Académie royale des sciences, des lettres et des beaux-arts de Belgique. Bulletins d l'Académie royale des sciences, des lettres et des beaux-arts de Belgique
( 235 ) vatioQ. La publicity des d^bats, la solennit^ du jugemcnl, la recommandation de rendre une justice ^gale au citoyen et k Tetraoger, Texistence d'une amende depassant les proportioos du dommage materiel, d^nolent ud premier pas dans les voiesde la science. D'autre part, des lois plus ^lev^es et plus completes devaient r^sulter ud jour de la perception nette etclairedu but que le l^gislateur doit s'efforcer d'aiteindre, jointe au sentiment vif et profond de Texcellence de la justice et de la grandeur des bienfaits qu'elle r^pand sur les peuples qui ne s*^cartent pas de ses imp^rissables d^crets (1). Mais, ici m^me, combieu les poetes grecs ne sont-ils pas inferieurs au legislateur inspire des H^breux, disant aux descendants de Jacob, plusieurs Slides avant la naissance d'Homere : c Rechercbez ar- p demment la justice; ne vous d^tournez ni k droite, ni 9 k gauche; n'ayez point d*^gard k la quality des per- 9 sonnes Maudit soit celui qui viole la justice dans la » cause de I'etranger, de la veuve et de Torphelin. Maudit 1 soit celui qui rcQoit des presents pour r^pandre le sang » innocent (2)! j> A. quelle distance ne sont-ils pas d^- pass^s par le legislateur myst^rieux de I'lnde br^hmanique, quand celui-ci, exaltant la mission providentielle du G^nie du ch^timent, fait ressortir, avec une admirable Eloquence, la grandeur du r6le que la justice criminelle est appelee k jouer au milieu des institutions nationales (3). Dans Fordre religieux , les Grecs d'Hom^re et d'H^siode (1) Voy. ci-dessus, pp. 199 et 202. (2) Deut4ronome, XVl, 18-20; XXVII, 19-23. Voy. mes i^tu des , cil., 1. 1, pp.200 et suiv. (3) Lois de Manou, VII, 14-21 , et mes Etudes, cit., t. I , pp. 10 et suiv. ( 236 ) etaient parvenus k combiner un vaste systeme de repres- sion, oi toutes les exigences Etaient prevues, ou lous les details se trouvaient r^gl^s, depuis la police judiciaire qui constate le d^lit jusqu'^ I'inlervention inevitable du juge qui en assure le ch^timent. Comment ces memes Grecs, places sur le terrain de la vie pratique , n'avaient-ils trouve que les coutumes incoherentes, rudimentaires, que nous venons d'esquisser? Ce phenom^ne n'est pas rare dans This- toire de la legislation. Bien souvent les id^es s^ei^vent at la lumiere p^n^tre dans Tune des spheres du droit, pendant que les t^nebres et la barbaric continuent k regner dans toutes les autres. Mais cette situation n'est que transitoire. Tdt ou tard le mouvement se d6veloppe , Tesprit de critique gagne du terrain et la legislation tout entiere entre reso- lilment dans la voie des reformes. C'est Tune des intirmites de Tesprit humain de ne jamais apercevoir la verite dans toute son etendue. Presque tou- jours, la science et le progres sont le'resultat d'efiforts seculaires, et la seule gloire que cbaque generation puisse ambitionner, c'est d'ajouter quelques pierres a un edifice qui doit grandir sans cesse et dont elle ne pent pas meme entrevoir les proportions definitives. Nil sine magno Vita labor e dedit mortalibus (1 ) ! (1) Horace » Satires ^ liv. I, s. 9. ( 237 ) Hebberechts-Godshuis , gewoonlijk Schreiboom genaamd; notice par M. Frans De Potter. Van lieverlede verdwijnen in ons land de instellingen van liefdadigheid , door de vroomheid en de edelmoedig- heid onzer middeleeuwsche voorouders opgericht. Thans, dat een der oudste en nuttigste gesticbten van dit slag in de stad Gent opgehouden heeft le bestaan, komt bet ons voor, dat de tijd gekomen is eene historische scbets op te hangen van dit afgescbafte godshuis, gedurende meer dan zes bonderd jaren de scbuilplaats des beboeftigen ou- derdoms. In 't S'-Pietersdorp te Gent bestonden er vroegertijds twee bospitalen : een voor ouderlingen, en een voor beboef- tige zieken. De Spieghel van de eerweerdighe heeren pre^ taeten van de oude, wytvermaerde ende exempte abdye van Sente Pieters, door M"" Cornelis van der Meere, advocaat in den Raad van Ylaanderen en grii&er van 't opperleen- hof van S*-Pieters, in 1682 opgesteld, meldt dat eene.dezer wijkplaatsen , in de XIV* eeuw door Jan Wort opgericbt, onder den naam van 't Hospitael van den H. Geest bekend was. Het andere, geslicbt om oude lieden te ontvangen, en doortrekkende pelgrims gedurende drie dagen te ber- bergen, zou, volgens Sanderus, te danken zijn aan eenen rijken Gentscben poorter, Jan Hebberecht, naar wien bet zijnen naam zoude gekregen bebben [Flandria illustrata,l). De ridder Dierigkx, in zijne Memoires sur la ville de Gand, en al de andere scbrijvers, die over dit bospitaal bandel- den , zegden dit getrouwiijk na. \ ( 258 ) Men veroorlove ons dit feit , althans voor een deel , id twijfel te trekken. Dat M'' Cornelis van der Meere de sticbtiog aan Jan Hebberecht toeschrijft, hoeft niet te ver- wonderen : te zijnen lijde,immer$,was de genoemde wijk- plaats voor beboeftigen sedert lang onder den naam van Hebberechts-Godshuis bekend^ en de familie Hebberecht, die sedert de middeleeu\¥en iii Gent verbleef, was toen nog begoed. Wat Sander us belreft, naar alien schijn heeft deze, bij 't opstellen zijner historische schets van Gent, CoRNELis VAN DER Meere eenvoudig nageschreven. Er zijn twee redenen, welke ons doen aarzelen Jan Hebberecht als sticbter van het godshuis te erkennen : de eerste is gegrond op het feit, dat volgens de oudste oor* konde met betrekking tot de instelling, en die tot het jaar 1260 opklimt, het bestuur toen reeds der S^-Pietersabdij toebeboorde. Inderdaad , de charter van gemeld