Handleiding tot de geneeskundige praktijk
Bij behoorlijk opgehevene ziekte, bij eene zorgvuldig ge- regelde levenswijze, en, zoo noodig, ook symptomatisch weggenomene verstoringen zal het der natuur wel in dc meeste gevallen gelukken , den toestand der herstelling in die der gezondheid tc doen overgaan. Eene bijzondere the- rapeutische behandeling is dan onnoodig, eene radicale aan- wijzing niet aanwezig. Maar in andere gevallen doet zich voorzeker ook eene radicale aanwijzing bij de herstelling op. Deze bepaalt zich deels tot de verwijdering der ziekle- producten , deels tot de vernietiging van den aanleg tot ziekte , deels tot de voorkoming van instortingen en na- ziekten, deels eindelijk tot de herstelling van dc krachten en bet evenwigt der werkingen. In al deze gevallen wordt, behalve de verordening van de gepaste spijzen en levens- wijze, ook een voortdurend gebruik van artsenijen noodza- kelijk , hetwelk zoo lang moet voortgezet worden als de om- standigheden zulks vorderen. § 109. Omdat sommige geneesheeren op de herstelling te weinig de opmerkzaamheid vestigen, gcene eigenlijke kunstmatige behandeling daarbij in acht nemen en wel voornamelijk het zorgvuldigste onderzoek van den toestand veronachtzamen, worden vele zieken het offer van wederinstortingen , na- ziekten en wegteringen. Een te spoedig veranderen van den tot nu toe gehouden regel , een te snel overgaan lot de voorheen in gezonde dagen gchoudene levenswijze , te weinig toezigt over de nieuwe genoegens, waaraan zich de herstellende in overmaat overgeeft , het niet achten van ze- kere verschijnselen, die aan het nog bestaan der vroegere ziekte , aan wederinstorting en nieuwe ziekten doen denken, de aangenomene routine, om eiken herstellenden of geheel zonder middelen te laten , of van eenige verster- kende middelen te voorzien, of om de vroeger noodzake- lijke geneeswijze te lang voort te zetten , wanneer zij niet meer dienstig maar schadelijk zijn kan — al deze den zie- ken of herstellenden zoo nadeelige handelwijzen zullen wij het best vermijden , door ook hier, gelijk overal in het le- ven en in de kunst ons te gewennen, van het beginsel uit ie gaan, om in de herstelling zoowel als in de ziekte niets zonder bepaalde aanwijzing te doen, en deze op een zorg- vuldig onderzoek van den tegenwoordig werkelijk aanwe- zigen toestand , op eene naauwkeurige waarneming der uit- w endige omstandigheden te houwen. § 170. Sam. Tiiom. Sömmerring, de functionum in convalescentibus restilu- tione. Mogunt., .1780, 4°. Jos. de Vering, de convalescentia eiiisque cara. Vindob., 1810, 4°. O. B. Chaudon , remarques joratiques sar la convahscence et les rechules. byon, 1824, 8°. Andr. El. Büciiner, de recursu morhorum. Hal., 1751, 4°. Sawas, di ss. exhibens qcneralcm recidivarmn considerationem. Hal., 1703. {]. E. Steiner, de morbis secundariis. Jen., 1792 DOODELIJKE UITGANG DER ZIEKTE. § 171. Aan het bed van den hopeloos daar nederliggenden en stervenden wacht den geneesheer een niet minder gewig- tig werk , en gelijk zoo dikwijls aan hem de zorg bij het intreden van den pasgeborenen in bet leven, of de eerste verpleging van bet kind opgedragen is, zoo voert bem zijn pligt nog meermalen naar den uitgang des levens, naar het sterfbed. Hij moet bier , zoo ver dit den geneesheer aangaat, voor de verpleging bij het sterven (euthanasie) zorg dragen , en de hooge waarde der geneeskunst ook hierbij in het oog houden , sommige pligten jegens de ach- tergeblevenen vervullen , ja den afgestorvenen zelven eenige opmerkzaamheid schenken. Ook bier voorzeker zal eene juiste keuze omtrent bet gepaste, verbonden met de noodige bekwaamheid in zijne kunst en wetenschap en de aan den geneesheer onontbeerlijke menschenkennis , hem beter lei- den dan alle onderrigt , welk laatste echter altijd de hoofd- punten moet aangeven. § 172. Van allen , die rondom bet sterfbed staan , is de geneesheer de eenige , wien men eene verantwoordelijkheid zoekt op te leggen, hoe ongerijmd het ook eiken verständigen toe- schijnen moet , de algemeene wet waaraan de mensebelijke natuur onderworpen is, diengenen te wijten, die den moeijelijken en treurigen pligt op zich genomen heeft, de menschen op dezen weg te geleiden. De ware ge- neesheer , die zich overtuigd houdt aan zijnen pligt ge- trouw voldaan te hebben, mag zich door zoodanig iets niet laten onthutsen, hij moet voorzeker de smart der betrekkingen en vrienden van den stervenden eenigzins verschoonen , maar bet gezwets van anderen moet hij met waardigheid beantwoorden. Zijn werk is thans niets an- ders dan het gevaar van den dood aan te kondigen en het naderende oogenblik van sterven te verligten. Do aankondiging van liel nabij zijnde gevaar ol van dc zekere ofschoon langzaam naderende ontbinding is voorze- ker een pligt van den geneesheer, welken hij niet zonder zware verantwoording verzuimen kan; hij is het echter ook aan zijne kunst verschuldigd te toonen , dat hem de toe- stand van den zieken niet vreemd was, dat hem de nu plaats vindende uitgang niet als iets onverwachts overvalt, liet spreekt van zelfs dat deze medcdeeling , die wegens de zorgen voor de achterblijvenden noodzakelijk is, meestal niet tot den zieken zelven , maar tot zijne betrekkingen gerigt moet worden, dat ook bij hen dezelve met voorzig- tigheid en juist daarom slechts als eene gedachte, als iels vermoedelijks voorgedragen moet worden , en men niet alle hoop, hoe klein zij in de ziel van den geneesheer ook zijn moge, moet opgeven. De zeldzame gevallen, waar de ge- neesheer zich genoodzaakt ziet, aan den zieken zelven eene zoodanige mededeeling te doen , b. v. waar de zieke alleen door vreemde, weinig welwillende personen omgeven is, zullen van zelven voorschrijven, hoe zich daarin te gedra- gen; het zal echter met nog veel meer ömzigtigheid moe- ten geschieden , dan de mededeeling aan de omstanders. Tevens moeten al deze mededeelingen ten regten tijd en niet te laat geschieden: want deels zou de geneeskundige uitspraak, gedaan op eenen tijd wanneer reeds elk onge- neeskundige den dood eveneens voor oogen ziet, de genees- kundige