Waarnemingen aangaande de besmettelijke zenuw- en hospitaal-koorts ...
*r: t n r * » * Digitized by the Internet Archive in 2017 with funding trom Wellcome Library % \ https://archive.org/details/b29305536 WAARNEMINGEN AANGAANDE DE BES M E T T K LIJKE Z E N U W- E N HOSPITA AL -KOORTS, HAUE B£HANDUING, EN MIDDELEN OM MAREN OOESPRONG EN VERSPREIDING UIT ui HOSPITA L E N TE VOORKOMEN, EN ZICH ZEL VEN VOOR BESMETTING TE BEHOEDEN, DOOR ZX E. H O R N , Koninklijk Pruis fisch Hofraad en Hoogleer aar } te Berlijn , enz. Kaar de. t wede , verbeterde uitgave, uil het IJoogdttitsch vertaald DOOR N, C. M E P P E N, Apothecar en Chirurgijn te Dianen. Te AM STERDA M, Bij R J. B L R K T ü O P. 1814. VCÖ4> • £ b L* HlBTO' </3A- felix medicus, qui , qnid a qnovis remedio , in qnovis natura« liaUi rt ad res circumftantes habito,rel fpe- randu n üt uliiitalis vel noxae metuendum , prob« » • perlpexerit. W £ R L II O F. VOORBERIGT, TT anneer wij op de gevolgen van den , met zoo vele verbittering gevoerden , en tot heil van het menschdom nu geindigden , krijg , een aandachtig oog vestigen , als- danfiaan wij verbaasd en zien angstvallig om naar hulpmiddelen , om de geflogene wonden te helen. Ba- fchouwen wij de rampen en ellenden , de onvermijde- lijke gezellinnen van den krijg , waarmede ds ooriogs- benden moeten worsteièn } en letten wij meer bijzonder 4>p den b <t k lagens waardig file n poefland 3 waarin de mees - ïY VOORBER1GT. te g ekwetfien , dikwerf van alles beroofd , en bijna zieltogende , de Hospitalen opvullen , dan voorwaar bloedt ons hart bij het gezigt van zoo vele dappere heiden , die voor ware vrijheid en Vaderland Jlrijden- de , met roemvolle wonden bedekt, van ons, zo moge- lijk, genezing verwachten. Het zal , vertrouwen wij , niet noodig zijn , te beweren: dat bij eenen zamenloop van zulke ongunstige omflan J digheden , als in den jongst geefndigden krijg hebben plaats gehad, bij een zoo vol [lagen gebrek aan de voornaamjle noodwendigheden, en onder begunjliging Van zoo vele nadelige invloeden , nieuwe bronnen zou- den geopend geworden zijn , tot het ontflaan en de ver - fpreidtng van kwadaardige en bef neltelijke ziekten? IDe berigtsn , daaromtrent bekend geworden , hebben dit helaas ! maar al ie zeer bevestigd. Het kan der- halve niet dan zeer welkom , en voor den praklifchen Ge- neesheer , u ien toch de bijzondere geneeskundige zorg is toe vertrouwd , bijzonder aangenaam zijn , wanneer door onvermoeide na [paringen van deskundigen , en in da geneeskunaige wereld beroemde mannen , al dat gene wat tot zoodanige befmettelijke ziekten betrekking heeft , in eene aan een ge f c kakelde orde , en op eerie eenvou- dige wijze word ontvouwd. Elke bijdrage tot eene meer juiste kennis van bc [mei lelijk* ziekten , de opfporing van der zei ver oor- zaken , derzelver voorbehoeding en herftelling , is aan- winst voor de prakt ifche Geneeskunde ,- en de waarne- min ,rt>n van vroegere , zoowel als latei e , hebben de*.e waarheid g eftaafd . Doordrongen van het gewigt der zake, hebben onderfcheidene beroemde Geneeskundigen , voor. VOORBERIGT. v vooral met betrekking tot de plaatsgehad hebbende be- fmeUelijke ziekten in Duitschland , zich verhtdigd } om hunne waarnemingen over dit onderwerp , meer alge- meen te maken , en onder vele anderen munt hieri bijzonder de J'chr andere £. iiorn, Arts te Berlijn uil • Deze in Duitschland zoo wel als elders , met roem beu kende Genees liter , gedurende eene reeks van ja ren » de meest uitgezochlfie Geneeswijzen dezer ziekten , aan het ziekbed getoest hebbende , geloven wij ook bijzonder daartoe geroepen te zijn , om door de gemeenmaking van zijne , aan het ziekbed gemaakte , waarnemingen 9 desaangaande meerder Uchb te kunnen verfpreiden. De Schrijver als beftuurder van het Charite - zieken huis te Berlijn zoowel , als van andere Hospitalen , was bij uitfluiting in de fchoonfie gelegetiheid om waar- nemingen te doen , en zag door den overgrooten toe- vloed van f ran J ehe Vluchtelingen , die bij hunnen be- klage nswaardigen terugtocht uit Busland in talloose menigte aldaar aankwamen , voor zijnen naarvorfchen- den geest een ruim veld geopend. De voorbeeldelooze op- eenßapeling van zieken , van onderfcheiden aard ; gebrek aan plaats , om een zoo groot aantal van gewonde , door den drang der omfiandigheden , herwaards gevoerde lijders , behoorlijk te ontvangen , en meer andere om- ßandigheaen , konden niet nalaten oj moesten de ziek 'm ten een kwaadaardig } ja zeljs een bejmeltend ka- rakter doen aan nemen 7 en langs dien weg, nieuwe bronnen openen , waardoor derzelver ver Spreiding on _ gemeen werd begunßigd. Di was dan ook hel gevolg dat zich , binnen korten tv J , ir de Hospitalen eene be- f ' nett« lijke Zenuwkoorts ontwikkelde , welke zich over * 3 Ut i VOORBERIGT. het groot 'ie gedeelte van het noordelijke Duitschland ver) prei.de , en verjchrikkelijke vetw / entingen aanrigte. .Dit een en ander n aren drangredenen genoeg , om den fchrïjver ter genieenniaking van zijne waarnemin- gen } betrekkelijk deze ziekte aante paren. Hij voldeed ook hieraan , en gat in het jaar i8i3 zijne waarne- mingen ter drukpers , onder het opfchri/t. Erfah- rangen über die Heilung nes an II erkenden Nerven und JLazareth Fiebers, und über die Mittel , seine Entziehung und Verbreitung von den Lazerelhen aus zu verhü- ten, und iicü vor Anlteckuug zu liclie rn. Dit werkje is fcl der overal bijzonder gezocht ge- weest , en in onderfcheidene Herenterende gejehr/ften , me i tof overladen , had dan ook ten gevolge da < hetzelve j poenig moe t herdrukt worden } zoo dat ee.ne Lu eue , veel verbeterde en vermeerderde uitgave in dit jaar het licht zag. Ook de beroemde n u F r. l a n d heeft dit werkje ee- ne bijzondere aanbeveling waard- g geoordeeld ; daar hij in eene , onlangs door hem uit gegebene verhandeling f zich op hetzelve beroept } en zijne lezers daarnaar ver- wijst. (*_) Men (*■) Deze Verhandeling is onlangs door den Heer F. van n K n Brüggen, coesi. Med : Dr : vertaald * en lij den Bo :khandelaar L. van Es uitgegeven , ten tijt el voerende , Onderzoek aangaande Zen üwkóorifeu , en Tijpims , als mede omtrent de oorlogspest , vooral mei be- trekking lol hel Aderlaten in dezelve, door C W. Hufe- x. a n n , met eenige aanteekeningen ; ziet Blad. 5i , aauieek^e ■ing 22. 