Natuurkundig tijdschrift voor Nederlandsch?Indie / uitgegeven door de Koninklijke Natuurkundige Vereeniging in Nederl.?Indie.
De javaansche Hippopotamus houdt door de relatieve lengte van de symphyse der onderkaak het midden tusschen H. sivalensis en H. namadicus; bij de laatste soort sluit zij zich aan door de verplaatsing van 1.2 boven de lijn der beide andere snijtanden. Van alle bekende fossiele en levende soorten wijkt zij af door de zwakkere ontwikkeling der twee laterale snijtanden dan van den medialen. Aldus zou dit javaansche nijlpaard de in de pleistocene afzettingen van Britsch-Indië nog niet ge- vonden voorvader kunnen zijn van de afrikaansche H. amphibius en H. liberiensis, welke soorten resp. een zeer kleinen lateralen naast een sterken medialen, en één sterken (medialen) snijtand alleen bezitten. De vele resten van schildpadden konden nog slechts tot in de familiën bepaald worden. De beide krokodillen zijn met de genoemde levende soorten volkomen identisch. Uit het bovenstaande blijkt duidelijk, dat deze fossiele ver- tebraten-fauna van Midden-Java niet met die uit de Siwaliks van Voor Indië overeenkomt, doch dat haar bepaald in de pleistocene formatie eene plaats behoort te worden aangewezen. Eene oudere formatie met landvertebraten werd nog nergens gevonden. De gesteenten waarin de fossielen gevonden worden, ђе- dekken op onregelmatige wijze, en alleen nabij den Pandan tot aan den kam van het gebergte, den jong-tertiairen marinen 1) Aanvankelijk, bij gebrek aan andere literatuur, met de beschrijvingen en afbeeldingen van Мавтіх bijna uitsluitend vergelijkend, herkende ik werkelijk eenige der door dezen geoloog, naar in den regel zeer onvolledige objecten, beschreven soorten. Later echter in de gelegenheid zijnde meer fossielen onderling te vergelijken en over uitvoeriger literatuur beschik- end, bleek mij meer en meer. dat het door Martın gebruikte materiaal, in het algemeen, voor soortbepaling niet voldoende was. 7 98 kam van den . Kendeng 1). Zij zijn allen van vulkanischen | aard: zandsteenachtige andesiet-tuffen en ook wel grovere | tuffen en brecciën en somtijds conglomeraten. Echte laags- | wijze afzetting is daaraan alleen nabij de vlakte waar te nemen; sporen van onregelmatige en elkander dik wijls kruisende lagen komen echter ook op grootere hoogte voor, en staan klaarblijkelijk in verband met de configuratie der berghelling, waarlangs de massa als eene brei schijnt te zijn afgevloeid. Volkomen gelijken al deze beenderenhoudende gesteenten en de wijze, waarop zij zijn afgezet, ор, еп gaan voor een deel geleide- lijk over in dergelijke gesteenten, welke de vlakten van Madioen, Solo en Kediri bedekken. In de vlakte van Kediri bestaan de produkten van de historische uitbarstingen van den Keloet uit zand, somtijds tot zandsteen verhard, tuffen en breccién, die niet | te onderscheiden zijn уап de pleistocene ор de Kendeng-helling. Zonder eenigen twijfel zijn de gesteentematerialen, welke de overblijfselen der pleistocene javaansche fauna in zich sluiten , ор dezelfde wijze door eene uitbarsting ter plaatse gebracht, ge- deeltelijk іп drogen toestand als vulkanisch zand , lapilli, bommen, enz., vooral echter, door zware regens tot eene slikbrei gemengd, van de helling afgevloeid , en zijn ook de dieren op dezelfde wijze omgekomen als de bewoners der Keloet-helling weten te verha- len van de historische uitbarstingen van dezen vulkaan. Vele lijken van zwijnen, kidangs, herten, bantengs, tijgers en andere wouddieren werden na de laatste uitbarsting op en in het vulkanische zand en dergelijke gevonden. Welke vulkaan de eruptieprodukten, die den Kendeng bedekken, geleverd heeft, kon nog niet met zekerheid worden uitgemaakt. De verspreiding maakt dit nog het meest waar- 1) Deze bestaat uit honderden meters dikke, tamelijk sterk (gemid- deld 15°) hellende kleisteenlagen, concordant bedekt door kalksteen еп kalk- mergel van veel geringere dikte. De kleisteen is waarschijnlijk ontstaan uit tertiaire vulkanische Ee nen ое a niet көдек Mn men ook de pleistocene, | zien overgaan. o o EE СЫЗ ха са аб оғада EE PR AH Hek Bt КАТ eiui ew ла eend da deed сц det зала esu ЫЙ 99 ` schijnlijk voor den Pandan, waaraan wel geen krater is waar te nemen, doch die geheel op dezelfde wijze gebouwd is als de groote vulkanen van Java en Sumatra: uit een kern van vasten andesiet met een omhulsel van los materiaal. Het is echter mogelijk, dat ook, of alleen, de Wilis en de Lawoe, of een van beide de producenten geweest zijn, even goed als zij waarschijnlijk mede het vulkanische zand, de tuffen enz. der groote vlakten geleverd hebben. Deze mogelijkheid wordt nog iets waarschijnlijker gemaakt door het vinden van eeu fossiel der betreffende fauna in de vulkanische breccie bij Kedoeng-Galar еп door het voorkomen, volgens berichten (die echter nog niet konden bevestigd worden) van dergelijke fossielen aan de N. grens der afdeeling Ponorogo, westelijk van den Wilis. Het noordelijkste punt, waar beenderen in de nabijheid van den Pandan gevonden zijn, is Gerbogan bij Kali-tidoe (distrikt Ngoempak) іп Bodjonegoro. Eerst wanneer de verspreiding der fossielen en van het betreffende gesteente nog nader bekend is, zal men het eruptiepunt, dat de materialen voor dit laatste geleverd heeft, met eenige zekerheid kunnen aanwijzen. De zwarte aarde, welke de vlakten van Midden-Java op vele plaatsen bedekt, is slechts een locaal verweeringsprodukt van de