jaar, in- houdende dat de verzorgers van 't hospitaal vijf bunder bouwland te Deurle gekochl hadden, zegt duidelijk, dat die aankoop met de toestemniing des prelaats geschied was, en behelst geen woord , hetwelk grond laat om te onder- stellen, dat een derde persoon er gezag of toezicht over had (I). De tweede reden , onzes dunkens niet minder geldig dan (1) (1 Universis praeseDtes litteras inspecturis, Gerardus domiDus de Bodes , miles , et Mabilia ejus uxor domina de Wlndeke et de Weda , sa- lutein in Domino. Noverit universitas vestra quod provisores bospilalis villae sancti Petri Gandensis, noslro interveniente consensu, emerint justo et legitime praetio mediante, erga' Walterum de Walenbeke, ad opus dicti hospitalis , quinque bonaria terrae arabilis jacentis in parochia de Dorle in loco qui dicitur Hameeds.... » (1260). ( Charters der St-PietersaJbdij. Provinciaal archief van Oost-Vlaanderen.) ( 239 ) de voorgaande , om alle denkbeeld nopens eenen wereld- lijken stichter uit te sluiten, is, dat ten jare 1269 het bos- pitaal aangeduid wordt onder eenen naam, naar welken de familie Hebberecht zelve den haren bekomen heeft : « Jo- » bannes de Scalda, divina permissione abbas sancti Petri » Gandensis, totusque eonventus ejusdem loci coiices- D simus hospitali Hecberti, in villa nostri existenti... — » In eene andere oorkonde, van den 21 September 1275, leest men : « Hospitali sancti Ecberti (1)... » Dit laatste stuk neemt, onzes inziens, alien twijfel weg. Er kan bier geene quoestie zijn van eene familie Hebberecht, niaar wel van een den H. Egbert toegewijd gesticbt. En inderdaad ! niet alleen is Hebberecht de Nederlandsche vorm van Eg- berlus, maar, afgaande op den grafzerk van Jan Hebbe- recbt, veelks opscbrift wij verder mededeelen, kan deze bezwaarlijk ais stichter aangemerkt worden, aangezien hij eerst in 1527 stierf , en dus niet in 1274 kon heilig ver- klaard zijn.... De sticbtingsakte van bet bospitaal^ is niet tot ons ge- komen ; altbans zij is in geen der cartulariums der S*-Pie- tersabdij overgescbreven, noch maakt het onderwerp eener charter van gemeld sticht uit. Hoeft dit te verwonderen? Er zijn meer leemten in de archieven der S*-Pietersabdij , hoeveel daar ook van zij overgebleven. De volgende aan- teekening van Cornelis van der Meere, met betrekking (1) •« Universis.praesentes litteras inspecturis Theodoricus divina per- missiona abbas totusque couventus sancti Petri Gandensis, saiulem in Domino. Noverint universi quod nos tenemur annuatim hospitali sancti Ecberti in tribus et dimidio modiis tritici , talis quale mplendinum dictum Glapscietein communi lucratur de jure... Datum, anno Domino MCCiLXXV, in die beati Mathei apostoli et evangelisti. » (Voormelde charters.) 1 ( 240 ) tot den oorsprong, is bloot als een verzinsel te beschouwen — immers de steller daarvan had slecbts eenen blik in 't archief der abdij te slaan, om van de ongegroDdheid zijner bewering overtuigd te zijn. « Het voorzegde hospitael, » (zoo lezen wij in ziJQ werk), c hecft zyn beginsel geDomeD » ten jaere 1402, wanneer den prelaet van S*-Pieters, on- j> derhoort hebbende dat er differente arme lieden door de j> groote koude ende ellende by nachte op strate gbestor- > ven waren, ghedreven synde door conapassie, beeft doen » oprechten op syne jurisdictie , ter plaetse, alwaer stont » het cruyce van den H. Hegbertus,een hospitael ter eeren i> van den H. Geest ende van de H. Moeder Gods Maria, > alwaer hy uyt mededoogentheid heeft beginnen I'aen- » veerden eenige der ellendigste menseben.... » De ridder Dierigx, wiens haat tegen de kloosters nit zijne, onder bloot historiscb oogpunt zeer verdienstelijke schriften, blijkt, beticht dus de S*-Pietersheeren gansch ten onreohte van schriftvervalsching , ten einde het geloof te doen ontstaan, dat; de naam van Hebberechty den stichter, in dien van S. Ecberli zoude veranderd geworden zijn : van uitschrabbing of overschrij ving eens woords is op die oor- konden geen het minste spoor. Ook heeft Dierigx het mis, daar hij beweert, dat de ab- ten van S*-Pieters zich in de XV« eeuw de meesterschap van 't hospitaal begonnen toe te eigenen. De waarheid is, dat zij er toen reeds lang in het voile, onbetwiste bezit van waren. De oudstovergeblevene rekening van 't hospitaal, opklimmende tot het jaar 1401, draagt ten hoofde deze volgende regelen , welke daaromtrent geenen den rainsten twijfel overlaten : « Deze rekeninghe was overghegheven » her Janne Milote^ moonch van sente Pieters^ her Wan- D tren tKinde, priester, ende Willemme Hutenhove, ten ( 244 ) > BETELE ENDE BT ZEKENEN GOMMISSIEN VAN MINEN HEERE > YAN SENTE PlETERS. > De abten van meergemeld sticht waren , overigens , al- tijd naijverig op bet recht, dat zij in 't godsbuis badden : deoudste begefingsakten van provenen, tot de XV* eeuw opklimmende, zijn ook te dien opzicbte zeer duidelijk. De prelaten schrijven er in , dat bun « de disposilie van Eb^ » brechts hospitale gheheel ende alleene toebehoirt ( 1 ) » en was er eene plaats door de proviseerders of bezorgers der inricbting toegewezen, dan werd dit, uitwijzens bet volgende stuk, door den abt bekraebtigd : « Confirmatie van eenre provenden, vercocht in Ebbrechts » hospttael. » Wij Jan, etc. doen te wetene alien lieden, dat overmids dat ons ghebleken zijn zekere node, daer in dat Ebbrecbts- hospitael, gbestaen in onse doorp van sente Pieters bij Ghend es , ende mids de beede van eersamcn ende wisen lieden , dies ons gbebeden bebben , wij den proviserers van Eb- brechts bospitale gheconsenteert bebben, dat zij eenen Pie- ters Van der Doerent ende Margriete Willaerts, Pieters wet- teleke wive