Algemeene Geschiedenis des Vaderlands, van de vroegste tijden tot op heden : Met platen, kaarten en portretten / 3,1 Van het jaar 1581 tot 1795 na Christus ; 1
3 Resol. v. Holl. 17 Julij, 1612 (bl. 768). De vergunning aan vrrENBOGAENT tot de uitgave van zijn Naerder bericht verleend had echter geen dadelijk gevolg. Dus werd zij in Julij 1616 ver- nieuwd en het werk alstoen uitgegeven. Zie vvrENBOcAERT, K. H. bl. 577, en hiervoor bl. 481. * Resol. v. Holl. 26 Oct.; 15 Dec. 1612 (bl. 844, 902). 82 * 1617. De Staten hand- haven hun gezag in kerkelijke za- ken. 652 ALGEMEENE GESCHIEDENIS ————————————————————————— — á—— denkt, dat er eensdeels betrekkelijk weinig gewelddadigheden plaats grepen, en over het algemeen, waar geene klagten vielen, de Contraremonstranten ongestoord hunnen gang gingen, en anderdeels de Staten en OLDENBARNEVELT niet aansprakelijk kunnen gesteld worden voor den onverstandigen ijver van sommige aanhangers van het heer- schende staatkundige stelsel, wier maatregelen zij bezwaarlijk altijd konden verhoeden; wanneer men dit bedenkt, dan komt men tot de overtuiging, dat al het geroep over verdrukking van de ware leer zijn oorsprong te danken had aan de meening van hen, die het er voor hielden, dat aan de Kerk reeds door de dulding der Remonstranten ge- weld geschiedde. Dezulken zagen in de Kerk niet de gemeenschap dergenen ‚ die zich in het geloof van de wereld afscheiden; maar eene gemeenschap, die zich in de wereld af- scheidt van hen, die geacht worden de dwaling voor te staan, Dus was hun alle afwo- king van de Gereformeerde leer een gruwel; herders en leeraars, die de bevooroordeelde gemeente hadden behooren neder te zetten, werden door hunne begrippen verleid om als menschen zonder liefde en zonder geloof tot tegenstand aan te zetten, onbarmhartig alle zwakheden en gebreken in hunne tegenpartijders aan den dag te brengen, ja hen te belasteren en van verraad en omkooping ! te beschuldigen. Hoe gunstig steekt te- gen zulk een bestaan de houding af der Staten, die van hun hooger standpunt, beter bewust van de middelen ter handhaving der ware Christelijke godsdienst onder de vol- ken, eenen verzoenenden geest betoonden, Maar juist het regt van verzoeningsgezind te zijn betwistte men hun, en gaarne zou men hunne bemoeijing met de godsdienst als strijdig met het gebruik in protestantsche Landen hebben uitgekreten. Hiervan kreeg urrexsoarnt verscheyden waerschouwingen" (urrensocarrt, K. H. bl.699) In het hatelijke geschrift Praktycke van den Spaenschen Raedt (Bibl. v. Pamflet Ne, 1452.) wordt beweerd, — dat terwijl de Contraremonstrantsche leeraars het sober hadden, de Remonstrantsche altijd de beurs vol geld droegen. Eene voorstelling regt geschikt om op den nijd der Contraremonstrantsche leeraars te werken. — UrrENBoGARRT ontving, heette het, uit 's Lands middelen jaarlijks 120,000 gulden om tot zijne doeleinden te besteden (Zie dat pamflet bl. 24 en 43). Ld — LOR DX Ko Fu — $ xi — — ee ema aes aod ee FEEN s wPeqeqe sa LE r on ae Pre eer yt eee SS ENKELEN LII en: PTT Tritt ee berberse nes deb DES VADERLANDS. 653 verwierpen, mede altijd was en nog werd begrepen en in praktijk gebragt 1’ Nog 1617. een ander middel nam de Contraremonstrantsche partij te baat om hare ongehoorzaam- heid te vergoelijken. Zij maakte gebruik van het werkelijk in den boezem der Staten ten aanzien van de godsdienstzaken bestaande verschil van gevoelen, om hunne be- sluiten in dezen als het werk van enkelen, voornamelijk van de Gecommitteerde Raden en wel bepaaldelijk van OLDENBARNEVELT, voor te stellen, en den schijn aan te nemen, alsof zij deswegens hunne geldigheid in twijfel trokken. De predikanten van de Alk- maarsche buitenclassis ontzagen zich niet aan de Gecommitteerde Raden, hun in 1615 toegezonden tot bijlegging der geschillen met de binnenclassis, dat gemis aan een- stemmigheid openlijk voor de voeten te werpen ?, Dus was het steeds het ernstige streven, de steden, die tot de besluiten in kerkelijke zaken genomen hare medewerking weigerden, tot eenstemmigheid over te halen. Hiertoe werd geen middel van overreding onbeproefd gelaten. Maar ook om de twistende godgeleerden zelven te verzoenen wilde men nog eene proeve nemen. In den winter van het jaar 1612 was Graaf wiLLEM LopgwisK, bij gelegenheid van de aanstaande inhuldiging van Prins wavnmirs als Ridder van den Kouseband, te 'sHage tegenwoordig. Bij hem kwam het denkbeeld op, dat men nogmaals eene Conferentie tusschen predikanten der twee strijdende ‘partijen, maar ditmaal in kleiner aantal, moest doen houden, ten einde dezen de vijf punten, waarover in de Haagsche Con- ferenlie van 1611 gehandeld was, zoo mogten stellen, dat de beide partijen daarin de uitdrukking van haar gevoelen vonden. Dit denkbeeld deelde hij aan urren- BOGAERT en FESTUS HOMMIUS mede en beiden won hij voor zijn doel, Weldra besloten de Staten van Holland deze zaak te bevorderen, in de hoop dat daaruit wat goeds zou voortkomen. Immers kon eene poging, door wiLLEM LODEWIJK aangeraden, die het vertrouwen der Gontraremonstranten genoot, niet anders dan gunstig opgenomen worden. Van elke zijde zouden drie predikanten opkomen en de bijeenkomst te Delft plaats hebben. De drie van de zijde der Remonstranten waren: UYTENBOGAERT, VAN DEN BORRE, Delftsche — uit Leiden, en Garvincroven, uit Rotterdam; de drie van de Contraremonstrantsche /^*'*- zijde: socanpus, uit Haarlem, smcivs, uit Dordrecht, en restus Hommius, uit Leiden. Den 26° Februari 1613 had de eerste bijeenkomst plaats. Hier namen de Contra- remonstrantsche predikanten dadelijk de vereischte voorzorgen, dat de stap, waartoe zij overgingen, niel ten nadeele van het bijeenroepen eener Nationale Synode, waarop zij steeds aandrongen, zou uitgelegd worden, en verlangden toen van de Remonstranten vooraf de verklaring, dat er onder hen niemand was, die buiten de vijf punten iets had tegen de Confessie en den Catechismus, Tot staving van hunne overeenstemming met 1 Resol. v. Holl. 1612, bl. 955. 