Roman van Karel den Grotten en zijne XII pairs (fragmenten)
Ic sal ane Karle, den baroen, 120 Geme dese bodscap doen." Hier was Huge wel ontfaen^ Want Gelloen die gaf hem saen Een teldende paert, geloeft mi das, Dat goet ende wel gescapen was, 125 Ende wel te pointe groet. Orlof nam Huge van Mamoet, Ende keeide te Trankerike wa^t. Ende Robbrecht bereide sine yaeit Ende Gelloen mede, dat weet wale, 130 Entie andre mage altemale Te Parijs waert. Quamen si Te Rleves, geloves mi. So leden si die Geronde, Ende reden so lange.stonde , 135 Dat si quamen in Trankerike. Doe voeren si getogeCke Tote Par^s , wetet dat , Darsi herbergden in die stat. Ende her Huge, weet vorwaer^ 140 Was ten keyser comen daer, Ende seide sine bodscap saen: Dat Robbrecht quame van Meilaen^ Ende dat quame Gelloen mede, Die Robbrechte comen dede, 145 Ende die hem gaf een palefroet Digitized by Google EN ZIJNE XII PAIRS. Fi. V. 241 Wei gescapen, te pointe goet. Karel seide, die coninc vri: »LieYe her Huge, nu seget mi) Es her Gelloen , die wigant , 150 Weder comen hier int lant?" — »Ja hi, here, her keyser fier, Hi sal comen met Robbrechte hier/' — - »Twaren, hi es mi willecome, Want hi bede stout ende vrome 155 Es, ende daertoe getrouwe man, Daer men ontrouwe noit vant an." Dit wart begonste te tome Reinoude vanden witten dome , Die seide: »Edel keyser, here, 160 En prijst den grave niet so sere, Gi mochten lachtren tuwen wille. Hier swiget selc harde stille , Die wederpenset uwe sprake, Al verswiget hi nu die sake , 165 Entie u wale sonde doen verstaen De loesheit, die hi u heft gedaen.'^ Nu quam Robbrecht ende sine mage Te Parijs , in onser vrouwen dage , Daer Rigart was ende sijn geslachte , 170 Dat daer nu was sere van machte« Entie keyser, weet vor waer, Hadde nu grote menechte daer. Al wouden nu die Rordelose Daer beginnen enege nose , 175 Si en mochten ontgaen niet. Eest hen bequame ochte verdriet 16 Digitized by Google 242 KAREL DE GROOTE Si moeten haer Yonnesse horeu; Want dandre hebbeut verre te voren. Weet wel, dat Robbreckt vau Meilaen 180 Nu te Bordeas woude staeu, Ende alle sine mage mede , So sere ontsachi sine valschede , Die hi ducht dat hier al Nu op heme craken sal. 185 Maer Gelloen, die valsce here> Troesten utermaten sere, Ende seide, hi hadde geweest in tfat, Dat hem luttel doe stoet bat , Dat hi nochtan met minnen sciet , 190 »Ende en mocht nu gevallen niet? Jaet y utermaten wale. Tusscen tale ende wedertale So selen wi die soene maken, Die wi hi en genen saken 195 Breken en willen tote dier uren , Dat anders yaUen die ayenturen» Mochten wi gebreken onse hovei'de Ic waent ons noch niet en derde." Robbrecht seide : » Laet ons dan yaren 200 Te hoye waert , al sonder sparen : God moete onse hulpe wesen." Op nu saten si mettesen, Wel .XXX. grayen tenen male , Die gepareert waren wale , 205 Al gecleet met cinglatoene , Roet gedeelt jegen groene. Oec so hadde die graye Gelloen Digitized by Google EN ZIJNE XII PAIRS. Fr. V. 243 Wei .c. orsse comen doen , Wei gescapen ende groet, 210 Die hi van Saragoyse ontboet. Dese woude hi vor al die heren Earle den keyser presenteren , Ende om dat hi oec metteseu Sonde te willecomen wesen 215 Ende hi bat sine soene make : Ui was scale in alien saken. Vor die zale quamen gereden Die heren ende beeten beneden: Die orsse waren mede daer. 220 Ende Gelloen die nam daemaer Bi der hant sinen neve Robbrechte, Ende andre graven van dien geslechte Sijn na gevolget al te hant , Te gadre gaende hant in hant, 225 Den anderen bi den dume. Ic mochte u vertellen cume Hoe behagelike, dat verstaet, Si ppgingen genen graet. Een cnecht , diet heeft versien , 230 £s gelopen wech mettien , Tote daer hi den keyser vant« Bi die sleppen bine geprant, Ende seide hem wel saen: » Here , bier comt Robbrecht van Meilaen 235 Ende mede die grave Gelloen. Si hebben met hen bringen doen Wel .€. orsse, dunket mi, Wel gemaect, groet arabi* 16 * Digitized by Google 244 KAREL D£ GROOTE Niet weetic wat hi wille." 240 Die keyser seide: »Swiget stille ^ Si selen ons haren wille saen, Pensic wale, doen verstaen." Die cnecht seide : » So doe ic , here , God behoede u lijf ende ere." 245 Karel , die here van Yrankerike , Ende sine genote gemeenlike , Rigart ende Rigaudijn , Ende Gyrbert , die neve sijn , Dese stonden altemale 250 Bi den keyser in die zale. Ende Gelloen <juam daer in gegaen, Hi ende Robbrecht van Meilaen Ende sine andre mage mede. Gelloen begonste daer ter stede 255 Ende seide: »Die here, die enewarf Dor ons ane den cruce starf , Ende vort sterven niet en mach, Die moete geven goeden dach Den keyser van den roemscen rike , 260 Ende oec mede al die gelike Heren Rigarde , den neve mijn , Ende alien den goeden magen sijn , Gondebande den coninc ende Garine , Alestande ende Constantine, 265 Otten, Samsoene ende Ogiere, Lambrechte ende Oliviere, Ende Dunaimen den hertoge , Ende sine andre magen hoge. Die ic minne met alien rechte , Digitized by Google EN ZUNE XII PAIRS. Fr. V. 245 270 Want ic ben van haren geslechte. Al hebbic jegen hen selc tijt Mesdaen om den ouden nijl. Die ons ran onsen vordren bleven Es , hi es doch al vergeven ; 275 Want gebetert so es hi Na mine macht, geloves mi, Met mire heleger bedevaert , Die ic wille dat Rigart Deelachtech si ende sine mage, 280 Dies biddic Gode alle dage. Her keyser , wetet te waren , Dat ic hieromme hebbe gevaren, Te doene desen iiranconst wech, Menegen ellendegen wech. 285 Ic was in der Goten lant , Daer ic minen neve vant, Joene den coninc ende Helenen ; Maer bets harde verre henen. Si sijn daer machtech ende rike, 290 Dat seggic u , sekerlike. Ic gelovede hem weder daer Te comene, wcet vor waer; Maer die wint was mi tegen. Die mi in Afrike heeft gedregen 295 In ene havene, God weet, Die ave die stat van Benu steet, Daer Agulant es havehere. Daer