vors., de provendc int vors. hospitael vercopen mochten. Ende ons bij baren letteren ende baren zeghel blijct, dat zij ghedaen bebben in der manieren, dat hare let- tren inhauden, dor.de welcke onse presente ghesteken zijn , so eist dat wij den selven coop ratifyeren ende confirmeren by desen presenten (2) > Is er geene enkele oorkonde, die voor de sticbting door Jan Hebberecbt pleit, andere, daarentegen, lalen onder- {\) Tweede Charterboek der S^-PietersabdiJ, bl. 20. Prov. arch. (2)/dem,bl. 19. ( 242 ) stellen, dat het hospitaal wel degelijk door de abdij in het leven werd geroepen . Door de voormelde charter van 1269, om slechts van 6ene te gewagen, droeg de toenmalige pre- laat van S*-Pieters het godshuis acht bunder heide op, gelegen te Guntersvoorde , bij 't moeras van Zv«^ijnaarde, onder beding, leder jaar in de voorraadschuur zijner ge- meenschap voor ieder afgestaan bunder 6en holster haver te geven. — Ons^Junkt, dat de abt dergelijke gift niet zou gedaan hebben aan een godshuis, over hetwelk hij geen voile gezag zou hebben gehad.* Was nu Jan Hebberecht geheel en al vreerad aan de lief- dadige inrichting? Bij ontstentenisaan stellige oorkonden is deze vraag moeilijk te beantwoorden; zelfs de jaartdlleo, welke men betrekking tot den Gentschen poorter opgeeft, doen grooten twijfel over de echtheid der beweringen onl- staan. Het grafschrift, dat wij hier naar Sander us naede- deelen, helpt het raadsel zeker niet oplossen : Anno Domini 1 527 in crastino Nativitatis Beatae M ariae Virginis OBIIT... DICTUS de TaNNIIS. OrATE PRO EO. Jan Hebberecht overleed dus in 1327. Hem eenen ou- derdom toekennende, die maar zelden bereikt.wordt, bij voorbeeld tachtig jaren, dan zou hij geboren zijn in 1247, en 't godshuis op een-en-twintigjarigen leeftijd — on- derstellende dat het in 1268 tot stand kwara — gesticht hebben. Nu, kan men aannemen dat een jongeling zieb van een aanzienlijk gedeelte zijner fortuin zoude ontbloot hebben om een godshuis te stichten? Dergelijk gedacht althans komt zelden op in de eerste jeugd, wanneer de ( 243 ) geest doorgaans naar stoffelijke genietingen slreeft. — Maar het gesticht beslond reeds in 1239, gelijk eene on- loochenbare oorkonde getuigl, en zoo vervall van zelf alle gissing aan de oprichting door Jan Hebberecbl, wiens naam met het bovenstaande woord Taniis geene hoege- naamde overeenkomst heeft. Mogelijk is Jan Hebberecbt een bij uitstek zorvuldig proviseerder van 't godshuis ge* weest; mogelijk beeft bij de stichting.uitgebreid tot de kostelooze berberging, gedurende drie dagen, der door- trekkende pelgrims, docb, wij berbalen het, dit alles is slecbts gissing : oorkonden daarover zijn niet in te roepen. De prelaten van S*-Pieters lieten altijd eene groote be- zorgdheid voor de liefdadige wijkplaats des beboeftigen ouderdoms blijken. In den beginne der XV*' eeuw bestonden de inkomsten van 't godshuis uit renten, gevestigd op grondgoederen te &*-Pietersdorp, in de stad Gent en elders; voorts bezat de instelling landen te Deurle, Zwijnaarde, AfsneS, Nazareth, S'-Baafs-Vijve, S**-Maria-Oudenhove, S*'-Maria-Lierde, Dik- kele, Merelbeke, Landskouter, 't goed te Worme in Vel- zeke, enz., enz. Jaarlijks bad het godshuis ook eenige voordeelen van de in 't S'-Pietersdorp uitgaande processien ; de rekening over het dienstjaar 1401-1402 houdt daaromtrent den volgen- den post in : « Item van apporte, als men ons Vrouwen > omdrouch 't sente Pieters, 5 sehellinghen. Item van den » beckene (1) ten aflate tonser Vrouwen tsente Pieters, » 4 sch. 3 den- (2). > (1) Beckene, bekken , offerschaal. (2) Archie f der S'-Pietersabdij, ( 244 ) Hel getal provenen verschilde tusschen de 16 en 40. Ten jare 1401 waren er 39; in 1405, 35; in 1680, 17, en op verschillige tijdstippen der vorige eeuw bedroeg het getal aldaar onderhoudene personen slechts 16. De moe- der of overste telde in het onderhoud voor twee provenen, dit wil zeggen,'dat zij van alles, wat den inwonenden lie- den, hetzij in spijs, drank, brandbout of geld, als anders- zins verstrekt werd, het dubbel genool. In 1520ontving elke^provenier voorfzijn onderhoud, iederen zaterdag, 4 schellingen parisis; eike maand 2 schellingen ; op den kerraisdag, of 't verjaarfeest der kerk- wijding, 2 schellingen; op Vastenavond, tarwe bloem voor 1 groot , om koeken of wafels te bakken , en te Kerstdag en op S^-Jansfeest , 4 schellingen. Gedurende de XVIIP eeuw beliep de onderstand tot 1 schelling groote in de week; voor kermisgeld en op den Vastenavond, 8 grooten; 6 grooten voor c heetbrood; » 8grooten voor S*-Jansgeld; 1 pond groote voor houtgeld; 8 grooten voor Kerstavondgeld ; 1 schelling 2 grooten voor Meigeld; 2 schellingen voor « polagegeld, » hetgeen, voor alien, eene jaarlijksche som van 65 pond 17 schellingen 4 grooten bedroeg (1). — De geneesheer, die de zieken verzorgde, ontving jaarlijks de som van 2 pond 6 schel- lingen 8 grooten tot loon. De begeving der provenen behoorde, zoo wij reeds zeg- den, den abt van S*-Pieters toe. Er werden zoowel mannen als vrouwen opgenomen, althans naar 't schijpt tot de XVIII* eeuw, wanneer men er nog slechts oude behoeflige (1) De inkomsten van H hospitaal beliepen in 1787 tot 703 pond 1 schel- liDg 6 grooten; de uitgaven tot 694 pond 16 schellingen. ( 245 ) vrouwen aaovaardde (1). Mannen werden ook weleens in de plaals van vrouwen, deze ook ter vervanging van man- nen, ingevolge de omstandigheden , aanvaard (2). Zeer dikwijis zien wij aan man en vrouw van een zelfde gezin, te gelijken tijde, de herbergzaamheid schenken. Aldus in 1525 aan Lukas Meere en zijne echtgenoote Christina Manniens; in 1566 aan Frans de Cueninck