'f O O B R E R I G T. VII \ Men zal, deze uitgave met de voorgaande veyge la- kende weldra op nier 'een , dat de fchrijver door vele tusfehen gevlochie aanmerkingen , betrekkelijk het ge- bruik maken der Aderlatingen in deze ziekte , de be- handeling \>un het koudvuur , en meer andere , de innerlijke waarde daarvan aanmerkelijk verhoogd heeft. De baden , zoowel la a uwe aU koude , de /tor tb a- den , de begietingen met koud water , en de druipba- den, door den fchrijver zoo dringend aanbevolen , ver- dienen in der daad de meer bijzondere oplettendheid van alle Geneeskundigen. De uitwerkingen daarvan zijn zoo in het oogloppende , voornamelijk wanneer de hersjenen door de hevigheid der ziekte worden aange- tast , dat mm als het ware gedrongen word , om van dezelve een meer algemeen gebruik te maken. JJet is waar , in ons land , alwaar helaas ! nog te veel vooroordelen , bij hei mi oder verlicht gedeelte ) in hei geneeskundig vak heerscht , is het gebruik der baden en hegt etage n wel niet zoo algemeen in zwang » •7? r S ‘ O O en ontmoet men vooral in de Bürge rpraktijk , bij den besten wil , dikwerf de groot fe tegenkanting ; dit nog « thans moet ons niet tent g houden, on, waar zulks doenlijk zij, de uitmuntende werkingen dar van door nadere proeven te bevestigen. Als bhjvoegfel lot dit werkje, vind men een alge- meen overzigt der meest vermogende middelen, ter " verhoeding van befmettelijke Zenuw- of TI os pitna Ikoort- fen , en hierin zal de opletten te lezer al ras bej peu- ren , dat de beroemde fchrijver dezelfde naauwkeurig- hsid heeft in het oog gehouden , welke hem zoo bij- zonder kenfeheifen. Aangezocht om dit werkje in een * 4 » ne - VIII roORBERlGT. nederduitsch gewaad, in het licht te geven, was i* daartoe aanvankelijk huiverig , te meer daar ik nimmer zoodanig iels beproefd had; intusfehen heb ik de vertaling ondernomen , en late het aan het regt - matig oordeel van bevoegde kunstregters ter beßisfing owr , ui hoeverre ik het voorgefielde doel heb ge ojjen- ; voor de ingeftopene , en zoo veel mogelijk verbeterde druk en taaljouten , toegevendheid wenfehende. * E VERTALER. 9 3 N. I N II O U I). i»i«S«20;CiÄSS»*: De befmrtelijke Zenuwkoorts in de eerlle maanden van het jaar i8i3. . . . . Bladz. Vooi’algaandeteekenen der Zenuwkoorts.. u Eerlie kenteekenen der plaatsgehad hebbende bcfmetting During van het tijdperk der rijpwording der fmetftoffe Toevallen der befmettelijke Zenuwkoorts. Oorzaken der ziekte Geneeswijze Nadere ontvouwing der Behandeling. .. Maatregelen om de veiTprciding der ziekte door BeCihetting te verhoeden De beCmettelijke Zenuwkoorts, gedurende den Zomer, Herfst en Winter van liet jaar i8i3 • • Verfcheidenheid der ziekte Bijzondere eigendommelijkheden van vorm der befmettelijke Zenuwkoorts Vermenging der Zenuwkoorts met Long- O O o ontlieking. Met ontlieking van de Milt. Met ontlieking van de Maag en der Darmen * 5 ï. 2. 2 3- 4- G. 1 1 1 3. 25 33. 35' 40 45. 4b. 47* Met X INHOUD. « Met koudvuur aan de Ledematen. * . : . Bladz. 48- Zenuwkoorts met Geelzucht. . . . " • 5i. Zenuwkoorts met worging en braking. . . 54. Zenuwkoorts met Buikloopen = 5y. Voorzescing der voornaamfte toevallen en verfchijnfelen der ziekte 58. Rotkoorts, als foort der Zenuwkoorts. . 63. Wederinltortingen , derzelver oorzaken , ver- hoeding en behandeling 67. Scheiding der ziekte 70. Stofverplaatllngen. ; ■ 72. Gevolgtrekking der Lijkopeningen. . . . 73. In de holte van het hoofd 74, In de borstholte. . ; * . 76. In de buikholte. . . • . . e . . . . 77. De Geneeswijze gedurende den zomer, herfst en winter, van het jaar 181 3. . 85. De Geneesmiddelen . de Laden , de lauwe Ba- den , de koude Baden, de Begietingen, de Stortbaden , het Druipbad 87. De Reimgings baden. .' 88* o o De koude begietingen en ftortbadan in dro- ge kuipen. ...... 97. Dc Aderlatingen en Bloedzuigers. . . 99. Dadelijk brandmiddel ( cauierliim actiiale). - — - 107. Behandeling van liet koudvuur k der Lede- maten. . 1 1 3. Zorg voor eenen behoorlijken leefregel. » 116'. De fchadelijkheid van den vrijn. . . 120. Behandeling in het tijdperk der weder ber- il clling. ....... 12J. De Naziekte der befmetielijke Zenuwkoort- feu en derzelver behandeling. . . — — 124. Over- INHOUD. XI Overzigt der mees!; vermogende hulpmidde- len , om den ooiTprong der befm ettelijke Zenuw- en Hospitaal - koor! Ten , derzélver verfpreiding en befmelting te voorkomen. Bladz. 129 De aanleidende oorzaken lot liet onLlbaan der beimettelijke Zenuwkoorts. . . . 129. Verhoeding derzelve ïsy. Het onderhouden van eenen zuiveren damp- kring in de ziekenkamers. . . . i3o Verdere Reinigings middelen. . . . j3i. Zandftrooien , Berokingen. . i . i3 2. De verwijdering der ontlastingen , en liet be- hoorlijk fchoonhouden der naclitiloelen. i33 De Reiniging van het linnen enBeddegoed, en der Kribben 133, Bijzondere vertrekken om aankomende lij- ders te ontvangen en te reinigen. . 