wasic in anxste sere ; Want Agulant bereit sine vaert 300 Alse te comene Iiarewaert Digitized by Google 246 KAREL OE GROOTE ]K(et menegen saracijnschen man Elide vele coninge nocktan ; Dit vemam ic daer ie qnanu Here, .c. orsse sere lo£»m 305 Die cochtic in den wege m^ja. Wale gedaegty scone arabijn^ Die ic alle hebbe hier. Dese presenteeric u, bcr keyaer fier, Dese ontfaet van minen w^en. 310 Oec so hebbic noch vercregen Sen dat scoenste tellende paert, Dat noit iegerincs gesien waert; Dat willic Judit, der nichten mijn, Senden, bet moetet bare sijn, 315 Rigarts suster, die bier steet; Want ic bebse , God weet y Lief, entie bare anegaen. Lieve bere, nu doet ontfaen Dit mijn present altemale y 320 Want ic ans u yan berten wale/' Al was Karle barde rike^ Nocbtan ontfinc bi willecblike Dit prosent , dat men bem dede. Ende nocb beden eest sede 325 Dat die liede gerne nemen y Dat nocbtan niet sonde getemen Genen prince , want an ben Sonde liggen altoes gewen: Dat ware an hen te prisen sere ; 330 Alse Alexander dede , die bere. Karel seide : » Her Gelloen , grave , Digitized by Google EN ZIJNE Xn PAffiS. Fr. V. 247 Groten danc hebt hier ave, Ende T^illecome moeti sijn Mi ende oec den lieden mijn. 335 Nu segget mi, here Gelloen, Level noch die coninc Joen , Ende vrouwe Helene met? " — » Ja si , here , bi mire wet ; Maer daer si wonen , in waren saken , 340 Soudic cume weder geraken." — »Dat mach wel sijn," seide Rigart; »Gelloen heeft sine bedevaert Gedaen, ende daermede si hi quite. Maer hort nu ene andre vite: 345 Wi connen gene presente geven Onsen here, maer onse leven Dats altoes vor hem gereet , Waer dat tayentuume steel. Die keyser en es niet so bloel , 350 Dat hi heeft' onser giften noel. Geven wise onsen maten baroenen , Dior nu cume van vercoenen , Ende vor ons wagen haer leven : Hen so sal men giften geven. 355 Maer verstaet, her keyser fier, Waerom wi sijn comen hier , Ende laet dese giften gaen. Siet , here , bet wart so gedaen Op enen tijt die leden si , 360 Dat gi hadt hier mi ( Het overige ontbreekt ). Digitized by Google Digitized by Google AANTEEKENIN6EN EN VERKLARENDE W00RDENLIJ8T. Digitized by Google Digitized by Google AANTEEKENINGfiN. FRAGMENT I. IS. 1. Het tooneel waar de gebeurtenissen ^ in ons eerste fragment vcrmeld, Toorvallen, is de stad Keu- len, Gelloen^ ganelon, de verrader, kwam, ver- gezelscbapt van eene enkele slayin, te voet, uit den omtrek van Bordeaux , waar op dat oogenblik een hevige oorlog werd gevoerd, uslslt Keulen y om daar door list het geleden verlies te herstellen en wraak te nemen over iederen boon* »Otte die coninc van den Rine'^ (H? 2905) bield in zijne goede stad verblijf. Naauwelgks kon bij gelooven dat bet zijn jnaag was , die op zoo scbamele wijze reisde. Eindelijk ecbt^r Yerkindine daer op die atat. Waarmede ons fragment aanvangt. Men vergeli^ke voorts fr. I. vs. 1015 vgg. Digitized by Google 252 AANTEEKENINGEM. Vs. 17. St , namelijk die van de partij van tO£N, zoo als GELLOEN aan ottb leugenachtig wijs wil ma- ken ; verg. vs. 61 en 1020 vlgg. Vs. 48., Die si hem m. sc. Aldus het HS. ; die moet ecbter noodwendig veranderd worden in dies. Vs. 55. Gi her en. Niet zeldzaam spreekt de dich- ter zijne hoorders aan. Wij stippen dit alleen aan om onzen lezers opmerkzaam te maken dat ook groote gedichten werden voorgelezen. Verg. mijn Specimen de Velth. p. 114 en mijne Inleiding op Die Dieiscke Doctrinale bl. Lvm. Vs. 66. Dat hi. In vier regels komen deze woorden drie maal voor : hier schijnen ze stellig misplaatst te zijn; men leze dit vers liever aldus: Ende dade nu dat hi Sere begert , geloves mi. < Vs. 102. Die scone BA$»IL£. De dochter van Ko- ning TOEir, verg. vs. 28. Vs. 118 wordt zij genoemd: die scone JUDIT ; even zoo vs. 250 en Fr. V, vs. 313. Op andere plaatsen evenwel heet zij weder BASILE, b. y. I, 1671 en II, 1424, 1637. Vs. 113. Doet ander cleeder an. Het was in de middeneeuwen eene beleefdheid iemand die van de reis kwam van kleederen te doen verwisselen: zoo Digitized by Google AANT££K£NING£N. 253 geschiedde het met Ferguut^ zie aid. vs. 765 en 1253. Zoo ook in den Roman vc^n Lancelot (HS. der Koninkl. Bibl. te 'sHage) II B. vs. 7429: Die vrouwe namen bider hant £nde leiddene in die zale thant. Si deden ontwapen (sic) gereet: Si deden andoen een licht cleet, Omdat lii gepijnt was van hitten. Ea vs. 10202: Hi ondede die porte ende lietse in Ende leidese int paleys ^ ende gaf hen dan Lichte cledere te doene an. Zoo ook vs. 9361 : Als hi ontwapent was si dede Hem bringen scarlaken * cleder ter stede. Men vergel. voorts mijne Aanteek. op de Sproke van Beatrys , bl. 46. Vs. 201. Ende dat — man. De zin van dezen re^el is deze: Trouwden wij . haar aan een ander uil , haar vader zal dien echt doen ontbinden , want van een echtgenoot is licht af te komen ; maar is zij geschoffeerd door de geheele wulpsche jeugd uit de stad, dan valt er aan geen huwelijk met LODEWUK ooit meer te denken , Ende Lodewijc hi mach sien wale Cm ene andre tesen male , Ochte hi sal ene pute Treoken tenen bordele ute. Vs. 219. Staen. Moet dit ook veranderd wor- den in saen ? Digitized by Google 254 AANTEEK8N1NGEN. Vs. 232. Doense — chen. Terg. alhier vs. 394. Vs. 247. Tbordeel dat ane die porta stont van* der stat. Wederom een voorbeeld waaruit men zou mogen afleiden dat de bordeelen buiten de steden of ten minste aan hare uiterste einden verban- nen waren; meerdere voorbeelden in mijne A.ant. op BeatrySj bl. 48. Vs. 314. Dai weet ic weL Hier tusschen is het woordje u uitgeyallen: misschien moet om den ryth- mus u gesteld worden in de plaats van weL Ys. 345. Sire. Te veranderen in sine^ daar sire den tweeden naamval aanduidt, terwijl hier de vierde vereischt wordt. Verg. Mr. L. i*H. c. v. D. BERGH, in DE JA6ERS Taalk. Mag. I. 391. Vs. 376. Ende men