en Joanna Haecx, en meer anderen. De voorwaarden, mils welke de behoeftigen in *t ge- sticht werden opgenomen, waren in de begevingsakte duidelijk bepaald. Ter inlichling deelen wij hier een dezer stukken mede : « Allen den ghenen, die dese presente lettren zullen zien ofte hooren lesen, Gheeraert, bij den ghedooghe ens Heeren abt van sente Pieters cloostere, by Gendt, van sente Bene- (1) tt De Yii« dach van Laumaend int jaer Xllll<= XII, ter beden vau Pieter Sersymoes , Pieler Vecke , Jan vander Maren, Jan Strijc ende Da- neels Forlmuer, sheeren cnapen in Ghent, word ghegheven bij minen beere de provende ende stede in Ebbereciits hospitael Janne Wandelaert, ivaer af den vors. Janne zijn lettereu ghegheven onder mijns heeren se- ci*eten zeghel , zuike als beboirt. » (Tweede Charterboek van S*- Pieters, bl. 20 Y^ Prov. arch.) « Item den lesten dach van Septembre int jaer XIIII« XUI gaf mijn vors. heere Margrieten van Grayloodt, Jans wijf van den Eyghenen, tbroot ende provende int vors. hospitael , doen ledich staende bg den doot van Willem Waelkine.... » {Idem.) (3) « In 1546 werd opgenomen Jacob van Hecke, na H overlijden van Gillls de Valckenaere; in 1537 Anlooa Deuijs, in de plaats van Barbara Van Ecke; in 1562 Jan de Burchgrave, na H overlijden van Philip van Roo; in 1594 Pieter vander Goten, na den dood van Govaert.... » ( 246 ) dictus ordene, int biscopdom van Doornijcke, saluut in onzen Heere. Doen te wetene dat wij, dien de dispositie van Ebbrechts hospitale, ghestaen in ons dorp ende heerscepe van sente Pie- ters bij Ghendt, alleene ende gbeheelicken toebehoort, omme Godswille ende ter bede ende contemplatie van goede lieden ende bij speciale gratie hebben ghegbeven ende bij dezen pre- senten lettren gheven onsen gheminden in Gode, Jacop van Hecke, filius Gillis, de provende ende stede van den voors. hos- pitale^ ghevallen bij den overJijdene van Gillis de Valckeneere, met alien den rechten, vervallen, prouffijten ende emolumen- ten , die daertoe behooren mogben , in aire vormen ende ma- nieren, dat dertigh andere provengiers int voor-s. » Ende voort, dat bij al zijngoet tzijnen incommene brin- ghen zal int voorseyde hospitael, ende dat daeraf boven zijn redelike teere ende coste naer zijn doot blijven zal, zal den zelven hospitale toebehooren, zonder dat eenichsins bij vorme van ghiften van testamente ofte anderssins wech te moghen ghevene ofte verminderen. Ontbieden daeromme ende beve- len onsen ontfanghere, die nu es ende hier naemaels weseo zal, dat hij hem Jacob hiertoe ontfanghen ende in possessie s telle, ghelijc daertoe behoort ende ghecostumeert es, hem doende ende latende ghebruucken onser voors. gratie ende ghifte zonder eenich wederzegghen, want wijt alzoo ghehou- den ende volcomraen willen hebben. In oorconden desen pre* senten lettren ghegheven onder onsen secreten zeghele, hier ( 247 ) an ghehanghen den veerthiensten dach in Meye int jaer ons Ueeren duust vijf hondert sesse ende veertig (i). » Volgens bovenslaande akte moet al het goed , door de proveniers na hunnen dood achtergelaten, aan 't godshuis blijven; maar er zijn voorbeelden, dat van deze schikking afgezien en eene andere gemaakt werd. Zoo vinden wij, dat Frans de Geuninck en zijne vrouw Joanna Haecx ten jare 1567 werden aangenomen , onder beding dat, na den dood van den laatsllevende, hunne erfgenamen twee pond betalen zouden ten profijte der inslelling , naits weike som zij over hel nagelaten goed vrijelijk beschikken mochten. In 1503 was Pieler van der Cote aanvaard, op voor^ waarde, dat na zijn overlijden zijn bed aan 't geslicht blijven, of zijne erfgenaraen de som van een pond betalen zouden; een andere, in 1594 aangenomen, moest een bed achterlaten < ghesloffeert met alle sijne loebehoorten, enz. » Dergelijke bepalingen laten toe te oordeelen , met welke inschikkelijkheid het godshuis , ten opzichte der prove- niers , bestuurd werd. De lieden, welke het brood des hospitaals verkregen, behoorden , vooral in de middeleeuwen , niet alle tot den eigenlijk gezegden behoefligen stand. De oudste ons be- kende hospitaalrekening, die van het jaar 1401-1402, toont dit duidelijk aan. Inderdaad , wij lezen er in, dat de nala- tenschap eener zekere Beatrijs van der Pale, op hetzelfde tijdstip, tot ruim 18 pond groote beliep (2). (1) Charters der S*'Pietersabdij, Doos 1500-1509. Prov. archief. (2) « Dit es tgoeds, dat bleef na Beatrisen vander Pale. Eerst Id ghelde II noble Vlaemsche, i inghele, i Macheleere, i Pieter, i Manekin maille, ( 248 ) Onder de k meesterigghen > of moeders van het hospi- taai vinden wij zelfs meer dan eenen naam van oudadel- lijke familien : Elisabeth de Gruulere, onder andere, ver- vulde die belrekking tot het jaar haars overlijdens, 1548. In geval van ziekte werden de proveniers goed verzorgd; wij lezen in de hospitaalrekening over het dienstjaar 1572- 1573, dat de toenraalige moeder, gedurende hare ziekte, Franschen en Rijnschen wijn en « deversche ander deli- cieuse spijzen » verkreeg. EIke provenier, van welken stand hij ook in de maatschappij was, bekwam na zijo overlijden eene ordentelijke begrafenis. Wij zien uit de rekeningen der XV® eeuw, dat de lijken toen geolied, en doorgaans door de Broeders van de Vest, dit waren de Celle- broedersy grafwaarts werden gedragen. De meesteriggeo allien werden in de kapei des gestichts, de anderen op het parochiekerkhof van S'-Pieter3 begraven. maken xv lib. ii s. ende in bescedenen ^^helde iii lib. x s. gr., comt xviii lib. XII s. » Juwelen binnen baus vercocht : » Margarete van Waes, i graweu froc met de caproene. » Lijsbet van der Gronen, i ghemingden froc. » Margarete