wetenschap en kunst weinig tot eer verstrekken , deels vereischen toch ook de beschikkingen , welke de zieke nog te maken heeft , eene zekere maat van ligchaams- en zielskrachten , die zeer spoedig ontbreken. Het bewustzijn wordt dikwijls zeer schielijk en onverwacht door ijlingen of verzwakkingen van den geest verduisterd , en er kan weinig meer geschieden, van hetgeen er nog verrigt moest worden. Maar daarom juist is de voorzegging van den naderenden dood niet zeer gemakkelijk; de teekenen, die daarop be- trekking hebben , zijn zeer bedriegelijk , en wel het meest in acute ziekten (Gels., I. II, c. 0). Zoo kan het dikwijls gebeuren , c\at de rondom het sterfbed slaande oogenceskun- digen den naderenden dood eerder voor zeker houden , dan het de ervaren arts waagt vast te stellen , zij hebben de thans aanwezige verschijnselen misschien reeds bij eenige stervenden waargenomen , en besluiten nu met zekerheid , dat die ook hier ongetwijfeld den dood zullen aanbrengen : de geneesheer daarentegen , die deze verschijnselen meer al- gemeen weet te waardeeren en reeds onder menigvuldige omstandigheden heeft waargenomen , zal aarzelen deswe- gens den toestand terstond voor doodelijk te verklaren. Of de geneesheer kan wel in den loop der ziekte voor zeer belangrijk en gevaarlijk houden, wat zulks niet is, en zich zoo in de prognosis vergissen. Menigvuldige voorzeggin- gen van eenen naderenden dood hij daarop volgende her- stelling zijn niet geschikt om den roem van den geneesheer zeer te bevorderen, en even zoo min ook dc meermalen door hem niet voorziene sterfgevallen. Eene te plotselinge verandering der ziekte zoowel ten goede als ten kwade is altijd verdacht, namelijk het plot- seling ophouden van pijn, verdroogen van zweren, inval- len van waterzuchtige opzwellingen enz.; alsmede de plot- selinge en aanmerkelijke verandering der gelaatstrekken , het scheelzien, de verandering in de uitdrukking van hel oog, in de spraak, in de gemoedsstemming. Bijzonder echter kenteekent de onrust van den zieken , de wensch van uit het eene bed in het andere, uit de eene kamer in de andere gebragt te worden, en eene inwendige angst, door welke gedreven de zieke nergens de gewenschte rust vindt, het laatste , den doodelijken uitgang onmiddellijk vooraf- gaande tijdperk der ziekte. Maar voorzeker is hij het op- komen vau zoodanige verschijnselen of nog meer hij het reeds begonnen koudworden der ledematen en van den mond, het vlokkenlezen en dergelijke teekenen, de tijd reeds verstreken, waarin dc voorzegging des doods den ge- neesheer tot eer, dc achterblijvcnden tot nut kan verstrek- ken ; dc geneesheer moet de prognosis vroeger weten te stellen , hiertoe dienen echter niet bijzondere teekenen en verschijnselen , maar liet geheele verloop der ziekte rncL naauwkeurige inachtneming: van de oorzaken. Evenwel vergist zich hier dikwijls de voorzigtigste en ervarenste , — neque id evitare humana imbecillitas in tanta varietate cor- porum potest, zegt Celsus, t. a. p. waar hij een zeer uit- voerig en lezenswaardig onderrigt omtrent de prognosis van den dood geeft. Dikwijls wordt de geneesheer door den zieken omtrent de waarschijnlijke of zekere nadering van den dood ge- vraagd , en niet zelden wordt daarbij een bepaald en regt- streeksch antwoord verlangd. Hier zal bet van de indivi- dualiteit van den zieken en van zijne omstandigheden in bet algemeen afhangen, of de geneesheer hem bet gevaar mag mededeelen of niet. Altijd zal men daarbij wijzen op de rijke en dikwijls onverwacht zich werkzaam toonende geneeskracht der natuur, op de ongenoegzaamheid van alle menschelijke kennis in dit ruime veld en tegen over deze kracht; men zal doen opmerken hoe dikwijls het toch reeds in den loop der ziekte hevig toegegaan is, en evenwel weder een hetere toestand daarop gevolgd is, dat ook thans welligt insgelijks weldadige gevolgen worden voorbereid, welke de tegenwoordige verergering voortbrengt, enz. Is echter de toestand van dien aard, dat er in der daad niets meer te hopen is, en het den zieken niet meer verborgen kan blijven , zoo zal de geneesheer door eene zacht troostende toespraak den zieken waarlijk nuttig wor- den , meer ten minste dan de strenge ijveraar, die het ster- vensuur onaangenaam maakt, terwijl hij vermetel en lief- deloos datgene met dweepachtige schrikbeelden waagt te omgeven en naar zijne aanmatigende rneening open te leg- gen , wal aan geen sterveling vergund is te gissen , en voor ons verborgen blijft. De geneesheer zal in dit oogen- blik, wanneer het tegenwoordige niets meer kan aanbieden, den stervenden op het verledene en de toekomst wijzen , op het verledene, door hem aan hetgeen gedaan is en aan de achterblijven den te herinneren, ieder naar zijnen stand en zijne betrekking ; op de toekomst , die ofschoon voor ons ondoorgrondelijk toch «eene vernietiging doet verwachten, maar dezelfde liefderijke hand laat vermoeden, die ons op aarde geleid en onderhouden heeft. Overigens is de her- innering van den zieken aan beschikkingen omtrent zijnen laatsten wil en godsdienstige gebruiken de zaak zijner betrekkingen en niet die van den geneesheer, die zich met bemoeijingen van dezen aard. welke geheel buiten zijnen kring liggen , niet mag inlaten, hij heeft zijnen pligt gedaan, wanneer hij de betrekkingen van den staat der zaken naar vermogen en geweten onderrigt heeft. % § 173. M. van Geuns, de morte corporea et causis moriendi. Lugd. Bat., 1701. Car. Hijily , commentalio mortis historiam , causas et signa sisten*. Götting., 1704, 4°. Salom. Anscrel , thanalologia s. in mortis naturam , causas, gene- ralo ac species et diagnosin disquisitiones. Gotting., 1795, 8°. Jon. Meijer, semiologia mortis Celsiana. Francof. ad viadr. 