134, De reiniging der klederen , monteringftukken , het verbranden derzelven , liet uitwasfehen met ijskoud water ; met loog, het bero- ken enz. . . .... i36. De uitgebrande pi an Ion kool , als luchtzuive- rend middel aangeprezen. . . . ■ i3g. Het verbranden van het Bedllroo. . j30 * Het vertoeven in de Hospitalen, gedurende eenigeii tijd 11a de herflelling, isvolftrekt noodzakclijk. ..... 14p, besLe middel om de belmetting te voor- komen. ....... 141.’ *Yerfcheidenheid des aanlegs tot de befmetting. 141. Onvolkomene befmeltingen. . . . 142 Onvoldoende voorbehoedings middelen. . 142. Ongenoegzaamheid der kunstmatige verzwe- ringen en Lllerdragten, . . . ■ 140. Nood XII INHOUD, ‘Noodzakelijkheid van bijzondere Hospitalen voor Zeuuwkoortfige lijders. . . Bladz. 1 44' De inrigting en hei. ßeftuur der quarantaine Gellichten H&i De behandeling der gezonde en zieke krijgs- gevangenen. . . 247; Het vervoeren der krijgsgevangenen te wa- ter en te land. ..... i5o; Maatregelen van voorzigtigheid , om de beliiietting te voorkomen , voor Geneeshe- ren, Heelmeesters, Predikanten, O pp as- ters &c. Sec. ..... i5l« liet onderhonden van eenen zuiveren damp- kring rondom den zieken. . . . i5i. De ßerokingen. ..... i5a. Het dragen van eenen mantel van gegianst linnen. . . . ... i53. Het nuttigen van fpecerijaohtig- geestrijke middelen , voor het af te leggen bezoek bij den lijder ...... i54. Het was l'chen , liet baden , het genot der fris- tclie lnckt, liet tabak roken als voorbe- hoedmid ïku aangeprezen. . . . 1 55, Maatregelen van voorzigtigheid bij de ont- leedkundige bcfcliouwiug der lijken van typhits • lij deren. ..... i55* Doelmatigheid, om in den gewoonen leef- regel geene verandering te maken. . . i56, liet nadeelige, om zijne eigene lierfielling te beproeven, * ; . • , . — — i5ü: WAAR- W A A II N E M INGEN AANGAANDE DE NATUUR en GENEZ11NG D E 11 BESMET TEL IJ K Ë ZENUW-KOOIIT SEN, WELKE GEDUilENBE HET JAAR l8l3 HEBBEN GEHEEfiSCHT. De meeste ziekeft, welke in de maanden februarij. Maart , April, en vervolgens in liet alhier gevestigd ■Ckarité-Ziekenkuis werden gebragt , waren door ze- nuwkoortfen aangetast. De wezenlijke verfchij nfelen , Welke een heerl’ckend en eigen domnaelijk lijden der kerstenen voorlpellen , ontbraken niet. Derzelrer op-^ klimming en daling kenmerkten altoos den graad van liet gevaar, en zoo lang deze toevallen aanhielden, was men niet verzekerd dat door het klimmen van dezelve het leven niet in grooter gevaar zoude komen», Jonge menleken, in den bloei hunner jaren, van 20 tot 40, werden liet meest door deze ziekte aange- tast; ook kinderen boven de 6 en 7 jaren bleven niet geheel bevrijd; even als fommige koog bejaarde Heden , welke ecliter zeldzaam daardoor aangedaan werden. Zuigelingen en küideren , beneden de 2 fcu 3 jaren, bleven vrij. A £9 — 2 — Bij vele lijders ontwaarde men voorloopige teeke- / nen , namelijk, eene loomüeid door alle de lecden, eene bijzondere malheid door het geheele ligchaam, eene eigene traagheid en onlust tot gewoone bezighe- den, llaperigheid en gebrek aan eetlust, bij fommigen eene geringe dolle hoofdpijn , welke nu en dan verdween, maar ook lei ug keerde. Nu eens hadden de lijder» een gevoel van koude en ligte huiveringen, een bleek ge- laat; matten blik en koude handen ; dit wei d dan door- gaans fpoedig achtervolgd door eene aanmerkelijke hit- te, welke aanhield en het begin was van de reeds vol- eindigde koorts. Bij fommigen duurde dit tijdperk der voorafgaande teekenen 5,6, tot 8 dagen, eer de ziekte volkomen gevormd werd, bij anderen van 24— 36 uren. Sterkere en minder gevoelige gellellen bel peur- den nauwelijks deze ligte beginlelen der ziekte, en ver- klaarden : de koorts zij dadelijk met koude begonnen, na dat zij zich te voren volkomen wel bevonden , en dat groote matheid met duizelingen , bedwelming , zwaarte van het hoofd en aanmerkelijke dorst zich plotfeiings daarbij bijgevoegd hadden (*). Bij (*) lk heb opgemerkt, dat bij velen dier lijders, Wel- ke Leimet waren, voor dat de ligte huiveringen, waairnedc de koorts een begin maakt, zich hadden geopenbaard j ge- durende 6 , 8 , 9 dagen alleen de volgende verfchijufelen ontdekt wierden: 1. ) Verdrietelijke gemoedsgcfieldheid , mismoedigheid, kwade luim , hoewel geeue bijzondere aanleidende oor- zaak aanweezig fcheen. 2. ) Voortduurende ß apeloosheid ; onrustig flapen , flui- mering zonder verkwikking en 5,) V erloor en eetlust ; zondereenigeg,a.y//r/cÄtfverfchijn- ielen , gondel overlading 0f andere gewoone aanlejdmgeu. Deze 3 JBij vele lijders kemuerkte zich het tijdperk der vooral- gaande t ekenen met zinkingachtige en rheinnatifche toe- vallen. Sommigen gevoelden pijn in de ledematen , en lei- den de oorzaak der ziekte van eene ligte verkoudheid af, anderen klaagden over hoest en ftekeude pijnen in de zijde. Doorgaans echter werden maar weinige dagen ver- eisclxt om den Geneesheer van het gewigt der ziekte te overtuigen , alsmede om hem op hare wending oplettend te maken. Wanneer de koorts den hoog- Hen trap bereikt had, dan klaagden de lijders door- gaans over een gevoel van zwaarte in het hoofd , bedwelming, duizeligheid, hoofdpijn , rui Tellingen inde ooren , brandend gevoel in de ooaen en hardhoorend- heid Bij de meesfen openbaarde zich eene !