van der Dorens, van i witten roc. » Glais Drabbe, van in percussenen. » De vrouwe Daens , van xii lib. tinenwercs, elc lib. ii s., maect xxiiii s. » De beghine die so achterwaerde , i pot, i kelel, ende i becskin, van al... xviii s. » Item de selve beghine , van i coursette. x> Galleken djoncwijf, van eenen cuerse.. » « Up de maerct vercocht : 0 Item van eenen bedde ontfaen in lib. iiii s. • Item van i scaprade , i lys, iii sittecassene , ii hoyken , ii quaede scriD- kine,iii lib. vii s. » a Als van den goede, dat bleef na de doot van Boudin Zeghers so re- kenen de proviserers niet ontfaen , mids dat sijn wijf de proviseurs dede bleken bij zekeren brleven ende bezegeldhede, dat de achterste van hem ( 249 ) Wij loonden hooger aan , dat in 't hospitaal ook echtpa- ren werden aanvaard, — eene bij uitslek edelmoedige ge- dachte , welke men in deze laalste tijdens weleens beweerd heeflals eene nieuwigheid te moelen invoeren. Ook waren er proveniers , die niet in 't hospitaal ver- bleven, maar ten huize, hetzij lijdelijk, hetzij bestendig, ondersteund worden — een andere vorm van liefdadigheid welken men insgelijks als eene verbetering of vinding van onzen tijd onlangs te Gent heeft heringevoerd.... Reeds in den beginne der XV"*® eenw was dit « uutwonen » gedoogd. Ter bewijze hiervan diene het volgende uittreksel uit de rekening over het dienstjaar 1401-1402 : < Dit sijn de provengiers van Ebbrechts hospitale, die in hleven al tgoed behouden soude sijn leven, ende dan getroawelike laten den hospilale. » » Onlfaen van goede, dat bleven es na de dode provengiers binnen desen jare , ghestorven int hospitael. » Eerst van der vrouwen van Praet. » In ghelde ii noble Vlaemsche, i Pieter, i Rijnscbe gulden, i Holians gulden, dewelke maken xi lib. xviii s., ende in bestedenen gelde xiiu lib. X s. » In juweleu binnen den huus verkocht : » Eerst de vrouwe Daens, xxmi lib. lenewercs, elc lib. ii s., maect XLVIII s. . » Item deselve vrouwe van eerenwerke, xv lib., elc lib. ii s. iiu den., maect xxxv s. » Item noch deselve van lodenen ghewichte vi'/, lib, elc lib. mid., maect ii s. ii d. )> AUise vander Dorent van een wafelizer ende van een groenen ca- proene , van elken vi s., xii s. » Verkocht up de maerct : » Scaprade, scrinken, tafele, scraghe, forcbier ende oude cleederen , waer af van al men ontQuc xiii lib. iii s., etc. » Somme van dezen lxxx lib. xxiii d. gr. » ( Voormeld archie f. ) S"**" SjilRIE, TOME XXX- ' 17 ( 250 ) $i;hebreke gheweest sijn van haren weecghelde te ontfane, mids dat sij buten waren, elc ii s. vi d. de weke, anno XIUl'' ende een. » P. Goelaerd, xi weken. » Jan de Vrieze, in weken. » Glais Drabbe, i weke. » Lievin Hudgebout, xui weken. » Jan Venant, i weke. » Lijsbette sBaermakers , lu weken. » Margareta van Waes , x weken. » De vpouwe van Carrebrouc, i weke. » Margareta Scoemans, i weke. » Clara Moeraerts , i weke. » De eruderigghe , i weke. — Somme xi lib. xvn s. vi d. paris. j> Dit gebruik bleef in zwang tot in de XVil^ eeuw, immers de rekening over 1616-1618 maakt er nog gewag van : « Eerst betaelt bij ordonnantie verbale van mijn eerw. heere den prelaet ende proost ande provengiers van den voors. hos- pitale, te weten , die binnen woonen,.*, xlhi lib. xix s. gr. » Ende aengaende de provengiers, die huyten den godshuuse woonerif die plaebten tehebbene eenen stuver ter maendt. • De moeder had gezag over de andere proveniers , als- mede den last , deze in de ehristelijke leering te onder- wijzen; te waken, dat ze te behoorlijken tijde hunne godsdienstige plichten kweten, en hen des morgans en des avonds door 't geklep der bedeklok ter kapel te roepen (1). (1) « Gadwalus, bij de graiie Godts ende des H. Apostels Stoel Tao Roomen, abt der exempte abdije van St Pielers , nevens Geiid , enz. Doen te weten dat wij\ aen me alleen d*administratie ende dispositie van het hospitael van 0. L. Vr.,'geseyd Ebberechts hospitael, ende der cappelle vant selve , staende ontrent de Petricellepoorte, is toekomende, soo ler causen van sijne primitive fondatie, giften ende continuele weldaedea ( 2S1 ) Boven haarloon (20 pond groote in de vorige eeuw),ge- noot zij nog eenige kleine voordeelen, zooals 't gebruik van eeaen afzonderlijken tuin; eenen eierkoek op de kermis, wanneer de andere gasten een witbrood bekwamen, enz. De kermisdag werd vanouds in 't hospitaal met luister en zeer genoeglijk doorgebracht. 't Was, zoo wij reeds zegden, het tijdstip, waarop het wafelijzer voor den dag gehaald werd, evenals het Vastenavondfeest door eenen koekebak werd gevierd (1). Eerstgemeld gebak was samengesteld uit bloem , kruiden en zeem , en had , denken wij , den vorm der als vaa de stigtinge ende erbauwinge der selve, onlangs door ons ge- daen , mils het overlijden van Agnes van Maldert, in haer leven meestersse in het voorseyd hospitael, in haere plaetse gesteld hebben haere zuster Rosa van Maldert, haer gev^de de niagtom de arme vrouwkens preben- daire in het selve hospltael le regeren volgens gewoonte, ende de selve t'onderhoaden in de calholijke religie ende vreese Godts, hun behooriijk te cathechiseren ende instrueren, als ook te corrigeren in alles , waerin sij sauden misdoen, mitgaders hun, siek sijnde, behulpsaem te sijn, ende wel te sorghen , dat zij tijdelijk de HH. Sacrameuten outfangen , als ook alle morgende en avonde door de klocke de selve te vermaenen tol hetgebedj peys ende vrede te doen onderhouden, ende te beletten alle oneenigheden — waervoor sij sal genieten de gewoue jaerlijkschegagie ende in het selve hospitael haere woonste genieten. Vervolgens ordon- neren wij, soo aen den heer ontfanger van het selve