2 Resól. v. Holl. 1613, bl. 28. 1617. 654 ALGEMEENE GESCHIEDENIS u———————— ———————————————————*— y deze Formulieren vorderden zij de onderteekening van een vijfendertigtal artikelen. In dit voorstel zagen de drie vertegenwoordigers der Remonstranten een strik om hen te vangen, en eene poging om een geloofsonderzoek in te voeren, en van nu aan beloofden zij zich geen gunstigen uitslag van deze bijeenkomst. Zij beantwoordden den hun gedanen eisch met de verklaring, dat deze Conferentie bestemd was tot de behandeling van de vijf punten en niet van vraagstukken, omtrent welke op louter vermoeden de regtzinnigheid van dezen en genen verdacht werd, maar die de Remonstranten niet aangingen: dus vraagden zij, of de Contraremonstranten gezind waren, hen in hun gevoelen aangaande de vijf artikelen te verdragen, ja of neen, of althans over deze artikelen in onderhan- deling te treden. Hoewel de Gecommitleerde Raden nog eenigen uit hun collegie zon- den om de godgeleerden te vermanen niet onverzoend te scheiden, bleven de Contra- remonstranten bij hunnen eisch. De Remonstranten verklaarden zich niet ongezind om de in geschrift gebragte 35 artikelen aan de predikanten, die van hun gevoelen waren, mede te deelen, en daarover eene verklaring van hunne zijde uit te lokken, mits die artikelen niet onder het volk verspreid werden voor en aleer daarop de meening der Remonstranten verstaan was, Op de belofte van geheimhouding scheidde men den 97%. Februarij vriendschappelijk van elkander. Maar nog hadden de Remonstranten Delft niet verlaten, of het bleek, dat de 35 artikelen reeds in verscheidene afschriften in handen van het publiek waren. Spoedig kwamen zij dan ook te Delft in druk, en zoo kon thans al het volk kennis nemen, van welke en hoe vele dwalingen men goed vond de Remonstranten te verdenken. De Staten verlangden ambtshalve berigt van het voorgevallene, en ontboden UrTENBOGAERT en FESTUS HOMMIUS voor hunne Vergadering. Hier vorderden zij van elk afzonderlijk, eerst van HOMMIUs en daarna van UYTENBOGAERT, cen verslag van hetgeen er in hunne bijeenkomst verhandeld was. Eenige dagen daarna besloten zij zelven van de drie Contraremonstrantsche leden der Delftsche Conferentie de verklaring aangaande de vijf punten te vorderen, waartoe die bijeenkomst belegd was geweest 1, Bi dit besluit voegden zij de verklaring, dat zij het noch dienstig noch stichtelijk oordeelden, dat door de Remonstranten op de punten, van wege de Contrare- monstranten hun voorgehouden, eenige verklaring gedaan, of van de eene of de andere 1 Eerst acht maanden later leverden de Contra-Remonstranten, ingevolge dit bevel, een voarslag van tolerantie op de vijf punten in, doch gepaard met zoo vele voorwaarden, dat zij eigenlijk niets van hunne eischen terugnamen. Dit geschrift werd, tegen het bevel der Staten, in 1615 uitgegeven onder den titel van Nader Advijs over de Conferentie, gehouden tot Delft, aengaende het remedieren der tegenwoordige swarigheyden — te samen gestelt door drie Dienaren des Godl. Woorts, door last van de E. M. H. H. Staten v. H. ende W. Vr. — Hiertegen vond urreraocagnt zich genoopt op te komen met een tegenschrift, getiteld: Oprecht en nader bericht Joannis Uytenbogaert. Lie TRiGLAND, bl. 640—653, en uvrENBocAxRT, bl. 605, 606. DES VADERLANDS, ^. 656 zijde nieuwe vragen geopperd werden. Met dit besluit evenwel vereenigden zich de 1017. Gedeputeerden der steden Dordrecht, Amsterdam en Enkhuizen in geenen deele !. Het bezwaar dat er bij de steden, die niet met de meerderheid stemden, bestond, was in de overtuiging gegrond dat de Overheid de Kerken in de beslissing omtrent hare leer en ordening, en in de wijze om tot die beslissing te komen, vrij moest laten, Kon men haar van dit gevoelen tot de tegenovergestelde meening overhalen, zoo ware de zaak gewonnen, en eendraglig kon men zich van Staatswege de bevrediging der Kerken ten doel stellen. Doch waar een gezag te zoeken, dat haar gevoelen kon omzetten, of waar- achter zij ten minste zouden kunnen schuilen? De hoogstgeplaatste persoon in de Protes- tantsche Christenheid, hij mogt dan verder wezen wat hij wilde, was ongetwijfeld de Koning van Groot-Britannië. Deze, die met zijn koninklijken titel dien van Verdedi- ger des Geloofs vereenigde, en de overdrevenste denkbeelden omtrent het alles omvat- tend gezag van het koningschap koesterde, was ongetwijfeld van oordeel, dat aan de Hooge Overheid ook gezag in het kerkelijke toekwam. Kon van dezen Koning eene verklaring worden uitgelokt, waarbij hij de bemoeijingen der Staten tot bevrediging der Kerken goedkeurde en hare voortzetting aanbeval, zoo zou welligt het bezwaar der minderheid in de Statenvergadering komen te vervallen. Dergelijke overwegingen schijnen OLDENBARNEVELT en hen, die met hem eenstemmig dachten, er toe geleid te hebben eene proef te nemen, om te zien wat zij tot hun doel van Koning sacosus konden ver- krijgen. Niet alleen werd dus canon, die omstreeks dezen tijd een kort verblijf te^ ‘sage had gehouden, op de hoogte gebragt om bij zijn terugkeer naar Engeland den Koning genoegzaam in te lichten; maar ook maakte men gebruik van de gelegenheid, dat er in de lente van het jaar 1613 een gezantschap naar Engeland was afgevaardigd. Van dit gezantschap maakte muco pe cRoor een deel uit-2% Hij was, dacht orpzx- BARNBVELT , de geschikte persoon om niet alleen de Engelsche godgeleerden tot een bil- lijk oordeel over het gevoelen der Remonstranten te stemmen, maar ook om Koning Jzacosus tot eene zoodanige verklaring te bewegen, of te laten bewegen, als men gaarne van hem zag uitgaan. Dus kreeg muco pe aroor het ontwerp van een brief mede, too als men er een van JACOBUS verlangde te ontvangen. De Koning liet zich overha- Brief van Ja- len, en den 29°" Maart 1613 werd in de vergadering der Staten-Generaal een brief S a duco zag der Over- van hem ontvangen, gedagteekend van den 165^ dier maand, en van dezen inhoud: m Medii Hoezeer overtuigd, dat de Staten de treurige godsdienstgeschillen naar hunne wijsheid dienstgeschillen. en het gezag, dat hun over den staat der Kerken en de kerkedienaren toekwam, wel zouden weten te beslechten, gaf de Koning te kennen, door de ondervinding geleerd ! Resol. v. Holl. 1612, bl. 964; 1613, bl. 3. vvrENBoeAaEnT, f. a. pl. bl. 601—604. ThicLAND, bl. 642—049. 