brecciën en tuífen en geene afzonderlijke formatie. Dit blijkt duidelijk op vele hooger gelegen punten in den Kendeng, waar men den overgang kan waarnemen. Grillig gevormde kleine kalkconereties, die zij bevat, zijn uit de breccie en de tuf afkomstig. Het aanzienlijk getal van groote zoogdieren en de veel nauwere aansluiting der oude fauna van Java bij die van het vaste land van Azië (en ten deele van andere eilanden van den Archipel) geeft aan deze fauna een volkomen continentaal karakter. Java moet derhalve in pleistocenen tijd met het vaste land verbonden zijn geweest, waartoe, zooals bekend is , de zeespiegel slechts weinig lager behoeft geweest te zijn. Plooiingen van den bodem van eenige beteekenis schijnen 100 sedert dien tijd niet meer te hebben plaats gehad, en daar men overal, wel tot 50 М. boven de vlakte, resten van nijl- | paarden, krokodillen еп rivierschildpadden vindt, moet men | aannemen, dat in den tijd der Kendeng- fauna de groote vlakten | van Midden-Java door meren bedekt waren. De destijds, wegens ` de hoogere ligging van het land , in hoogere , vochtiger luchtlagen | reikende mantels der vulkanen (welker toppen door erosie | sedert aanzienlijk verlaagd zijn) moeten machtige condensatoren geweest zijn, waarop de waterdamp van den /ndischen Oceaan | nedersloeg — еп, dewijl in de tropen in pleistocenen tijd het ` klimaat nog vochtiger schijnt geweest te zijn dan het nu is, | waren de klimatische voorwaarden voor het bestaan dier groote meren zeker in alle ruimte gegeven. | Dat de bovenste laag der vlakten eene zeevorming zijn zou, | is derhalve geheel onaannemelijk. Er bestaat daarentegen alle - grond voor de aanname, dat zij eene zoetwatervorming is uit ` pleistocenen tijd, welke later gedeeltelijk nog met de jongere | eruptieprodukten van den Keloet en wellicht andere vulkanen | bedekt is. Het geologische karakter dier vlakten is derhalve ` pleistoceen (diluviaal) en gedeeltelijk holoceen (alluviaal of recent). ` Toeloeng-Agoeng , den 294 Januari 1891. NATUURKUNDIG TIJDSCHRIFT NEDERLANDSCH-IN ШЕ, KONINKLIJKE NATUURKUNDIGE VEREENIGING NEDERLANDSCH-INDIË, Dr. H. ONNEN. DEEL LI. 2) Tweede Aflevering. ACHTSTE SERIE. PEEL XII Aflevering 2. BATAVIA ex NOORDWIJK, | 5 GRAVENHAGE, ERNST & Co. MARTINUS NYHOFF. 1891. Порна! Donners минн te Utrecht ор 98 Mei. А 1888, ter gelegenheid van de aanbieding van de oorkonde ~ der Douders- Stichting” wenschen te ontvangen, gelieven ` hiervan mededeeling te doen aan den Bibliothecaris Dr. J. Е. Улу Beumeren, Weltevreden (Zie Notule van de Vergadering der Directie, рош 222 14 M 1891, blz. 264 in deze о Bij verandering van woonplaats worden HH. "m beleefd uitgenoodigd , hiervan kennis te geven aan d Secretaris, Dr. 8. Frere j Weltevreden. VOORLOOPIG BERICHT OVER NUMMULIETEN, ORBITOIDEN EN ALVEOLINEN VAN JAVA, EN OVER DEN OUDERDOM DER GESTEENTEN WAARIN ZIJ OPTREDEN. Met een plaat. DOOR Dr. R. D., M. VERBEEK. Bij het voortgezet geologisch onderzoek van Java zijn ver- scheidene ontdekkingen gedaan, die ons vroeger oordeel over den ouderdom der gesteenten van dat eiland gedeeltelijk hebben bevestigd, gedeeltelijk ook hebben gewijzigd, en waarover hier in het kort bericht zal worden. Zooals reeds uit vroegere mededeelingen is gebleken, bestaat verreweg het grootste gedeelte der sedimenten van Java uit tertiaire gesteenten van jongeren ouderdom (mioceen en plioceen), - die niet zelden eene dikte van verscheidene duizenden meters bezitten. Ре oudere tertiaire gesteenten, van waarschijnlijk eoceenen ouderdom, komen daarentegen alleen op enkele plaatsen aan den dag, еп, zoover de onderzoekingen op het oogenblik . reiken, іп West- en Midden-Java slechts in 6 terreinen van beperkte uitgestrektheid. In 5 van die terreinen zijn deze oudste tertiaire afzettingen vergezeld van schiefergesteenten , namelijk glimmerschiefer, kwartsiet, kiezelschiefer еп serpen- tijnschiefer, soms met kwartssnoerljes, die discordant onder _ de eoceene lagen liggen en die, ofschoon zij tot nog toe ст 102 duidelijke versteeningen hebben geleverd, met groote waar- schijnlijkheid ouder dan eoceen zijn (1). Dat deze schiefers geen overgangen vormen in de tertiaire gesteenten, zooals Јохенонх meende, is door den mijningehieur Fennema reeds in 1880 uiteengezet in het door ons samen uitgegeven geschrift „Nieuwe geologische ontdekkingen op Java” (Verhandelingen der Kon. Akad. van Wetensch. te Amsterdam. Afd. Natuur- kunde 1881). Integendeel zijn zij, zoowel door hun ligging als door de hoedanigheid van het gesteente, scherp van de onderste tertiaire lagen gescheiden. Wat nu de tertiaire afzettingen zelf betreft, zoo zijn deze — voorloopig afgezien van de nummulietenhoudende mergels van Jogjakêrta, waarover hieronder nader zal gesproken worden — in te deelen in twee groepen, die onderscheiden zijn: 1° door de ligging, 2° door de petrographische hoedanigheid, 5° door het palaeontologisch karakter der gesteenten. Deze twee groe- pen zullen hier verder als eoceen en mioceen worden aangeduid, ofschoon de laatste groep behalve mioceene ook plioceene gesteenten kan bevatten. 