hospitael ende ea- pelle als aen alle, die aldaer prebende genieten ofte woonachlig sijo, de selve Rosa van Maiden als meestersse te erkennen, ende versoeken alle andere haer behulpsaem te sijn. » Dese onse commissie maer duereude tot ons wederroepens, verleent in onse abdije den 8 Maert 1788. » GuDWALUs, abt van S^-Pieters. (Meergemeld archie f.) (1) u Item van cruude, van zeeme, van blommen, daer men de wa- felle af biech, die men deelde ter widinghe der priesters ende der <jlerc- ken.... nil s. » Item betaelt van blommeghelde te Vastelavonde , xxxi proveiigiers, elkenxii xxxi s. » (Rekening van 1425.) n ( 252 ) lekkere Kortrijksche wafels van heden — « wafelkins, > zoo men 'l in de rekening over het jaar 1470 beslempelL De priesters en kapelbedienden, die op gemelde plechtig- heid de goddelijke diensten verrichlten, werden er mede bij mee en bier vergast. De gezonde en tol werk bekwame proveniers brachten hunnen tijd niet in ledigheid door. De rekeningen der XV* en XVI* eeuw leeren ons, dat er gesponnen werd. Het voor 'thospitaal noodige linneu werd er echter nietgeweven (1). De moestuin van 't gestichl, waarvan nog heden een klein deel is overgebleven , strekte zich aanvankelijk tot aan de Petercellepoort, langsheen de stadsvesl, uit. 't Was een gebruik met verscheidene koeien , voorzien van eenc weide (2) en een wachthuizeke (3), welk laatste doorde Gentenaren in de XVI* eeuw werd afgebroken. De wederzijdsche plichten der overste en der proveniers vinden wij uitgedrukt in 't reglement, dat door den pre- laat der S-Pietersabdij in 1468 werd uitgevaardigd. W^ij zien uit dit stuk, dat de provenier, in de algemeene avond- gebeden afwezig, gestraft werd met eene boet van 12 pen- (1) tt Item in sent Giliis daghe , ten candellaren omme keerseo mede t^ coopene , doer mede dat de provengiers spinnen^ es belaelt ii s. p. » {Rekening van 1470-1471 eo aodere.) u Item betaelt van eenen stieke iijwaets te wevene omme int hospitael te besighene binnen desen jare, xxxvi s. iv d. gr. » ( Rek. ) (2) « Item Giliis Seys te gratien gbedaen van siner buerlnghen vander sindinghen in de Veste , mils dat de scapen m^ns heeren van Vlaenderen of weedden ende der inbringben , xv s. » {Rekening over 1445-1446 ) (3) u Item van Philips Gausse ende Coppin, die verheghent ende vcr- vast bebben twakehuusekin , staende up de Veste , ii lib. viii s. p. » {Idem over 1541-1542.) ( 2§3 ) ningen ; wie deze gebeden meer dan tweemael in de week verzuimde bij te wonen, of zonder verlof der Moeder builen 't hospitaal vernachlte, verbeurde al den onder- stand, op welken hij die week recht had. De proveniers waren verplicht zwarle of grauwe kleeren te dragen, zon- der versierselen. Elkaar onbeleefd toespreken of mishan* delen, ongehoorzaamheid jegens de overste, werd ook met boete gestrafl. — De Moeder, van haren kant,mocht nie- mand verlof geven om uit bet gebed te blijven of buiten 't geslicht den nacht door te brengen, tenzij om geldige redenen; meer dan tweemaal in de week mocht zij dit geenen provenier toestaan, tenzij in geval van ziekle. Het openen en sluiten der deuren op de door 't reglement bepaaJde uren , alsmede de bewaring der sleutels, was haar voorts opgedragen (1 ). (1) « Wij Philips, bij den gbedooghe ons heeren abdt van sente Pieters clooster bij Ghend, wien de dispositie ende Iregement van Ebbrechls hospitale, ghestaen ende gheleghen binnen onsen beerscepe van sente Pieters, bij Gbend , gheheel ende alleene toebehoort, doen te wetene alien lieden, dat wij, om te onderhoudene den dienst Gods ende te voedene paeys onder de provengiers vanden vors. hospitale, zij man of wijf, van wat state dat zij zijn, ende omme tproflBjt vanden zelven hospitale, ach- tervolgbendedeorbuerlijkeende lovelijke ordonnancien vanden zelven hos- pitale, hebben gheordonneert ende ghemaect, ende hij desen presenten ordonneren ende maken zekere statuten ende ordonnancien om die ton- derhouden te zijn van nu voorlane, in der manieren bier naervolgbende. Eersl zo bevelen wij ende ordonneren den provengiers van den vors. hospitale, dat elc van bemlieden, zij man ofte wijf, zij van den begbinsel toeten hende tsavens ter bedingben int voors. hospitael , up de verbuerte van twalif penninghen paris., die af teslane vanzijnder provenden ten hende van der weke, het en zij bij orlove van der meesterigghe, ende zo wie meer dan twee waerven de weke ter vors. bedinghe ghebreect, binnen den hospilaele , die zal verbueren de ghebeele provende van dier weken. Item zo wie buuten den vors. hospitaele vernacht zonder oorlof van den meesteriggben , die zal verbueren zijne ghebeele provende van ( 254 ) Minder is ons bekend aangaande bet eigenlijke godshuis voor de arme , door Gent reizende pelgrims, weike er gedu- dier weken. Item dat de meeslerigghe niemant oorlof gheven en zai vander bedinghen te blevene Doch om bulen le vernacbleDe, bet en zij om redelijke noddsaken. Item dal de meesteiigghe niement oorlof gheven en zal van der bedinghen te blivene meer dan twewaerfsten de weke, bet en ware dat zij Int godshuus ziec lagben. Item dat de vors. meeste- riggbe niement oorlof gheven en zal om buten te vernachten om wat noodsaken dat zij , boven twee nachten de weke. Item dat de vors. mees- terigghe zal ghehouden zijn alle de dueren van den vors. hospitaele te doen sluten, van Baefmesse tot Paeschen tsavens te zeven hueren, ende tsmorghens ter redelijker hueren in claren daghe open te doen doene, ende van Paeschen tot Baefmesse doen sluten zal de vors. dueren te ne- ghen hueren van den avende , ende die tsmorghens open te doen doene ter redeliker bueren als boven , van welken dueren zij de