1804, 8°. (bij Cels., lib. II. c. 0.) Carl Gerhard Ontijd , theoretisch-praktischer Unterricht über den tödtlichen Ausgang der meisten acuten und chronischen Krank- heiten , u. s. tu. Uit bet Engelscb , door Jo. Ern. Gottiieli- Eichwedel , met eene voorrede en aanmerkingen door Jo. Christ. Stark. Erfurt, 1805 , 8°. Andr. El. Büchner , de morte naturali et praelernaturali eiusqne causis. Erford, 1745, 4°. — Eiusd. de, signis mortis progno- stices. Hai., 1747 , 4°. § 174. De geneesheer drage zorg, dat het sterfuur rustig en gelaten zij , dat de stervende de zijnen om zich verzameld zie en niet onverwacht van hen scheide , dat verstoringen van allerlei aard , onaangename uitdrukkingen , liefdeloosheid , hevige gesprekken en oneenigheid van het sterfbed verwij- derd blijven, dat het door den zieken zoo dikwijls gewensch- te verbedden , veranderen van ligging en plaats gemak- k el ij k geschieden kunne, en gewillig gedaan worde, dal JD2 oen ige bedden , stoelen, enz. daartoe in gereedheid gebon- den worden, dat in bet algemeen de wenschcn van den stervenden, zoo veel eenigzins mogelijk, bevredigd worden. De natuur zelve laat dikwijls bet sterfuur blijmoedig ver- schijnen en ook bij ijlingen en zielsziekten keert dikwijls onmiddellijk voor den dood bet bewustzijn nog eens terug, gelijk eene voor bet uitgaan nog eens opflikkerende vlam of even als de glinsterende kleuren der ondergaande zon. § 175. Gedachtig aan de onzekerheid van alle geneeskundige prognosis zal de voorzigtige geneesheer den gevaarvol daar nederliggenden zieken niet te vroeg opgeven , daar dit all«' vrije werking der kunst en alle kracht der vindingrijkheid van den geneesheer verlamt; hij zal de dikwijls zoo on- verwacht verschijnende eigene hulp der natuur, de keering der ziekte onder hevige verschijnselen niet uit het oog ver- liezen , en door zorgvuldige inachtneming van alle aanwij- zingen en omstandigheden dikwijls ook tot nieuwe heilrijke maatregelen zijner kunst geraken. Wanneer hij echter ook tot de overtuiging is gekomen , dat alle hulp der kunst vergeefsch zal zijn, zoo is zijn werk als geneesheer even- wel niet volbragt; hij heeft door zijne tegenwoordigheid al het indringen van ongeroepene helpers af te weren , ver- pleging en oppassing te verordenen en gade te slaan, som- mige ten dezen tijd voorkomende verschijnselen (doorliggen, spruw, stikzinking , enz.) te verhoeden of te verzachten, den zieken door verkoelende linclus , of in andere geval- len door eenige analeptische middelen te verkwikken , voor zuiverheid der lucht en voor de meeste rust in de zieken- kamer te zorgen en den zieken onophoudelijk te doen be- waken. Hij zelf moet in de laatste uren den zieken niet door onnutte proeven en Operation kwellen, die dikwijls niet meer eene zekere aanwijzing ten grondslag hebben, maar alleen in eene ijdele verlooning bestaan, die. den geneesheer onwaardig, den stervenden hoogst lastig zijn en den omstanders gewoonlijk geene gunstige gedachten om- J 93 trent de {jenceskunst inboezemen. Hij verlate den sterven- den niet, wanneer de dood reeds voor oogen is; bij eenen längeren duur van liet stervensuur en een daardoor nood- zakelijk gewordene verwijdering van den geneesheer late hij ten minste de dan nog noodige verordeningen achter. Ook kan het somwijlen vcreischt worden, door persoonlijke tegenwoordigheid of streng verbod zich tegen de liefde— looze behandeling der stervenden te verzetten , welke in sommige streken hij de lagere volksklassen nog in gebruik is, gelijk het wegtrekken van het hoofdkussen , het spoedig verwijderen der lijken uit het bed en uit de kamer enz. § 176. C. F. H. Marx , de euthanasia niedica. Gotting., 1826, 4°. Karl Ludvv. Kloitss , die Euthanasie , oder die kunst, den Tod zu erleichtern. Beil., 1835, 8°. Cur. Car. Salzmann, de euthanasia rnedica. Berol., 1835, 4°. Henr. Fril. Delius, de vullu sereno morientium. Erlang., 1769, 4°. Jo. Christlich Kemme, von der Heiterkeit des Geistes bei einigen Sterbenden. Halle, 1774, 8°. § 177. Wegens de mogelijkheid van eenen schijndood is het noodzakelijk, dat het lijk, welks mond niet mag worden toegebonden , tot aan den volgenden morgen in het bed blijve liggen, en in zulks vereischende gevallen door eenen daartoe geschikten persoon bewaakt worde. In elk geval is het noodig dat de geneesheer , nadat hij berigt van liet overlijden gekregen heeft , nog een bezoek aan het huis van den overledenen aflegge, deels om het lijk te bezigti- gen , deels tot troosting en geneeskundige raadgeving der achtergeblevenen, die dezelve wclligt behoeven. Trouwens aan plaatsen, waar geene geneeskundige lijkbeschouwing ingevoerd , maar dit belangrijk en gewigtig werk aan on- kundige lijkbezigtigers opgedragen is, of waar het gebruik heerscht, de lijken zeer spoedig te begraven, is de bezig- tiging der lijken door den geneesheer, die den gestorvenen 13 behandeld heelt, allernoodzakelijkst. De leekeuen van den werkelijk plaals hebbenden dood, het verdwijnen van de bewustheid , van de werkzaamheid der zinnen en de wille- keurige beweging, het gemis der ademhaling , van den pols, en den turgor vilalis, de koude en bleekheid des ligchaams, <le stijfheid en onbewegelijkheid der ledematen, de ver- slapping der spieren, de meer breede vorm der dcelen , het uilloopen der vloeistoffen uit de natuurlijke openingen des ligchaams, het niet vloeijen van het bloed uit de ge- opende slagaderen en aderen , het naar beneden hangen der onderkaak , het openstaan van den mond , het glazige, gebrokene , ligt verschuifbare van betoog, enz. hebben eenen zeer verschillenden graad van zekerheid en dienen wel gezamentlijk in haar geheel en in vereeniging van allen of sommigen als teekenen van den plaats hebbenden dood , op zich zelven alleen echter beteekenen zij weinig- en komen bij verschillende ziekten en bij schijndood even- eens voor. Het zekerst worden wij hier geleid door de voorafgegane beleedigingen , het beloop der ziekte en de teekenen van beginnende ontbindingen rotting, den eigen- dommelijken reuk bij lijken, het gemakkelijk loslaten der epidermis, de blaauwachtig-groene of violette doodvlek- ken , die voornamelijk aan den buik en aan den rug voor- komen , en de het eerst aan de gesla chtsdeelcn beginnende rotting. Verschillend is verder de wijze van sterven bij verschil- lende individualiteiten, bij kinderen, volwassenen en grijs- aards , bij mannen en vrouwen , bij welke laatsten de ver- gissingen en de verwisseling met