den ganlclicn aardbol te f^gsn (*> — Wie fiddert niet op dc enkele gcdagce ! • ier- Mggen gekneusde bckkenelen , vertrapte en vergruisde le- 91 ; ■ daar duizend en duizend flagtoffers van het doodlyk Qd! — Hier liggen de digt opeengepakte verllagencn;. Mr gaat ecn gckerm op van die verminkte cn half dooden ; to tejammcr naar den Hemel om hiilp in dc allerhulplooslle om- n^heden ; of een gcfmcck , dat de dood zich hunner trihmie, om zc uit het geweld der elenden te verlosfen! • 60den op dooden , en gcwondcn op gewonden , liggen hier op HMeren geflapeld ! Zict daar de ysfclykflc ichouwplaats MMendfte woede! — - en nochtans zyn deze doorgaans piaaizen , alwaar de rocm der Helden gevcstigd word, \nn zy eencn onftcrtciykcn naam verwerven: — — de plaat- I alwaar de Monarchen den naam van Groot vcrkrygen — hoe bloedigcr dezelve zyn , des te hooger fl}gt de rocm dier Wen. ^loet Gy dan , 6 Vorften der aarde I moet Gy dan uwcn uwe Grootheid zueken in hetplengen van mcnlchenbloed? Of zet hct vernielen van menfchcn, hct Mrede flagten zy- natuurgenotcn , icmand Majefteit cn Lui^ter by? — kan ^orie gevestigd worden op de puinhopen van verwoest« Icq en Landen? — — Kan de ware cere gelegen zyn in zo • onfchuldige llagtoffcrs aan uwe hcersch^ en gloriczugt op te r^p moet men zynen naam op zulk eene doemiswaar- : wyze onfterflyk maken, en, om den naam van Groot tever- ven , arich met zo ved mcnfchenbloed bezoedclen? Zo ^ierf een Alexander den naam van Groot , cen Casfar dien van ^ Rome veiloor 300,000 burgers , by den Oorlog, cusfchen C^/Z/r cn PHus. CeJ'cr hcefc 1,1991 000, en Pompfjus a,i83,cx)o mcnfchcn in Oorlog docu o'liUoincu; cn in de tydei* van Cafar^ Pompejus en Afur- t heefc het Ooil g 5 uiillioin^n ai^UiCi.an vcrlloiiden. Wclk ecnc >-&J/« rifvofstiogl BBSFIGEUNOKIU van orivcmlnnd>* f ten koste van zo vole dui gdukkige flagtoft'crs; ten kfjstc van dc gruwdyki hcdcn.vinde trcurigftc verwoestingcn. — Langs zuUi wcgcn hcjbben zy oenen onftcriciykcn naam en rocn ▼cn; wclkc nog fchittcrt in de o(»gcn vder Vorften; < bliiKi door valfche gloryzugt , zidi dezulken tot voorix navolging Itellen. Maar ziddert Overfien ! die ccnc'Ji u'cg uwe groothdd zockt — tot zulk cencn di uwc g!orie koDpt! — Die, uit iedcJc zugt naar rocan. hct wcdzyn, het geluk, uwer ingczorencn, uit hct oug vi ganfchc Itnd in de waagfchaal ltdt, en 't gehoel ojx&cr hoerschzugt. i Ecns zal 'er een tyd komcn, dat all mcriyke llagtoffcrs tegen U zullcn gauigen ; dah uwe Groothcid nia mecr zal gcdagt wooden, maar G zuli gelyk ftaan ; — wanneer dc naam >'an Monarch u rsl odxierlclidden ; maar Gy mogelyk minder ault zyn.d achtfte bedclaar uit inv aardsdi Koningryk. Ds waarl>k mocten fiddcrcn, op hct gczigc, op dc vcrfchj alle die vcrllagcnen, gewondcn en vcrpicttcrdcn , die mcnig ^lag^'dd hcbt zicn vcrllagcn liggcn a] die Gj hecfsch- aan uwe glonczugt opofterdc! — Gy zult di fiddcrcn moercn, wanneer zy met U in Iiet gerlj?:te traj hiinfte van die zal tcgcn V gctuigcn! Wanncxjr gerigtc zult vcrfchyncn, waarin gccn aanzicn dcs pcrfi plaats grypt — en waar uw "Lot voor eeuU ig zal beflfs — Hoc mocten dusdanigc nicnlblien ; want dc grootf ^ MonarclK^n zyn maar menfchen, fchcpzels van pdykc als ik) hoc mocten de dusdanigcn tcnKX^Jczyn, wclker hondcrd duizcnd mcnlchcn aan hunnc liccr>chzu;^t hcbb ford ! — hoc bcangst cn vcrtwy/dd niooicn zy op hu iig llcrfbcd wordcn ncSrB;cdrukt ! — wdk ecn vem zicht zullen zy niet U'crpen op djit naderend tydftfp, w dicn gcdugtcn ftap van den tyd in dc Ecuwighcid doc dat bcflisfend tydftip , waar in God , dc Opper-Ri gcdugtc Vonnis over alle fchcpzdcn, en dus ook ova uiil'prekcn — cn zy dc regtvaardigc cn -ccuwige vta huniK) wcrken ontvangen zullcn! Wdfe cciic vai zal dan hunnc vertwvfeldc hartcn aangrypcn, en wdk< hopigc flddcring zal als dan den bcnauwdcn , den dood ften , boczcm prangen ! „ Zo vc'e mcnlchcn (diis „ moet dan dc angstvalh'gc ovenienkinif vnn hct hart vclc duizjndcn hcbben, door mync vcrdcrrc\\ ko hcersc „ dc bloodigc oorI«;s-tondLn , die ik gedurendc myn „ hcb aangcrlgr, hct Icvcn moacn dervcn. — Duize „ zcnd gckwctilcncn vcrmij^krcn zyn Joorniy jnmmcrly kfg irc wordcn , daar ik zc tot nuttigc Icdcn dcr m „ had kunncn makcn, — Van mjnc cigcn ingczci^; BBSnSGCLTNCEir. ktf om dat hen, door my, zo mcnigmaal hct bfocdig ;sIot gctrofreii hccth — Ik was dooi' voor hct gcjam- jrdcndigen, wannccr mync baldadiire fcrj-gslycnden Sto- 1 Landen verwocsttcn. Nu komt dit aJles op , om uy te gctuigen » Weik een gezigt ! Daar na- ze rcedJR , die met my zullcn ftaan in het gcrigtc ! — ze.... 6 God, waar b<h-g ik my in dczc uiterfte bo- hcidl... 