2 Zie hiervoor bl, 690. 1617. 656 -> ALGEMEENE GESCHIEDENIS te hebben, dat zulke vraagstukken bezwaarlijk door twistredenen van godgeleerden wor- den uitgemaakt, en dat het voegzamer is, ze door openbaar gezag bij te leggen, ver- biedende zulke geschillen op den predikstoel of onder het gemeene volk te brengen, met uitdrukkelijk bevel den vrede te bewaren door onderlinge verdraagzaamheid bij verschil van gevoelen, ten minste tot dat met volkomen kennis van zaken bij opes- baar gezag anders verordend zou zijn. Ten slotte betuigde hij, dat hij geene der beide meeningen zoozeer van de waarheid afwijkend achtte, of zij konden met het christelijk geloof en de zaligheid der zielen bestaan. — Meer naar het hart van OLDENBARNEVELT kon niet gesproken worden, dan in dezen brief geschiedde; en geen wonder, want de Koning had zich geheel en al aan het voorschrift uit Holland gehouden. Maar de Ad- vokaat had verlangd, dat de brief geschreven zou worden aan de Staten van Holland, welke de zaak bepaaldelijk aanging, en nu was hij aan de Staten-Generaal gerigt ge- worden. Wat evenwel nog aan de zaak ontbrak, werd spoedig hersteld, toen de Staten van Holland een gelijkluidenden brief ontvingen, van den 21"** Maart gedag- teekend £, Doch was de uitwerking van den maatregel van eenig belang, en vooral was hij van eenig blijvend gunstig gevolg? Verre vandaar. Een tijd lang mogt men meenen met eenig vertrouwen op de thans gevelde uitspraak van den koninklijken godgeleerde te kunnen wijzen ?, weldra bleek het, dat de geheele toeleg weinig gebaat had. Dat op 's Konings gunstiger meening omtrent de vrije zienswijze der Remonstranten weinig te rekenen viel, en verscheidene Engelsche godgeleerden de stellingen van Anmixrus steeds bleven veroordeelen, dit bleek genoegzaam bij de levendige briefwisseling, die er tusschen de hoofden der Contraremonstranten hier te lande en sommige Engelsche geestelijken bestond, en wat ’s Konings gevoelen omtrent het gezag der Hooge Overheid in kerke- lijke zaken betrof, dit wist men krachteloos te maken door de aanmerking, dat er een groot onderscheid was tusschen de eenhoofdige magt van Zijne Majesteit, den Koning van Engeland, en het gezag van de Heeren Staten. 2 TRIGLAND, bl. 657. 8 Resol. v. Holl. 1618, bl. 28. DES VADERLANDS. 657 a A U U waarbij het verbreiden van de geschillen onder het volk verboden was, de Staten smeek- 1617. ten, het hun niet ten kwade te duiden, zoo zij zich op den predikstoel ef op andere wijze van den onverdrageljken blaam trachtten te zuiveren. Ook regende het schot- schriften, het een al hateljker dan het andere, en die van de wederpartij niet onbe- antwoord bleven 4. De Staten vonden dan ook den toestand hoogst zorgelijk, en toen _sraatregelen in de vergadering van de maand Mei 1613 opening gedaan werd van zeker advies, aan %7 Staten tegen den Koning van Groot-Britannië gerigt en op verlangen van Zijne Majesteit aan de oneenigheden. Staten medegedeeld, waarin van zekere verderfelijke voorslagen om den staat dezer Landen te ruineren gewaagd werd, verklaarden zij, dit berigt gansch niet onwaar- schijnlijk te achten, en de bewijzen daarvan vonden zij voornamelijk in de verderfelijke redeneringen, die in vele steden en plaatsen tegen "s Lands Regering en de Resolutie van de vorige Dagvaart gehouden werden, en in de pogingen bepaaldelijk te Hoorn, Schoon- hoven en den Briel gedaan om verzet tegen de Overheid en stoornis der rust te weeg te brengen. Dit alles werd in verband gebragt met den toeleg der Jezuïten, die blijk- baar met den keer, welken de zaken hier te lande namen, bijzonder gediend waren 3, Deze voorstelling der zaak was bestemd om die leden der Vergadering, welke nog al- tijd afkeerig waren van kerkelijke verordeningen van staatswege in te voeren, zoo mo- gelijk, te doen beseffen, dat het behoud van het Land en van der Staten gezag het uit- vaardigen van zulke verordeningen tot eene noodwendigheid maakte. Beseffende, dat het met de staatkunde, die zulke schitterende uitkomsten opleverde en beloofde, gedaan zou zijn, zoo de Contraremonstranten het pleit wonnen, had de meerderheid nu eenmaal besloten tegenover de eischen en handelingen der kerkelijken als magthebbende op te treden. Zij was in de maand Julij 1615 versterkt met twee mannen van veel gewigt: VAN DER MILE, die onder de Edelen zitting nam, en HUGO pr GROOT, thans pensionaris van Rotterdam, In dezelfde maand werd dan ook bepaald, dat men in de eerstvolgende zitting op de godsdienstgeschillen en de inrigting der Kerk orde zou stellen. De pro- vinciale Synoden die slechts dienden om aan den tegenstand eenheid te geven, bleven geschorst 3. Smour, die zijn Schriftuurlijk ja over de vraag, of de leerpunten, die ten huidigen dage in geschil getrokken worden, het fondament der zaligheid raken, te- gen het verbod der Rotterdamsche Magistraat had in het licht gegeven, een werk waar- door de Staten hun gezag regtstreeks bedreigd achtten, werd naar ’s Hage ontboden, en toen hij zich niet voldoende had kunnen regtvaardigen, naar ’s Gravesande verban- nen €. En tegen den Franeker Hoogleeraar srBRANDUS LUBBERTI, die eenen brief aan 1 UYTENBOGAERT, bl, 605, 607. 2 Resol. v. Holl. 1613, bl. 27, 28. 3 UYTENBOGAERT, bl. 607. ^ Resol. v. Holl. 1613, bl. 37, 40, 41, 42. III Dezer. 2 STOK., 1617. 