1. Wat de ligging betreft, zoo werd hierboven reeds gezegd , dat de eoceene gesteenten onmiddellijk rusten op onze oude | schiefers (?) en meestal in duidelijk discordante ligging. · Deze (1) Alleen in den kalksteen, die tusschen de serpentijnschiefers optreedt, tusschen de plaatsen Watoe bélah еп Sirongge in de Banjoemas, zijn kleine conische lichamen gevonden, 4 à 5 millim. in doorsnede, met concentrische ringen op de oppervlakte, die ik voor patellinen of orbitolinen houd, hetgeen | op krijtformatie zoude wijzen. Zij zijn echter veel kleiner dan de orbitolinen | van de rivier Sébéroeang op West-Borneo. (à Met de uitdrukking zoude schiefers" wordt alleen bedoeld dat zij : ouder dan tertiair zijn. Er SS іп жауды pae van zeer verschillenden _ ouderdom; schiefers met сопа) op Sumatra en Borneo, van waarschijnlijk лагыз of dosteet: Меса: schiefers der car- | nische periode, serpentijnschiefers van onbekenden ouderdom; mergel- | pome der krijtperiode en eindelijk zelfs kiezel- en mergelschiefers in de | tertiaire afzettingen. Ik moet aan dit reeds lang bekende feit hier nog eens opzettelijk herin- | EE E M M pter онан ау мон oa и pudet 105 onderste terliaire lagen worden op hun beurt weder bedekt door mioceene afzettingen , gewoonlijk ook in discordante ligging. 2. De eoceene gesteenten bestaan uit mergels, kalksteenen , kwartszandsteenen еп kwartsconglomeraten; eindelijk uit . brecciën van schiefer- kwarts- en diabaasstukken, verbonden neren, omdat Martın, na het vinden van enkele krijtfossielen іп gesteen- ten van Wesf-Borneo, die daar vroeger tot de »oude schiefers" gerekend werden, oogenblikkelijk de gevolgtrekking maakt, dat nu waarschijnlijk een gedeelte der op Sumatra »oude schieferformatie” genoemde afzettingen, die tot nog toe voor palaeozoisch gehouden worden, ook wel tot de krijtformatie zal behooren (Sammlungen des geol. Reichsmuseums zu Leiden No. 20 Band ТУ, p. 198—204). Het is m mogelijk dat de gegevens, die Martın over de ligging der lagen op West-Borneo ontving, hem er toe Jeidden, om alles wat daar tot de oude schiefers gerekend werd, nu tot де krijtformatie te stellen; maar ik verklaar niet te begrijpen , wat dit met Sumatra te maken heeft. De mijningenieur Wixc Easton, die geruimen tijd ор Borneo's Westkust bij de geologische opneming werkzaam was, deelt mij intusschen mede, dat de krijtfossielen op West-Borneo alleen schijnen voor te komen in de bovenste lagen der formatie's, die vroeger samen tot de zoude schiefers” gerekend zijn. De dieper liggende lagen hebben nog geen versteeningen geleverd, evenmin de zijdeglanzende kleischiefers met goudhoudende kwartsgangen. Deze bovenste lagen nu bestaan, volgens hetgeen ik er van gezien heb, uit mergels, schieferkleien en kiezelschiefers zonder goudhoudende kwarts- gangen, en die niets hebben van de oudste zijdeglanzende kleischiefers van West-Borneo en van Sumat Op Sumatra bevatten dleen de oudste kleischiefers en de granieten goud- houdende kwartsgangen; de jongere schiefers die onmiddellijk onder de kolenkalk liggen, bevatten reeds дееп kwartsgangen meer, en doen zich, behalve door hun ligging, ook door dit ontbreken der kwartsgangen kennen als jonger dan onze zijdeglanzende kleischiefers, die wij daarom voor waarschijnlijk palaeozoisch houden. E Is het dus op Borneo, door het vinden van die enkele krijtversteeningen nog volstrekt niet uitgemaakt en zelfs onwaarschijnlijk, dat oudere formatie's daar ontbreken, des te meer is de onderstelling, dat op Sumatra krijtge- steenten onder de voor palaeozoisch gehouden afzettingen zouden voorkomen, niets dan een bloot vermoeden, zonder eenigen wetenschappelijken grond. Dat op Sumatra echter door latere onderzoekingen in het geheel geen ge- steenten der krijtformatie zouden kunnen gevonden worden, wil ik hiermede natuurlijk niet beweren. 104 door een kalkcement. Пе kalksteenen bevatten gewoonlijk | eene groote hoeveelheid kwartsrolsteenen ingesloten, en daarbij s brokstukken van oudere gesteenten, hoofdzakelijk van diabaas, | echter ook van schiefer. Nemen deze brokstukken in grootte | en aantal toe, en vervult de kalk de rol van bindmiddel, dan | gaan de kalksteenen over in de zooeven genoemde breccién. De mioceene gesteenten daarentegen bestaan ook wel grooten- - deels uit mergels en kalksteenen, maar deze zijn samengesteld ; uit gruis van jongere eruptiefgesteenten, namelijk andesieten | en bazalten, terwijl de kwartszandsteenen hier gemist worden; - | treedt іп de mergels het kalkgehalte geheel terug, dan gaan 2 de gesteenten over іп zandsteenen уап andesietgruis. Іп de oudere tertiaire sedimenten (de еосеепе) is mij, ten minste | tot heden, materiaal, dat afkomstig is van andesieten en bazal- | ten, geheel onbekend. Het belangrijkste onderscheid ligt echter in de geheel verschillende versteeningen, welke de gesteenten der twee | groepen bevatten. Wel is waar zijn tot heden duidelijk | bepaalbare mollusken іп de oudste groep van West- en Midden-Java niet gevonden, maar een onnoemelijk aantal fora- | miniferen stelt ons voor dit gemis schadeloos. Пе eoceene ` mergels en kalksteenen bevatten namelijk millioenen nummu- | lieten, orbitoiden еп alveolinen; alveolinen worden in de | mioceene gesteenten van Java geheel gemist, nummulieten | (altijd met uitzondering van- Јодјакема, waarover hieronder | nader) eveneens. Orbitoiden komen zoowel in de mioceene | als in de eoceene lagen voor, maar in zeer verschillende soorten, en zelfs in verschillende subgenera. Пе еосеепе orbi- toiden hebben namelijk steeds rechthoekige mediaankamers, de mioceene daarentegen ronde of beter gezegd spatelvormige. : Dit merkwaardige onderscheid, waarop hier voor het eerst opmerkzaam wordt gemaakt, is zóó constant, dat mij onder. de honderden microscopische praeparaten van mioceene kalk- - steenen en mergels van Java (afgezien van Jogjakërta) më nooit één enkel is voorgekomen, waarin doorsneden van orbi- + 105 loiden met rechthoekige kamers gevonden zijn, en in de prae- paraten der eoceene kalksteenen trof ik tot nog toe slechts in. één microscopisch: plaatje eene doorsnede aan, die waar- schijnlijk tot een orbitoid met kleine spatelvormige kamers behoort. Komen zij dus in de eoceene gesteenten ook al voor, dan ziju zij er in ieder geval toch uiterst zeldzaam. Voor de ouderdomsbepaling der indische tertiaire lagen zijn dus de orbitoiden van het hoogste gewicht. Twee van de bedoelde eoceene terreinen komen voor in de residentiën Bagelen en Soerakërta. Hierin werden de volgende - Versteeningen gevonden. 