flaauwte en schijndood het menigvuldigst kunnen voorkomen ; verschillend is het langzaam of plotseling , met of zonder bewustheid , vrolijk, tevreden , smartelijk en pijnlijk sterven ; ook verschilt de dood naar den graad van vorming en de gevoelens en denk- wijze van het individu. Hoe verder de dood uit het zenuw- stelsel meestal plotseling, onverwacht, en zonder bewust- heid, uit liet voedingstelsel langzaam en met volle bewust- heid nadert; hoe uit het bloedstelsel dezelve de grootste verscheidenheid oplevert, leert de pathologie. Dikwijls echter verstrekt de zorgvuldige inachtneming van deze verscheidenheden den geneesheer lot ccn rigtsnoer voor de behandeling van den stervenden en de onderscheiding van schijndood en wezen ll ijken dood. Proeven met electriciteit , galvanismus en dergelijke krachten in het werk te stellen , om zich van de we- zenlijkheid des doods te verzekeren, is niet raadzaam, daar deze proeven deels zeer bedriegelijk zijn en de door dezelven voortgebragte verdraaijingen van het gelaat, trek- kingen enz., niets voor het nog bestaande leven of tegen den werkelijk aanwezigen dood bewijzen, deels echter ook schadelijk worden en het laatste zwakke overblijfsel van het nog bestaande leven vernietigen kunnen. Zoo veel te meer echter is , voor zoodanige gevallen , het bezorgen van het lijk in een lijkenhuisje aan te bevelen, waar zoodanig een gebruikt kan worden. § 178. Ast. Gbil. Peaz, de signis mortis. Progr. I-Y. Lipz., 1765-1767, 4°. Jac. Benign. Winslow, an mortis incertae signa minus incerta a chirurg icis quam ab aliis experimentis. Paris, 1740. Eiusd. sur F incertitude des signes de la mort. Paris , 1742. Jac. Jo. Bruiiier , von der Ungewissheit der Kennzeichen des To- des. Uil liet Fransch met aanmerkingen en bijvoegsels, door Jo. Gottfr. Janke. Kopenk. u. Leipz,, 1754, 8°. Christopii. Wilh. Hefeland , über die Ungewissheit des Todes und das einzige untrügliche Mittel, sich von seiner Wirklichkeit zu überzeugen und das lebendig Begraben unmöglich zu ma- chen. Weimar, 1791, 8 U , ( Leichenhüuser ). To. Dan. Metzger, über die Kennzeichen des Todes und den auf die Ungewissheit derselben gegründeten Forschlag Leichenhäu- ser zu errichten. Königsberg, 1792 , 8°. Jo. Aeg. Donndorff , über Tod, Scheintod und zu frühe Beerdigung. Quedlinb., 1820, 8°. , L. L. Finke, von dem verschiedenen Verfahren der Völker bei Kranken, Sterbenden und Gestorbenen . . Zwei Beiträge zur Ge* schichte der Menschheit und der Medicin, langen , 1789 , 8°. 13 * § 17Ö. Ook voor de achtergeblevenen, moet de geneesheer zorgen , hen de verzekering gevende, dat van hunne zijde niets omtrent de verzorging en verpleging van den gestorvenen verzuimd is geworden, dat zij in dit opzigt zich niets te verwijten hebben, en dat, ofschoon hunne zorg het dier- bare leven niet konde behouden , dezelve toch tot vervrolij- king der laatste levensdagen en tot verzachting van het onvermijdelijke noodlot bijgedragen heeft, en hen voorts geruststellende, dat de gestorvene inderdaad dood en er geen levend begraven te vreezen is. Verder moet de ge- neesheer er voor zorgen , dat die personen , welke het meest in de nabijheid van den gestorvenen geweest zijn, thans op hunne eigene gezondheid letten , en hiertoe moet hij deels door doelmatige dieet en levenswijze, genot der vrije lucht, baden , deels ook wel in sommige daartoe geschikte gevallen door afleidingsmiddelen, braakmiddelen, analep- tische middelen medewerken, of bij reeds uitgebrokene of dreigende bepaalde ziekten de noodige kuur aanvangen. Hij moet echter zorg dragen, dat hier door het onnoodig geven van geneesmiddelen niet meer schade dan nut worde aangebragt , en altijd bedenken , dat thans , hij het ophou- den der nadeelige invloeden, de natuur zelve het best de herstelling bevordert. Het meest zullen echter die perso- nen zijne opmerkzaamheid en zorgvuldigheid vereisehen, welke door het sterfgeval het meest naar de ziel geleden hebben , hoewel hij zich ook hier , gelijk in alle de hier gemelde gevallen , wachten moet indringend en bemoei- ziek te schijnen. De verversching der lucht in de kamer en , waar zulks noodig is, ook de kunstmatige, door chloor of salpeter- zuur aangebragte luchtzuivering in dezelve, de oprui- ming van sommige huiselijke benoodigdheden , somwij- len ook van het gebruikte linnen en de bedden , de zorg- vuldige zuivering van andere, moet mede door den ge- neesheer aangeraden en bestuurd worden, waarbij intus- schen het verschil van ziekte in derzelver besmettenden, 197 epidemischen, miasmatischen aard in aanmerking komt. Ze- ker is het beter, hier iels te veel dan te weinig te doen, en de geschiktste tijd om dit alles te volbrengen , zijn de eerste oogenblikken terstond na het sterven , wanneer de betrekkingen, met andere gedachten bezield, eerder in de vernietiging van sommige schadelijke voorwerpen bewilli- gen , terwijl zij later somtijds uit gierigheid minder daar- toe te bewegen zijn. § 180. Er ligt in de meeste gevallen den wetenschappelijken arts veel aan gelegen, dat hij de lijkopening zoo tot eigen onderrigt als tot bevordering der wetenschappen mag ver- rigten. Dikwijls vindt deze wensch een ontkennend ant- woord , bij onbesebaafden in het algemeen meer dan bij beschaafden. Maar de geneesheer moet hier het algemeen menschelijk gevoel eerbiedigen , hetwelk bij liet verlies van eenen hooggeschalten bloedverwant of trouwen vriend zich dikwijls met moeite kan laten bewegen om het lig- chaam te laten openen. Is toch het doen eener lijkope- ning den ongeneeskundigen iets geheel vreemds, hetwelk hij, hoezeer het nut daarvan inziende en naar waarde schat- tende , evenwel in het voorkomende geval zich gedrongen voelt te weigeren , de geneesheer moet dan ook hier niet indringend worden en de gemoedsstemming ontzien, waarin het sterfgeval de achtergeblevenen gebragt heeft. Dikwijls echter gelukt het den ten regten tijd en op de geschiktste wijze voorgedragen wensch vervuld te zien. Dikwijls is het de wensch der betrekkingen zclven dat het lijk ge- opend worde, deels uit hoop van omtrent de oorzaak des doods