658 ALGEMEENE GESCHIEDENIS | den Aartsbisschop van Canterbury had uitgegeven, waarin hij de Curatoren der Leidsche Hoogeschool en de Staten en Regenten van Holland scherp veroordeelde, kreeg meo DE GROOT van de Gecommitteerde Raden in last, een geschrift te stellen, dat onder den titel van der Heeren Staten van Holland en West-Friesland godsdienstigheid in het Latijn, het Fransch en het Nederlandsch uitkwam, en waarin de schrijver zijn uitse- kend talent geenszins verloochende. Doch het is gevaarlijk al te zeer gelijk te hebben of te overtuigend te spreken tegenover dezulken, die niet overtuigd kunnen of willen worden. Men kreet wat de vermaarde schrijver als de strekking van het drijven zijner tegenstanders’ had aangewezen als schandelijken spot en laster uit !, en scheen dus niet te willen erkennen of niet te kunnen beseffen wat muco pe GROOT aantoonde, dat het- geen de kerkelijken verlangden, op eene republiek in de republiek, op de afhankelijk- heid der wereldlijke Overheid moest uitloopen. Resolutie ter Hiervan ten volle overtuigd, ontwierpen de Staten in de wintervergadering van 1615 bijlegging kerkelijke schillen ontwor- worden, In den aanhef wordt de aanleiding der verordening vermeld als gelegen in de pen. : na lang beraad de acte, waarbij op de kerkelijke geschillen voor goed orde zou gesteld stellingen, die de partijen elkaâr verweten te prediken, Sommigen, zeide men, leer- den, dat God eenige menschen geschapen heeft ter verdoemenis; dat hij den mensch tot de zonde noodzaakt, en eenigen tot de zaligheid uitnoodigt, die hij toch besloten heeft te verdoemen; anderen weder, dat 's menschen natuurlijke krachten of handeln gen in staat waren zijne zaligheid te werken. Deze gevoelens nu strekten beide tot Gods oneer; zij wierpen een blaam op onze » Christelijke reformatie,” en streden tegen der Staten meening. Weshalve zij «tot bevordering van Gods eer en den welstand en eenigheid der Kerken, in Gods vreeze, behoorlijk gelet op het verhandelde in de Cor- ferentie van 1611, en gebruikende de autoriteit, die hun als wettige Overheid toekwam,” een ieder golaslten, te letten op de vermaning van pautus, dat niemand gevoelen zou boven hetgeen hij behoort te gevoelen, en dat zijn gevoelen zijn zou tot matigheid, naardat God een iegelijk de mate zijns geloofs geschonken heeft. Dus werd verboden, die beide uiterste gevoelens der gemeente te verkondigen, Slechts op de Hoogeschole zou men in het vriendelijke over het stuk der praedestinatie mogen handelen. Niemand, die de tegenovergestelde meeningen zoo ver niet dreef, zou mogen bemoeijelijkt worden, en alle kerkedienaren moesten dit en alle andere stukken der Christelijke leer naar Gods woord uitleggen. — Toen het ontwerp was voorgelezen, werd het goedgeronden door de Edelen en door de Gedeputeerden van Haarlem, Delft, Leiden, Gouds, Rotterdam, Gorinchem, Schoonhoven, Briele, Alkmaar, Hoorn, Monnikendam a Medemblik. Die van Dordrecht verlangden eenige wijziging in de woorden. De Gedv- puteerden der overige steden verklaarden niet gelast te zijn om tot de zaak mede t 1 BAUDAERT, Boek V, bl. 8. DES VADERLANDS, 659 pup————————————————————ÁÓüÁ—m werken. Toen die afgevaardigden, welke het ontwerp goedkeurden, verklaard hadden, dat zij zich gaarne eenige wijziging in de woorden zouden laten welgevallen, traden Dordrecht, Schiedam en Purmerende toe. Maar Amsterdam, Enkhuizen en Edam bleven bij haar verwerpend oordeel; ja de afgevaardigden van Amsterdam verlangden de resolutie uitgesteld of er bij aangeteekend te zien, dat zij daarin niet hadden toe- gestemd. Ten slotte werd besloten, de Gecommitteerde Raden te gelasten, ten eersten met alle mogelijke middelen, des noods door middel van de toezending van eenige afgevaardigden, te trachten de drie steden tot eenstemmigheid over te halen !. Vanwaar die hardnekkige tegenstand bij die drie steden? In Enkhuizen en Edam 1617. Verntoedelijke oorzaken van den heerschte het gevoelen der Contraremonstranten 3, en dezen — de overdrijving van de tegenstand van leer der Remonstranten mogt dan evenzeer als het uiterste van de leer der Gontraremon- stranten in die acte veroordeeld zijn — wilden van geene regeling van geloofszaken hooren, zoo zij niet door eene Synode geschiedde. In Amsterdam had het Contra- remonstrantsche gevoelen bij leeraars en gemeente mede den boventoon; maar toch er zaten daar in de Regering zoo vele mannen, die wisten wat regeren was, en bijgevolg in staat zullen geweest zijn, de beweegredenen van de meerderheid der Staten te waar- deren. Vanwaar dan de tegenstand van de meesten der Amsterdamsche Regenten? Juist het verbazend aanzien der stad en het gezag van de mannen, die daar aan het hoofd stonden, verklaart eenigermate het verschijnsel. Die mannen waren meerendeels zelven niet te ’s Hage aan het roer, en toch, terwijl op hen de belangen rustten eener stad, die voor Holland was, wat Holland was voor de Unie, moesten zij zich de daartoe vereischte bevoegdheid ruimschoots toekennen, Vandaar welligt een eenigtins minder welwillend gadeslaan van de staatslieden te ’s (Gravenhage, een minder gewigtig achten van de bezwaren, welke dezen duchtten, een minder donker inzien van de toekomst, wanneer de thans aan het roer staande mannen eens door den loop der omstandigheden genoodzaakt mogten worden om af te treden. Dan, zoo zullen zij geredeneerd heb- ben, dan toch waren er bekwame mannen genoeg om de erfenis des bewinds te 1 Resol. v. Holl. 1613. bl. 47—49. 2 Hoe Enkhuizen de eenheid ook in het staatkundige begreep, en hoeveel hart deze stad voor die eenheid had, blijkt uit het gebeurde in den winter van 1616. Toen zij in eenen twist met den Hoogen Raad in het ongelijk was gesteld, gelastte zij hare Gedeputeerden zich aan de ver- gadering der Staten te onttrekken. Tegen deze handelwijze kwamen de Staten natuurlijk met verontwaardiging op. Zij ontwierpen eene Resolutie, bij welke bepaald werd, dat, zoo er soms enkele Leden moedwillig uit de vergadering wegbleven, de Staten besluiten nemen zouden, als waren zij voltallig, en de afwezigen gehouden zouden zijn zich naar die besluiten te gedragen, en niet weder ter vergadering zouden worden toegelaten, voordat zij zich schriftelijk zouden geregtvaardigd hebben (Resol. v. Holl. 1615, bl. 159, 100). 