1. Nummulites javanus, eene nieuwe soort in 4 variëteiten. Oppervlakte glad; na reiniging met zoutzuur ziet men soms fijne kromme lijnen. : Var. а. . (Soloënsis) bereikt een diameter van 55, bij eene dikte van 10 millimeter; is een dikke, meestal gewrongen schijf met stompen rand. Afgebeeld in Fig. 1% en 1^. Komt voor in kalksteen van het gebergte bij Wédi in Soerakérta (of Solo). Var. 2. Gelijkt uiterlijk veel op de Var. 2, wordt 51 millim. groot en 12 millim. dik, maar heeft minder tal- rijke omgangen. Komt voor in kalksteenen van de Bagélen. Fig. 2^ еп 2. Zij werden het eerst verzameld door den mijningenieur Fennema, later door den mijningenieur van Hevekerum. (Zie mijne Top. en geol. beschrijving van Sumatra's Westkust, 1885 , blz. 664 еп 665). Var. т. 15 veel dunner dan de vorige; bereikt een diameter van 57 bij eene dikte уап 6!5—7 millim. Heeft nagenoeg evenveel omgangen als ё, maar veel minder talrijke kamers. In kalksteen van de Bagêlen. Fig. 5^ en 5”. 24 ~ 106 Var. д. Is eene kleine dunne variëteit, met zeer onregel- matige omgangen. In mergels van de Bagelen. Niet afgebeeld. | Vorm der kamers en der niet zeer schuinsche , middelmatig sterk gebogen, kamerwanden komt in alle ‘variëteiten overeen. ` In een later geschrift zullen afbeeldingen van de inwendige structuur dezer nummulietensoort gegeven worden. Hier volgen de voornaamste eigenschappen. | | Grootste Aantal | Kamers | Aantal | Aantal {Kamers hoogte der € [Diameter en dikte Omgan- |іп { ош- |omgan- | omgan- |in} om- (kamers іп de) Centrale © 5 in millimeter. | 8° op |gang М) | gen op | деп ор |gangop | qwarsdoor- | kamer. = r= к= YT rc snede in bmm. | 5 mm. |7-8і mm. | 10 mm. | 10mm. inillim a | Мах. 55 x 10. klein tot Gewoonlijk: | 10—15 | 12—16 | 20 | 95—98 | 50—56 | 0.45, soms | onzicht- 98 x 0.60—0.70 | paar. 8 Мах. 51 x 12, (42) Gewoonlijk А 14 14—18 | 16—17 91 95? 0.23 idem. 94 x (7—8). 7 Max. 57 х (5—7). Gewoonlijk: | i5 | 9—10 | 16—47 | 21—99 | 16-20) оз — | Мет. 51 х (5—7 101: 21 X 4 3 16 x 4 10—12 | 10—19 | 16—18 | .— E 0.45 idem. а en 8 zijn dus dikke variëteiten met stompen rand, y еп $ dunne variëteiten met scherpen rand. 2. Nummulites (Assilina) spira, ng Roissy. Een zeer dunne soort; de omgangen, die naar buiten toe zeer wijd worden, zijn op de oppervlakte zichtbaar. Maximum diameter = 50 millim., dikte — 2 millim.; de kleinere exemplaren van 9—14 millim. zijn 112--2 millim. dik. Centrale kamer klein maar zichtbaar, kamerwanden recht (weinig gebogen) en steil op den omgang staande. Het aantal omgangen wisselt nog alaf; de buitenste worden soms 1!,—2 millim. hoog, waardoor 107 tusschen r —5 еп г==15 mm. het aantal omgangen hier be- trekkelijk zeer weinig toeneemt. Gemiddeld vindt men: op r— 5, 0 — 7 (in fijne exemplaren tot 10). op г--10, 0 = 10. op, r— 15, 0 = 14—15. Het aantal kamers in !/, omgang bedraagt bij r — 5 mm. ongeveer 10, in de vier buitenste omgangen 11 tot 17. In de dwarsdoorsneden is te zien dat de omgangen hier zonder tusschenruimlen op elkaar rusten, waarin het voorname verschil tusschen assilinen еп nummulieten gelegen is. Deze soort komt volgens afbeelding en beschrijving geheel overeen met de door р'Акснтас beschreven X. spira, ре Roissy. Komt voor in kalksteenen van het gebergte bij Wedi (Solo). 5. Nummulites Bagélensis 1. Ben nummulietenpaar, bevat- tende 2 soorten of variëteiten, alleen onderscheiden door eene groote en eene kleine centrale kamer. Diameter =6, dikte = 2 millim. Aantal omgangen = 5—6. Komt bij willioenen voor in de kalksteenen van de Bagelen. +. Nummulites Bagëlensis ІІ. Een nummulietenpaar, bevat- tende eveneens 2 soorten, onderscheiden door eene groote en eene kleine centrale kamer. Diam. = 5, dikte = 11, —2 millim. Omgangen — 6. Dit paar heeft dus ор een tweemaal kleineren Slraal evenveel omgangen als het paar І. Onze XN. javanus var. В, waarmede de N. Bagëlensis П voorkomt, heeft ор r= 1, millim. оок 6—7 omgangen, zoodat de exemplaren van het paar N. Ва епзіз Il, die eene kleine centrale kamer hebben, waarschijnlijk jonge exemplaren van de N. javanus var. Ё zijn. In de andere soort met een groote centrale kamer moet men dan waarschijnlijk de zooge- naamde homologe soort van den N. javanus var. P zien. Ook dit paar komt bij millioenen in de kalksteenen van de Suis voor, die er dikwijls geheel mede zijn opgevuld. ` Orbiloides papyracea, Bous., Var. javana, minor. Een Ше Ше іп inwendige structuur met de 0. papyracea over- eenkomt, maar belangrijk dikker is dan deze soort. Men 108 schijnt echter langzamerhand ook dikkere variëteiten tot deze | soort gerekend te hebben; zoo is o. a. in Mepricorr en BLANFORD'S Manual of the Geology of India, Part П, Plate XV, fig. 7,7%, eene 0. papyracea afgebeeld, die bij 57 