‘erkc ge- neigdheid tol. i '! hoofdigheid, wier vormen en graden zeer verfchillende waren. Bij fomraigen bclpeurde men eene II iile ij ring , en bij andere klom dezelve tot eene vol- komene razernij, zoo dat men genoodzaakt was de han- den zoo wel als de borst. met llroppeu te binden, om daar door de zieken in rust te houden en alle bui te n- fporiglieden af te weeren. Dit ijlen duurde bij ibm- migen van 8 tot 10, zelfs tot 2? dagen, zonder ophou- den, en zoo lang dit voortduurde, was c!c lijder nog niet buiten gevaar. In het begin der ziekte, wanneer het ijlen zich nog niet volkomen openbaarde , lagen de zieken flil voor zich heen , als waren zij zeer be- dwelmd , klaagden over niets , ook begeerden zij niets niet eens den gewoonen drank, hoe zeer de huid bran- dend Daze toevallen ontftaan zeer dikwijls na de plaats gehad hebbende belmetting; ma r 8.0 dagen later ceist open- baren zich dc eerste kennelijke kocrUtoevaileu. Zoo lang duurt het tijdptrh der zoogenoemde rijpwording der Jl&etfioJf 3, A 2 1 tiend heet, en de tong ende lippen droog en gebarsten Waren. Sommige beenden en zuchten overluid, wier- pen zich onrustig ginds en herwaards , zonder noch- tans de onaangename belediging van hun algemeen gevoel nader te kunnen openbaren. Het aangezicht Was bij de meesten rood en opgezet , de oogen onbe- wegelijk, als verglaasd cn ontdoken , bij velen had- den de lippen en de tong hunne gewone roodheid, maar waren dikwerf zuiver en vochtig, hoe zeer de ziekte nog zeer bedenkelijk was. J3ij fonimige» hadden, gedurende bel laatlie doodelijke tijdperk der ziekte, eene verlamming van de werktui- gen der doorzwelging en van de fpraak plaats, waar door deze moeijelijk , dotterend en on verft aanhaar werd , hier bij ging eene aanhoudende uitzweting van een taai flijm, moeij olijke doorzwelging on een onvermogen om de uitgezwete holle uit te werpen. gepaard. Deze verfchijiifeleu nochtans waren niet wezenlijk t echter befpeurde ik dezelve dan het meeste, wanneer de ziekte met foporeufe toevallen vermengd, haar einde bereikte J3ij dc meesten ontwaarde men peeshuppelingen , pluizen aan de dekens, eene bijzon- dere wegzinking der ipierkrachten en eene buitenge- wone onverfchilliglieid en bedwelming; bij velen eene beving en trillende houding van het gehele lig- chaam , rode vlekken over het groot fle gedeelte van liet ligchaam verfpreid, meestal van eene violetkleur, welke bevelen n ' •! -oor nauwkeurig binnen enge grenzen bo-ï perkt waren, maar langzamerhand in het koloriet der ove- rige huid zich verloren en voor den drukkenden vinger niet weken, een verfchijnfel hot welk bij de heete koortfen in de maanden Maart en April voorkomende, meermalen en llandvastiger ontdekt werd. Velen kregen eene Neusbloeding , doorgaans met dat gewenscht gevolg, dat liet gevoel van bedwelming, de flerke ijling, de glasachtige blik, enz. merkelijk verminderden. Sommige ondergingen deze bloedont- lasting twee tot drie maaien, en doorgaans met aan- merkelijke verligting in het hoofd, vermindering der zwaarte en bedwelming*} en van de algemeene hitte.. In fommige omltandig heden werden volkomene ont- ftekingen der longen en van het borstvlies geboren; welke de toediening van ontitekingwèrende middelen noodzakcl ijk maakte. In het begin der Epidemie, befpeurdo men zeldzaam de gas tri/ ehe vermenging; meermalen echter in de vol- gende maanden , waarin mende verfchijnfelen van veel- vuldig braken , vuile tong , walging , bittere fmaak, veel- vuldige ontlastingen van eene grasgroene, fclmimigeen fl inken de holle , volkomene geelzucht en een donker brui- ne, bijna zwarte urin waarnam, en niet zelden als keu- teekenen van eenen hoogs tgevaarlij ken toeiland zich voordeden. Onderfclieidene nafporingen op lijken van menleken - welke onder deze toevallen van braking ,, wurging, aanvallen van hik, buikpijnen en groenachtige ontlas- tingen , flierven, in het wérk gefield, overtuigden ons, dat hij de reeds genoemde toevallen, ontüeking van de milt, maag en darmbuis, vergezeld gingen. Ik heb 'geen c "moeite gefpaard, om eenige ophelde- A 3 rin- ringen betrekkelijk de oorzaak ehr zielte te bekomen, en verbeelde mij ontdekt te hebben , dat de fpoedig® verwis fél ing van de weersgefteldheid , welke na eene aanhoudende koude 7.00 kennelijk zacht werd en bleef, wel ligt de aanleidende oorzaak mag geweest zijn der veelvuldigheid van deze ziekte, en dat de mees- te koortfen zich federt dat'tijdliip openbaarden , toen de luchtsgeft el dlieid bij voortduring warmer werd. Bepaalde invloeden van de gelteldheid van den damp- kring welke op de bewoners van geliecle laiidll reken uitwerking hebben, veroorzaken in den regel epidemi- Jehe ziektena. Van welken fcheikundigen aard deze gefieïdhcdcn van den dampkring mogen zijn, is noch onbellist; dat het echter daarbij alleen op de ver- wisfeling der warmte met de koude aankome , is niet waarfcliijidijk , hoewel ook dit oogenblik we! degelijk in aanmerking komt. Hel verdient oplettendheid, dat verre do meeste lijders , welke wij in de eerlie maan- den van liet jaar i8i3. behandelden , in den bloei van hun leven, wel gevoed en te voren gezond waren ge- weest. Sommige lijders geloofden zich aan koude te hebben blootgefteld ; wederom andere hadden lange tochten gedaan , en daarbij groote vermoeijcnislen door- geit aan , onder wier getal vele behoorden, welke met hongeren koude worstelende, Rusland waren ontwe- ken. De eerlien dezer vingt einigen werden meer aangetast door longont Jiekingen met de rzelver gevolgen; daar de laats ten , welke m de maanden Februarij en Maart hier waren gekomen, meermalen Zenuw koort- fen kregen. Bij nader onderzoek ontdekte ik , dal vele lijders, welke thans aan Zenuwkoorlfen ziek lagen, tevens mei de gevolgen