scone bar en sack: namelijk den dag , de zon. Hen , zou anders lichtelijk den- ken dat scone moest veranderd worden in sonne zoo niet andere plaatsen het tegendeel bewezen, als Fragm. II. 594 en 1306. Tot meerder duidelijkheid zou men in onze plaats kunnen lezen: menne. Vs. 470. Die, 1. Diese. Vs. 499. Menre. Moet dit verand. wordeninmen^er^ Vs. 542« SioeieliAcy moet men hier lezen: siou- telike of stoelelike? Digitized by Google AANTE£K£NING£N. 255 Ts, 591. Diertj 1. die. Vs. 707. Noe. Wij maken alleen opmerkzaam op den vreemden vorm: noe voor nu. Voor wie in- dachtig is aan de hoQgduitsche uitspraak der letter u zal dit licht te verklaren zijn. Verg. GRIMM, Gramm. P, S. 277—278 en 298. Vs. 721. Sirer y 1. sire. Vs. 748. Soude. Bit moet stellig worden wegge- worpen , daar in het volgende vs. hetzelfde woord staat. Vs. 818. Ende waerh. Het is duidelijk dal dit moet worden veranderd in: in waerhede. Vs. 841. An. Dit woordje moet vereenigd ge- dacht worden met het ww. sochten in vs. 844. Vs. 864. Onblike , I. onblide. Vs. 871. Ende moet tier worden weggelaten^ het is eene schrijffout van den kopiist, te wijten aan het volgende vers. Vs. 905. Comen ende enz. Wij maken hier op- merkzaam op de constructie , thans zou men het WW. komen dus geplaatst enkelvoudig bezigen : on- ze ouden daehten er anders over. Digitized by Google 256 AANTEEKENINGEN. Ys. 952. Onne. Aldus het HS. , wij meenen het te moeten yeranderen in Tconnen. Vs. 987. Hier voren; denkelijk toen de dichter het einde van het beleg van Gironvile verhaalde. Vs. 1190. Die u beide gader. In het yolgende vs. is u uitgedrukt: hier moet het wegvallen , ook wegens de maat. Men ziet terstond dat de misstelling is ontstaan door verwarring van het telwoord beide (ambo) in het ww. beiden ( exspectare ). Vs. 1202. Nu hort. De dichter neemt het Ter- haal weer op van de episode die hij vs. 440 had afgebroken. Vs. 1220. Sleet, 1. steet. Vs. 1271 — ^76. Wij maken onze lezers wederom oplettend op de eonstmctie. Twee wijzen zijn er om deze plaats te verklaren: de minder poetische, door achter het woord ridder in vs. 1273 het ww. quam in te lasschen , of wel door ende in vs. 1275 te doen wegvallen; de meer poetische, door te veronderstellen dat het eene kunstvorm is van den dichter, die de edele maagd in het vuur barer rede haren volzin niet logiesch doet eindi- gen, waarvan meer voorbeelden zijn, als b. v. STOKE IV B. vs. 1 493 , waarop zie de aant. van HUTDSCOPER, 2 D. bl. 290. Digitized by Google AANTEEKENIN6EN. 257 Ys. 1345. Ende lange stonde , moet dit niet veranderd worden: ene lange stonde? Vs. 1361. Hoget* Eene slordigheid van den af- schrijver: er dient hier zoowel kogen gelezen te worden als in het vlg. vs. machiegen. Vs. 1378. Fan hem. Lees: Fan mi. Be schrij- ver heeft er niet aan gedacht, dat hij van liever- lede TOKN zelf sprekende had ingevoerd. Vs. 1486. Otte die keyser ; !• Otte die coninc. Vs. 1489. Dit vs. beteekent: zoodat zelfs geene tooverij hem uit mijn strikken (m\jn seel, 1487) zoude verlossen. Vs. 1540. Hi Mes. 1. Hi van Mes. Vs. 1621. Fani; L fFant. Vs. 1737. Fransoyse. Aldus worden steeds *sko- nings lieden genoemd, even als in den roman Ga- rin le LoherenCy in tegenstelling van de Lorreine^ II, 8, 4503, enz. , en 'de Bordelose , V, 173, de twee hoofdpartijen die de eeuwige veete voerden. Verg. ook I, 2057, II, 3170, enz. Vs. 1741. Foudi; L JFoudi. Vs. 1745. Na on verstaen, \.*Na ons verstaen. 17 Digitized 3d by Google 258 AANTSEKENINGEN. Vs. 1775. Wan stjs, 1. JFant stjs. Vs. 1806. VersU: Over uflen daer hi at. Vs. 1823. Allen die hen best. Hen voor het enkelv. hem. Zoo ook Doclrinale III, 1014 en 1914. lie ook hier II, vs. 786, II, 2612. Vs. 1826. Sciedi niemenL Verbeter: sciede nie- ment, of sciedi nemmer. Vs. 1829. Dea keysers d. Moet men hiervoor niet lezen : Des conincs dochier? Vs. 1996. D€Uhi oeo e. q. r. Men verbetere dit; Dat hi dor e. q. r. Vs. 2125. Op enen bereh. In dezen zin is geen zamenhang. Men leze daaiTOor: Enen borchj ten- z^ men vs. 2123 mogt willen lezen: Oeo maectire ene, det tijt gewet, hetgeen in verband zou staan met vs. 2119. — Oyerigens is de verwisseling van berch en borch bij onze ouden niet ongemeen; men verg. heelu I vs. 739 en vslthkh I B. bl. 60. i FRAGMENT II. Tusschen dit en het vorige fragment schijnen slecht^ twee bladen te outbreken, te zamen bevattende Digitized by Google AANTEEKENINGEN. 259 720 rerzen. Men herinnere zich dat die^ beide fragmenten in het HS. verkeerdelgk zijn ingebon- den^ zoodat daar bet laatste yooraan, bet eerste acb- teraan staatj voorts staat op fol. 7 verso in mar- gine bet getal Gccx , en fol. 18 verso bet getal ccc. Daar bet eerste fragment foL 19 eindigt en het tweede fol, 1 aanvangt is bet duidelijk dat men daar tusscben slecbt« twee bladen beeft in te voe- gen om tot eene geregelde paginfering te geraken. Daar deze paginering ecbter met Meeker inkt en in later tijd is bijgescbreven ontstaat daardoor slechts een vermoeden , geene zekerbeid. Vs. 11. Den ktndren J 1. die A. Vs. 117. Vaer, lees: Waer. Dit is reeds bet derde vooibeeld van verwisseling der v en w. Vs. 278. Hier is klaarblrjkelijk iets uitgevallen, lees das : Tote Basklen Toer, die 8tat. Vs. 286 volgg. Agulant, bevreesd voor den uit* slag van eenen algemeenen strijd , doet bet voor- stel om het geding te laten beslecbten door twaalf zijner ridders, die tegen twaalf kempers nit het le* ger van karel zullen strijden ; toen de twaalf bei* denen waren overwonnen had betzelfde nog plaats met honderd, en ten derdenmale meit duizend rid^ ders. Men vergelijke biermede De Brabantsche Teesten J die, volgens turpun, karels oorlog tegen 17* Digitized by Google 260 AANTEEKEMIN6EN. ▲6ULANT vr^ omstandig verhalen y en waar van dit Yoorstel melding gemaakt wordt I D. bl. 159 — 161 , en nogmaals bl. 178 — 