millim. doorsnede 6 — millim. dik is. Groote gladde schijf, soms fijnkorrelig door uiterst fijne Г puntjes of knobbeltjes, die met de loupe te zien zijn. Diameter — 55, dikte = 51/,—6 millim. als maximum, ge- woonlijk D = 20—50, d = 5—51/, millim.. Bij microscopisch onderzoek blijkt het dat de lengte der mediaankamers hier van het centrum naar den rand grooter wordt, en op een afstand r—5 milim. van het centrum | 0,10—0,15, als maximum soms 0,20—0,25 millim. bedraagt. | De breedte is gemiddeld 0.04 millim. Meer nabij het cen- trum wordt deze afmeting steeds kleiner, zelfs tot 0.01 millim.; de centrale kamer 15 hier ook zeer klein, maar in mijne microscopische plaatjes niet gezien, omdat het uiterst | moeilijk is, het centrum juist te treffen. Van den О. discus | Бйтім. (die eveneens als de 0. Fortisi, p'Ancu. еп 0. Prati, Menge met de 0. papyracea vereenigd wordt) vind ik mede- gedeeld, dat de centrale kamer groot is , hetgeen ik voor eenige exemplaren van de 0. Portisi, die ik uit het Muséum d'histoire naturelle te Parijs ontving, bepaald kan tegenspreken. Ook deze hebben een zeer kleine centrale kamer, en de afstand der cyclische omgangen, dat is de lengte der kamers,iseerst | zeer gering en neemt van het centrum naar den rand tot 0.12 millim. toe. Eén van de mij als O. Fortisi gezonden exem- E plaren bleek bij onderzoek eene groote centrale kamer te be: | zitten, maar dan ook tot eene andere soort te behooren. Dergelijke verwisselingen kunnen ook bij de 0. papyracea Ec S EAR plaats gevonden hebben, vooral omdat de orbitoiden, zooals ik | straks nader zal bespreken, altijd in twee soorten schijnen voor te komen, waarvan de eene een kleine, de andere een | groote centrale kamer heeft. De javaansche orbitoid is wel waarschijnlijk identiek met de i ues Macc OS E Aa e den 109 van talrijke vindplaatsen beschreven 0. papyracea, maar om de groote dikte houd ik ze gescheiden als Var. javana, en ik voeg hieraan nog minor toe, omdat er op Java nog een veel grootere orbitoid voorkomt, die alleen door de afmetingen van де Bagêlen’sche te onderscheiden is. De beschreven soort komt zeer talrijk voor in de mergels en kalk- steenen van de Bagélen samen met nummulieten en alveolinen , en іп kalksteen van het gebergte bij Wêdi, met nummulieten. 6. 0. ephippium, Зенготн. Var. javana. Deze zadelvormig gebogen orbitoid wordt gewoonlijk als eene zeer dunne schijf beschreven (dikte 1 millim.), de exemplaren , die ik uit Frankrijk ontving, zijn echter bij een diameter van 9 millim. reeds 27, millim. dik; onze javaansche exemplaren bereiken bij 14 millim. in doorsnede, zelfs 51, — 4 milim. dikte, om welke reden ik ze als eene Var. javana van de hoofdsoort onderscheid, te meer omdat het mij bij het vergelijken gebleken is, dat de bestaande beschrijvingen en afbeeldingen van orbitoiden aan volledigheid te wenschen overlaten. Eene hoofdzaak toch is de wijze van groei, de toename of afname van den afstand der opvolgende cyclische omgangen; daartoe moet de lengte der kamers opgegeven worden nabij het centrum en meer nabij den rand, en moet in de figuren minstens een sector , die van het centrum tot den rand reikt, geteekend worden. In de plaats daarvan wordt meestal alleen maar opgegeven hoe lang de kamers zijn op 5 millimeter afstand van het centrum en hoe de verhouding van de lengte tot de breedte der kamers is, juist twee eigenschappen, die niet zelden in éénzelfde exem- plaar in verschillende richtingen verschillen. Van enkele soorten vindt men zelfs niet opgegeven of de centrale kamer groot of klein is; misschien wordt stilzwijgend aangenomen dat die altijd groot is, maar dit is dan ten onrechte, zooals wij hier- boven bij de fransche O. Fortisi en onze 0. papyracea zagen. Onze exemplaren zijn glad en worden van den rand naar het midden toe gelijkmatig dikker; met de loupe zijn soms puntjes Waar te nemen. Deze twee eigenschappen onderscheiden de 110 0. ephippium van de 0. dispansa, Sow., want de laatste heeft | | een dunnen rand en in het midden een knopvormige verdik- | | king; daarbij zeer duidelijk zichtbare puntjes of korreltjes. De 0. ephippium, die in de alveolinenmergels van de Bagilen | E en de nummulietenkalken van de Pagélen en van Solo optreedt, is meestal sterk gebogen; daarbij komen soms zwakker gebogen tot bijna plat-lensvormige exemplaren voor. Afbeeldingen zullen later gegeven worden. De centrale kamer is hier zeer groot, meestal 1 millim. in < doorsnede. Daaromheen komt in de mediaanlaag een éérste ring , met kamers die dadelijk zeer lang zijn , namelijk 0.10--0.19. millim. lang bij 0.05—0.04 (soms 0.05) breed. Verder van het centrum worden hier de kamers niet langer, maar blijven even groot, of worden in den regel zelfs korter, zoodat zij — өр 5 millim. van het centrum meestal 0.05--0.06 millim. lang | bij 0.05—0.04 millim. breed zijn, en slechts als uitzondering | eene lengte van 0.10—0.12 mm. bereiken. Door deze eigen- schap onderscheidt zich de 0. ephippium geheel van де 0. ' papyracea. Daar in de bestaande beschrijvingen van de 0. ephippium nergens melding gemaakt wordt van de wijze waarop de lengte der kamers van binnen naar buiten verandert, heb ik eenige exemplaren van de 0. ephippium uit Frankrijk onderzocht, еп hierbij geheel hetzelfde gevonden als bij de javaansche soort. | De binnenste kamers zijn reeds 0.08 —0.10 millim. lang en | 0.04— 0.05 dik; de buitenste worden niet langer, maar blijven E 0.08 millim. of worden zelfs 0.06 millim. lang. Er is dus | X . volgens mij geen bezwaar beide soorten te vereenigen. —À ------------- Deze twee orbitoidensoorten komen zoowel in de Pagélen | als in Solo steeds samen voor; zij vormen als het ware één paar, waarvan de kleinere soort eene groote , de groote soort een | kleine centrale kamer bezit, terwijl zij overigens in den vorm der | kamers groote gelijkenis vertoonen; alleen de verandering in 111 lengte der kamers van binnen naar buiten is een belangrijk - onderscheid. Dergelijke paren komen ook, zooals men weet, onder de nummulieten voor, die men gewoon is als homologe soorten (of als dimorph?) te beschouwen. Ik kom hieronder nog op deze kwestie terug. 