'cr is!...'* fchuwclyk is nict dczc OorIogs^vocdc ? 2yn de natuur- neren nict mcnig\'iild?g gcnoeg , om op den mcnsch aan ? Heed hct Zedclyk kwaad geen natuurlyk verdcrF gc- rouwcn, oni ons levcn te bcftrydcn , en ons vcrblyt' fn xten-gewestcn kort tc ra:ikcn? Moet de mcnsch 1 den mcnsfih in *t harnas, moet hy xegfjn zyn lagt woeden , en de ongehoordfte wrccdhedcn plegen K eigcn natuui^enoten ? Moet hy allc vcrderKciyke ten uirdcnkcn — hct moordadigfte wcrkcuig tegen zich n:en, en ccn aanllag Ichynen te Imcden , om zyn gan- igt van den gehotcn aardbodem uit te roejcn? ---^ audcrs zulk Oorlogstuig? fs 't nict om Menfchen , Stcden cn Landen tc vcnvocstcn, om het aardryk wocstc wildernis tc verandcren! — Hct menlchelyfc W Zich vaak uit in de kunst van wreedaartigheid ; — • isc van eigcn niituun^cnoten te flagten ; in de kunst lifjem eu ycrwocstcn ; in de kunst van jammcrcn en elen- rokkcncri I — Waar toe tog fcherpt dc Krygsman zyn vi'aar toe andcrs dan om hct tyn p^tj af te winncn fn Migcn cn llagtcn van mcnfchcn; — - in Landen te n , en 's wcrclds jammcrcn te vcrmcnig^.-uldigen ? — • >rlcig&vlam aan 't wocdcn is, wie is dan beftand t^^n vcrnicling ! hct ic\cn varf den mcnsch nict kort gcnoeg van duur, hct nog nict gcno(^ aangcvallen van allc kanten dc^or i oDgevailen r 4.^ gyncu cj* ^iektcn ? — Mi>ct hct rt wordcn door hct verdcrfelyk Oorlog , dat zo wle llagt; zo vcIq mcnicij^fn in de vaag van hun ar van 'cr vclcn nog jarcn larig nuttige Icdcn dcr Maat- idden kunncn zyn. kantcn en van rondjJommc? vry worden gcdurig vande- zelvQ omfingeld, en bczct, — terwyl elk kwaad gereed is, oid ons aan te vallcn. — Kan niet eene enkele buitcntred, eene voor 't ooe niets beduidendc omftandigheid , dc gedugtfte ge* volgen na zichliepen? — Deklcinftc, denauwiyks merkbaar- lle,beuzelingcnkunncn dikwils den dood ten gcvolge hebben; "~ den dood die altoos op ons loert, en dc genngfle omflandigbod aangrypt , om ons in zyn gcweld tc krygen. Wat rocmt Gy dan op uwe voorrcgten, 6 mensch! bovenbet Tcdeloos vee, dat Gy zo ver benedcn U fchat? bezit gy voorreg- ten boven liet zclvc , gy bczit ook wrecdbcden , welke die van het aJlerwocstst ijcdicrtc vcr ovcrtrcfTcn. Uwe woede is oo- tembaar t(^on al wat lecft ~ ontembaar t^n uw eigen gefl^? ~ Wat fchepzel, dat gy niet in koclcn gemoedc het leven bene. men durft. Vclcn vcrderft gy, louter uit vermaak Vde voor uw dagelyks onderlioud. Velen worden aan uwe Intten opgeofTcrd , oni uwe kiclche tongen , op ccne Ickkere bete , te w gasten ! Ontembaar woed Gy tegcn uwe eigen natuuip- noten, die py onder fchynbaar regt aanvalt en dood. — Sirf loos maakt Gy u meester van hunnc bezittingen ; — Stnuflcm vemield gy hunnc have cn gocdcrcn ; — Strafloos vnwocst gy Steden en Landen ; Sirafloos vergict gy mcnfchenWoedl — Waar vind men ccn gcdiertc op aarde, zo wreed, dat het da mensch in wreedheid cvenare ! Reist vry de vicr werddddtf door, en nergens zult gy cen loon aantrefTcn, zo wrecd alsde mensch! — O jammcrlyk clcndig fchepzel I Zyt Gy daaromwn uwen groten Maker met zo vele andere voorrcgten befchonkcn^ om 'er des te Ichanflclykcr misbruik van te maken ? C. V. D. <i EDUARD EN MARIA. Eene Aandoenlyke en Lecrzaame Gefchiedcnis. (Uit het Engelsch,-) MTN HEER! I lyiyn Vader hadt twee Kindercn , eene Dogter cn my. Bczored voor onze bevordering in de wereld, bcgrccp hy, vcitexd, dat de ecrfle pligt, op de'Ouderen rustende, bcftondt,in hunnefl Kinderen eene Opvoeding van den fcocglicn rang te gecvat Ovcreenkomftig met dit bc^ip , zondt hy ons op dc aana'crtjkp fte Schoolcn , wcike hy met mogelykheid kon vindcn , en wj ontvingen op dezelvc eene Opvoeding , wclkc ens bckwaam gp- maakt zou hebben » om in dc hoogHe leevcnskringen , met gianSi tft verfchynen. Toco EDUARD EN MARTA. 