179 , alleen met dat onder- scheid, dat in den eersten kamp yan beide zijden t^intig ridders zouden strijden. Vs. 292. Reinaut van * den witten dome. Verg. II « 923, enz. In de Brab. Teeaten II B. ys. 3284, (I D. bl. 184) heet hij: Reintut Ttn Albespine* 349. Worre , voor : Tvorre. Verg. II , 364. Vs. 411. Den coninc. Eene slordigheid van den afschrijver; men verbetere: die contnc. Zoo ook vs. 414 entie J waarvoor men leze: enien. Vs. 475. Want — si. Deze regel , die bij den eersten aanblik eenigzins diiister is, beteekent: Want de aarde daverde waar zij te zamen trofTen. Doende is bet partic. van bet ww. doonen , waarover zie KILUEN en mijn Specimen de Velth. p. Ill, Vs. 497. In wane — gecloven. Wij maken op- merkzaam op de dobbele ontkenning; de zin is: Ik twijfel niet of het boofd ware gekloofd. Vs. 518. Met luder stemmen en%. Deze plaats berinnert min of meer aan eene dergelijke in vELT- HEMS, III, B. Gap. 25 vs. 44. Digitized by Google AANTEEKENINGEN. 261 Ts. 673. Onthoet ^ 1. ontboet. T. 576. Wapendeuy d. i, wapende hem, wapen- de zich. Vs. 581. Nu hort wonder^ enz. Het wonder dat hier yerhaald wordt leest men even zoo in de Brabantsche Teesten , I D. bl. 161 — 162 en 171 — 172. De eerste plaats luidt aldus: Na waren die kerstene, tier tijt, Die des avents Toer den ttiijt Haer wapen slepen ende maecten claer, Nerenstelike , om te stridene daer; Ende elc stac al daer tgn spere Toer sine tente , in dat here , In ene mersch , bi eenre riyiere , Die Seya hiet, na des lants maniere. Des merghens soe vantmen daer Ghegroit elc spere van den ridders daer , Die des daghes souden sijn martelare , Ende sterven Toer Agolants scare: Des wonderde meneghen ter steden. Die scachte liebbense af ghesneden Neven der erden , meer nocb mii)^ Ende lieten den struuc staen daer in , Daer nte scoten telgbere sciere , Gbemaket na speren maniere, Die men nocb al daer ter stede Mach sien , in den daghe ran heden. De schrijver voegt er even als onze dichter bij : l)it was wonder sonder gbenoet. In ons gedicht (580), en in de afgesehreyen plaats heet de rivier , waarbij dit plaats had Ceya , bij TURPI JN Cera: in de andere plaats p. 171 heet het: Op ene ririere, die men boert In latine noemen Caranta, Digitized by Google 262 AANT£EO]NING£N. hetgeen willems in not. verklaart door ; la Cha- rante. Met dergelijke wonderen zijn overigens de sagen van kar£L geheel gevuld, men zie b. v. in het gedicht van STRICKER (bij SCHILTER Thes<mr. II y p. 118 c. 2,) hoe aan het hoofd van al de verslagen christenen Ein weisen plumen wolg^taa groeide om hen van de heidenen te onderscheiden. Vs. 648. Fyauwe. Be gewoonte om de ridder- paarden een naam te geven is zeer oud en i^as algemeen in zwangj men denke ' slechts aan het be- roemde ros Bey art. Zie ook vs. 741. Over de waarde der paarden in de middeneeuwen verg. v. WTlf op H££LU hi. 174 — 176. Vs. 672. D\or]. De letters or waren in het MS. uitgevallen. Vs. 732. SianCy 1. slane. Vs. 758. Doech; men leze toech^ van tygen, trekken. Vs. 781. JoiousCy de naam van het zwaard van KAREL; men vei^el^ke het Gloss, van FR. kchsl op la Chanson de Rolant^ p. 191, en w. orimm^ Deut- sche HeldensAge, S. 43. Vs, 883. Den stoute ; lees: Die stout e. Dat hier.de eerste naamval gevorderd wordt bewijst bet rijmwoord Emont. Digitized by Google AANTEEKENINGEN. 263 Ts. 921. Ende hebben, 1. ende heeften. Ts. 926. Deus. Deze uitroep komt in ous ge- dicht nog eenige malen voor, b. v. Fr. II , 3669, en was bij onze onden zeer in zwang. Zie de plaat- sen aangehaald door HUTD£COP£R op STOKE 2 D. bL 259, en vergel. van wyit op hkel0, bl. 57 — 58. Ts. 1041. fTie voor; wu Zoo ook Fr. V,^ vs. 63. Deze vefbastering komt nu en dan ook bij an- dere scbrijvers voor, b. v. Roman van Lancelot, II, vs. 7191: Wie sijn hier «llene ic ende ghi. en vs. 10252: Laeten wie ons asselgieren eer Tvi Uut Yaren tvie sallens hebben scande. en vs. 7713, 7536. Verg. BORMijrs, Ferslag , enz. bl. 243, en WIL- Lfius Brief aan Prof, borsuns , enz. bl. 19. Vs. 1 364. Alse — verstaen ; namelijk II , vs. 79 vig. Vs. 1685. Sele seer; lees: veleseer, oi selc seer. Vs. 1603. Ende besage, moet noodwendig veran- derd worden in : daiht besage. Vs. 1866. Nidoepheide. Het is duidelijk dat hier eene misstelling heeft plaats gekad , die het voeg- zaamst te verbeteren is door te lezen: sine droef- heide. Digitized by Google 264 AANTEEKSNINGEN. Vs. 1895. U leiden. Men verandere dit in: « beideri ^ of: u lieden. Niettegenstaande BILD£RDUK, in zijne Verhand. over de Geslachten bl. 192 volg, zeer tegen het gebmik van dit woord is te velde getrokken , dat hij beweert bij geene oude schrij- yers te kunnen yinden , kan ik de yoorgeslagen le- zing yerdedigen ^ met een aantal plaatsen uit den Roman van Lancelot^ HS. der 14® eeuw, waaiin het yoluit geschreyen is , b. y.: II B. ys. 1962: Gi beren, hier bi moegedi nen, Dat in u liedeny des s^t gewes, Niet also groete doeget is. Eyenzoo ons lieden en hen lieden, b. y. II, ys. 1870: Hi seide : » Joncfrouwe wiest \ sic ) ons waer , Ende leet ons Heden ter steden." ys. 6510: lo ne raet u nemmennere Je((en hen Heden te bebbene str^t. en ys» 9147: Alse die drie gesellen danen soieden Gaberet yragede hen Ueden Ocbter ieman enz. ZOO ook ys. 9169 en 9945, enz. Hemlieden komt ook in onsfragm. II, 3589, yoor. Verg. overigens het Gloss, op Flor. ende Blanc. Vs. 2045. Stat De zin yordert dat men hier- yooT leze scat. Vs. 2138. Segelike. Moet dit niet yeranderd wor- den in: ie gelike P Digitized by Google AANTEEKENINGEN. 