ingelicht te worden, deels uit zucht om verlicht en onbevooroordeeld te schijnen , deels uit het zoo alge- meen verbreide verlangen naar onderrigt omtrent anthro- pologische en medische kennis, deels eindelijk ook uil nieuwsgierigheid om zoodanig eene verrigling in de nabij- heid te zien. Niet zelden voegt er zich ook dc wensch hij, omtrent bet levend begraven gerust gesteld te worden. Is de geneesheer in staat gesteld, de lijkopening te doen, 200 handele hij hij de voorbereidingen daartoe zoowel als hij het werk zelf met de meeste welvoegelijkheid, zoo min mogelijk omslagtig en zonder eenige beweging. Eene lichte, voor de nieuwsgierige blikken afgeslotcne kamer, eene tafel of eene plank , waarop het lijk gelegd wordt , eenige waschkommen , sponsen en verscheidene handdoe- ken , benevens een genoegzame voorraad van zuiver water en eene gepaste bediening voor de noodige handreikingen, is alles wat hij behoeft. Hij doe de lijkopening, waar het mogelijk is, met eenen zaakkundigen medehelper, en in geval verscheidene geneesheeren den zieken behandeld heb- ben , altijd in hunne tegenwoordigheid. De betrekkingen van den overledenen noodige hij niet bij dezelve, doch wijze hen ook niet terug, wanneer zij het wenschen bij te wonen. Het lijk moet vooral met de grootste welvoege- lijkheid behandeld worden , het aangezigt en de onderste deelen van het ligchaam met doeken bedekt en , zoo het mogelijk is, een weinig gekeerd en gewend worden; men mag nooit vergeten , dat men zich niet op een anatomisch theater maar in een sterfhuis bevindt. De gesprekken van de zaakkundigen moeten zich alleen met het onderwerp van het onderzoek zelf bezig houden , al wat hieraan vreemd is moet verwijderd blijven, bet geheel moet vol- strekt de waardigheid van een wetenschappelijk onderrigt hebben. Eene tegenovergestelde handelwijze zou de eer van den geneeskundigen stand verkleinen, de betrekkingen beleedigen , het doel van het geheel doen verloren gaan , en bij wedervoorkomende gevallen het verkrijgen van toe- stemming tot lijkopening moeijelijk maken. Behalve de noodige anatomische toestellen zorge de ge- neesheer ook voor een weinig chloorkalk , chloorwater en goeden wijnazijn om den ongeneeskundigen eenigermate omtrent den reuk te gemoet te komen. Gedurende de lijkopening trede de geneesheer niet in eene ie wijdloopige verklaring aan den ongeneeskundigen ; maar bepale zich meer tot de beantwoording der tol hem gongte vragen. Dal hij daarbij zich streng aan cl(’ waar- heid houden en alle kwakzalverij vermijden moei, behoell wel geene bijzondere vermelding, hoezeer in een, oenen tijd lang veel gebruikt handboek der therapie de volgende nietswaardige raad medegedeeld Wordt : »men opcnc, waar het mogelijk is, eiken zieken, die sterft, en vinde de oor- zaak van den dood: eene vcrbcening, verharde lever, weeke milt, eencn galsteen, zoo is dan het publiek te. vreden en zwijgt.” Zoodanige kunsten zijn evenwel alleen den laagsten kwakzalver waardig! Na het volbrengen der lijkopening, die nooit al te lang duren mag, doe men liet lijk zorgvuldig weder toenaaijen en late hetzelve verder aan de lijkenvrouw over. Men verwij- dere zich niet uit de kamer, zonder tevens voor het schoon maken der gebruikte instrumenten en der handen genoeg- zaam gezorgd tehehben, en zij er op gesteld, dat hetzelfde door den medehelper geschiede; eene zorgeloosheid in dil opzigt zou hij den ongeneeskundigen een zeer slecht denk- beeld van de gewoonten der geneeskundigen achterlaten. Eenige droppels azijn, spiritus saponalus , eau de cologne, enz. nemen ook spoedig allen reuk weg; het parfumeren behoeft niet, zulks is hier meer lastig dan aangenaam. Het dikwijls den operateur aanbevolene rooken en in den mond nemen van tabak moet vermeden worden, daar bei- den zich met anatomische bezigheden niet wel vereenigen ; bet gebruik van een meestal aangeboden glas wijn moet lot na het einde der sectie verschoven worden. Dit ech- ter , waar het niet aangeboden wordt , zelf te verlangen , zal wel niet ligt eencn geneesheer in de gedachte komen, daar het geene zeer groote gémeenzaamheid met anatomi- sche bezigheden veronderstellen doet , en voorzeker voor kwade uitleggingen vatbaar is. § 181. Zal de lijkopening zoo nuttig mogclijk tol onderl igt van den geneisheer en lot bevordering der geneeskundige we- tenschap vorden , zoo spreekt het van zelf, dat de ge- 200 neesheer genoegzame grondige anatomische kennis, zoowel van den gezonden als van den zieken bouw des ligchaams moet bezitten , dat hij deze kennis ook in betrekking tot liet verschil van den leeftijd, het geslacht en dergelijke verhoudingen moet weten toe te passen , en dat hij de pa- thologische grondstellingen voor hetgeen gevonden kan worden, moet weten aan te wenden. Ook hier is het zeker, dat hij liet meeste vindt, die de meeste kennis medebrengt. De geneesheer bereide zich op elke lijkopening voor, door den geheelen loop der ziekte met hare oorzaken en verschijnselen nogmaals te overdenken , ten einde een le- vendig beeld van dezelve voor oogen te hebben, wanneer de lijkopening verrigt wordt. Ook moet hij uit de leer- boeken der pathologische anatomie zich omtrent de soms waarschijnlijk voorkomende zaken inlichting pogen te ver- schaffen, en het gebrekkige in zijne kennis daarvan vóór de lijkopening trachten te verbeteren , hetwelk zeker veel beter is, dan het enkel nalezen van zoodanige zaken na dezelve, ofschoon ook dit niet verzuimd mag worden. Zelfs eene repetitie der anatomie van een ziekelijk deel in des- zelfs gezonden toestand met goede platen en beschrijvingen, vooral wat dc verbreiding der vaten en zenuwen in het- zelve aangaat, zal dikwijls noodig of ten minste nuttig zijn. De lijkopening zelve moet zoo volledig mogelijk gedaan worden; wanneer het geschieden kan, moeten alle holten geopend en enkele deelen, die of zich bijzonder misvormd vertoonen , of gedurende de ziekte zeer in hunne werking gestoord waren , met de meeste zorgvuldigheid onderzocht worden. Nu stellen dikwijls de omstandigheden hier zeer naauwe grenzen , die de geneesheer zonder onbescheiden te zijn