83 * Amsterdam. 1617. 660 ALGEMEENE GESCHIEDENIS au———————————————————————Aám Y aanvaarden: zij zelven in Amsterdam wisten immers met de kerkeljken op een goeden voet te leven, eene kunst, die men te ’s Hage niet scheen te verstaan, ‘Men voege hierbij, dat het een vrij zonderling verschijnsel zou geweest zijn, zoo in een tijd van uiteenloopende gevoelens de twee toch altijd eenigzins op elkander naijverige koopsteden juist ééne lin getrokken hadden. Rotterdam nu was sterk op de hand van de Remonstranten, en haar Pensionaris, Huco pe GRooT, scheen beslemd, om een tweede Oldenbarnevelt te worden, met minder karakter misschien, maar met meer ge- leerdheid en redekunst toegerust, Dus liet het zich wel verwachten, zoo HUGO DE Roo eenmaal gekozen mogt worden om lid uit te maken en misschien woordvoerder te zijn eener bezending om Amsterdam tot instemming in het gevoelen van de meerderheid der Staten te bewegen, met welk een oog men den jongen geleerden heer, die op hast zijner meesters het er op gezet zou hebben om de Amsterdamsche Vaderen tot rede te brengen, aldaar zou zien aankomen. Thans evenwel zou het zoo ver nog niet komen, Toen in de Dagvaart van Mart 1614 aan de Gedeputeerden der drie steden gevraagd werd, of zij thans besluiten kon- den, »zich met de Edelen en de andere Steden tot de acte van accommodatie der ker- kelijke geschillen te conformeren,” verklaarden zij, wel is waar, bij hun gevoelen te volharden, maar niettemin te mogen lijden, dat elk, die zulks verkoos, de acte van De Resolutie Januarij binnen zijn gebied uitvaardigde, — Dit geschiedde dan ook, en de acte ver betreffende kerkelijke schillen vaardigd. b scheen, vermeerderd met bewijsplaatsen uit de Heilige Schrift, uit verscheidene Geloof- "*8*- belijdenissen, uit de artikelen van Synoden en de schriften van Godgeleerden en ander ontleend. Dus toegerust verwierf der Staten Resolutie de goedkeuring van vele uitste- kende mannen zoo binnen als buiten het Land !, Maar wat kon dit tegen de opge- wondenheid der tegenpartij baten? Verachting bejegende de maatregelen der Staten van de zijde der Contraremonstrantsche predikanten. Te vergeefs trachtten eenige gematigde en vredelievende leeraren, als FRANCISCUS en SAMUEL LANSBERGEN, CHRISTOFFEL HELLE en ALBERT VAN OOSTERWIJK, de meerderheid der Zuid-Hollandsche predikanten tot eene verklaring te bewegen, waarbij zij zich zouden verbinden, zich naar de Resolutie van Januarij 1614 te zullen gedragen. Maar weldra verschenen naamlooze bedenkingen te- gen de door hen ontworpen verklaring, en men ontzag zich niet het als een punt var beschuldiging tegen de rawsseRGENs in te brengen, dat zij om onderteekeningen te be- komen bij eenige predikanten hadden rondgereisd, alsof het, zegt UYTENBOGAERT, cene misdaad ware geweest den vrede te bevorderen en zijn best te doen, dat eene billijke Resolutie van de Hooge Overheid werd nagekomen. Niet alleen onderwierp de Amster- damsche predikant sacos TRIGLAND, met goedkeuring der Regering zijner woonpkals, 1 Resol. v. Holl. 1614, bl, 58, 59, 79. DES VADERLANDS. 661 m ef Ü———! de Resolutie in een daarover handelend geschrift ! aan een afkeurend oordeel; maar 1617. ook de jeugd in de scholen en het volk in de achterbuurten der steden werd tegen de Remonstranten, als Godslasteraars en landverraders, opgezet. De maatregel, door de Staten genomen, strekte veeleer tot vermeerdering van de oneenigheid, dan tot verzoe- ning, daar zich vaak het geval voordeed, dat in dezelfde plaats de eene predikant de Resolutie wilde gehoorzamen, en de andere niet. Te Oudewater vermaande de Magis- traat de predikanten tot onderwerping aan de Resolutie. Doch dezen lokten een ernstig waarschuwend schrijven uit van den Amsterdamschen kerkeraad tegen hunne stedelijke Overheid % Zoo matigde zich deze kerkeraad eene censuur aan over de gedragingen van Overheden, binnen de grenzen van haar gezag. Amsterdam zou men gaarne Be, Men tracht maakt hebben tot het middelpunt van den tegenstand op kerkelijk gebied. In Januari i het varen 1615 werd aldaar in de vroedschap voorgesteld, of men van Stadswege niet iets doen V^, Tn tegen- zou ten behoeve van de Hoornsche afgescheidenen, die zich hadden aangesloten aan de classis, welke tegen het verbod der Gecommitteerde Raden eenige Remonstrantsche leeraars veroordeeld had, Het was CORNELIS PIETERSZOON HOOFT, Raad en Oudburgemees- ter, die zich met kracht van redenen tegen zulk een denkbeeld verklaarde 3. In den zomer van dit jaar werd mede te Amsterdam eene vergadering gehouden van ongeveer dertig predikanten uit verschillende plaatsen van Noord- en Zuid-Holland, en tegen het einde van September derwaarts een andere vergadering van predikanten uit verscheidene provinciën beschreven. Dit druischte regtstreeks in tegen het tot dusverre gehandhaafde regt van den Staat, en verijdelde het nog in het voorjaar van 1615 uitgevaardigde verbod , dat eenig predikant van Holland en West-Friesland zich buiten- of binnenslands den naam of het gezag van Gedeputeerde van de Synode van Holland en West-Friesland zou mogen aanmatigen zonder voorgaande order der Staten of hunner Gecommitteerde Raden 4, Liet de Regering der stad zulke vergaderingen toe, dan kon men met regt zeggen, dat zij eene vijandige houding aannam tegen de Staatslieden, die en de zaken der Provincie en die der Generaliteit bestuurden, Natuurlijk trok de zaak de aandacht in de Staten van Holland, en in de najaarszitting van 1615 werd besloten, dat zulke vergaderingen onwettig en onbehoorlijk waren; dat men ze niet zou gedoogen, en in dezen zin aan Burgemeesteren en Regeerders van Amsterdam zou schrijven.. Mogt de 1 Christel. ende noodtwend. 