van verzuimde ontAekiugen , moesten woritelen. Bij lommigen waren deze opvol- gende zichten zoo diep ingeworteld, dat de herflelling niet meer moge' ijk was, en men ontdekte na hunnen dood dood groote verwoestingen in Je inwendige deel en ; en voornam lijk in de l ongen. Ken wezenlijk lijden der hersfene i en van het geheel e Zenuwgeßel, verborg fomvVijlen de ziekten der longen; de lijders hadden gene inwendige kennis , waren bedwelmd, ijlden, de jjjraak was verward , of klaagden nauwelijks en hefc minst over zoodanige ongeüeklheden , door welke men anders de plaatfelijke gevolgen eener miskende long- ontllekiug zoo kennelijk ontdekte. .Bij deze menigvuldige gewigtige Zenuwziekten s , welke men federt eene reeks van jsren in deze betrekking niet had ontmoet, moest natuurlijk de vraag ontflaan: of deze ziekte ook van eenen befmettenden aard zij ? Kit een naauwkeurig onderzoek is het ontwijfelbaar zeker gebleken , dat wij eene tweevoudige foorb van Zenuw- koorts hadden te behandelen ; van welke de eene epi- demisch en niet befmettelijk , de andere in Legen deel vol- 11 rekt befmeUelijk was. De ontwikkeling der eerlie , voornamelijk in de maand Februarij , op eene veelvul- dige wijze , was gelegen in de uitwerkingen der alge- mcene geüeldlieden van den dampkring, welke de vor- ming van Zenuwkoortfen begunstigde; zoo als 8 tot ✓ 10 wecken te voren door haar de algemeenheid deront- liekingkoorts ( Sijnorfia ) bepaald werd, Het gebeurde dat veie, tevoren gezonde , menleken , meestal van een fterk gcftel , gelijktijdig door deze ziekte plotfeling wer- den aangetast, van welke de meesten geeue omnidde- lijke gemeenlchap met elkanderen gehad hadden , van elkander verwijderd leefden, en uit zeer verfchillende gewesten hier hij den anderen kwamen. Ondanks de naauwkeurigstê nafporingen, koude men niet ontdek- ken dat deze lijders, na een langer gemeenzaam ver- keer met andere Zenuw kcortlige zieken, eveneens wa- ren ziek geworden; ook befpeurde men niet dat andere A 4 lij- 8 lijders of oppas Ter s is het Ziekenhuis, welke met Imre eeneu gemeenzamen omgang hadden , door dezelfde ziekte werden aangetast. Aan de andere zijde ontdekte men ook later, voor- namelijk federt de maanden April en Mei] , het aan- wezen eener bejmetlelijke Zenuwkoorts ; en dat zeer vele der op nieuw ingekomen lijders door beTinetting waren aangetast en door de mededeel ing eener Jmztfiojjt ( contagium ) hunne ziekte alhier verder verfpreiden. J)eze befmettelijke koortfen fchenen herwanrds ge- bragt te zijn, eerst door Franfche , en later door Rus- fifche lijders, hij welke de Zenuwkoorts "(typhus) door verzuimde reinigingen oppasfing, en doorbet bijeen zijn van velen in eene te kleine plaat s , ‘t welk door gebrek en fpoedin de Militaire Ziekenliuizcn zoo dikwerf plaats heeft , eenen zoo hoogen graad van intenßteit , en daar door eenen befmet tel ijken aard verkregen hadden. Spoedig werden wij door onze typhus - lijders , gedeel- telijk door hunne geleiders , gedeeltelijk door hun zelven hij eene plaatshebbende herflelling , onderrigt : dat de ziekte hoogstwaarfchijnlijk van do medcdeeling eener Imctllolïe, hare geboorte ontleende. Vele ver- zekerden Heilig: i ) Dat. zij ledert dien tijd plot fel ing ziek werden , ledert zij met de zieke Fran leliën., welke in die bui- zen, door hun zelven bewoond wordende, waren in- gelegerd, in naauwc kleine vert rekken bij »elkander gewoond, of me! derzclver reiniging en onpasfmg zieli onledig hadden gehouden. Dit gebeurde dikwerf in zulke kleine woningen , welke de huurders vOorbe- daclitclijk lot dat einde belfernden, om de hefteed wordende ziekcu der aanzienlijken uit de ftad , voor eene geringe winst , bij zich onder dak te nemen. 2.) Anderen beweerden daardoor van de koorts te 1 zij a 9 zijn. overvallen , dat zij in kleine flcden en dorpen in de nabuurlcliap van Eerlijn , voornamelijk op de wesen van Polen en Prnisfcn herwaarts , in klein» herbergen , op zulke bedden of IVroolcgers hadden ge- Kapen, Avelke kort te voren aan zieke Franlchen , en. la ter aan Ruslen, tot fl aapplaatlen hadden gediend. 3N aar de Hel I iglto verzekering der moesten , gevoelden zij zich te voren gezond , en werdén plotfelings door de ziekte aangetast ; bij gevolg is het zeer waarschijn- lijk , dat zij op deze legerkleden , meestal Ilroobedden , door eene fmetfloffe zijn aangedaan, welke door die- genen , die kort te voren daarop geflapen hadden , aan dezelve was medegedeeld. 3.) Een aanmerkelijk getal lyplius lijders , zoo wel mannelijke als vrouwelijk^, kregen, gedurende dien tijd , eenen aanval dezer koorts , waarin zij , om eenig voordeel, in het alhier gevestigd groot Militair- ziekenlmis der Franfehen, als zieken - oppasfers en waschvrouwen gediend hadden. Naardien dit zieken- huis met de gevaarlijklle lijders bovenmatig opgepropt was , zoo dat men op eens meer zieken had , als het huis, zonder hinder , konde bevatten , was het iiaauwe- lijks mogelijk om het ontftaan der Hospitaal - hef met - ting {Hospitaal Mephitis') te verhoeden , en bij wier voortduring de ontwikkeling eencr Zenuwkoorts -he~ fmetting ( Typhus-contagiuni ) , als voorlbrengfel daar- van, onvermijdelijk werd. Van daar, dat; eene me- nigte bedienden , zieken-oppasfers , als ook Heelmees- ters en Apothekers, die aldaar hunnen post waar- namen, na dat de befmetting had plaats gehad, door- gaans naar hunne aanhoorigen werden vervoerd, door dezen bediend en opgepast zijnde,ook deze dehnetlloflè mededeelden, en op die wijze die ziekte onder de ver- dere lraisgcnooten , en zells in de naburige