sluetels onder baer nemen zal ter hue»*en als die dueren gbesloten zuUen zijo, ende niement huut noch in laten binnen den tijde, dat de dueren behooren gbeslooten te zijn. Item dat de vors. meeslerigghe ende elc van den vors. proven- giers hemlieden simpelic draghen zullen ghecleet met zwaerten ofte met grauwen, ende dabiten ghemaect simpelic, aizo et behoort. Item zo wan- neer eenich van den vors. provengiers, zij man of wijf, den anderen qualic toespreken zal , zal de mesdade ghe verliesen de heelft van zijoder provende van dier weke. Item zo wie dat handslaet in quaetheden an eenen anderen , die zal ghecorrigeert zijn ter ordonnancie van ons. Item zo wie de meesteriggbe zeggben zal eeneghe scofSerichede, die zal zijne provende verliesen eene weke lane. Instellingen van dien aard , welke men schier in alle steden onzes lands heeft aangelrofifen , waren eene hoogsle nood- zakelijkheid in eenen tijd, loen voor kleine zoowel als voor groote misdrijven vonnissen werden uitgesproken, die eene bedevaart naar meer of min vergelegene plaatsen voor- schreven (1). Manslag, diefte, zelfs eenvoudige overlre- ding van de politieverordeningen, beleedigingen , enz. , werden veelal door eene bedevaart geboet, hetzij naar bid- plaatsen in ons land, hetzij naar Spanje, Duitsehland, Italie of bet Heilige Land, volgens de gewichtigheid der misdaad of overtreding. De verzorging der pelgrims, die in Hebbe- rechts godshuis ook, in geval van ziekte, tot bun voile herstel verpleegd werden, beboort niet, zoo wij meenen, tot de oorspronkelijke sticbting, maar was er reeds in de XV* eeuw in zwang. Gewoonlijk ontvingen zij er erwten- soep, en bekwamen er in den winter vuur, om zich te ver- warmen (2). Een mannelijke bediende was gelast, hen 's avonds naar bed te geleiden en des och tends te wekken (3). (i) Uitwijzens een stuk, in H kerkarcbief van Ooslakker bewaard , werd ten jare 1770 een inwoner dier gemeente veroordeeld om, tot slraffe eener verergernis in zijne parochiekerk , boven de betaling eener boel, eene bedevaart naar 0. L. Vrouw van Schreiboom te doen. (2) tt Item ghegheven voor de passanten ende pr» vanden hospitale van Baefmesse 98 tot Paeschen 99, om polaige te raaken, twee sacken erweten .... vi lib. xv s. iiii gr. « v( Item gbecocbt tot beboufve van den vorn. bospitale om de passanten tsnavens te gheven drij hondert mutsaerts.... xxxvi s. «> (/?6&emngf ot?er 1598-1599.) (3) « Item betaelt den cnape , die binnen desen jaere de aerme lieden int hospitael snavons te bedde gbedaen beeft ende smorghens uutgbe- laten , xxvi sch. p. « (/dm over 1520-1521.) ( 256 ) Hoe goed beheerd, hoe bloeiend ook, bad bet gesticht tocb somlijds met moeilijkheden te kampen. De aairwe- zigheid van landloopers en bedelaars in den tuin , of zelfs in de kapel, bracbt meermaals de vrome bewoneren der schuilplaats in opscbudding. De rekening van 1569-1570 maakt gewag van eenen « manspersoon, versleghen van eenen under en bedelaercy 's morgens ter clocken, » terwiji talrijke rekeningen der XVIP eeuw eenen post bebelzen als degene, dien wij over 't jaar 1659-1660 aantrefiFen : « Item aen d'officieren van d'aerme caemer omme somtijts » te coramen besoucken thospitael, om te sien of daer t> gheen vaghebonden ofte verloopen soldaeten logieren, 1 voor bun brandewyngbelt ende nienwejaeren , iii lib. ]» nil scbellingben groote. » Een laatste woord over bet besluur der goederen , aan 'I bospitaal toebeboorende. Wij spreken booger van de bezorgers of proviseerders. De recbten en plicbten dezer bedienden staan volkomen uitgedrukt in eene aanstellings- akte van den jare 1399, weike wij bier letterlijk laten volgen : « Wij Gheeraerd , bij den ghedoeghe ons Heeren abd van S. Pieters, etc. Doen te wetene alle lieden , dat omme dat Ebbrechts hospital, gestaen in ons dorp ende herseep van senle Pieters bii Ghend, te onse despositie staet, ende wij omt vor- siide hospital met reden en bij besceede gheregiert te zine, be- trouwende in de trouwc ende neerstigheid van onse beminde Gherem van Oestrem ende Janne Widaeghem, dezelve Gherem ende Janne hebben ghestelt ende ghemaect ende by dezen pre- scnte stellen ende maken proviseurs ende onlfanghers van den vors. hospital, van alle den landen, mersschen, heeltwin- ninghen, ervehke renten ende alle andre emolumenten ende profiten, den vors. hospitale toebehorende, waer dat gestaen ( 287 ) of gheleghen zij, wederroepende alien andren proviscnrs ende ontfanghers van den vors. hospitale, die voor de date dezer presente ghesiin hebben; heinlicden ghevende vullen macht, autoriteit en special bevel , de pachte van de pachlers of sculden van al den vors. landen, heeltwinninghen , ervelike rentcn, ende alle andre emolumenten ende profiten den vors. hospitale toebehoorende , waer dat zij ghestaen en gheleghen siin,aIso zij nu verpacht staen of 'also zijse naermaels eener terrain van IX jaren lane ende daer onder, te loyalen pachte verpachlcn zullen te profite van den vors. hospitale, metgadcrs den achterstellen , die men de vors. hospitale sculdich ende tachlcr cs , te ontfane. De huusen van. den vors. hospitale , binnen ende buten, waer zij ghestaen zijn, te reparerenen, ende te ghereke te houden. Gomende int vors. hospital den ghone, die wij den provende ghegheven, of zij bij ons ottroye vercochl sullen hebben te vercoepenen, tprovengiers liven of bij ter- minen, tghelt van sulcken vercochten provendcn ende ca- nieren, metgaders daer naer de dood der provingiei*s van de vors. hospitale bliven sal, te ontfane : de sculden daer af in wette te trecken voer zo wat heeren, jugen of justiciers, dat hem ghelieven ende behoeren sal, gheestelike