4IS Toen ik ui't het School kwam , ontdekte myn Vader, die een Lakeiikooper was , zyn oogmerk , om my in zyne zaak op le biengen , en fchikte my tot zm opvolger ; doch myne Groothar- dghdd , in my opgekweekt , fchriktb op dit denkbeeld. Ik voelde 'er my fchrikiyk door getroffen , en veriiet myns Vaders tegen- woofdigheid , met blykbaare ickenen van toom en misnoegen. Tbans ontdekte hy zyne dw^ashddy en hadt berouw» my ecne Opvoed\ng gegeeven te iicbben » door welke ik beginzels had iqgezoogen , zo fbydig met een leevensftand , dien ik beneden tnyn character aanzag. Maar berouw bleek vrugtloos. Alle zy- ne beioften en bedreigingen niets uitdoende, zondt hy my na de Om-IruUen^ cn verkrecg voor my, door de aanpryzii^ vaneeoi. gen zyner Vrienden , een Schryversplaats. Armoede fcheen my trtdeslyk boven myn Vaderlyk Beroep. Voivrolyk vertrok ik alt Sch^ver, en, eindelyk, werd ik, by opvolging, Opperkoqj. van , en in die post kwamen de rykdommen my als 't ware tMvk)eijen. Een fchat verzameld hebbcnde, koerde ik na myn Vaderland nigge , na vyf- en twintig jaaren verblyfs in de Oost^IndUn, Mp\ eerfte zoekcn , by myne wedcrkomst , was , gelyk ieder % kan denken , na myn Vadcr , cn Zuster , (want myne Moe- was reevls, toen wy kleine Kinderen waren , overleeden ,) doch giremam dat myn Vader, cenigen tyd geleeden, van hartzeer ge- ■J^en was ; en hoe zeer ftond ik verfteld, toen men my ver- ■Jde, dat myne Zuster dit hartzeer veroorzaakt hadt , door fch aan een ongebonden Iccvcn over te geeven ! — - Te ver* *6ch deed ik myn best , om langs allerlei wegen berigt te 'ygen van myne armc maria. Doch alle podgingen waren vrugt- en haar lot zou misfchien, tot deezen dag toe , my onbe- ^^*ld gebleeven zyn , hadt een zeker toeval my haar niet doen 'vudddcen. Op zekeren nagt, uit een vrolyk gezelfchap komende, waar njen lustig gedronken hadt , was ik , ncvens anderen , een wefnig befcbonkcn ; icmand , die ons verwect , dat wy zo laat in den ' Qagt de buurt in onrust bragten , mishandeld hei)bende , werden wy in de wagt opg(ibragt. Wclhaast hogrde ik het gejammer van Mne Vrouw , in een naastgel^en vertrek. Ik was nog vatbaar roor Medelyden, cn, fchoon door den wyn bevangen, Wiiren nyne aandocningen nog teder. Ik voelde my opgewekt, omnadentoeftand van het jammerend Ifensch te vemeemen. 't Is , zeide my de Oppasfer van de wagt, •en Hoer , wier deerlvke toeftand my bewoog , haar in te ncemen. tfyne Vrouw , voegde hy 'er nevens, is thans by haar, en doet m zy kan , om haar m 't Iceven te houden ; doch ik vree$ dat ec niets zal beduiden. Ik verzogt hem, ten emftigften, om my by le ongelukkige te brengen, eer zy ftierf. Hy ftond zulks toe. — faar hoe onbefchryflyk hartrocrend waren myne aandocningen, toen Iff^ teUARD IN MAiU. toen ik , in dJt zlcltoogcnd Voorwcrp van iiKdcIyden eh elAde^ inyiK oiigelukkigo cn Ung vcrloorun mahia wojcr vond- Op 't diepst g*strotrcn door dit bercHjrciHi gczsigt, viel ik buiten my Zwlvcii , in de tirincn van den Oppasfcr 't \\'as te ved voor rocnscli'.ykc aandocnlykhcid , zulk ccno vcrrooning te vordraagen.- 'J'ocn ik weder btrkwani, hadt de ciendigj dc anncn cm myn hat« ceilanfireii; in alle dc vervocringen van finert cn wanhoop, opde kla:i:;endrtun toon uiibo«zcmende : „Zic my aan - — eduard! „ zfc i::y aan Zegen my mot uwe Vcrglffcnis , cer ik fierf ! Ach ! myn Brooder ! myn Eot ard : — veiffd ssei^cn uwc maria !" ■ ■■ Dit Marei>liaare laatflewooF'. den* cn ik had naauw.yks lyd ora tot h;:ar te a^^n Ikvergtf »i u i of zy biles, in n^ync ami^n , den laatften Iccvvjnsaiem uit. Tocn ik ecni^zlns bekomen w^s van de fchrikJykheden , wdkt my orarinj;dcn , liet ik iict Lyk op con bod Icggen , cn uaauwljki koudtn myne Vriendcn my van h.iar aftrvkkcn, Ik biccf ccnjgotf t\d in ccn Ikat v:in bcdwdminij:; daar op bcklaairdc ik my, dat zy nict in ftaat gc\veest Was , uni my ccn vcrhaal van dcD oor- tproiig haaa»r elcndcn tc gecvcn . op dat ik my op haaren VWo* d-T Z'JU kunncn w rcekcn. De ^lrau^v van den Opr^Trftf ftwW roy in dcoxe klap:icn , door my rc bcriirtcn ; dat myne Zusot baar, wcinig oogcnbiikkcn v6or myn intretie in 't V'jrtrekt deo oorlprong van alUi haarc rampcn, oindckt hadt. Dczclvc omftoft. den, naar 't gCjiccNcnc bcnVt* "it de wclmecnondc, doch vcikow doi b;.L^rippcn van haawn Vadcr. Eenc Cipvocciing , welkebyhMl hadt dwn gecvcn, verrc bovcn den buigcrl>kcn liaiid , waara zy g.booi-cn was, >XT\uldo ftcctis iMarcngeest met vcrkccrdc dcuk* b^dd;/n van Groothcid ; dit zette