7. Alveolina javana, conf. A. ellipsoidalis, Scmwaczn. Fig. 4—7, a. en b. Zoowel de kalksteenen als de mergels met nummulieten en orbitoiden van de Zagélen bevatten eene fraaie alveolinensoort in talrijke exemplaren; uit de harde kalksteenen zijn zij niet in hun geheel los te breken, uit de zachte mergels daarentegen wel. Daar van Java nog geen alveolinen bekend zijn en zelfs van geheel Nederlandsch-Indië nog geen goede teekeningen van deze versteeningen bestaan, zal ik dit petrefact hier eenigszins uitvoerig beschrijven. De afbeeldingen der inwendige structuur kan ik tot mijn leedwezen eerst later geven. 1 De Bagélew'sche alveolinen zijn meestal rechte langwerpige lichamen, aan de einden min of meer spits afgerond, maar niet scherp toegespitst, ook niet plat afgesneden, zoodat de lengtedoorsnede den vorm eener platte ellips heeft, terwijl de dwarsdoorsnede den cirkelvorm vertoont. Er komen echter ook individuen voor, die in de richting der lengteas zwak gebogen Zijn, maar altijd slechts weinig; andere weder zijn min of meer plat gedrukt, zoodat de dwarsdoorsnede niet cirkelvormig maar ellipsvormig is. Dit zijn echter uitzonderingen. Voor het bloote oog zijn alleen weinig gebogen lijnen te zien, die de uiteinden verbinden; zij zijn bij de volwassen exemplaren 12 in aantal; met de loupe bemerkt men loodrecht op deze lijnen беп groot aantal fijne lijntjes, de begrenzingen der kamertjes. De afmetingen zijn: Maximum lengte — 9—10 millim. * dikte == 3—4 millim. Gewoonlijk: 1—4—9; 4-:2--5 millim. Noemen wij r de halve dikte, den straal der grootste dwars- doorsnede , dan komen: 112 іп de gewone in de zeer fijn ge- op: exemplaren: wonden exemplaren: | r = 0.5 millim. 0—5, 4 of 5 s 2 96 » 0-7 Е т 50,15 » | 0—$8—9. 0 — 12—15. "cp => 0 15 | oi vett » 0=15 d r-—T1.5 » О — 17—18 — rz » 0--9> — TIT 9 0—41—245 — "= 785 » pou 0 = 27. EE » US — Het grootste aantal omgangen bedraagt dus bij de gewone | exemplaren 25, bij de zeer fijn gewondene 27. Пе hoogte г. der windingen of omgangen bedraagt dus gemiddeld 255 = 0.08 г. millim., maar zij zijn niet alle even hoog: de binnenste zijn - gewoonlijk iets nauwer dan de buitenste, de eerste 0.07, de | laatste 0.09 tot 0.10 millim.; bij 0.09 millim. komt meestal 2 0.04 op de dikte der schijf, 0.05 op de tusschenruimte, | echter worden die afmetingen ook wel eens 0.05 en 0.06 millim. Bij sommige individuen is de 5e, 4 en 5e omgang bijzonder wijd, veel wijder dan de voorgaande twee, maar ook wijder dan de volgende, die weder gemiddeld 0.08-0.09 — hoog worden. Іп die breede omgangen is de tusschenruimte | der schijven niet grooter dan elders, maar de schijven zelf worden 0.08—0.15 millim. dik. De centrale kamer is in goed geslaagde microscopische E. plaatjes altijd duidelijk zichtbaar, in de dwarsdoorsneden | meestal cirkelvormig, 0.15 millim. in doorsnede, in де lengte- | doorsnede ellipsvormig, 0.15 X 0.20, als uitzondering zelfs | 0.50 х 0.55 millim. in doorsnede. De omgangen zijn door weinig scheidingen (5 tot 12) in | | lange kamers of afdeelingen verdeeld; deze wanden corres- | pondeeren met de lange stralen of lijnen op de oppervlakte, — welker aantal bij de volwassen exemplaren ook ongeveer 12 _ neg а RM Sr 00 IDEO Ала ај cafe 5 NEEN Kë ek (ole ee 115 bedraagt. De wanden zelf zijn recht, staan scheef op den omgang, zijn 0.01 millim. dik, en aan hun benedeneinde geopend, zoodat de verschillende afdeelingen met elkaar communiceeren. | De lange kamers of afdeelingen zijn loodrecht op de richting der lange as (omwentelingsas) in talrijke kleine kamertjes verdeeld, welker aantal, in de buitenste omgangen, bij 8 millim. lengte, in één omgang ruim 125 bedraagt. De be- grenzing der kamertjes is aan beide zijden rechtlijnig door tamelijk dikke wanden (0.02 millim. dik); van boven en beneden worden zij natuurlijk begrensd door de omgangsschijven , zoo- dat de doorsnede der kamers soms rechthoekig wordt. Dit is echter eene uitzondering, want gewoonlijk zijn de kamertjes beneden en niet zelden ook van boven afgerond, zoodat zij in doorsnede den cirkel- of ellipsvorm bezitten. In iederen omgang is slechts ééne reeks kamertjes, en niet meerdere boven elkan- der, zooals bij de levende alveolinen het geval is. Wel ziet men op enkele punten tusschen twee opvolgende omgangen schijnbaar twee reeksen kamertjes boven elkaar, maar dit is alleen het geval op die plaatsen, waar zich tijdelijk een omgang tusschen de twee opvolgende omgangen inschuift, en waardoor ` in plaats van ééne, twee tusschenruimten van de halve hoogte gevormd worden, ieder met ééne rij kamertjes. Onze alveolinasoort gelijkt uiterlijk zeer ор de door Sciwaern beschreven A. tf. oblonga n'Ors. іп Palaeontographica , Band ХХХ 1885, p. 99, Taf. XXV, Fig. 5, die 7.2 millim. lang wordt (). Maar de inwendige structuur is geheel an- ders; onze soort is veel fijner gewonden en gelijkt hier- 8) Deze soort zal intusschen wel niet met de A. oblonga te vereenigen zijn, welke Gümser in zijne Beiträge zur Foraminiferenfauna der nord- alpinen Eocüngebilde, 1868 p. 27, Taf. І, Fig. 6 beschrijft en afbeeldt; deze soort wordt slechts 4.7 millim. lang en is aan de einden veel platter еп stomper afgesneden dan de Egyptische soort. GüwsEL noemt deze soort А. oblonga, Пезнахез, en haalt daarbij (p. 27 1. c.) аап: 1828 (Ann. des scienc. natur. XIV, р. 232). Dit is foutief en zal wel moeten zijn: A. oblonga, ('Овв. 1826 (Ann. des scienc. nat. VII, p. 306, N°. 