3 BRANDT, ll, bl. 230—242, 247—249. 4 Resol. v. Holl. 1613, bl. 7. 662 ALGEMEENE GESCHIEDENIS ——————————————————— ——ÁJ—À— — 1617. beschreven vergadering tegen den wil der Staten voortgang hebben, zoo waren de oud- ste aanwezigen uit den Hoogen en den Provincialen Raad gelast zich naar Amsterdam te begeven en eerst aan Burgemeesteren aldaar en daarna aan de Vergadering der pre- dikanten de onwettigheid der bijeenkomst kenbaar te maken en ze dadelijk te doen uit- eengaan met de verklaring dat men al wat daar gedaan was of zou worden voor nul en onwettig houden zou !. Doch gelukkig zou men ditmaal te Amsterdam niet met gezag behoeven op te tre- den. Elders evenwel meenden de Gecommitteerde Raden de gerezen verdeeldheden met " — kracht te moeten te keer gaan. Het was te Schoonhoven. Hier waren de predikanten Remonstrantschgezind; maar een vrij groot aantal ingezetenen, ongeneigd om hunne predikatiën langer aan te hooren, begaven zich des zondags naar Groot-Ammers om den predikant aldaar, SAMUEL VAN DER BOR, die meer in hunnen smaak viel, te hooren. Dit leidde tot scheuring. De Schoonhovensche volgers van vAN DER BOR verkozen een eigen kerkeraad, en de gemoederen werden opgewonden door een paar oproerige lied- jes, vervaardigd, in de kerk van Groot-Ammers voorgelezen en daarna in druk uit- gegeven door PIETER MAARTENSZ., schoolmeester te Lekkerkerk. Om alle uitbarsting van ongeregeldheden te voorkomen, schreven de Gecommitteerde Raden aan de Magistraat van Schoonhoven, waarop deze de zaak onderzocht, en tegen hen, die zich met het ver- spreiden dier liedjes en met het aanstellen van ouderlingen en diakenen , zonder bewilliging of kennis van de Magistraat en den wettigen kerkeraad , hadden afgegeven, bij wijze van bui- tengewonen maatregel en zonder vorm van proces te werk ging. De twee Schoonhovensche burgers, die wegens deze zaak met uitzetting gestraft waren, beriepen zich op het Provin- _ ciale Hof van Holland; maar de Gecommitteerde Raden trokken de zaak aan zich. Dit ge- val kwam in de vergadering der Staten ter sprake, en na rijp beraad werd hier de handel- wijze der Gecommitteerde Raden en bijgevolg der Magistraat van Schoonhoven, die op hunnen last gehandeld had, goedgekeurd en bekrachtigd. Voorts werd besloten, dat zoo zich iemand door de Magistraat van Schoonhoven verongelijkt rekende, hij deswegens nergens elders in beklag zou mogen komen, dan bij de Staten of hunne Gecommit- _ teerde Raden. Dit besluit onttrok deze zaak aan de kennisneming van den Provincialen Het beroep van en den Hoogen Raad. Immers kon er geen beroep op eenig regterlijk Collegie tegen de de uitspraken der : : Stedelijke Rege- daden eener souvereine vroedschap, krachtens de wet verrigt, toegelaten worden, Deze pea re En stelling echter werd toen nog bestreden. Het was een tijd, waarin het staatsregt nog ene: eerst gevestigd worden moest, Zulks kon niet zonder tegenstand van zoodanige Collegies geschieden, die zich daarbij in hun regt verkort achtten. Zoo hadden, bij voorbeeld, de president en Raden van den Hove van Holland in 1613 kennis willen nemen van de zaak van een Luikerwaal, ketelboeter van zijn ambacht, die door de Regering van 1 Resol. v. Holl. 1615, bl. 145. DES VADERLANDS. 665 ——————————————————————————————— Y Rotterdam de stad uitgezet was. Doch de Magistraat van Rotterdam had zich tot de Staten gewend ten einde eene verklaring te bekomen, of het Hof bevoegd was tegen hare maatregelen eenige kennis te nemen of voorloopig te beslissen, En de Staten hadden geantwoord, dat al ware het ook, dat de ordonnanties waarop zich de Regering van Rotterdam beroepen had, alleen op den tijd van den oorlog betrekking hadden, niette- min van deze en diergelijke zaken door den President en Raden geene kennis zou mogen genomen worden 4, Zulke besluiten der Staten maakten hun en bepaaldelijk den Gecommitteerden Raden en den man, die hunne ziel en regterhand was, geene vrienden in de twee aanzienlijke regterljke ligchamen. Maar daarvoor mogt OLDEN- BARNEVELT niet terugdeinzen. Hij was zich volkomen bewust, dat het hier de ves- tiging van zuivere regeringsbeginselen betrof; hij begreep, dat zich geen regerings- vorm zonder moeijelijkheden en tegenkanting laat invoeren. Moest hij om deze tegenkanting de zaak opgeven? Dit ware zeker gemakkelijker en meer overeen- komslig zijne hooge jaren geweest. Hij was oud, en waartoe zich onmin op den hals te halen om eene zaak, waarvan hij de vruchten toch niet rijp zien zou? Lóó redeneerde OLpENBARNEVELT niet. In weerwil van zijnen ouderdom, en niettegen- staande er aan den ondank vóór zijnen dood geen einde te voorzien was, bleef zijn moed onbezweken, en wenschte hij de zaak, die hij aanvaard had, niet door zelfzucht en traagheid voor de nakomelingschap te moeten bederven, maar aan zijne nazaten eenen staat van zaken te moeten achterlaten, waarbij het regeren mogelijk zijn zou, Elders zijn regeringen niet tot stand gekomen zonder dat er bloedige offers vielen; maar hier bepaalde zich alles tot het doen van vermaningen en het schrijven van waarschu- wende brieven door de Gecommitteerde Raden, die dan dikwijls nog, gelijk in het ge- val der beroeping van Acmowms te Haarlem ?, geene uitwerking deden. Geen bloed is voor de vestiging van den Staatschen regeringsvorm gestort, dan dat van den eer- waardigen stichter zelven, Maar, zeiden de Contraremonstranten, die vermaningen en bemoeijingen oefenden gewetensdwang; zij strekten tot onderdrukking van de Gerefor- meerde leer! Doch het zou wel ongelukkig wezen, zoo men den onzin, welks verkondi- ging de Staten in hunne Resolutie van Januarij 1614 verboden, voor de leer der Gere- formeerde Kerk moest houden. 2 UYTENBOGAERT, bl. 627. 3 BRANDT, ll, bl. 288—290. 4 BRANDT, ll, bl. 277—288. 1617. 1617. 