en tegen zijne pligten te handelen niet overschrij- den mag. De opening van de schedclholtc , ruggemergs- holtc en van het darmkanaal zal dikwijls groote moeitelijk- heden vinden. Gedurende de lijkopening wachte mm zich voor een te haastig oordeel, van welken aard om, lette wel op den invloed , welken dc gebruikte midd^en kun- nen gehad hebben (b. v. scherpe middelen kumeii vlek- ken, ontvellingen, zweren in de maag en het darmkanaal veroorzaakt hebben), en die veranderingen, welke door langdurig liggen of beginnende rotting ontstaan , en boude voortdurend liet ziekteverloop en de aangewende behande- ling in het oog. Met den wcnsch en het vertrouwen, dat er veel voor hen te leeren is, gaat de geneesheer naarde lijkopening, want ook hier is niets schadelijker dan de zoo geheel onweten- schappelijke eigenwaan; hij zij echter in de vaste overtui- ging , dat alleen door de grootst mogelijke naauwkeurigheid in het onderzoek, door het afleggen van alle vooroordee- len, door eene volledige beoefening van de wetenschappe- lijk waargenomenc verschijning iets daarbij geleerd kan worden; hij wachte zich voor het ten allen tijd gcreede verklaren, voor het rekenschap geven van alles wat voor- komt , iets hetwelk vele geneesheeren als eene kwade smet aankleeft; voor de tegenovergestelde , maar niet minder berispelijke wijze van denken, die, wegens het zoo menigvul- dig gevondene, op elke lijkopening uit de hoogte nederziet en eigenlijk toch niets anders bedoelt , dan het verbergen eener gebrekkige kennis der anatomie of eener ontoerei- kende geneeskundige wetenschappelijke vorming in het al- gemeen. $ 1 « 2. Heikr. Spitt a , die Leichenöffnung in Bezug auf Pathologie und Diagnostik. Stendal, 1826, 8°. Gottfr. Fleischmann, Leichenöffnungen. Erlangen, 1815, 8°. tu. Nasse, Leichenöffnungen zur Diagnostik und Pathologischen Anatomie, I Reihe. Bonn, 1821, 8°. Jo. Bapt. Morgagni, de sedibus et causis viorborum per anatomen indagatis. Bassani, 1741, 4°.; Patav., 1765, 4°.; Lugd. Bat., 1767, 4°.; en meermalen; cur. Chaussier et Adelo.n. Paris, 1820-1822, 8°.; cur. Just. Radius. Lips., 1827-1829, 12°. In bet Duitsch door Georg. IIeinr. Königsdorfeh. Altenburg, 1771- 1776, 8". 202 IV. VERDERE VORMING VAN DEN PRAKTISCHEN GENEESHEER. § 183. De geneesheer, die zich der praktische loopbaan heeft toegewijd, is het zich zelven, den hom aanvertrouwden zieken en der wetenschap verschuldigd, op eene onafgebro- ken e , doelmatige, voortdurende vorming bedacht te zijn. Want wat hem op de akademiën , welke hij bezocht heeft, ook onderwezen geworden zij, het kon niets anders zijn dan de voorbereiding tot deze verdere vorming, de aanwij- zing van den weg die moet worden ingeslagen, de hulp- middelen, om denzelvcn met nut te bewandelen; dit alles komt eerst in het praktische leven lot meerdere volmaking. Tegenover de uit gebreide natuur is alle menschelijke we- tenschap slechts zeer gering en onvolledig, en een onein- dig klein deel daarvan kan de enkele mensch met moeite verkrijgen , een nog kleiner de pas ontslagene leerling het zijne noemen; den gang van het organisch leven eigenda- dig aan te tasten , is echter een zoo moeijelijk werk , eene zoo stoute onderneming, dat het niet door regelen geleerd, maar alleen door oefening verkregen kan worden, en lot hetwelk juist de akademische studie naar den aard der zaak slechts weinig kan bijdragen. Mogen de positieve wetenschappen , welke op menschelijke instellingen en conventionele vormen betrekking hebben , zich op eene vol- komene beoefening in de akademiejaren beroemen; mogen die hare jongelingen volkomener toegerust , in eenen veel kortoren tijd ontslaan, dan de medicinische studie ver- cischt, — dit kan de geneeskunde niet betreffen. Tegen- over menschenwerk doet zich menschelijke wetenschap en kunde geheel anders en voortreffelijker voor, hier kan met zekerheid gesproken en volgens de aanwezige voorschriften gehandeld worden. Waar echter de menschelijke geest die magtigc en geheimvolle krachten, die in de gchecle natuur in het groole en het kleine herrschen, onderzoekende 203 en handelende te gemoet treedt, daar kan van zoodanig een juist bepalen , overzien , beheerschen niet gesproken worden. Nederigheid en een onvermoeide arbeid kunnen alleen ons doen vorderen. En even als de geneesheer op eenen zeer lagen trap van vorming zou blijven staan, wanneer hij zich met datgene vergenoegen wilde, wat hem van de akademiemede gegeven is, zoo zou op eiken hoogeren trap zijner verdere vorming zoodanig stilstaan noodzakelijk beperking in wetenschap en kunst en inderdaad teruggaan zijn , en vooral in onze dagen waar de natuur- wetenschappen , onophoudelijk voortgaande, eiken stilstaanden terstond achterlaten, en het hem, gelijk den reiziger in de woestijn, onmogelijk ma- ken door eigene kracht het geheel weder in te halen. Wan- neer derhalve elk stilstaan op zekeren trap van medicini- sche wetenschap een teruggaan genoemd mag worden, daar wij in dat oogenblik niet meer door den geheelen om- vang van de wetenschappelijke vorming onzes tijds worden medegevoerd , maar op ons zelvcn alleen rusten , zou ont- aardt daarentegen zoodanig een terugblijven in de kunst spoedig in gewoonte en routine. En in zoo verre de ge- neeskunst, wel is waar, niet op de verst mogelijk uitgebreide, maar altijd op de ten grondigste eigengemaak te geneeskundige wetenschap berust, doch op zich zelve ook eene eigene oefening en verdere vorming vereischt, moet de praktische geneesheer zich bevlijtigen tot wezentlijke vorderingen in de medicinische wetenschap en tot een zeer omvattend eigen- maken der geneeskunst te komen. De middelen tot deze verdere vorming in heide rigtin- gen vindt hij in de zorgvuldige en wetenschappelijk geleide waarneming zijner ziekten, in de verstandige en vrije uitoefe- ning van het geneeskundig werk eneindelijk in het doelma- tig gebruik van liet mondeling en schriftelijk onderrigt van andere onderzoekers in zijn vak. De voor den geneesheer noodzakelijke algemeen wetenschappelijke opleiding en al- gemeene vorming als mcnsch moeten voor dit alles den grondslag leggen. 