huizen A 5 ver- f erfprei delen. Wij namen, binnen oenen korten tijd , meer dan oo tol öo lijders, aan welke de typhus-Jtj mettlng (7 Yp u -contagiuui) uil liet Franfche Hospitaal was medegedeeld , in ons ziekenhuis op. Die genen , welke door de vorige llospitaal-koorts boüncl waren , rekende men in den zorgelijk ten ilaat van allen te zijn , en fommi- gen kwamen in eenen zoodanigen liaal , dal hun einde zeer nabij was. De meest en van hun leden aan F Ce k koortje u ; bij de meesten ontdekte men ver- fehl! u leien der llcrklle bedwelming , vergezeld met ijling , aiwislele#ide met luide razernij , beving der leden, buitengewone krachteloosheid en matheid, braking en floeigang, met ontlasting van eene groote hoeveelheid grasgroene Jioüè , waardoor het geheele ligchaain , het bind vlies van het oog, de vaten van don regenboog iris , geel gekleurd wierden, bij lom- migen citroenkleurig was, met eon gedachtig wil he- ilug op de tong en de lippen, de lijder i'iil en be- dwelmd lag, en doorgaans, na eenen korten tijd, den geest gaf. 4.) IN adat deze gevaarlijkfle lypJms-liiders , gedu- rende eenigen tijd in het ziekenhuis waren behandeld, werden verfcheidene , welke met hun in nadere «aan- raking kwamen , door dezelfde ziekte aangetast , b. v. Heelmeester, zieken-oppasfer en lijders, aan fiepende ziekten onderhevig, welke met deze zieken (ondanks mijne waarfch inving) te veel omgang hadden gehad, daar, integendeel , andere llojxjnde lijders , andere Heelmeesters, andere zieken - oppasfers , die met de- ze zieken in geene de minde aanraking waren go weesf , en in andere gedeelten van het ziekenhuis liuy- he bezigheden verri gleden , van deze ziekte bevrijd bleven. < udunks alle mogclijke maatregelen van Toorzigtigh« J, in het werk gefield om deze lijders, te* benevens de herftellenden , (die, zoo als men weet, even gemakkelijk de befmelting voortplanten als de eerile te Ifoleeren en van elkander al’ te zonderen, zoo was toch te vreezen , dat nog velen van diegenen , wien pligt gebood , met deze zieken om te gaan, bij de .fteecls aangroeijendc menigte derzelven ( welker getal thans in het huis, in het midden van de maand April, 246 is) door de befmetting zouden worden aangetast, en waarbij men, volgens vroegere waarne- mingen, met waarfchi j nli jkheid konde vastl tellen : dut zoodanigen , bijzonder Geneeshecren en ziekcn-oppas- fors, liet langst de bel’metting zouden wederftaau , welke reeds vroeger den typhus eens hadden doorge- ftaan. De waarnemingen , lot in de helft van de maand April gedaan , fcheneu deze onderftelling te bevestigen, doordien tot lieden elke week meerdere perfonen, voornamelijk zieken - oppasfers , die met deze lijders verkeerden, befmet werden. liet is dus niet meer twijfelachtig, dat de thans zoo veelvuldig heerfchen de zenuwkoortfen , ten deele goed- aardig niet bejrnetlenden een voortbrengfel der gefield- heid van den dampkring zijn ; maar dat ook, aan de andere zijde, fommige als kwaadaardige en hcfmetleüjke moe- ten worden befchonwd , welke als een onderwerp der geneeskundige ftaatsregeling , reeds uit dien hoofde de grootfte oplettendheid verdienen , naardien alles daar- op aankomt, dat men de verdere verfpreïding dier ziek* te zorgvuldig voorkome. "Wat aangaat de geneeswijze , van welke ik mij in de behandel i iig dezer befmettelijke koortfen heb be- diend, zoo fcliijnt liet mij toe, dat dezeive zoo wel door hare eenvoudigheid , als ook door de uitnemende wer- 12 — Verlang, eene gelijke aanprijzing verdient. .Pij de behandeling van goedaardige koortfcn , welke lot ha- ten afloop een bepaald tijdperk noodig hebben, om hare volkomene Icheiding daar te hellen, f'chijnt het gewaagd , eene geneeswijze aan te prijzen , wier onontbeerlijkheid door de zachtaardigheid der ziekte zelve, met regt in twijfel wordt getrokken. Te meer • prijst zich eene geneeswijze aan , wanneer men het oog vest igt op de hoogst kwaadaardige, gmote vrees verwekkende en leven bedreigende toevallen , welke zoo ligt een doodelijk uiteinde hebben , als de genees- middelen in liet tijdperk hunner ontwikkeling en rijp- wording verzuimd worden, en alsdan te laat toege- diend, d kwerf niets meer kunnen afdoen. Het geheeïe beloop der bel- nettelijke koorts , de aard der wezenlijke verlchijn leien , de hoedanigheid der toevallen, die eenen overgang in het doodelijk tijd- perk bewerkten, maakten die onderiielting waarfchijn- lijk, dat de hersfenen en het ruggemerg zoowel , als het ftelfel der groote medelijdende zenuwen voor liet naast en onmidde ijk waren aangedaan , en dat het eigendommelijk lijden dezer werktuigen ( organen ) , door eene gefchondene overeenftemining ( disharmonie ) der krachten van liet irritable en reprodactive ftelfel op eene, voor de infl antihouding van hel leven, ge- vaarlijke wijze, eeuen hoogeren trap bereikt had. Mier hadden geeno eenvoudige zwakt e-toefl an d , geene as- thenie plaats Hier moest men de geheele eigendom- melijke gevolgen eener dierlijke vergiftiging der hers- fenen en van het zemtwgeßel boft rijden. Afleiding der warmte, welke in de omhul fels der hersfenen en derzel ver inwendige deelen zich ruimlchoots vrij onf wik- kelde , vermindering der bloedophoopingen in die dee- len, verkoeling en zuivering van de geheele opper- vlakte Vlakte der huid eji oiimiclclelijke opwekking liarer werkdadiglieid , Rhenen liet geweld der ziekte het ze- kerst te fnuiken, de ineesten typhns Lijders ipoedig I« hcrheilen , velen uit levensgevaar te redden , de ontwik- keling der zenuw - hefmetting (typhus ccntagiwn) te beperken, en