4 114 door. zeer op de eveneens door Уенуулсен beschreven А. ellipsoidalis (1. c. p. 96, Taf. XXV Fig. 1), welke echter weder in grootte (5.5 millim.) en uiterlijken vorm niet met de javaansche soort overeenkomt. Scnwacer geeft op (р. 97), dat de A. ellipsoidalis bij een dwarsdoorsnede van 2.5 millim. (r— 1.25) 15—18 omgangen heeft, hetgeen met А. javana overeenkomt. Intusschen schijnt Зенуглсев -eene soort afkomstig van Nieuw Guinea onderzocht te hebben (1. с. р. 97), die, zooals het mij toeschijnt, waarschijnlijk met de А. javana identiek is, en die hij niet met de A. ellipsoidalis vereenigt, omdat deze minder kamers heeft. Dit onderscheidingsteeken gaat echter voor de door mij onderzochte javaansche exempla- ren niet door, daar de Egyptische soort volgens ScuwAGER 10—12, de javaansche soort in de buitenste omgangen ook 12 kamers vertoont. Ik vereenig ook onze soort voorloopig niet met de A. ellipsoidalis, waarvan zij zich voornamelijk door de veel grootere lengte, en door de grootere centrale kamer onderscheidt, ofschoon beide soorten overigens zeker groote gelijkenis bezitten. De door боуғеввү (Transact. geol. Soc. 2* Ser. Vol. V, Plate XXIV fig. 17,17") afgebeelde A. (Fasciolites) elliptica. wordt bij 11.5 millim. lengte 6'/; millim. dik, en is dus veel dikker dan onze soort. Andere alveolinensoorten van de Bagélen. Іп microscopische kalkplaatjes van de Вадбећ vond ik naast de A. javana nog doorsneden van 2 andere soorten, waarvan de eerste meer, de laatste minder omgangen dan deze soort bezit. De eerste vertoont in dwarsdoorsneden 9 omgangen op slechts 0.5 millim. straal, de andere slechts 4 omgangen op r==0.75. Beide waren niet nader te bepalen. Alveolinen van andere plaatsen in den Indischen Archipel. Java. Behalve uit de Bagèlen zijn van Sede nog geen alveolinen bekend. Sumatra en Borneo. Ook van deze twee eilanden kent men nog geen fossiele alveolinen. = 115 Timor. Een gesteente van Timor, liggende in het Kabinet van het Mijnwezen te Batavia, Mus. N°. 150, bevat twee alveo- linensoorten, die echter alleen in microscopische kalkplaatjes konden onderzocht worden. А. javana. De langwerpige soort wordt in mijn plaatjes 4 millim. lang en 1.6 millim. dik. Op r==0.8 komen 9 om- gangen. Dit kan een jong individa van onze A. javana zijn, maar in mijne praeparaten komen volwassen individuen niet voor. A. Timorense. Talrijke exemplaren zijn. 4.8 millim. lang en 2.7 millim. dik, dus veel dikker-dan A. javana. Zij hebben op r-—1.0 mm. 0—6—7 г=12 » 0--9 Kamers + 7; onderafdeelingen in den r—1.25 » 0—10 buitensten omgang = 100. r—1.55 ». 0—11. Deze soort heeft dus veel minder omgangen dan de A. javana. Het is waarschijnlijk dezelfde soort, die Martin beschrijft en afbeeldt in: Sammlungen N°. 2, p. 70 en 75 en Taf. Ш Fig. 9, uit kalksteen van Nieuw Guinea еп Soëk, die volgens hem 4 millim. lang wordt en 12 omgangen heeft. In eene nummulietenkalk bij Baung in Amarasi (2. УУ. Timor) vond Wicmwasw alveolinen, 6 millim. lang en 5 millim. dik. Afbeeldingen zijn nog niet gepubliceerd. (Martis, Die Kei-Inseln ete. Tijdschr. Aardr. Gen. 1890. Separaatafdruk p. 50.) Nieuw Guinea en Soëk (of Sowek, eiland in de Geelvinksbaai). Zooals boven werd medegedeeld onderzocht Scnwacer eene alveolinensoort van Nieuw Guinea, gelijkende op A. ellipsoidalis, Maar daarmede niet identiek. Eene tweede soort is waar- schijnlijk de A. Timorense, en door Martın in de Sammlungen in doorsnede afgebeeld, zooals boven is opgegeven. Kei-eilanden. Op Groot-Kei komt een kalksteen voor ut alveolinen. (Martin, Sammlungen N°. 2, p. 75 en in Die Kei-Inseln | etc. Tijdschr. Aardr. Genootschap 1890. Separaat- afdruk р. 5). Timor, Kei, Nieuw Guinea, Soëk en Java zijn tot heden de eenige савд van den Archipe, lwaar alveolinen zijn аап» 116 getroffen. Dat deze versteeningen op Java niet zouden voor- komen, zooals Martın onderstelt (Die Kei-Inseln 1. с. p. 29 en 55) en waaraan hij zelfs groote beteekenis hecht, is dus niet juist. De mergels met nummulieten en orbitoiden van Jogjahérta. In het westelijk gedeelte van de residentie Jogjakerta komt | aan den voet van het hooge grensgebergte met de residentie | Bagélen een zanderige mergel voor, waarin sedert lang num- mulieten en orbitoiden bekend zijn. De ligging dezer mergels is niet zeer duidelijk , het contact met de aangrenzende mioceene zandsteenen, mergels en mergelkalken is niet goed ontbloot, | maar daar de mioceene lagen in het algemeen flauw naar | zuid, de nummulieten-mergels vrij steil naar west en noordwest invallen, is het waarschijnlijk dat de laatste onder de mioceene gesteenten van het grensgebergte liggen, en dus eene zeer diepe stelling in de reeks der tertiaire afzettingen d .innemen. Ор eene reis, die ik in 1890 deed, zijn deze lagen 2 OU Hn WR e uoc > ` AN, i: xs me Eadem Lir orar er orate EC MER RUE Ue ҰЛЫМА АА Ан гы dolore RARE үл en hunne ligging nog eens nauwkeurig nagegaan en thans houd _ ik het er voor dat ze aan de basis der aldaar zichtbare lagen liggen. De mergels bevatten, behalve een tal van mollusken еп enkele echiniden, een buitengewoon groot aantal nummulieten en orbitoiden, waarvan de laatste hier uitvoerig zullen besproken worden, terwijl afbeelding en volledige beschrijving der num- | mulieten tot eene latere gelegenheid moeten uitgesteld worden. | De nummulieten der Jogja-mergels behooren tot 5 soorten; | respectievelijk 20 х 4'/,, 10 x 5 en (5-6) х (2—2!