664 ALGEMEENE GESCHIEDENIS op verzoening bedacht waren, en gemeenlijk elkander verdachten en scholden, niet: goeds in elkander zien konden en elkander telkens en overal den voet trachtten te ligten. Maar, zeggen anderen weder, welk eene onverbiddelijke stedelijke aristocratie werd op zulk eene wijze ingevoerd! Zulk een bezwaar zou in den mond der Contraremon- stranten niets dan een voorwendsel geweest zijn, want wat er van de onbekrompenheid en volksgezindheid der Contraremonstrantsche Amsterdamsche Regeerders te zeggen viel, kan uit de redevoering van CORNEL. PIETERSZ, HOOFT in 1601 tot den Raad gehouden |, en uit voxpELS Roskam 2 blijken. Waren zij, die iets tegen de Magistraat van Schoonhoven hadden in te brengen, naar de Staten verwezen, zij verzuimden niet dit middel te baat te nemen. Aan het hoofd dergenen, die zich verongelijkt achtten, stond de predikant van Groot-Ammers. Maar zij kregen ten antwoord, dat zij wel zouden doen hun ongelijk te bekennen en zich tot gehoorzaamheid aan hunne Magistraat te schikken. Zoo zij evenwel volhielden zich ten onregte bezwaard te rekenen, konden zij zich tot de Gecommitteerde Raden wenden 3, Maar nog op een ander gebied had orpENBARwEYELT in het eind van ditzelfde jaar eene poging te wagen om zijne staatkunde te doen zegevieren. Onlusten te In 1610 was te Leeuwarden de Regering gewelddadig veranderd. De aanleiding daartoe Leeuwarden in 1615. schijnt, blijkens de waarschuwing bij deze gelegenheid door Graaf wiem LODEWIJK aan de Gedeputeerde Staten van Friesland gegeven, hierin gelegen geweest te zijn, dat zich aldaar personen, den toestand van vóór den oorlog toegedaan, in het Bewind be- vonden $ Dus waren er sedert Regenten op het kussen, met de staatkundige beginse- len der jonge Republiek en haren voornaamsten staalsman OLDENBARNEVELT ingenomen. Tegenover de in Friesland en in de Staten dezer provincie nog aanwezige vijanden van het nieuwe gezag der Generaliteit, alsmede tegenover de onverdraagzame Gereformeer- den konden die Regenten den blaam niet ontgaan van vijanden der Gereformeerde gods- dienst, Libertijnen, Papisten en Mennisten te zijn of de zoodanigen te begunstigen. Om de Papisten kwijt te raken, heette het, had men in 1610 de Regering verjaagd, en thans zag men weder begunstigers van het Catholicisme en van de ketterij aan het bewind; bij die nieuwe bewindhebbers woog het politieke belang hooger dan dat der Godsdienst; zij mogten dan nog Geuzen zijn, zij waren politieke, geene echte Geneefsch- Gereformeerde Geuzen, Het ongenoegen rees zoo hoog, vooral ten gevolge van de middelen, die de 1 paanpt, lI, bl, 250. 2 Uitgave door v. tenner, III, bl. 57. 8 Resol, v. Holl. 1615, bl. 134, 135. vrExsocagnT, bl. 625, 632, 633. 4 Zie hiervoor bl. 445. DES VADERLANDS, 665 Regering aanwendde om zich en haar beginsel te handhaven, dat zich in December 1614 eenige afgevaardigden uit de Burgerij bij haar vervoegden met het verzoek, »dat door Gemagtigden uit de Magistraat en de Burgerij een onpartijdige Raad benoemd en door dezen de Regering op een beteren voet hersteld mogt worden." Dit verzoek werd af- geslagen, en de Gemagtigden der Burgerij, die tegen de daden der Regering durfden protesteren, werden in hechtenis genomen, en niet ontslagen, vóórdat zij de krachtens het oude Octrooi vernieuwde Magistraat als wettig erkenden. Hiervan namen de Staten van Friesland kennis op hunnen Landdag in Februarij 1615. Van deze zijde was voor de Leeuwardensche Regering geene ondersteuning te wachten: want ook Graaf wrLLEM LODEWIJK was thans niet op hare hand. Hij had het vertrouwen op de staatkunde van OLDENBARNEVELT verloren; dezen staatsman durfde hij niet meer volgen op den moedig en standvastig betreden weg; zijn staatsmansblik was beneveld door de kreten van de onverdraagzame Gereformeerden, en hij zag in de versmading van hunne eischen een gevaar voor de Republiek, zoozeer dat hij zijnen neef mavarrs begon voor te stellen, of het geen zaak werd met gezag tusschen beide te komen. Het bleek maar alte zeer, dat de invloed van den Stadhouder van Friesland op de Staten dezer Provincie zich niet bijzonder werkzaam betoonde om hen tot bereidvaardige medewerking bij de uit- voering van de besluiten der Generaliteit te stemmen., Jaar aan jaar haperde tot het uiterste toe het consent van Friesland tot de lasten der Generaliteit, en ook de buiten- gewone bijdragen, van tijd tot tijd gevergd, werden niet zonder bezwaren en voorwaar- den bewilligd, Toen den 20°" Junij 1615 door de Staten-Generaal besloten was, aan WILLEM LODEWIJK te schrijven, dat hij de compagniën voetvolk van de repartitie van de Staten van Friesland en Groningen, wegens de oorlogstoebereidselen van den vijand, naar de grenzen zenden en de ruiters gereed houden zou, kreeg men ten antwoord, dat de Gedeputeerde Staten van Friesland niet geraden vonden de compagniën te laten trekken, zonder meer blijk van noodzakelijkheid 4. Dit was geen teeken van bijzonder ontzag voor het gevoelen der Staten-Generaal, en zoo die tgoepen in Friesland zelve om onlusten te keer te gaan zouden worden aangewend, was het niet meer twijfelachtig, welke partij daarbij winnen zou, — Doch wat besloten de Staten van Friesland met betrekking. Zie Archives de la Mais. d'Orange, Sér. 11 Tome 2, p. 441, 442. De Gedeputeerde Staten ver- langden toen troepen gezonden te zien niet naar Leeuwarden, maar naar Harlingen om de Magistraat te beschermen. IH Das, 2 Srox. 84 1617. 1617. 