dus op eene tweevoudige wijze, zoovel voor den zieken , als voor den gezonden , die met de eerften -omniddelijk moesten omgaan, eenen weldadi- ge» invloed te hebben. De nadere ontvouwing dezer behandeling , welker gevolgen tot dus verre zoo gelukkig zijn geweest , blijkt uit de navolgende daadzaken: 1. ) Alle typhns lijders bragt men dadelijk hij hunne komst in het ziekenhuis, ineen bijzonder vertrek, de Tcinigingskamer ; deed ze geheel ontkleden , - reinig- de hun geheele ligchaam in een warm bad , liet ze met zeep afwrijven, het dikke verwarde en onzuivere haar op het voorlle gedeelte van het hoofd affnijdeii, van fchoone klederen voorzien, en dus gereinigd in de voor hun gereedgemaakte, liooge, heldere eu rui- me vertrekken brengen. Velen van deze lijders waren zoo verregaande morsfig, dat hunne uitwaasfeming eenen ondragelijken Rank verlpreidde. Dadelijk na- deze algemeene reiniging in een warm bad, gevoelden zich velen zoo opgewekt en monter, dat zij , te voren geheel uitgeput, bijna geen woord kunnende uitbren- gen, nu in Raat waren, eenige noodzakelijke vragen Ie kunnen beantwoorden , ja fomwijlen een ver Rag van hunne ziekte te kannen geven. 4 ij 2. ) Dit baden in laauw water , werd bij alle ze- aiuwkoortiige lijder dagelijks tweemaal herhaald, en gedurende de geheele behandeling, tot de Icheiding toe, voortgezet. Dit middel verbeterde hun algemeen gevoel, verminderde^ de hevige , hooidpijn , zwaarte en bedwelming , de hitte van de huid, en bezorgde niet zelden, gedurende eenige uren , eenen verkwik- henden llaap. Jöij de meeste lijders had dit middel eene zoodanige gunstige uitwerking, dat zij zelven liet voortdurend gebruik daarvan gretig verlangden. 3 ) In alle omftandigheden , waar de bezetting en zwaarte in liet hoofd aanmerkelijk, de verfchijnjeleit der bedwelming, der ruifchingen in het oor, der ijl- hoofdigheid , vergezeld van eene drooge en heete huid, aanhoudend befpeurd werden; waar liet oog onbewegelijk, zonder gians, en het bindvlies ontfto- ken was, werden de lijders in eene drooge badkuip geplaatst , en van de ijskoude ßortbaden , dagelijks twee en drie keren herhaald, gebruik gemaakt; waar- bij eiken lijder 5 tot G emmers koud water, telkens in 4. tot 5 gedeelten, door eenen oppasfer, die zich op eenen tafel in de nabijheid van de badkuip plaalfte, over het hoofd en liet geheelc ligchaam werden uit- geftort. Door het fchokkend vermogen dezer ftort- baden, kwamen de meeste lijders hij, hunne bewust- heid keerde terug, en zij beantwoordden de gedaane vragen, daar zij te voren geheel bewusteloos uiige- Itrekt lagen. Hun blik werd vrijer; zij werden oplet- tend op al hetgeen hun omringde; de tong, le vooreii droog en liijf, werd nu vochtig en bewegelijk; de brandende hitte van de huid verminderde; in het kort , de uitwerkingen van dit middel hadden bij de meeste gevaarlijke typ/ius lijders eenen zoo gun ft i gen invloed, dat men zich gedrongen voelde, dezelve da- gelijks te herhalen. 4 ) Wanneer de aandoening der hersfenen [gehirn- leiden) eenen nog liAngeren trap had bereikt , dat de lijders hevig ijlden, meerdere oppasfers dikwerf 1100- dig waren om de zieken te bewaken, — het aungezigt rood rood cn opgezet , de lippen en tong droog waren, en het gelieelc zenuwgestel zoodanig was aangetast , dat de Inders aan liel geheele ligchaam beefden , gedurig aan do dekens pluisden en men peeshuppelitigen ont- dekte ; dan werden de koude Jiortbuden driemaal daags herhaald , en derzelver vermogen door liet ge- bruik der koude druipbaden ( douches ) , van welke men den ft raai op den kruin , liet achterhoofd , de nek en den rug geleide, nog aanmerkelijk verhoogd. hij Sommigen , welke geene fpoedige hulp ondervonden van de gewoone toediening der Stortbaden, was deze vermenigvuldiging bellisfcnd. \elen , die door de enkelvoudige Stortbaden niet genoegzaam werden aan- gedaan , begonnen hard te Schreeuwen (*) , op het oogenblik dat zij de ijskoude druipbaden op hunne hooSdeu gevoelden, en van dit oogenblik af was de herStelling bellist. De ondervinding leerde, dat de nuttigheid dezer geneeswijze van eene gvootere ui Ige- lt rek L heid werd, hoe vroeger men zich van dezelve bediende, ja dat in vele gevallen de ziekte, als het ware, werd geftuit, wanneer deze den hoog Sten trap van gevaar nog niet bereikt , en het tijdperk eener volkomen verlamming van het zenuwgelte! zich noch niet geopenbaard had. 5.) Zoodra de buitengewoone hitte der huid vermin- der- ( ’* j Mijne Spreekkamer In liet charité-zieVenhnd , is jaist ond ■ die vertrekken gelegen , waarin zich de typhus lijders bevinden. Hoe dikwerf’ heb ik niet in mijn ver- trek, boven mijn boofd dit Ichreeuwen , der, zoo plofc- feling uit hunne typk u$ - bt tlwelni ng , dooi dit heerlijk middel ontwaakte lijders , gehooid , en hoe menigwerf mij daaïovev verheugd ■ want nu vatte ik de Strelende hoop op, ter gelukkige heritelling. cler Je, Je tol hiertoe drooge IiuiJ vochtiger, de tot hiertoe buitengewoon lieete huid matig warm, de tot hiertoe bedwelmde en ongevoelige lijder gevoeliger, het gevoel der koude lastiger werd , en aan de ande- re zijde, de zwaarte en bedwelming van liet hoofd, de uitdrukking der oogen en van het aangezigt , (eeii kenieeken van het uiterst gewigt) de voortdurende, hoewel geringe, ijling, het aanhouden der hersfen- ziekle kenlchetfte, dan oordeelde men het doelmatig- fte, den lijder in een laauw bad te plaatfèn , en het hoofd vi et ijskoud water te bef iet en. 6.) Allen typhus lijders werd liet hoofd, voorname- lijk deszelfs iroorfte gedeelte, met een liuk