265 Ts. 2218—19. Heeft — heeft. Slordigheid van den afschrijver, te verhelpen door de uitlating van het eerste heeft» Men leze dus: Sint hi d. k. ons be- nomen enz. Vs. 2248. Dai versien. Men verbetere dit in : Doen versien , tenzij men in het voorgaande vs. wille lezen : wi hebben wale. Vs. 2475- Hier is duidelijk iets uitgelaten: men herstelle dit door voor e^ te lezen voer» Vs. 2498. Niet te minnen enz. Dit vers , aldus gelezen , is onzin. Men verbetere : Nemmenaeer en sonde doen Minne tuwen wire wart, Noch tselfs enz. Vs. 2612. Hen. Verg. de Aanteek. op I, 1823. Vs. 2627. Dat tntjn oem wert so keyttjf. Of dat moet veranderd worden in daerbi ; of wert vervangen door maecte , tenzij men deze uitdruk- king aan GIRBERTS drift wille toeschrijven. Vs. 2651. Daten. Drukfoutj het HS. heeft: Datht. Vs. 2829. Staden. Het is duidelijk dat hier sca- den moet gelezen worden. Vs. 2871. Faden. Aldus het HS. , men verbe- tere: vader. Digitized by Google 266 AANTfiEKENINGEN. "Vs. 2902. LiedriJG. Denkelgk Liederie van Aer- lebeke , zoo als hij in de Kronijk bij KAUSUR, ys. 13 jgenoemd wordt. Yerg. de Aanteekening al- daar, bl. 433. Vs. 2990 — 1. Toen — soande. — Hier schijnt een woord te zijn uitgeyallen ; zou men dit ook aldus kunnen berstellen? Toen cnde heeft nten lande Helenen ende grote scande Credaen Otten. gedaen zou dan zoowel bij uten lande hooren als hi] scande. Het rhytmus laat niet toe te verandcren Helenen geToerd, ende grote Bcande. Vs. 3161. Te casten, 1. te rasten. Vs. 3355. Ende waren, 1. En waren. Vs. 3949. Hebben hen gelogen. Moet dit hen hier niet worden uitgelaten? Vs. 4368. Twaert, 1. Tswaert. Vs. 4446. Woude , I. wouden j d. i. woude hem. Vs. 4447. Over. Moet dit ook yeranderd wordeii in vaer? Of is het de imperatiyus yan 't ww. overen^ dat kiuasn yertaalt: superesse, reliquum psse: et superlucrari , en waaryoor het MHD. heeft: Digitized by Google AANTEEKENINGEN. 267 uberen , uhertreffen , uberwinden , als ziliiuiiN het vOTtaalt? Vs. 4500. Karlen , 1. Karle. Vs. 4542. Ter herten. Dat hert (cor) bij onze ouden ook dikwijls vrouwelijk gebezigd werd , zoo- wel als onzijdig, heeft hutdegoper met voorbeel- den aangetoond in zijne ProevCj 2 D. bl. 158. Heri (cerviis) was altijd mannelijk, vergelijk Cll- GNETTS Bydragen , bl. 44 — 46. Vs. 4549. Die waren* Moet men daarvoor niet lezen: Diere waren? Vs. 4562 — 63. Frede: gecrege. Assonance, waar- over zie mijne Inleiding op de Dietsoe Doctrinale^ bl. LTI — ^LVII. Vs. 4614. Ontfarene. Moet dit niet yeranderd worden in: Ontfankene. Vs. 4617. Andworde keysevj 1. Andw. den keyser. Vs. 4633. Mi eer. Bene gewone uitdrukking bij onze oaden, bij ons in het dagelijksch gesprek nog overig. Zoo ook mi vele j 't geen bilbsrduk in zgne T.- en D. FerseA. IV D. bl. 128 niet begreep, yerg. mgn Specimen de Feitkemioj p, 127, b. Digitized by Google 268 AANTEEKENINGEN. Voor mi eer leest men ook mi liever y b, v. Ferguutj vs. 1398: Ic laghe mi liever in die doetkiste Dan h^t van minen monden wiste. Minnenloep y HS. f®. 55*. lo bin my liever doot dan hi, Niet meer en -weetic u te seg^ghen. FRAGMENT III. Om niet nutteloos plaats te verspillen hebben wij niel alle afwijkingen van den tekst van Prof. MEIJER aangeteekend ; wie lust heeft te vergelijken, sla de Nalezingen op het Leven van Je%us op , bl. 90 vlgg. FRAGMENT V. Vs. 6. Dat si. Moet dit niet veranderd worden in Daer si? Ts. 145. Hem y namelijk: Hugen. Vs^ 165. Entie u «^. , bijM.: Entiedieuw. Die is hier stellig overtoUig en daarom weggelaten. Vs. 296. ^ve. Moet dit niet worden veranderd inane i^ Vs. 325. De gewone klacht van alle middeneeuw- scbe scbrijvers over de hebzucbt; men vergelijke de plaatsen daarover door mij b^eengebragt in de beoordeeling van Dr. verhkulens Leven ons Heren, in de Gids 1843, N^. 6. Digitized by Google VERKLARENDfi WOORDENLMST. A. Accotoen, II, 321, 449. Een gevoerd /Ueed^ dat men onder de wapenrusting droeg. Verg. HUTDECOPER op STOKE, 2® D. bl. 137 — 139. Met- RICK (in zijn Critical Inquiry into ancient ar- mour I , p. 48 , ) geeft er de volgende beschrij- ving van: » It would seem, that the Europeans derived the hauketon , or hoketon , from their Asiatic enemies during the crusades ; and this countenances the supposition of Perizo- nius, who supposes the word a corrupted pro- nunciation of the Greek 6%itmv. Boxhom is anxious to derive it from the Welsh word actuum, which , he adds , implied a double cuirass ; but though this British origin gives it an early date, infortunately for him, neither does the Welsh language afford any word at all like actuum, nor was the armour of that people in any instance a double cuirass. A German derivation from hauen, to »hew or cut," and quittung »a riddance," seems less probable than the Greek , especially as Digitized by Google 270 VERKLARENBE the Gexmans had their wambais , which answers the same purpose. Wether the Turks had adop- ted the Greek name and coiTupted it , or the garment was originally Asiatic , and called by the Greeks, who might be ignorant of the real na- me , ho kiton , i. e. the tunic , when asked by the inquiring crusaders, may be matter of doubt; but the several corruptions of the word are in this order, hoketon, hoqueton, hauqueton , hau- keton , haukton , auketon , aketon , actione, and acton. From the manuscript Chronicle of Bertrand du Guesclin , though compiled at the commence- ment of the fifteenth century , we learn that it was made of buckram , for , it is said : Le haucton fut fort y qui fot de bouquer«nt. And from the MS. Roman du Ride et du Ladre, that it was stuffed with cotton: Se tu vueil un auqueton Ne Pempli mie de coton Mai» d'oeayrea de jnis^ricorde Afinque diables ne te morde. Thus it differed from the wunbais , which was of linen and stuffed with wool , being evidently a coarser garment. The use of cotton, too, im- plies its invention in a warm country, or at least in one in which cotton was in abundance. Perhaps originally it was of cotton cloth , or fa- ced with silk , as is the Asiatic taste. It was cer- tainly stitched , and that in an elegant manner, sometimes , indeed , with threads of gold , for the Roman de Gaydon speaks of, Digitized by Google WOORDENUJST. 