104 § 157. De verdere vorming: in dc wetenschap geschiedt hij voorkeur door het beoefenen der geneeskunde en tevens ook door mondelijk onderhoud met andere geneeskundi- gen, voor zoo verre deze daartoe de genegenheid en ge- schiktheid bezilten. Maar het lezen zelf is eene kunst, zonder welke ons hetzelve dikwijls meer na- dan voordeel aanbrengt. Met orde, oordeel en verstand te lezen kan alleen den geest verlichten en opscherpen; wanneer het zonder orde en vlug- tig geschiedt, doodt het den tijd en verstompt het den geest. Wat de praktische geneesheer lezen moet, zal terstond blij- ken , wanneer wij ons voor oogen stellen, welke vakken der geneeskunst hem in zijne tegenwoordige loopbaan bij voorkeur moeten bezighouden. § 185. In de eerste plaats spreekt het van zelf, dat de beoefe-r ning van den gezonden mensch ook thans door hem niet mag achterwege gelaten worden, daar het voor de beoor- deeling van den zieken onontbeerlijk is ; dezelve moet even- wel thans anders ingerigt zijn, dan toen hij als toekom- stige arts dit werk beoefende. Van de anatomie zal hij minder het descriptive dan het algemeen gedeelte , de weef- sels des ligchaams beoefenen: dit deel echter, de grond- slag der rationele physiologie en pathologie , zal door hem zorgvuldig moeten behandeld worden , ofschoon hij zich ook niet als zelfonderzoeker op dit gebied behoeft te be- geven. Dat de naauwkeurige kennis der gewigtige inge- wanden door gedurige repetitie en het gebruik van goede platen of andere hulpmiddelen meeren meer volmaakt, en het vergetene weder moet ingehaald worden, behoeft hier Avel geene herinnering. Even zoo zal de praktische ge- neesheer niet kunnen nalaten, dc physiologie van den mensch in hare vorderingen te volgen , om niet met reeds als onwaar bevondene of nog niet bevestigde stellingen aan liet ziekbed te verschijnen, en datgene wat evenwel zoo moei- jelijk tc vinden is, door dwalingen nog meer te verwar- ren. De indruk der uitwendige invloeden op het mensche- lijk Organismus, derhalve ook de werking der geneesmid- delen, blijft hem volkomen duister zonder kennis eener ver- helderde physiologie, die voorzeker op zich zelve reeds goede anatomische kennis veronderstelt. Maar deze weten- schappen zijn voor den praktischen arts slechts hulpweten- schappen , die hij wel is waar niet in al hare nasporingen behoeft te volgen , maar van welke hem het wetenschap- pelijk gevorderde j de tegenwoordige hoogte der wetenschap niet vreemd mag zijn. Anders reeds is het gelegen met de leer van den zieken toestand des menschen , met de pathologie in eenen ruime- ren zin. Hier is de praktische geneesheer op zijn eigen ge- bied en moet met eigene oogen zien; hier mag hem de weg tot onderzoek zoo min vreemd zijn, als het resultaat van hetzelve , wanneer hij ook niet in alle deelen even diep vermag door te dringen. Ook geldt het hier niet een blootelijk lezen, maar eene vergelijking der aan het ziek- bed verkregene ervaringen met de in de wetenschap gel- dende stellingen , ten einde een eigen oordeel over deze zaken te vellen. Want het komt er thans op aan, de ziek- teverschijnselen naar hunnen aard te onderzoeken , in hun- ne herkenning en aanwijzingen zich te oefenen , den in- vloed der verwijderde oorzaken te kennen , de naasten te leeren gissen , door het zamenstellen der verschijnselen en oorzaken tot ziektebeelden zich voor het verzinken in bij- zonderheden en kleinigheden, door de gestadige waarneming van het individu zich voor eene ledige algemeenheid te bewaren, eindelijk ook de naauwere betrekkingen der ziek- ten tot de gebeele natuur te leeren kennen, die zich in epidemische en endemische toevallen openbaren. Van dit alles kan de praktische arts niets ontbeeren , en zoo zal hij voortdurende de opmerkzaamheid op de pathologie in hoo- gen graad behooren te vestigen. Piiet minder geldt dit van de therapie, die, zoo ver /ij inwendige ziekten betreft, eene hoofdstudie van den praktischen arts moet zijn. Bovenal zal hij zich de abm- meene grondstellingen dezer wetenschap zoo volkomen mogelijk eigen maken, om langzamerhand zich meer en meer van de regelen der bijzondere therapie los te ma- ken en zich van alle geh ij zonderde methoden en systema- tische voorschriften steeds meer te kunnen ontdoen. Zoo alleen wordt zijne therapie een zekere grondslag van de geneeskundige behandeling, een ware overgang van we- tenschap tot kunst. De tot dezelve behoorende kennis der geneesmiddelen en hunne aanwending zal de geneesheer even zoo min van zijne verdere studie kunnen uitsluiten , ofschoon hem in dezen eene beradene keuze van het meer of min noodzakelijke, proefhoudende, het praktische meer of minder nabijkomende vergund is. Want in de natuur- lijke geschiedenis , chemie en physica alle nieuwe midde- len, die voorgeslagen worden, in te voeren, zelfs van allen ook slechts kennis te nemen , zal naauwelijks iemand van den praktischen arts verlangen , hoezeer hem de meer be- langrijke en beproefde verrijkingen van den schat der art- senijen niet vreemd mogen blijven ; zonder toereikende ken- nis en gemeenzaamheid met de geneesmiddelleer vervalt de geneesheer tot eene bekrompene, arme en eenzijdige geneeswijze; zonder opgehelderde therapeutische grondstel- lingen tot poiyphamacie en routine als ook tot een jam- merlijk haken naar al wat vreemd is. § 186. In het bijzonder is echter den praktischen arts , wien het om eene doelmatige toenemende vorming van zich zelven, tot eene altijd meer uitgebreide vaardigheid in zijn vak te doen is, de naauwkeurige en bijzondere studie van eeni- ge vakken aan te bevelen , welke gedurende den akademi- schen cursus niet zoo in hunnen geheelen omvang kunnen behandeld worden als in de latere praktische loopbaan. Daartoe behoort de semiotiek, want alleen door den werk- zamen arts wordt zij geheel verstaan en in hare wezentlij- ke waarde gekend, zij leert hem de zorgvuldige waarne- '207 niing van liet bijzondere en maakt hem met de betrekking van hetzelve lot het geheel gemeenzaam , zij bewaart hem zoowel voor oppervlakkigheid en vlugtigheid der waar- neming als voor