haar cerst aan, om ganecnzaai ic vcrkccrcn met ccnc Dame van ccn vccl liooger raug • vdkfi* reccis op de School, haare Boczcmvricni.iin was, Ken iwt, gdjk »t haare, vcrgiitiL^d door het boos vcrgift Hoogmotdy cn zo vatbur voor de ledcrfcc gcmocdsdrift , kon nict lang wciiorftand bicden aan dc verlddcndc ftrcekcn zo listig tc wcrkgoitcld, cm hwH tor te roovon. Zy bclloot alics, met tc zeggen : „Gocdc Vrouv! y, ik vrc\\\ het llachtolfcr van myne cigcnc Trotshcid , waai m ^ m\n Vadcr, cnfchuldig, den grondllag gdcgd hadti" Zo c'ndigdc in cen Wagthuis het cicndig beftaan ecner Vrou- we , oorlprbnglyk gocd en deugdraam* die wel opgevood, ccn niuii:^ en acrtcnswaardig Lid der Maatlchappyc, ccne tcdere Huis* vroiiw,cn iic\'e Moedcr.zou htbbcn kunncn worden; doch^.er ilart, door ccnc verkoerdc Opvocding bcdor\'cn,zo vcd jumacA cn zulk ccn deiidig eindc» haar op den hals baaide* N A D E R I G T. Dc zogeiiaamde Z*'«.V^# f-'crMlsh^ , enz. van P!*IUinif:rofHis verut , beb* b .i wv wcl onivanjiwii; tioch \uitlcn Jezwlvc tc Qiiz<t:ig cn tc gra7i\il.'or'tf gcillu'cvcn, om *cr ;n.l>riiik van rc kunncn innaken. — - Hoc \Ic.j«fi«fcf •ii vcrpligccndc de daar aevcns^aa.xdc l^ricl' ook zi>« MENGELWERK^ TOT FRAAYE LKTTEREN, KONSTEN EN VVERTENSCHAPPEW liETREKKELYK. . ONTLEDENDE BESCHOUVVlNO VAN DE HaRTSTOCUTEN DER MKNSCHEN. Door den Ecnv. THoarAS balguy , D. D. ^arts* diaken van H^incesur. In de Befchouwing van dc Ilartstochten der Menfclien, sullen vcrrchillcnde Scliryvcrs , indien zy naauwlettcnd ^tgtgecven op 't gccn in hun eigenc Ziel omgaat , onge- . (wyfeld overeendcmraen. Zo groot is de eenvonnigheid onzcr natiiure, dat bykans dezelfde waarneemiiigen in den leest van alle dcnkende Menlchen opkomen. Ik zal, daaroin , nict fchroonien to licrhaalen 't geen van ande- Itn gczegd is , of zclfs my van hunnc uitdrukkiiigen te bcdieiicn ; wanneer zy tot myn oogmcrk kunnen ftrckken. Voorafgaandc Aanmcrkingen. I. De Vcrbcclding van vcrmaak bcliaagt , de Vcrbeel- ding van fmert mishaagt. ft. Een Gcvotlcn^ opgcvat dat vermaak weezenlyk zal g42nooten, of pyn daadlyk zal geleden wordeii, gccft ceil vcel grooter vorniaak of fmert , dan de enkclc Vcrbccl- ding van ecn van bcidcn. In tcgendeel, ecn Gevoe- len, opgevat dat wy liet vcrmaak met zuUen genieten , of de pynen nkt lyden, veroorzaakt dat de aangenaame Ver- beelding fmertlyk , en dc onaangenaame Verbeelding be- haagelyk wordt. Met anderc woordcn. I let vcr- mogcn van cenig voorwerp om Vcrmaak le veroorzaaken , xal ons pyn verwekken , wanneer wy wanhoopcn 't zclve te verkrygcn ; en het vcrmogen van cenig voorwerp om ons fmert te veroorzaaken , "zal ons vcrmaak fchcnken, wanneer wy vcrzekerd zyn van onzc eigcnc vcilighcid voor leed. 3. De Geyeoonlyke Oorzaaken van vcrmaak en fmert bc- haagen of mishaagen doorgaans , wanneer zy voorwerpen dor ycrbcelding wordcn ; het denkbeeld van het uitwerk- 2el vcreenigd zynde met het denkbeeld van de oorzaak; IV. DSEL. MKNCELW. NO. 10. Ff eu. |l6 ONTLEDENDE BESCHOUWING cn n ingcvolgc liicr van, worden die hoedaniglieden in het vonrwJrp, 't zy bczicld of onbezicld, van wc Ike die uit- wcrking afliangt , aangenaara of onaangenaam in Ver- bcoUrnig. Met vcrmo.^cn hct gcen wy bezitten om Tegerf^'oordig vcrmaak of fmcrt to gcvt>clcn op dc bcdcnking wat ver- volgcns zal of kan zyn , ziillen wy f^crvroeging heeten. 4. Oe uitwerkzcls , Iiervoortkomende uit dit vermoeen Villi rifrvrocgin:^^ worden zeer vcci veranderd , door ^.'"V'/V/^s die voor i. lict grooterc vcrgroot en het mjndcit VLTmiiiilcTt van hct vergelecken goed of kwaad ; ten 2. het verniaak of de fuierc doet tocnccmcn , wannccr het vtr^rn,/:c voorwcrp ver'Wtigt wordt; en ten 3. vcroorzaakt dnt wy fmcrt gcvnelcn van vonrwcrpcn , die natuuriyk bchnaL,cn , en vcrmnak uit die natuiiflyk mishaagen, wan* nccr hct vcnnindcnlc voorwcrp vcrwagt wordt: of, om dit ancicrs iiit to drukken, Ecn oorzaak van venuaak of fmcrt z il , met een kragtiger vergelekcn , ecu riiinder uit- wcrkzcl , of gcen in *t geheel , 'uf zelfs ecn tegcnflrjdig tc wc.i;c breiigen. 5. l)e 4i;eJagtcn en aandoeningen van aridercn zo ras wy ze wccten , of ons vcrbccKlcn, verwekken gclyie gt* waorvvorlingen in ons, als Vr gcen flrydige oorzaak tus- fchcn bciJc knmt. Dit nocmt men Mc(!cgcvlc!:^::hdd. Maar deczc gcwaarwordingcn , zo wcl als anderc, kunncn afgc- bronkcn of omgck^crd worden , door den invloed der Vcr§:,tlyVnig ; en worden dikwyis ook ovcrvvonnen, door de mecrdcre kragt dier aandoeningen vvelkc ons zclsen be* trcHen. 