271 L'auqueton , qui d*or fa pointturez This garment was probably not introduced into England till the time of Richard the T'irst after which it became , and continued for a long whi- le, very prevalent.'* Achten, I, 272, meenen , vermoeden. Verg. kilia£N. Achterhant hebben (De), II, 390, Sbi^Aeion- derspit delven , hetniet voordeelig hebben , waarvoor tAchter hebben, I, 17, II, 4321; en in denjRo- tnanvanWalewein vs. 1812: achterst werden. Achter doen, II, 706, 852, (vblthem bl. 225), Achter setten, I, 1040, waai'voor men in den Roman van Walewein leest, vs. 4147: achter- stellen , Achterwart doen, II, 4375. Deze drie uitdruk- kingen beteekenen alle: overwinnen, het voordeel op iemand hebben. Achteren, U, 3894, uitstellen ^ verschuiven. Achterwaren, I, 9Ti^ II j 2359 , behoeden,ver%or' gen. Zie CLIGNBTT Bijdragen enz. bl. 148 — ^149. Afgaen, II, 82, 1472, verlaten, begeven. Ver- geligk over de constructie in de 1. a. pi. Prof, cla- RISSE op de Heim. der Heim. bl. 451 , en zie verder De D. Docirinale Gloss. Alsberch, U, 32 1, 449 , malienkolder, lie de voorbeelden bggebragt door hutdkcopbr op stoke, 2e D. bl. 136—137. Alse, I, 1953, alzoo, Altemale, I, 505, 546, 548 enz., geheel. Ambacht, I, 167, handwerk. Zie 't Glossarium op de Doctrinahj en de daar aangehaalde schrijvers. Digitized by Google 272 VERKLARENDE Amie, I, 190, vriendin, bij%iL Flor. ende Blanc. 929, 934, 1045. Ferguut, 2924, 2451. Amirael, II, 771, emir. Zie 't Gloss, op Ffor. ende Blancef. An, I, 1185, 1598, II, 127, 3443, 3525, 3609, 4137, V, 320, Ic en 3e persoon van 't ww. onnen, gunnen. Verg. HUTDEC. op stoke 3« D. bl. 309. Ten onregte vindt men in de Gloss. op Ferguut en De Doctrinale den infinitivus annen aangenomen. Anden, II, 3394, Handen II, 4084, %%ch {iets) aantrekken , wreken. Terg. de breede Aanteek. van HUTDECOPER op STOKE , 2e D. bl. 451 en volgg. en CLIGNETT, Bijdr. bl. 367 — 368. Ane, I, 248, aan ^ hij. Ane, II, 1920, tegen. Heelu vs. 4920, 6559. Walewein^ 5496, 5546. Vergelijk bet duitsche ohne en zie bet Worterb. op Wigalois en huy- DEC. op STOKE. Angaen, I, 483, 520, 836, II, 1885, «ant;an- gen , doen. Zie kiluen. Anesien, I, 1984, aan%ien^ letten op iets^ in V oog houden. Anetien, I, 53, 474, II, 2632, 3192, aan- tijgen. Walewein , vs. 5583 : In peinsde noit , also helpe mi God , D«t mi mijn yrouwe tyet ane ^ en vs. 5813 : In sout hem sciere doen becant Den lachter dien ghi hem tyet ane. Anevaen, Partic. van anevaen, I ^ 831 ^ ctanvatigen. Digitized by Google WOORDENUJST. 273 Arabi, arabijn, V, 238, 306, arabiesch. Artscoen, II, 450, 757, zadelboog^ Ferguut ^ 1106, 1874^ 3793. Waleweinhteil archoen , ZQQix Twe ylechtkine yan gheluwen hare, Die over hare Bcoudren hinghen beide Tote upt afcJwen yanden ghereide. Assalgieren, I, 622, 629, aanvallen, bespriti'- gen. Heelu, 3158, 7807. Ferguut heeft cwse- lieren^ 4202. Ayelois, II, 235, 925, Nederlander. Yerg^Brab. Yeesten, U D. bl. 96. Aventure, 11, 4363, toeval. Verg. de uitstekende monografie van JACOB grimh, getiteld: Frau aven- tiure klopft an Beneckes Thiir. Aventuren, I, 1279, II, 1828, 1830, 1961, enz. , op V spel %etten , wagen. B. Bagelike, II, 740, 910, V, 227, behagelike, schoon , fraai , trotsch. Bagen, II, 954, 1036, 2955, behagen, op %ijn gemak %ijn. Verg. hutdec. op STOKE 3e D. bL 473 en le D. bl. 569—570. Baliu, verwisseld met voogdj I, 226, 255. Banderside, I, 454, 863, .1231, II, 388, 410, 443, 553, 1311, 2906, 2932, 2936, 2960, 3464, 4094, 4318, III, 36, lY, 83, aan den anderen Aan( J ter andere %ijde. Vergel. de uilvoerigd aanteek. in mijn Specimen de Felihemto-p. 76^ — 77^* Bij de daar aangebaalde voorbeelden voege men 18 Digitized by Google 274 TERKLARENDE nog: IFaletvein^ 601 , 787, 1098 en fVillem van Oringhe vs. 213 {Belg. Museum 1843, p. 193). De Roman van Lanoelot heeft daervoor oh an^ der sidcy *h. v. 5679: Here , hets waer , ende ic geloefs wel , * D«t Dryas, die wreet es ende fel, Orer den berch ob ander side Heeft enen broeder nu ten tide. en vs. 1221: Die riddre voer wech , ende die joncfrouwe Met hem, die dreef groten rouwe. Ende Dodineel ob ander side Toer oec wech ten selven tide. en wedeix)m vs. 8974, enz. Bar en, I, 376, II, 3579, ens., %ick verioonetL Walewein^ vs. 383: Ende reet xrech al zonder beide Der waert dat hi den dach sach baren. Bate, I, 1372, 1961, 2001, genoegdoening. Verg. Ferguut 4966, 4972. Beckeneel, II, 495, 3748, 3816, tj%eren hoofd- deksel dat de ridders onder den helm droegen. Ike HUTD. op STOKE , 2 D. bl. 140 — 141 , en Ferguut 2397 , 2701 , 4785. Beclippen, II, 2513, vangen^ gevangen nemen. EiLiAEN vertaalt het : Deprehendere , decipere sive capere transenna aut laqueo, Becorten, II, 3203, (V geding) bekorten (door een tweegevecht), Verg. II, 4010, III, 24. Beden (Geven in), V, 15. Begeven, I, 290, II, 1240, verlaten^ I, 859, nalaten. Zie het Glossar. op BeatHjs. Digitized by Google WOORDENLUST. 