/5) millim. — lang en dik, De eerste en de derde zijn beide gekorreld en vor- e men waarschijnlijk één paar, waarvan de eerste eene kleine, | de laatste eene groote centrale kamer bezit. De tweede soort г is ор de oppervlakte niet gepunt, maar alleen met kromme | * lijnen voorzien; waarschijnlijk komt in de Jogju-mergels г. 117 ook де homologe nevenvorm van dezen nummuliet voor, maar deze is door mij nog niet gevonden. De eerste en de derde soort zijn door mij eerst aangevoerd als N. laevigata еп N. Lamarcki. (Die Tertiärformation v. Sumatra, Palaeontographica, Suppl. IH, Theil II, 1885.) Later gaf Martin (Sammlungen Kean 109 — 112 en Taf. V, Fig.8 -— 11) beschrijving en afbeelding van deze versteeningen, waarvan hij door mij enkele exemplaren ontving. Hij noemt de kleine num- muliet №. Jogjakértae, waarmede ik mij vereenigen Кап, of- schoon het onderscheid met de N. Lamarcki niet zeer groot is. Wat echter zijne figuur N°. 8 van den grootsten Jogja- nummuliet betreft, zoo kan ik deze, indien de figuur ten minste goed is weergegeven, alleen als een groote uitzondering onder de individuen dezer soort beschouwen en geenszins als ten normaal exemplaar. Want vooreerst zijn de kamerwan- den der door mij onderzochte exemplaren niet zoo recht en Slaan ook niet altijd zoo steil op den omgang als Martin het leekent, maar bovendien komt het aantal omgangen іп het geheel niet overeen. Dit bedraagt namelijk in de meeste Exemplaren gemiddeld : | op г--5, mm. 0— 12. ка а и ИК rrz9. a 0-18-18. j terwijl Martın op г = 9 slechts 15 omgangen opgeeft (1). De door mij onderzochte exemplaren hebben groote gelijkenis ——— (!) Dit gaf mij aanleiding om te beweren (Tertiürformation v. Sumatra П, 1883, р. 9) dat het eenige exemplaar, dat Мавтіх van mij ontving еп afbeeldde, van de door mij onderzochte exemplaren derzelfde soort afweek, en dit is werkelijk het geval, zooals ik hierboven reeds aantoonde en later met afbeeldingen nog nader zal gestaafd worden. Dat Mun mijne opmer- king zóó opvat (Sammlungen N°. 15, p. 351, noot 2) als zou ik beweerd hebben dat »das Material an Nummuliten” hetwelk hij onderzocht, niet identiek zou geweest zijn met het door mij onderzochte, terwijl hij toch Zijn nummuliet van mij ontving, bewijst alleen dat hij niet goed gelezen of niet goed begrepen heeft wat ik schreef. Ik heb over het Material an Nummuliten" in het geheel niet gesproken. ; в 118 met de М. laevigata Lam., welks kamerwanden niet regel- matig gebogen en gelijkmatig geneigd zijn, zooals p’Arcutac ten onrechte zegt, maar integendeel meestal vrij recht zijn en steil op den omgang staan, zooals САВРЕХТЕВ juist at ` beeldt (Quart. Journ. ој the geol. Soc, Vol. VI, 1850, Plate. Ш, fig. 2) en ik bij microscopisch onderzoek van exemplaren 1 uit het Muséum d'histoire naturelle te Parijs ook heb beves- tigd gevonden. De vorm en helling der kamerwanden schijnt juist bij de N. laevigata niet zeer constant te zijn, zonder dat men hier duidelijke variëteiten kan onderscheiden. Het eenige waardoor onze soort van de europeesche N. laevigata afwijkt, is het sterker gepunte uiterlijk der оррег- vlakte, en het iets grooter (niet kleiner) aantal omgangen op denzelfden straal, want terwijl de europeesche soort op r = 10 19 omgangen heeft, bezit de onze op r— 9 reeds evenveel omgangen, en op den volgenden millimeter komen dan gewoon- lijk nog 4 of 5 zeer lage omgangen, zoodat het aantal bij — r—10 tot 24 klimt. Onze soort heeft ook veel overeenkomst met de N. javana | Var. 2, zoowel in aantal omgangen als in aantal kamers, en is wellicht als eene 5° variëteit van onze N. javana met steilere kamerwanden te beschouwen. Het verdient voorzeker opmer- king dat in Europa de М. laevigata met де N. Lamarcki als één paar wordt opgevat, (Murmer Снагмав, Bulletin de la Soc. geol. de France, 5% série, tome ҮШ, 1880, p. 501) terwijl wij hier in de Jogja-mergels twee soorten als paar terug vinden, die de bovengenoemde in ieder geval zeer nabij staan. De tweede, gestreepte soort van Jogja is door mij N. Nang- | goelani genoemd, (naar het distrikt Nanggoelan). Behalve deze nummulieten verdienen de orbitoiden hier bijzon- | der de aandacht, niet alleen omdat zij de grootte van 50 millim. bereiken, maar ook omdat zij, evenals de nummulieten uit deze mergels, door verhitten en bekloppen zeer fraai in twee helften te splijten zijn, waardoor de inwendige structuur bier 119 уап. де centrale kamer tot aan den rand bijzonder goed te bestudeeren is. Onder deze orbitoiden komen twee soorten voor, die, wat de inwendige structuur betreft, geheel of ten minste zeer nabij, mel de twee orbitoiden-soorten van de Zagélen overeenstem- men. Hun afmetingen en de uiterlijke kenteekenen zijn echter verschillend genoeg, om ze als afzonderlijke soorten of variétei- ten gescheiden te houden. 