't Ziil mi^fchien, op een nader ondcrzock, blyken, dat allc onze Ilartstochten uit ec^n of nicer deezer beginzelen ontflaan; naamlyk, Verbeelding, Gevoelen , Zaraenvoc- ging , Vergelyking cn Medegevocligheid. De dric ccrst- gomclde begrypen wy onder den algeraccnen nattD van Vcrvrneging. Laatcii wy nu voortgaan tot een byzonderder ouder- Zock vnn ieder Ilartstocht, roor eers:. Wy hebben reeds opgemerkt, dat hctvcr- niaak of de fmcrt , welke wy gevoelen , uit Verbeelding vcrgroot wordt donr Gevoelen ; en wy mogen 'er b3rvoe- gen , dat dit toeneemt in cvenredighcid van de moat der verzckerin^e , met wclkc wy dc uitkomst verwagten. — Verondcrftcl nu dat twee ftf'ydige uitkomflen of verbedd of voorzicn worden , en dat wy niet wcetefl , welke van VAi* DE HARTS tod liTlK^* beidcn phats zal grypen ; in dit geval zal 'et blykhaaf. ccn mcngzel van ycrmaak en fmert weczcn , en een vail deezc beiden zal , in een merkbaaren graad , dc ovcrhilnd hebben ^ gecvenredigd aan de trappcn van twyfeling of' Verzekerdheid* Wannecr onze verWagtirigen van gdcd of kwaad lil deezen onzckcren ftand verkeeren , worden de vcrwcktd Hartstochten Begecrte en Afkeer , en wanneer ze zekcif Eyn yrcugdc en Drocfhcid gehecteni Naar gelangc de vcrwagting van ccn goedeti of k\^ria^ den uitflag meer of min waarfchynlykheids heeft , krygeii Begeerte en Atlteer de naamen van Hoop en Vrecs^ Ten twccdcn. In ieders verbeelding , fluit het Vcrmo^ gen 5 om vermaak te genieteri , het zeker genot Van telve in* Van hier behaagt de y^rkryging van dit Vef* * mogen ; en het vooruitzigt op het denkbeeld van ZiUK CCtic Verkrj^ging behaagt desgelyks. Het Verfnogen der- balven van genieten , zo wel als het daadljk genot"", Wofdt een Voorwerp van Bcseerte. Uit deeze bron leideil Wy af de Begeerte ria yryheid , Heerfchappy , en Eigen^ din^ Bcroemdheid moet ook , dewyl dezelve zekere nlaat tan inagt verlecnt, een Voorwerp van Begeerte weezcn* Ten derden. Indien \Vy , langs eenigen weg dcelen in liet vermaak of de fmert vdn andercn , zullen hunne Gc* llictingen desgelyks , en de middelen om ze tc verkry-* gen , voorwerpen van Begeerte worden* Ten vierden. Sfckcetd ; en zyn 'er ook gcfvallen waarin het een ondef- cbeiden voorwerp van Afkecr kan vormen. Masif dtf Hartstochten , verwekt doof algemeene ooriaaken « fcyn doofgaans zwakket dan die byzonderc voorwerpert be* doelen* De Mattstochteri , dus Vef fc bcfcbfeciven , ohtfkail ult het ftgt flaan of op de Aandoeningcn zelve, 't zy verrtiaaklyk I zy fmertiyk ; of op de Uitkomften'^ Wclke 'eif uit kUu« 4tS ONTLEDENDB BESCHOUWINO ncn voortkomeii ; maar ook verfcheide Vponfcrpen , be- zield of onbezield , welke in ftaat zyii vermaak of fmeit te veroorzaaken , zuUen op overdenking aangenaam of onaaiigcnaam vvordcn. Hicr uit ontllaan de Hartstochten van Agting cn IVanagting , Goedwillighcid en Kwaadwillig. heiJ; het Gcvoti van ter ^ en hot Zcdelyk Geyo€l. I. Fan yigting en Wanagting. I. Wy agtcn onszehen om daaden of hoedanJgheden, die of onmtddelyk vermaak baaren , of het vcrmogcn van vermaaken, of den ml om te behaagen, vererooten ; cn doorgaans houdcn wy het vermjiak van andtrcn zo wd als van ons zelvcn in 't oog. Zclfs de uitsfcndige om- ftandigheden , in welke \vy ons geplaatst vinden , ver- oorzaaken dergelyke Gevoelens , wanneer wy ze in ftai oordeelen om dergelyke uirwerkzels te weeg te brengen. Een Mensch fchat iichzelvcn , wegcns zyn Rykiom^xa wel hoog als wegens zyn Vcrfland. — • Aan dec ande- ren kant is het vermogen om andcrcn fmcrt te veroorzaa- ken, indicn die fmert een voorwerp van Begeerte wordt, \ bekwaam om zclfa^ting te baaren. a. Wy f^Fanagten onszelven van wcgen eenig in *t (X^ ■ loopend Gebrck in zodanige hoedanigheden of ter oor- zaake van eenige daaden of hoedanigheden , die ons fcrf- ten ftaat ftcllen om gocd of kwaad te doen , of die waar- fchynlyk oorzaak kunnen weezen om kwaad te doen of te lyden. 