275 Begripen, III, 8, vergrijpen? Behagelhede, II, 776, 3503, irotachheid , eu- velmoed. Verg. Horae Belg. V, p. 106 — 107. Behcet, I, 1071, bevel ^ 11 , 47, belofte. Verg. flUTD. op STOKE, 1® D. bl. 370. Beiden, I, 926, 1001, 1191, II, 856, 1301, wachten* Be kin, II, 4543, kennis. Beleggen, I, 523, 539, 643, 1023, 1146; Praet. beleide, I, 1286, belach 1516; Partic. be- legen I, 1.2, belegeren, Zie HiTTD£COPfiRS Proe- ve, 2e D. bl. 379—386. Belitit, U, 2392, belandP Belopen, II, 4455 , achterhalen , in handen krtjgen. Verg. STOKE 3® B. vs. 461 en 9» B. VB. 1034. Beloyen, II, 2733, te vreden %ijn ^ {%ich) ver- heugen. Kiliaen * heeft : Contentum esse : gau- dere» Walewein 734: Wale'v«rein moclus hem \vel heloven Dat hi zgn goede ors adde hescredet. Roman van Lancelot^ II, 9925: Ende doet yerstaen Dat ic mi van hare sere helove Tander feeste , die si in haren hoye Hi dede als ic daer was. Benemen, I, 311, 445, 702, II, 126, beleiten^ verhinderen. Velthem III B, C. 37, vs. 28, C. 44, vs. 57. Bequelen, I, 731, in %wijm vallen* KlLiAEir beeft elanguere , oblanguere* Vergel. quelen in 18* Digitized by Google 276 VERKLARENDE de onzijdige beteekenis, in 't Gloss, op de Doc- irifiale. Bereet, ww. bereden, I, 972, gereed maken* Beroepen, II, 3689. Kiliaen, ProvocarCj in cer- tamen vocare. B e s c e e t , 1 , 2127 , grens, scheiding. Velth. bl. 273. (Si) Waren omtrent Neuwendike Ende int besceet, oec sekerlike , Tusscen Tiaeudren ende Artoys. Bescieten, I, 1724, II, 369, baten , helpen. Zie de voorbeelden uit yelthem door mij' bijgebi^t Specimen de Velth. ^ p. 108^ HuTDECOPER ken- de bet woord niet, en berispte leloitg ten on- regte op stoke, 2e. D. bl. 585 in fine. Bescriden, II, 678, 3654, 3667, beschrijden, ( een paard ). Bescudden, I, 570, 2128, II, 727, 1068 enz., beschermen. Zie 't Glossaritun op de Doctrinale. Be si den, namel. der waerbeit, II, 1287« Besloet, ww. besluten, I, 1252, baten^ hel- pen. Verg. HVTDEC. op stoke, 2e D. bl. 431. Besluten, II, 3119, opsluiten. Zie kiliaeic. Besniden, II, 1097, comprimere se, coarctare, abstinere (kiliaen). Besondert, I, 2132, afge%onderd; II, 340, sin- gulatim^ (kil. ), man tegen man. Bestaden ter erden, U, 1651 ^begraven^ zie Kli. Bestaen, I, 310, staan. Zoo ook Lev. van Je%us ^ C. 141. Kil. vertaalt het ook: const are , manere. Bestaen, I, 628, II, 282 ,. aanvallen. Vei^. HflTDEC. op STOKE , 3e D. bl. 97. Digitized by Google WOORDENUJST. 277 Bestaen, bestoet, I, 61 5, vermaagschapt %ijn, Ferguut lilS. Vei-g. kiliaen. Beswaert, I, 1010, 1126, be%orgd. Kiluen ver- wijst op beladen sijuj dat hij vertaalt: angi , sollifntum esse. Betam, I, 735, 1199, 1222, ww. betemen, be- iamen. Verg. stoke 5 B. vs. 401. Beternesse, I, 1373, vergoeding. Zie op Bate. Beten, beiten, I, 1604, II, 1370$ beden, IV, 120, van het paard stijgen. Betren, I, 1394, 1658, 1735, 1998, vergoeden, boete doen. Ferguut heeft het in de bet. van ^ergelden , vs. 4401. Zie D. Doctrinale Gloss. Bevaren, II, 4315, in %ijne magt krijgen. Verg. beloopen. Bevreden, II, 3564, de rust ^ den vrede bewa- ren. Zie kiluen. Bewerpen, V , 29 , KIL. informare ^ rem aliquam inchoarej hetzelfde als ons: ontwerpen. Zoo ver- klaar ik ook de plaatsen in Ffor. en Blanc, waar HOFFSUNN vertaalde: bekleiden. Bi, I, 43, 324, 1798, II, 973, bij. Bi, I, 742, 957, 1249, 1847, door. Binnen desen, I, 640, ondertusschen. Zie HUT- DECOPER op STOKE, 2e D. bl. 110. Blaem, I, 1124, blaam ; hier e ven wel hetgeen aanleiding tot blaam geefi. Kiliaen verwijst op laster en vertaalt dit dedecus^ crimen ^ enz. Bloet, I, 1720, V, 349, ontbloot, arm. Boef, behoef, II, 2044, 2092, behoe/te. Boeft, WW. behoeven, II, 4343. Digitized by Google 278 TERKLARENDE Bokel, II, 4228, kei middelste van een 9child. KiLUEN umbo. ZlSKASTN verklaart het in z^ mhd. fFdrierb.i »erhabne zier&t von metall; enht- schlag des schildes , besonders mu die nabe, im gSgensatze von rant.*^ ^erg. ook het Glossaire op de Chanson de Rolant ^ i. y. bucle. Bordele, I, 97, 101, 145, enz. VergeUjk het Gloss* van ROQUEFORT i. y* Borde. Boude, II, 393, 4105, stoutelijk. Boyen gaen, U, 467, overwinnen. Breidel, II, 3732, toom ^ eigenlijk de stang die op de tong drukt? Verg. STOKE 9 B. vs. 928 en BILDERDTKS GeslachtUjst i. v.- Breiden, gebreit, I, 84, II, 2295, verbreiden, vermeerderen , zie kiliaen op het woord. Brulocht, I, 702, 779, 10S2 ^ bruilo/t , Auwe- lijk. Verg. CLIGNETT, Bijdr. bl. 48. C, K, Qu. Gallon, II, 3890, %eggen ^ vei^. Prof, ciabbse op de HHm. der Heim. bl. 467, Castiden, I, 949, straff en j niet zoo als gewoon- lijk berispen. Keil, I, 679, keei. Keytijf, II, 987, 2293, slecAi mensch. Verg. CLARissE op de Heim. . der Heim. bl. 288. Zie ook het Gloss, op Ferguut. Kempe, II, 3589; kimpe, II, 3580, kemper^ kampioen. Kelect, II, 164 kelk. Digitized by Google WOORDENLIJST. 279 Kere (Met genen), I, 179, nooity noch de eerste keer (als w^ nog zeggen), noch de tweede ^ maair met genen kere. Keren in (an), iemant, 11, 1853, tets aan ie- mand overlaten. Kersten, II, 137, christelijk. Kersten doen, II, 2149, doopen. Zie HUTD. op STOKfi, 1«. D. bl. 24. fFalewein, 5311: Waerdi noit ghedaen kersHjn Of sidi noch een sarrasijn? Kerstenhede, II, 101, christenland. Cierheit, I, 757, pnwkt ^ kostbcuirheid* Verg^ CLIGNKTT, Bijdr. bl. 236, en ^t Gloss* op de D. Doctrinale^ Kiesen scade, II, 926, 1016, schade lyden, An- ders schade nemen^ zie hutdec. op STOKJS 1 D. bl. 47. Cinglatoen, V, 205, kostbare sto/j die men wit het oosten kreeg. Zie ZIKMAKN Mhd* Wb. i. v. cicldt ^ en ROQUEFORT Glos9* de la langue Ro- mane J o^ Siglaton. Kinnen, I, 1955, bekennen, Cledekijn, I, 349, 1077, kleedje. C 1 e m m e n , II , 2232 , klimmen , in aan%ien toetiemen. Condech, II, 1617, 2568, 3950, bekend. Velth. bl. 169. Zie heelu bl. 272, CoBt, I, 431, 1003, 1786, en^s. , bekend. Zie^ het Gloss, op de D. Doctrinale. Core (Ter), ter cm-e, I, 456, II, 4358, wel ' ter deeg , by uitstek. Verg. Prof. CLARISSfi op de Heim. der Heim. bl. 402—404^ Digitized by Google 280 TERKLARENDE Coren winnen, I, 2137, koreti boutven. Akker- bouw beetle vroeger ook lanttuinnighe^ Zie het Glo8s. op de D. Docirinale en de daar aangeh. schrijy. Gonroet, II, 332, hoop, beitde. Zie van wtn, AanL op heelu p. 161 — 163. Cort houden, 11, 507, dicht op de hielen %itten. Cortelike, I, 733, 2099, II, 1267, weldra. Gortelinge, V, 50, weldrcu Ziet 't Gloss, op de Doctrinalem Gracht, (Met groter), I, 371, %eer sneL Grage, II, 4199, Aals. Zie KiLUEir en van has- SEIT aldaar, en der Minnen Loep, HS* fo. 13^: Gorts so worter een bestant Gheraemt Tan enen helen da(|^e, Wye dat brake yerloir sijn craghe.. Ferguut^ 2657. Graken, V, 184, losbersten. Granc, II, 1329, 1534, %wak^ klein; I, 1077, eenvoudtg J arm; I, 1215, %iek» Vergelijk €LA- RISSB op de Heim. der Heim. bl. 278 — 279. Granken, 1 , 89 , ver%wakken. Greieren, II, 4436, uitroepen , afkondigen. Zie de Gloss, op Ferguut en Flor. en Blancefi. Grijt, II, 313, 355, 3218, kampplaats. Zie hutd. op STOKE 3e D. bl. 288—289. Gume, I, 120, 1885, naautvelijks. Guffie, II, 3747, ijzeren hoofddekael, en niet zoo als HUTBECOPER wil (op STOKE 2e D. bl. 141) » betrekkelijk tot de menigvuldige sieraaden op de helmen." Troj. Oorl.