eene te hooge schatting van het bijzon- dere, zij maakt de waarneming van den zieken aantrek- kelijk , daar zij alles veel beteekenend en opmerkenswaar- dig doet voorkomen; verder ook de diagnostiek, de on- derscheiding van verwante ziektevormen naar hunne oorza- ken en verschijnselen; de pathologische anatomie, het licht van de leer der ziekten, hetwelk de wettigheid der natuur ook in hare afwijkingen leert kennen; einde- lijk de studie der epidemiën en endemiën als de meest algemeene oorzaken der ziekten die zoo veel licht op de bijzondere verschijnselen , den loop en het lot stand komen van dezelven werpen en aan welker beoefening zich dat der uitwendige natuur in het algemeen aansluit. En terwijl deze laatste studie den geneesheer in de eerste plaats een grondig inzigt in de verwijderde oorzaken verschaft , de semiotiek en diagnostiek zullen iets dergelijks voor de verschijnselen en hun geheel, het beloop der ziekten aangeven, de pathologische anatomie eindelijk voor het inzigt in de ziekelijke voortbrengsels zelven, voor de ken- nis der naaste oorzaken ten minste eenen wetenschap- pelijken grondslag aanbiedt, zoo vindt de geneesheer in deze hem thans het meest betreffende studiën genoegzame gelegenheid om het geheel van de ziekte in de opgegevene drie belangrijke zaken de verwijderde en naaste oorzaken , alsmede de uitwendige verschijning juist te leeren waar- deren. S 187. Ehr. Godefr. Grüner, Semiotice physiol. el pathol. Hal., 1775,8°. Duitsch: physiologische und pathologische Zeichenlehre. Derde druk. Jena, 1801, 8°. Ferd. Georg. Wim. Danz, Semiotik oder Handbuch der allgemei- nen Zeichenlehre. Leipz. , 1793, 8°. Neu bearbeitet u. mit einer Einleitung zur psychischen Semiotik vermehrt von Jo. Chr. Aüg. Heinroth. Leipz., 1812, 8°. 208 J. 0. Friedreicii , Handbuch der pathologischen Zeichenlehre. Würzb., 1825, 8°. <lo. Friedr. Heiui. Aluers, Lehrbuch der Semiotik. Leipz., 1834, 8°. Hon. Küttner, Medicinische Phänomenologie. Lin Handwörter- buch für die ärztliche Praxis, l c Deel, A — K. Leipz. u. Wien , 1830, 8°. Matth. Baillie, Anatomie des krankhaften Baues einiger Theile im menschlichen Körper. UiL het Engelsch, met aanmerk. van Sam. Iiiom. Söiimerring , met ccn aanhangsel. Berlin, 1820,8°. ■Io. Fried. Meckel, Handbuch der pathologischen Anatomie. Leipz., 1812 — 1818, 8°, 2 Deelen. Adolf. \\ ilh. Otto, Lehrbuch der pathologischen Anatomie des Menschen und der Thiere , 1 Deel. Berlin, 1830, 8°. Georg. Andual, Grundriss der pathologischen Anatomie. Uit het Fransch, met eene Inleiding, Opmerkingen en Bijvoegsels, door Ferd. W. Becker. Leipz., 1829, 1830, 8°, 2 e . Deel. Jo. Franz Auery, Commentar über das erste und. drille Buch der Volkskrankheiten des Hippocrates. Uit het Fransch. (Parijs, 1776, 1781.) Leipz., 1787, 8”. Ludwig Lepecq de la Clotlre, Anleitung für Aerzle nach Hippo- kratischen Grundsätzen epidemische Krankheiten zu beobach- ten. Uit het Fransch. (Parijs, 1776.) Leipz., 1785, 8°. Piiil. Friedr. IIopfengórtner , Beiträge zur allgemeinen und beson- dem Theorie der epidemischen Krankheiten. Stuttg., 1794, 8°. J. A. F. Ozanah, histoire mèdicale générale et particuliere de maladies épidémiques , contagieuses et epizootiques , qui ont règné en Europe depuis les ternps les plus réculès et notamment depuis le XIV siècle jusqu’ä nos jours. Tome I — V. Paris et Lyon, 1817 — 1823, 8°. Uit het Fransch, door Heinr. Brandeis, l e . Deel. Stuttg., 1821 , 8°. Friedr. Sciinlerer, Chronik der Seuchen , in Verbindung mit den gleichzeitigen Vorgänger in der psysischen JVclt und in der Ge- schichte des Menschen, 1°. en 2 e . Deel. Tübingen , 1825 , 8°. Car. Alg. Neubert, de morborum epidemiorum nötione et causis Lips., 1835, 8°. Karl Lcdw. Klose, Allgemeine Aetiologie der Krankheiten des menschlichen Geslechts. Leipz,, 1822, 8°. ‘ZO!/ $ 188. Reeds uit dit overzigl van eene, den praktischen arts /.oo noodzakelijke, verdere oefening blijkt het, hoezeer hij eene welgekozene en geordende lectuur behoeft, daar alleen door keuze en orde tijd gewonnen en lieL doel bereikt kan worden. In plaats van zulk een verstandig lezen geven vele geneesheeren er de voorkeur aan , om al den tijd , die ben van de praktische bezigheden overblijft, met het le- zen van journalen te verspillen , hetwelk ons langzamer- hand noodwendig van alle grondige en wel ingerigte stu- die moet aftrekken. De ordeloozc menigvuldigheid van den inhoud maakt het onthouden moeijclijk en verwart het behoudene en vroeger geleerde; de vlugtigheid, waar- mede gewoonlijk de journaalopstellen en bcoordcclingen geschreven worden, laat geen grondig en aanhoudend on- derrigt door dezelven toe; de omstandigheid, dat meer jonge en weinig werkzame practici aan tijdschriften wer- ken, dan wel oude en grondig onderrigte, beneemt het lezen der journalen een groot deel van deszclfs waarde; het onmatig toegenomen aantal van medische journalen maakt elk op zich zelf van minder waarde dan zij anders zijn konden, daar elk derzelven zich door het nieuwe, in het oog vallende en tevens door eene groote menigte van zaken moet onderscheiden om toch opgemerkt te worden en zijn gewoonlijk armzalig bestaan te verlengen. Derzelver onloochenbare waarde ligt daarin, dat zij het nieuwe ge- makkelijk en spoedig (voorzeker ook dikwijls onrijp genoeg) verbreiden, en zoo, deels een grooter aantal van genees- heeren aan de vorderingen der wetenschap deel laten ne- men, dan anders geschieden zoude, deels der wetenschap zelve eene meerdere levendigheid en snelle verbreiding mededeelen. In dit opzigt moet zich ook de praktische arts dezelven ten nutte maken , hij moet door dezelven met datgene bekend worden, wat juist thans de wetenschap bij voorkeur bezig houdt, waarin zij de meeste vorderingen maakt. Daartoe behoeft hij echter slechts weinige tijdschrif- ten en slechts een vlijtig doorzigt derzelven, om, veel on- 14 beduidends voorbij gaande, bij hel belangrijke des le op merkzamer stil te staan. Maar de praktische geneesheer mag aan zoodanig een werk niet al zijnen tijd beste- den, anders is zijn wetenschappelijke ondergang onver- mijdelijk. 