3. Desgelyks worden wy opgeleid om andcrcn teagtwi, wanneer wy in hun aangenaame of nuttige hoedanigheden ontdekken; en hun te wanagtcn — als wy hti gcbrek viol deeze of den fchyn van tegcnovcrgeltelde hoedanigheden in hun ontdekken, te weeten de zodanige als hun min be- kwaam of rain gewillig maaken om te behaagen. De Agting of Wanagting van anderen is twcefoonig. j Hoedanigheden , die cnkcl goed te wege brengen , ver- | wekken Liefdc; hoedanigheden, die enkel kwaad veroorzaaken , verwckken Haat. Hoedanigheden , die de Mage vcnneerdercn, zonder de aanwcnding daar van tebe- paalen , boczcmcn Qntzag in ; de daar tegenovcrgeftclde gebreken en hoedanigheden wekken Veragting. I. Naerdcmaal Ltefda in ons ontftaat ten opzigte van de zodanigen, in welken wy aangenaame of nutte hoeda- nigheden ontdekken , kunnen wy niet verlegen ftaan om rcden te gecvcn van de verfchillende /oortcn van Lief de. Dc Lie/- VAN DE HARTSTOCHTEN. I^iefde onzer Rckendcn ontftaat uit dik^yls ontvangen ver- maak ; de Liefrle onzer l^l^eldoencrcn (of Dankbaarhcid) uit groote ous toegebiagte voordeelcn; en naardemaal bet natuurlyk is verniaak te fcheppen in de acting door ande- ren ens bewcezen , Sraagen wy gereedlyk wcderkeerige Liefde toe aaii de zodanigen die om beniinnen. - De Liefik der beidcrlei Sexe is gtgrond op zinnclyke ver- maaken; maar wordt verficrki door die wy ontvangen uit fchoonheid, geest, of eenige andere volkonienheid. • De Licfdc lot ons Kroost hangt af van dezelfdc begin ze- Icn. DeNatuur, in de daad, fcbynt onze Kinderen wcl- gevallig voor ons gemaakt te hebben , v66r dat zy eenige aangenaame of nutte hoedanigheden b'ezitcen ; die nog- thans , hoe flauw 00k uitfteekende , bet ouderlyk oog nooit ODtgaan. Dit komt misfchien voort uit de agting dieu wy voor onszdvtn hebben , welke , uit kragt der zamen- vocging , gereedelyk zaamgehegt wordt tot alles wat eenige trekking tot ons heeft. Ongetwyfeld wordt deeze aan- doening zeer verllerkt door het vcrmaak , 't geen onze Kinderen ons daadlyk geeven, en het veel grooter't wclk wy verwagten van bun te zullen ontvangen. . De oorzaaken van Haat worden gereedlyk- begreepen Bit het geen wy van het te^enovergeftelde gezegd hebben. ^e hoedanigheden , die jmert te wegc brengen , doen deeze Hartstocht gcbooren worden , en niets is fmerten- der dan Fcr agting; alles, wat daar mede gemeenfchap hfeeft , wckt zecr zcker onze gevoclige geraaktheid op. Van hier hebben eenige Schryvers betooningen van Ver- agting voor de ^dtiige oorzaak gehouden van onze kwaad gunnende Hartstochten f*). Maar dit is cene ingebeelde ▼eronderftelling , door de ondcrvinding niet onderfteuni — Behalven deeze , is 'er ecnc andere foort van Haat , Otitftaande uit mededinging , in welke de verfchynzels in zeker voegc omgekcerd zyn , en Haat voortkomt uit de gewoone oorzaaken van Agting en Liefde. ' Om misvatting ten deezen aanziene te voorkomen, is het noodig aan te merken, dat zelfs 9nbczie/de oorzndken van verniaak, daar zy alleen kunnen behaagen in verbcel- dtng , dikwyls gezegd worden Liefde te vcrwekken , en 00k omgekcerd. Maar, fchoon ^vy 't zelfdc woord bczi- JTcn, is de aandoening zeer wyd verfcbillende. Wnnneer wy fpreeken van Druiven te beminncn cn een walchlyken Arist. RhetQf. Lib. 4. Ffs V ^29 OKTLEDENDB BBSCHOUWIt^a Gerieesdrank te haaten , meenen \vy het zelfdeAlet f(ls wannctT \vy zcgjicn dat wy onze Kindcrcn beminnen , cq pen Dwingeland \\'\W.tXi. 2. Agting ontftaat iiit hoedanigheden of omftandigheden gcfchikt om ten goede of ten kwaade toegepast te warden. Deeze aandoeninR klimt zelden hoog, of wy moeten eene zcer merkbaare ongclykheid tusfchcn anderen pn onszelyca pntdekkcn. En hicr nit ontdaat niet zelden eene ongemakv lyke bcdenking , zcer gerccd op Haat uitloopende. Veragting komt voort uit het waarneemen , of van een incrkbaar gebrek aan agtenswaardige hoedanigheden , of nil Jipt vertoon van hoedanigheden daar mede onbeftaanbaar. Eer wy van dit gedcelte onzes ondcrwerps aflhppeD, moctcn wy aanmerken , dat dc Agting , welke ecn Mcnsch van anderen vcrwerft, hem verfterktin hetgocdedenkbecid, *t welk hy van zich zelven vorint , en daarom hem niet pnaansjcnaam kan weezen. Zyne Zelfsagting groeit vcr* jjef aan door Medegevoelighcid ; en , ora beide deezc rede- ficn, word Bcroemdhtid^ (reeds om bovengemelde oorztak^ yoorwerp van Begeerte) nog begeerenswaardiger, II. Van Goedwilligheid cn K^aad^^illighcid. 1, Goedyifilligheidxs^iWQtn een iK)OX\.