666 ALGEMEENE GESCHIEDENIS geschikte middelen bij te leggen. Deze Gecommitteerde Autoriteiten wendden eene poging aan om zich met de Magistraat van Leeuwarden te verslaan, en daar deze mis- lukte, verordenden zij, van de hun verleende magt gebruik makende, dat de tegen- woordige Magistraat slechts tot den eersten Januari in het bewind zon blijven, en alsdan voor ditmaal door dem Stadhouder, de Gedeputeerde Staten en het Hof eene nieuwe Magistraat en Gezworen Gemeente zou worden aangesteld. Voorts stelden zij een regle- ment vast, volgens hetwelk de Magistraat in het vervolg zou verkozen worden, en waarbij slechts personen werden toegelaten, »der Hervormde Leer, zooals zij na openlijk in de kerk gepredikt werd," toegedaan. Zooveel bleek uit deze verordening, dat het er op toegelegd werd, den tegenwoordigen Magistraatspersonen het bewind ait de banden te nemen. Doch dezen waren niet van zins goedschiks te wijken. Was het den Gedeputeerden Staten, ondersteund door zijne Genade en het Provinciale Hof, er om te doen, mannen van eene andere rigting op het kussen te krijgen, ook zij verlangden hunne party nici te verzaken, daar zij voor hunne stad en Provincie en beider betrekking tot de Generali- — teit ongetwijfeld weinig heils van den triomf hunner tegenpartij verwachtten. Wat deze tegenpartij wilde keeren, blĳkt ten duidelijkste uit een brief van Graaf wittem Lone- wisk aan Prins mauarrs. »Ik heb wel gemerkt," schrijft hij na den afloop der on- lusten, »dat men het plan gehad heeft, bij deze gelegenheid, op het voorbeeld van Holland en Utrecht, het Arminianisme in te voeren en het gezag van het Provinciale Hof en dat van den Gouverneur te verzwakken 1,” Werkelijk bestond de Leeuwarder- sche Magistraat uit mannen, die den beginselen van OLDENBARNEVELT waren toegedaan, | en, voor zoo veel hun invloed vermogt, geneigd waren hunne Provincie dienstbaar te maken aan die staatkunde, waartoe hij de krachten der Unie juist in dezen tijd zoo zegevierend aanwendde; terwijl Friesland onder den invloed der Gedeputeerde Staten De Leeuwar- Bem veelal een struikelblok in den weg zou werpen. Geen wonder, dat toen de Ma- densche Magi- straat wendt zich tot de Staten- Generaal. gistraat tegen de verordening van den Gouverneur, de Staten en het Hof bij de Staten- Generaal in beklag kwam, zij in orpzwszAmwxvxLT een krachtigen bondgenoot vond. Maar in LycLama en in andere in verschillende betrekkingen te 's Hage aanwezige aan- zienljke Friezen trof zij felle tegenstanders aan, Toen den 26% November 1615 afge- zondenen uit den Raad en de Gezworen Gemeente van Leeuwarden in de Vergadering verschenen, om eene Remonstrantie over te leveren, wilde Lrcrama reeds dadelijk eene betuiging van leedwezen over de te Leeuwarden gerezen geschillen uitlokken, en den volgenden dag klaagde hij »over de ongepastheid en onwaarheid van de Remonstranlie uit Leeuwarden,” en daar de Gedeputeerden uit Holland verklaard hadden, dat de zaak spoedige voorziening vereischte en ten dien einde dadelijk de Raad van Stale moest binnengeroepen worden, protesteerde hij tegen hetgeen hij overhaasting en vijat- 1 Archives de la Mais. d'Orange, 11 Sér. 11 Tome, p. 460, 461. DES VADERLANDS. 667 | delijk optreden tegen de Provinciale Overheid in Friesland noemde. Daags daaraan 1617. evenwel werd beraadslaagd over de Remonstrantie uit Leeuwarden. De Vergadering achtte de zaak van groot gewigt, en zag er gevaar in niet alleen voor deze stad, maar voor de geheele Provincie, zoo daartegen niet spoedig werd voorzien: het gezag der Generaliteit, de privilegiën der stad Leeuwarden, betreffende de aanstelling der Ma- gistraat, en de personen, die tegenwoordig aldaar in het bewind waren, moesten niet verkort en verongelijkt worden in strijd met de belangen der Unie. Dus werd eenparig (alleen de Friesche Gedeputeerden stemden tegen) in overeenstemming met het advies van den Raad van State besloten, drie leden der Vergadering, een uit Gelderland, een — Gecommitteer- : Be den benoemd om uit Holland, en een uit Utrecht, met name sresman, burgemeester van Nijmegen, naar Friesland TEDING VAN BERKHOUT, raadsheer in het Hof van Holland, en vam nm WAAL van mogrs- t° vertrekken. BERGEN, naar Friesland af te vaardigen met den last om met den Gouverneur, de Gedeputeerde Staten en het Hof in overleg te treden, ten einde een middel te vinden om de zaken bij te leggen. Kon men hierin niet slagen, zoo moest men trachten te verkrijgen, dat de Volmagten van Friesland werden beschreven en een Landdag bijeen- kwam om met gemeen overleg eene schikking te bewerken, Tot dien tijd toe zouden de zaken blijven in den staat, waarin zij zich thans bevonden, en men zou zich ontzien, het garnizoen van Leeuwarden tot dadelijkheden te gebruiken. Dit was zooveel ge- zegd, als dat de Staten, zoo sij hunnen zin en dien van de Magistraat van Leeuwarden niet krijgen konden, een beroep doen wilden op de magt dergenen, van wie de Gou- verneur en de hooge Collegies hun gezag ontleenden. Doch de Graaf, de Staten en het Hof van Friesland waren niet gezind het hoofd in den schoot te leggen; zij magtig- den pom en OOSTERZEE (leden voor Friesland van de Rekenkamer der Generaliteit !), om met alle middelen het vertrek der Afgevaardigden tegen te gaan. Den 7“* December verschenen deze Heeren in de Vergadering, en daar zij zich niet ontzagen te doen gevoe- len, dat de drie Gecommitteerden, zoo zij zich verstoutten in Friesland te komen, eene beleedigende ontvangst en miskenning van het hun door de Staten-Generaal opgedragen gezag te wachten hadden, zoo werd besloten, de bezending voor als nog op te houden, en liever te pogen door middel van een brief het doel te bereiken. Maar twaalf dagen later kwam er een verzoek van den Raad van Leeuwarden, om het vertrek der drie benoemde Gecommitteerden niet uit te stellen. Daar de Staten vermoedden, dat die Raad hun laatste schrijven bij het afzenden van zijn verzoek nog niet ontvangen had, zoo werd het nemen van een besluit verdaagd. Doch vier dagen later herhaalde de Ma- gistraat van Leeuwarden het verzoek, er de mededeeling bijveegende, dat men met geweld tegen haar te werk scheen te willen gaan. Weldra kwamen er ook brieven van de tegenpartij in, en nu vergaderden de Staten-Generaal, zooals alleen in dringende 1 posia was dit sedert Augustus 1614 (Zie Resol. Stat.-Gen. 5 Aug. 1614). 