of weerlike, ende daer te vervolghene ende elc sonderlinghe toten vullen payementen, quittantien van dies zij ontfaen sullen hebben, up dat mens begeert gheven. Deze bidplaals staat onder de bescherming van. 0. L Vrouw van Zeven Weeen, ook 0. L. Vrouw ter Sneeuw en 0. L. Vrouw ten Schreiboom geheeten. De eerste dezer benamingen hoeft voor de christenen geene uitlegging;de Iweede wordt door geene oorkonde of legende opgehelderd. De oclaaf van 0. L. Vrouw ter Sneeuw word jaarlijks van 5 lot 13 Augusli in de kapel gevierd. Wat de derde betreft, onder welke de bidplaals, en zelfs gansch het gesticbt, doorgaans door het volk genoerad wordt, deze komt van de verbeelding der groep op 'Ihoogaltaar voort. Maria, de borst door zeven zwaarden doorstoken, zit aen den voet eens booms, en houdl op hare knieen 't lijk haars Zoons, van 't Kruis afgedaan. Deze verbeelding werd tijdens de middeleeuwen gewoonlijk de Nopd Gods geheeten. — De hier bedoelde boom, in den vorm van een kruis gesneden, is een wilg, treurwilg, weleer schretende boom, of bij ver- korting schreiboom genaamd (1). Nopensde goddelijke diensten in de kapel is onsbekend, dat deze gedurende de XVI* eeuw gemeenlijk door Min- derbroeders werden verricht. Men las er alsdan drie missen in de week. De verjaring van de kerkwijding werd, zoo ( 1 ) Buiten de Petercelle of Kortrijksche poort , tusschen H eiode ?aa deu Schreiberg en den Molenberg , stond er vroeger een eeuwenoude boom , Schreiboom geheeten. Onder zijne lommerrijke scbaduw knielden bede- vaarders en voorbijgangers, ter vereering van 't houten kruis, dat aao dien boom bevestigd was. Dit houteu kruis werd ten jare 1310 vervangen door een in Aalslerschen of Brabantscben steen, door Jao Eebins ten koste van S'-Jacobsgodshuis gemaakt. Weinigen tijd daarna werd ter- zelfde plaats een kapelleke gebouwd, toegewijd aan 0. L. Vrouw, en hel- welk op eene landkaart der XVII« eeuw, in 't provinciaal arcbief van Genl l)erustende, onder den naam van Schreiboom is aangeduid. ( 259) wij reeds gezien hebben, feeslelijk herdachl : op dien dag kwam nu eens de schgolmeesler der S'*-Pielersabdij met zijne leerlingen (1), dan de zangkapel der hoofdkerk de diensten door musiek en slemgeluid opiuisteren (2). — Eene charier van 1521 leert ons, dat Willem de Brune toen de som van 120 ponden Ylaamsch aan het godshuis opdroeg, om er eene kapelnij te slichlen (3). Krachlens eene bulle van pans Clemens X werd in de kapelden IGApril 1716 eene broederschap van O.L.Vrouw van Zeven Weeen opgericht. Een Notilieboekje, onder H archief der S'-Pietersabdij berustende, behelst het relaas van een groot getal mirakelen, door voorspraak van de Moedermaagd in deze bidplaats geschied , en gestaafd door notarieele attestatien. De toeloop van geloovigen was hier ongemeen groot; immerskranken van alio slag vieiden zich met de verwachting, dat zij er hun herstel bekomen zou- den. Bracht die godsvrucht het hospitaal voordeel bij, 't was evenwel niet zonder grooten last en moeilijkheden : vooral in de rekeningen der XVII* eeuw leest men van geschenken , « ghegheven aen de ofliciers van de Aerme i> Kamere, voor een nieuwjaer, om de schoyers etc., iiyt i> Hebberechts hospitael te jaeghen... d Er kwamen pelgrims van alle kanten,die, gelijk in (1) « Item den scoolmeester met zijoeu kinderen van der messen te ziiighene, viii s. » ( Rekening tan 't h ospitaal, i 445- 1 446.) (2) u Betaelt an M^* Mattbijs , saogmeestere van S^ Baefskeercke , voor vijf jaereu ghesongben te hebben met sijne sanghers ende criaelen in de kerckwijdingbe van den voorn. hospitaele , xxv s. gr. » {Reken. van 1521-1526.) (3) Arcbief der Burgerlijke Godsbuizen van Gent. ( 260 ) andere bedevaartplaatsen, eene kleine gedenkenis van hier raeedroegen (1). In den aanvang der XVII ^ eeuw was op het zoogenaamde papieren vaantje eene prachlige koper- gravuur, in-4° formaat, 0. L. Vrouw van den Schreiboora, en in 't verschiet de kapel afgebeeld. Men las er 't volgende jaarschrifl op : Onse Lieve Vranwe van Schrejiioom , gevieri op dlieerlichede van S*" Picters ncvens Gliend. Dies Late MlraCULa eXUberant. DagheLYCX Ware MlraCkeLg (i 722). Eene andere afbeelding der kapel, ook in vorm van be- devaartvaantjens/werd ten jare 1847 door C. Onghena, van Gent, gegraveerd. Voor de geloovigen, die de kapel van 0. L. Vrouw ten Schreiboom bezochten , was een handboekje vervaardigd , te Gent in 1720 gedrukt, en getiteld : Litanie, gebeden ende lofsanck tot de A, H. maget Maria van Schret/boom, Dit boekje behoort tegenwoordig lot de zeldzaamheden. — Bij Boudewijn Manilius werden ten jare 1663 een paar berijrade gebeden ter eercf van 0. L. Vrouw van Schrei- boom gedrukt, eindigende met de volgende regelen : « Als » men yet particuliers van Onse Lieve Vrouwe begbeert, » men leest het neghen daghen , van den eenen saterdagh » tot den anderen , ende men krijcht hier door baete. » — Dit alles moge strekken tot een bewijs van het vertrouwen, met welk de christenen deze bidplaats bezochten. Sedert de X V*' eeuw was de kapel met een schoon kunsl- (1) De kaarseii en wassen beeldekeiis , hier jaarlijks door de bedevaar- ders opgeofferd , badden gemiddeld eene waarde van 156 pond groole of omirent 1,722 franken onzer tegenwoordige munt. ( 261 ) gewrochl versierd : de Gentsche beeldsnijder Daneel Hoy- BAERD (Heybaerd?) vervaardigdc er in 1427 eene altaar- tafel of beeldwerk met figuren voor, weike niet min dan 36 pond 18 schellingen 4 deniers groote kostte, eene re- delijk goede som voor dien tijd. Tot het belalen dezer som badden eenige edelmoedige personen ten beloope van 27 pond 4 schellingen*4 deniers bijgedragen (1). 