\zn Medegeyoeligheid^ — ^ — Algetmenc Gocdwiliigheid is een beginzel van weinig l^ragts (*) , of de vcrbeelding moet een fterken indruk hcb^ en van andcrer Sriiert^ in welk geval het den naamvan Jedchden aanneemt Goed^itUghtid ^ omtrent IrjW* dcrc Perfoonen^ verzelt altoos dc Licfde van welk ecn aart ^ie ook moge weezen, en wordt ook, als 'er geenemcdc* flinging is , zonityds door Agting verwckt. 2. Algcmeenc Kvfaad'willigheid is een beginzel , *t geen men zelden, zo-immers, aantreft in onze natuure. Kvaai- vi//tgti^id omtrent byzonderc Perfooncn ontftaat , doorgaans, ^it het denkbecld 't geen wy opvatten van hunne Charac |ers. en Gedrng: want dit gevoelcn, gclyk wy gczicn heb- ^en, baart Haat ^ en Haat huisvest zelden in onzeu bne- zem dan vergezeld met zekerc maatc van Kwaadgunnend- heui. — Tooreu mag aangezicn worden voor eene foort van Haat^ ontftaandc , meestal, uit eenig aangedaan onge^ ]|yk, 't vyelk eeq Iterke, doch kortvoorbygaande, Kmady^i' hSr (*) Dit hi;bbe men te vcrflmn van den onmiddelykeH invfocJ} ^ant niet rcgtjlreeks veroorzaakt het Zcdclyke gcvoeicnu, cn kai^ |roo{C i|it\vcrking.:n baafcn. TAN DE HARTSTOCHTEN. li^rhcid voortbren^^. Kwaad%'iHigheid ^ onnfliaiipc- lyk van een perfooiilyk Chanicier aangenicrkt, hcclt den oorfprong in Vergelyking. Wy bchydcn in andcrcu hct goea.. 't geen wy ontbreeken zy gaavcn der Natuure uf des Geluks : cn wy gcvoelcn zonityds ccn K^v^uidaartig Vcrtmak^ in het oog te flaan op die rampcn van welkc wy zelve vry zyn (*> III. Over •/ Gcvoel van Eer. Dit Gcvoel hcbben" wy reeds in 't voorbyi3:aan verkhard. Ik geef hct hicr allecij eqne onderfchcide plaats , ovcrecn- komftig met dc bandelingen van andcrc Schryvcrcn; want het is baarblykclyk in dc bovcnvermekle Hartstochicn op* feflooten. Wy hcbben flegts de rccds opgegecvcne beden- ingen te herhaalen, en tc vcreenigcn. Wy ontvangcn verraaak uit lict Gcloof^ of dc VcrhcchUvg dat wy de Agting van anderen bezittcn , om twee rc Jcncn : De etrftc. Om dat hct goed gevoelen van anderen hct denkbceld, 't geen wy van onszclvcn hcbben, bcvcstigt; cu de Ai^ting van anderen, door kragt van Medcgevoelt,ir. hcid^ onze Zelfsagting vcrftcrkt. De twcedc. Omdat het beginzel van Zamenvoe^ing de Agting van anderen za« inenvcrbondcn heeft met de/^(?(?/Y/<?^;/<:/;, die wy van hunnc Vriendfchap kunnen trekken. De waarheid dcczcr aanmer- kinge blykt , als wy nagaan wietis Agting 't is^ die wy incest waardceren ; te weetcn altoos die der zodanigen wiens Gevoelen het meeste gewigt heeft, of wicns yricn(U fchap wy vcrondcrftellen ons nuttigst te weezen. Van den anderen kant, voelen wy fmcrt uit dc Verag" ting of Afkeuring van anderen : dewyl zy ons van beidc die voordcelen berooven. Hicr toe bchoort dc Hartstocht van SchaamU , beftaande allcen in ccne IFan" agting van onszclvcn, gepaard met ccn lecvcndig Gevi>el van Eer. 't Zelfde Gevoel van Eer , gepaard met Zclf- agting^ krygt den naam van Groot^licid. In 't cene gcval zyn wy bezorgd om ongunst te ontgaan , cn in 't andcre om To^juichifig te ontvangem IV. (*) Dc Griekm haddcn ccn naam voor dit bcginzcl zo wcl als voor het tcgcnovcrgcfteldc. *i • utt y<«j iVi /i'** ^ '^^ I i9ri^«i^«K«4» h i|^*t« «AA«7^i«i( iMiKo<$. Plut. dc Ciirion Ff4 ONTLEDENDE BESCHOUWING IV, Van ha Zcdelyk Gevoel. Wy moeten ann dit alles nog eene foort van Gevoel toevoegen , gefchikt om allc de ovcfrige Aandoeningen te rcgelcii, {)ocdkeuring K^wmdkeuringi, Het vermogen, om deczc Gcwaarwordingen tc ontvangcn , wordt van eeni- gen het Zsdclyk Gn'oc/^ cn van anHercn , die oordeeleii dat het vvoord Gevoel verkeerd zou kunnen iiitgelegd wor- den , de Zedelyke Rtb^aamhad gelieetcn. Dan geef het den naam dicn bet u bchaagt, 'er zyn zckere Gcvoc^ lens in dc Zicl , welkcr voorvverpcn , en in de daad dc Lyzonderc voorwerpen , bcpaalingcn van den Wil zyn. Vrywilligc gehoorzaamheid aaii eenig nuttig l>eginzel van bedryf , "of vrywillige wederlland aan eonig fchadelyk b^. ginzel , brengt gocdkeiiring niede , en het tegcnoverge- fteldc kwaadkeuring (♦) ; misfchien voortkomende uit onze ytrvroeirirfg om het gocd of kwaad, 't gcen doof* gaans uit ziilk ceii bedryf zal ontdnnn , cn mcdegevod^ deel neemende met de zodani.i^cn die veronderftcld wor- den het ecu te Rcnieten of liet ander te lyden. — 't Valt bezwaarlyk te beji^rypen hoe 't mogelyk is,dal men het wcezcnlyk beftaan dier Gcvoelens ooit betvrisi - heeft. Ze zyn 't is waar nict ingelchaapen : want ictn Gcvoelens zyn ingcfchaapen : maar ze zyn veronderftd ik Cemccn aan 't gohecle Mcnschdom. 