linnen, vier of zes dik toegevouwen en in ijskoud water gedoopt , bedekt, en, zoodra de koude verdwenen was, weder met een ander kouder fink verwisfeld. Deze ijskoude fiovingen werden, met weinige tusfehenpozingen , alle kwartier uurs , gedurende den geheelen dag en de nacht, vernieuwd. JBij koudere dagen, wanneer men J'neeuw en ijs koude bekomen, bediende men zicli daar- van , tiisfchen doeken gelegd, en bedekte daarmede het hoofd van den lijder. Deze plaatfelijke aanwending der koude, deed het gevoel van zwaarte, bedwelming en buitengewoone liille iu liet hoofd, verminderen, waarover de zieken het meest klaagden, zoodra zij meer bewustheid verkregen hadden Allen wcnschteu gretig het voortdurend gebruik van dit middel; allen roemden zeer de uitwerking daarvan. Bij onderfchei- dene gelegenheden befpeurde ik, dat de ijling dade- lijk verminderde, wanneer men zich van deze kou* de Hovingen , welke te voren nog niet gebezigd wa- ren , bediende. 7.) Bij alle zieken, welke eene lieete en droo- ge huid hadden, zij mogten met petechiae , roode vlet. 1 1 vlekken , bezet zijn of niet , liet ik tie hectfle plaatfen der huid , meermalen daags , zei ls gedurende den nacht, bij eenc drooge hitte, onrust en ilapeloosheid , zo dikwerf het doenlijk was, met ijskoud water was- iehen. Hetzelve verkoelde de lijders en bezorgde hun kalmte, zuiverde de huid, verminderde waarfchijnlijk de ontwikkeling der fmetfloffe, wekte dezelve uit hun- ne üuimering op, en veroorzaakte een inwendig aan- genaam gevoel, hetwelk fommigen hoog prezen. 8) Bij eene aanhoudende hevige aandoening van het hoofd, altoos durende bedwelming, afvvisfeieiïde llaap- zucht, ijling, oog-ontllekihg en hevige vaatkoorts, befpeurden wij niet zelden eene aanmerkelijke neus - bloeding , en naardien dit verfchijnfel in de regel eene heilzame uitwerking kenmerkte, dat is de zeg- gen : als kritisch koude worden befchouwd , zoo maak- ten wij te minder zwarigheid , deze ontlasting door het aanleggen van bloedzuigers , zoowel aan liet voorhoofd, als aan de 11 apen , gedeeltelijk te vergoe- den en gedeeltelijk trapsgewijze te vermeerderen. Dit middel deed uitnemende werking, voornamelijk bij jong« voorwerpen, die in den bloei van hun leven en wel doorvoed waren , en die in eenen Haat van Vol- bloedigheid door de Zenuwkoorts waren aangetast. Bij velen wierd de aanlegging tot twee en drie reizen her- haald , en de opvolgende bloeding gedurende eenigen tijd onderhouden ; zoo dat men bij velen 3o tot 40 bloedzuigers achter elkander had aangelegd , voor m dat men eene wezenlijke vermindering der aandoe- ning der kerfenen zag plaats grijpen. Sommige ty~ ^j/ms-lijders werden gered , nadat men deze plaat- felijke bloedontlastende middelen met de koude llort- baden had gebezigd. Het getal van die geilen , bij welken dit middel ongenoegzaam was, de genezin* 13 over over het algemeen niet te laat begonnen zijnde, was in vergelijking met die genen , welke lierilelden , zeer ge- nng. 9 ) Vele ervaren Geneesbeeren hebben in liet begin der Zenuwkoorts bij jonge, in den bloei van hun leven zijnde, geitellen algemeene aderlatingen , met #en uit- llekend nut, gebezigd. Veelligt was het overbodig bij de nitbarfting van deze Epidemie , om die reden van dit middel bij mijne lijders geen gebruik te maken, omdat de meeste lijders reeds 5 , 6 , eh fomtijds 8 dagen door de ziekte waren aangetast geweest, eer dezelve onder mijne behandeling kwamen; dat intus- fchen in beimettelijke Zen uwkoortfen, voornamelijk in volbloedige geitellen , ( Jlheniflrtem habitus) , dit veel- vermogend middel in liet begin der ziekte aangewezen zij , en als dan ecnen weldadigen invloed hebben kan ; wil ik niet alleen in geeiien twij fiel trekken , maar bou- de mij daar van, uit eigene ondervinding, ten vollen overtuigd. Ik voege liier bij , dat ik in de laatfie maanden van het jaar i8i3, en in de eerde van dit jaar 1814, mij van de algemeene bloedontlastingen met een ïutite- kend nut dikwerf bediende; waai* van ik hier na nog nader zal bandelen. 10.) Wanneer door deze behandeling de verfekijnfe- len, welke liet aanwezen eener lievige aandoening der lierfeuen kenmerkten , verdwenen waren , en de lijder de uitwerking der begietingen met koud water leven- diger gevoelde, over de koude daar van klaagde, en zijne bewustheid herkreeg, flapte men van dit middel af, en gebruikte verder de lauwe baden , begin- nende tweemaal , en eindelijk eenmaal daags , zoo- dra de lijder liet tijdftip der vermindering zijner ziek- te volkomen bad bereikt. Dit middel verkwikte en wek- 39 wekte in hem het leven meer en meer op; en reinig- den hem van onzuiverheden, welke zoo dikwerf der fmethoife tot geleiders verllrekken ; hij gevoelde zich na derzelver gebruik , niet alleen veel llerker en meer opgeruimd, maar ook werd het doorleggen , hetwelk anders zoo ligt aanleiding tot koud vuur geeft, en zoo menigwerf het leven op nieuw in gevaar brengt , daar door voorgekomen, ik ken geen middel , hetwelk de- ze gevaarlijke, zoo dikwerf nog doodelijke, naziekte der Zenuwkoorts beLer zoude kunnen verhoeden, dan het. veelvuldig gebruik der baden. Gedurende de her- ftelling liet ik, nu en dan, de warme baden herhalen, om de huid van die onzuiverheden , welke door de vermeerdering der huiduitwaasfemingen , en bij het plaatsgrijpen der zoo menigvuldige affchildering der opperhuid, zoo ligt geboren worden, te beter te doen reinigen, naardien de berfl ellende lijders, zoo als wij weten, even gemakkelijk, als dc zieken in het hoog- lle tijdperk va», den lyphus , de befmetting voort- planten. 