^ bij blombuert Otid Vl^ Ged. I, p. 32, vs. 2738. Digitized by Google WOORDENLUST. 281 Want si hidden hem af ghedaen Die cojie^ ende souden hem thoet af slaen. Koman van Lancelot^ II, 10652: Gaheret vor onder hen m^tien , Ende sloech den enen yanden drien , Dat faelgierden daer ter stede Sijn helm entie cuffie mede, Ende tswert in ginc toten tanden. Tuffie in Walewein zal wel cujffie moeten zijn; Vei^, ook ROQDEFORT Gloss. i. V. coiffc. Quaet, I, 56, 878, 1995, II, 1250; in 't meervoud qu'adien ^ I, 598, U, 4180, kwaaddoener ^ boos- wicht^ zie hutdecoper op stoke, 1« D. bl. 425, en 't Gloss, op de Doctrtnale, Quite n, II, 1006, 1896, betalen. Zie 't Gloss! op Flor. ende Blancefl. D. Dachcortinge, II, 53, tijdverdrijf. Zie 't Gloss. van Flor. ende Blanc^. , en vei^elijk de aan- teek, op BeatrijSj bl. 55 — 56. Dagen, I, 1000, vertoeven. Veithem bl. 70, 198, 294. De Rijmkr. bij kausler vs. 130, IFale- wein 3648: Doene wildi daer niet lai^fher daghen 7010, 7577, 7606, enz. Ferguut vs. 39, 4978. Dagen, I, 1709, 1727, 1925, U, 3680, 3692, tndagen, voor den regter roepen. Zie Kl- LIAEN. Dagen komt b\j onze oude schrijvers nog in Digitized by Google 282 YfiRKLARENDE verschillende beteekenissen voor, als: uitstellen^ bij TELTHEM p* 116 (zie KIL.); als: behoeden m Ferguut^ t& 1666; als dag worden. Ferguut ys. 2446, en willem yan hii,legaersbsrch Ge- dichten, HS. fo. 69^. Des morgens alst begbint te dagen Soe moghen wij wel mit rechte clogen Dattie nacli glieweest is lane. Dale, I, 96, 580, 1140, in de laagte. Dane hebben van iets, I, 1155, iets naar wet- gevallen voor iemand uitvallen. Dane weten, I, 193, vergelden? Danen, II, 2247, van daar. Dans, dat en es, II, 4640. Darren, I, 312, U, 274; dorren, II, 1638, durven. Ferguut j vs. 1916: Hebt mijns genade , in darre varen, Want in hebben Tiient no maghen. Tiraar Prof. YlssCHfiR bet yerklaart: darren^ daarheen! Dat, I, 192, opdatj II, 273, amdatj I, 997, toen. Dat Toor daar komt bij stoke dikwijls voor; zie den bladw. Degen, 549, krygsman, held* Tei^. hutosc. op STOEJS , 2«. D* bl. 315* Tan daar bet adj. de- ghenlike J Walewein^ 2253: Want hi Techt so deghenUke. .. Deregarde, II, 450, buikriem waarmede de %a' del bevesligd was. In Flor. ende Blancefi. leest men, 1515, darengberden, in telthem, p. 100 beter daremgerden* De Koman van him- boreh heeft dargaerde, dat bilderduk .( 6eff/. liJ9t 1 , 264 ) verklaart de arcgwrde , van arc , Digitized by Google WOORDfiNLIJST. 283 argon. Het voorbeeld door Hoffmann ad Flor. bijgebtagt ait de Glossen bij gsrbxrt: ctarmgur- tila^ geeft eene juister afleiding aan de hand. Derre, I, 487, 907, 1494, csfeser. Zie tan wtn op HEBLU, bl. 15 — 16. Derven, II, 1625, missen* Verg. dorven. Desp^ty I, 1299, venwAting* Het oud Fr. heeft ook despiter dat roqusfort Tertaalt: dedaigner ^ faire peu de caSy mepriser. Roman van Lancelot y HS. fo. 47.. Mi 8ont tu des conincs Urients sone , Mijn bere Ywein , te seggene u nn , Dat hi in despite Tan a Uwen scilt afgeslaegen hevet. waarvoor men iets vroeger leest: ' Die bem tonwerden sines scilt afsloeoh. Destrueren, II, 171, 252, vemielen. Dicken, I, 337, 895, 1672, 2112, dikwijls. Dieden, II, 1319, dijen^ gedtjen. Verg. Prof. CLARISSE op de Heim der Heim. , bl. 391 , yolg. Dlere, die er, I, 40, 179. Dierlike, U, 144, dter. Dietsch, II, 59, duitscky de volkstaaly van diety volL Vergelijk orimm Gramm.y P, S. 12 — ^20. Dine, I, 34, res nostrae. Doelde, yryr. dolen, II, 2154, rond%werven» Zie 't Gloss, op Floris en Blancejl. Doere, doe er, I, 103. Doetene, doet hem, I, 184. Boetslagen, II, 1231, doodelijk? Wij zeggen nog: gestagen vijand. Verg. de aant, op do Heim. der Heim. , bl. 477 — 478. Digitized by Google 284 YERKLARENDE Donen, II, 475, 3735, dreunen^ zie kh. op 't woord, en verg. mgn Specimen, p. 111. Dor, I, 180, 826, 1278, 1979, am. Verg. CLiGNETTs Bijdragen , bl. 318, volgg. Dore , 1 , 327 , 467 , deur. Dorliden, II, 711, doorgaan. Dorperhede, I, 844, schanddaad. Yerg. haerl Spieg. Hist. 2 D. aant. bl. 97 — 100, hutd£CO- PSR op STOKE , 1 D. bl. 532 — 535 , cugnstt , By dr. bl. 327, clarisse op de Heim. der Heim,, 202, 218. i)orven, I, 1114, II, 1043, 1930, 3233, be- hoeven. Yerg. hutdeC op stoke, 3 1). , bl. 429. Dragen, I, 1579, voordragen. Drossate, II, 2358, Drossaart. Zie Doctr. Druwen, Y, 35, dreigen\ zie kiliaen op druwen en drouweuj en yan hasselt aldaar. E. Eerlike, I, 734, 1221, met eer, eervol. Eerscap, zie Heerscap. Eerst: So gi eerst moecht , I, 204, 230, %o6 spoedig gij hint. Beatrijs vs. 95: Hi reet soe hi ierst mochte , zoodat mijne aanmerk. aldaar bl. 37 yerv^t. Eersten, II, 3462, in de eerste plaats. Elder waert, I, 930; eire waert, I, 1002, ergens anders keen. Els, I, 1687, anders. Ende nemen, I, 1759, sterven. Digitized by Google WOORDENLUST. 285 Engien, I, 636, werktuig ter belegering j 't Fr. engin. Zoo ook telthem, p. 290, 217, 271; Walewein vs. 7679, 801 !• In de Borchgravinne van Vergi (Oud-Vl. Ged. van i^lobdiaert 1 D. bL 676 ) ensien. Chron. aucHus J. D£ beka* (Bij HUTTHAEUS Anal. III. p. 198): »Mit magne- len , mit beeren , mit catten , mit evenboghen ende mit ander angienen.^^ En wege, I, 363, 491, 1432, weg. Verg. BIL- DERDUK, VerA. over de GesL bl. 347. Erre, I, 501, II, 1779, 2677, boos, vertoornd. 