'Er is gcen Volk op den AardboHem , welks taat woorden ontbreekt om deeze Gcwaarwordingen uit te drukkcn ; misfchien bcftondt 'er nimmcr ccn Mcnsch gchecl cn al ontbloot van alkn bczef van Rcgt cn Onrcgt. Het Gevoel, hicrbovcn omfchrecven, is van alle andeit onderfchciden , nict allccn door onze inwcndigc bewust* heid ; maar door dc volgcnde Kenmcrken, daar van onaf- fchcidelyk. Het hangt nict afvan daw uitjlag der mensch- lyke poogin'gcn ; maar enkcl van het ongmcrk waar medc zy werkcn. Flet hccft geenc byzondere berrekking op onszelven ^ maar geeft vcelccr ccn voorrang aan andcren^ en C*) Men zal mogelyk tcgcnwcrpcn dat alle de bcginzels in onze natuure bc\\'0/:?n kunnen wordcn goed te Z} n. Ze zyn zo, wannecr zc niet misbruit , dat is kwalyk toegepast wofden , oif dc maat te biMten gaan. Zc zyn zo , als zy hun e'gen pMs behouden , cn nict aanlc^pen tegcn nicer uitgcbrclde of gewigti- ger beginzclcn. In ecn van bcide dcezc gcvallcn , verandert een good bcginzcl van na?im en natuur, cn is het niet langer go- regtigd tot unzc hoogagciivj cn opmerking. VAN HARTSTOCHTEN. •flaat bovenal het oog op '^t aigemcen geluk. Het gaat rcndig gcpaard met een ander Gevocl , 't geen bykans ecn gedeelte daar van mag aangemerkt wordcn ; het /oel van vtrd'ienfftn cn ^amtrdietijlen. Wie den Man , n wy goedkeuren , beloont^ of den Man, die wy kwaad .ren, ftraft, wordt zelfs uit dicn hoofde een voorwcrp gocdkeuring. ^en merke nogthans op, dat het Zedelyk Gevoel, zo als ecnig ander , niet alleen kan voortgebragt wor- . door zyne eigcne byzondcrt ooFswiak , maa> ook door degevoelighcid ; en hier door fchynt het, met de daad, i m clken menschlykcn boezem ontftaan.. ier wy van dit onderwerp afftappen', is het voeglyk . te merkcn, dat dit Gevoel', of die Bekwnamheid, >Tgaans, niet onder de Hartstocbten getcld vvord. Ja, sgcndeel , neemt het nJet zclden den naain van Rede I. De Taal is willekeurig, en daaroni veranderlyk. Ik I allcen zep:gcn , dat dceze Zedelyk'6 Gcwaarvvordingcn, Jil zeer als eenig andere, ^vyzwgcM zyn van yermaakoX cr/ , fchoon niisrcliien nnn gewcldig dan de overige; lien de woorden Gevoel en Hat istoclu n niet aanftaan , ' >fuik een ander, dat het zelfde Dcnkbecld wil uitdmk- 1, en even zeer ter zaake dient; ic. kenncn gecvendc, t wy in goeddoendc of fchadendc Daaden behangen of shaagcn fchcppcn ; dat decze gewaarwordingen ons op- den , om de Daadcrs , als zy met roeleg of uit vcrlde- \% handelcn , met vvel{2:evallen of misnocgen te nanfchou- tn ; en dat , eindelyk , dceze Daaders of gocd of vaad gekeuvd worden , naar maate zy uit i^oedc of ivaade beginzelen werken; dit zyn de wcczcnlyke hoofd- lakcn, welke wy bedoelcn. Korte HerhaaUng, 1. Eenige Hartstocbten hebben hnn opzigt onverfchil- : tot goed en kwaad van allcrlei aart, en alio de onder- leide voorwerpcn , in Itaat om een van beide voort te engen of te voorkomen. Van dien aart zyn onze geerten en Afkeerigheden , onze Hoop en Vrees , onze eugd cn Droefenis. 2. Andere Hartstocbten betreifen alleen ver/landlykc rzaaken van Vermaak of Smert. Hier toe behoorcii 5ting, enWanagting; Gocdwilligheid en Kwaadwillighcid. gevoel van Eer en Schaamte , 't Gevoel van Zedelyk >ed en Kwaad. 3. Alle deeze Hartstocbten fteunen op dit beginzel, dat Ff5 het 424 BESCHOUWING VAN DB HART8T0CHT£N. het denkbecld van vermaak behaagt, en dat fmertmishaagt. Zy worden uit deez.e .bron afgeleid langs verlcheMe wegen, door Vervrocging , Vergelyking en Mcdegcvoeligheid. 4* Dceze waarnccmingen ^yn toepasfclyk niet allecn op andere Hartstochten ; maar op de Zedelyke Bekwaam* licid zelve , welkc aangemerkt mag worden als eene by- zondere foort van goed- of kwaadkeuring , bcpaald tot dc bcfluiten van den Wil. WAARNEEltflNG WECENS HET NUT DER ASSA FO£TIIU| IN DE TROMMELZUCHT (Tyfnj>angtes). Door ♦ ♦ ♦ M. D. \ Mcnigvuldig zyn de oorzaaken , welke deezc Zickte kunnen voortbrengen , en het is zeker, dat naamaate van dien ook dc Geneesvvyze zccr ondcrfclieiden is. — Niet zelden ontftaat ckeze Ziekte uit eene vcr/loppiiig der fynere vaten , gcpaard met eene verflapping dcr darmen. 