VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
2. De Geit met knobbelige Hoornen, die naar den rug om- gebogen zyn „de Steenbok. 3. De Geit met regt opftaande haakswyze Hoornen, de Gems. 4. De Geit met kleige kromme „:tegen ’t hoofd aanliggende Hoornen, de kleine, Geit van Amerika. 5. De Geit met opftaande Hoornen, die aan de toppen voorwaards gekromd zyn , de kleine Gems van Amerika. 6. DeGeit met de Hoornen kegelvormig rond, aan ’t end ftomp, krom, en aan de ingebogen zyde rimpelig, het Guineefch Geitje. 7. De Geit met ronde, zeer regte en lange Hoornen, die aan °t onderend geringd zyn, de Gazel- le. 8. De Geit met ronde Hoornen „die ter halver langte ġe- ringd zyn en begtig, de Bezoar-Bok, y. De Geit met rande Hoornen, die byna tot boven toe geringd Zyn en bogtig s de Dorcas. ro. De Geit met een knobbelagtig. bundeltje hair op `t voorhoofd, en eene holligheid onder de 08 de Grimmia. 11. De Geit met zeer lange neerhangende-0Oo- ren, de Marmbrica. 12. De Geit met boogswyze Hoornen , een baard onder aan de Keel, de Staart zwart, de Ammon, Hoofújt, XXXV behelst eene befchryving van het geflacht der Schaapen3 waar in ook van de Botjes in de Lever der Schaapen. XXXVI. Van het geflacht der Koeijen; en ‘hier in ook van de Ziekten van het Rundvee. 1. Van de Koe met de Hoornen kegelrond, naar buiten gekromd, en ruime Keelkwabben , of Kosfems, de Stier. 2. De Koe met de Hoornen naar elkander gebogen, en zeer lange Maanen , de onafus. 3. De Koe met van elkander wykende Hoornen, Zeer lange Maanen, en een Bult op den rug, de Bifon, 4. e Koe met achteroverliggende gedraaide Hoornen, die Van voren plat zyn, de Buffel. 5. De Koe met de Hoor- nen korter dan de ooren, een Bult op den rug , doch Zonder Maanen. XXXVII. Van het geflacht der Paarden. XXXVIIL Van het Rivier- of Zee-Paard, Van dit zonder- ling fchepzel zullen wy onze Lezers nog iet berigten. » De kenmerken, die door den Heer LINNæÆus toege- » Ichreven worden aan het Rivier-Paard, zyn: de boveníte » Voortanden zes, by paaren van elkander afgefcheiden ; » de onderfte Voortanden vier , uitfteekende, de midden- » fte regt uitgeftrekt: De Hoektanden enkeld , fchuins af- 'n gefneden. De Pooten aan den rand genageld. ` Twee EE: 4 93 OOI EIA ' NATUURLYKE HISTORIE foorten ftelt hy van dit geflacht, waar van de eene, zyns » de de eigenlyke Hippopotamus „een Land- en Water-Dier , p Of van beiderlei leven is; de andere een Land-Dier „doch s naastkomende; zo ’t {chynt, aan denzelven”. Van het eerstgemelde wordt hier eene afbeelding gegeven uit de keurlyke verzameling van getekende Afrikaanfche Dieren wan den Heer J. BURMANNUS, Profesfar Botaniceste Amfter- dam. „ De voornaame verblyfplaats van dit Dier isde Nyl; „, maar men vindt het ook in veel andere Rivieren van A- „ frika, en zelfs aan de Kusten, gelyk by de Kaap de goe- p de Hoop en elders, als ook in de monden der groote Ri- „> Vieren van India. Het fteekt zyne ooren op, gelyk een s» Paard, wanneer het eenig geraas hoort. Zyn briesfchen s» zweemt ook veel naar dat der Paarden, doch is veel fter- » ker, zo dat men hetzelve verheen kan hooren. Het heeft „ een fcherp gezicht uit zyn groote oogen, die zich rood ə» en vuurig vertoonen, wanneer het in gramichap is ont- » fteeken zen als dan {taat zyn gelaat verfchriklyk. Schoon, > het, natuurlyk, niet tot beichadigen geneigd zy, ech- 5» ter, wanneer het aangetaft of gekwetft, of zo van naby » vervolgd wordt, dat het niet in °t watêr kan wyken „keert a het zich verwoed tegen zyne vyanden. Doch dewyl het a geene hoornen, noch ander wapentuig heeft, dan zyne » tanden en pooten, is zyn woede op het land, weinig te » dugten, ten minfte ‚niet moeilyk te vermyden. De voor- ə» naamfte kracht van dit Dier heeft plaats in zynen hals en » lendenen. Het loopt taamelyk fnel, doch zodanig niet, » Of een menfch, die vlug ter been is, ‘kan het met loopen » ontkomen. 3» De Europeaanen pogen, om, het magtig te worden, des- » Zelfs beenen met ketting- of knuppel-kogels aan ftukken » te fchieten; en als het dus eens ter nedergeveld is, kan ə» men het gemaklyk den doodfteek geven, fn het wateris >, de vangst der Rivier-Paarden gevaarlyker dan op het- land. Als het in ’t wateraangerand wordt, koelt het zy- » ne woede fomtyds op de fchuit, bytende geheele ftukken gp Wan het boord, of planken uit den badem ftootende, k ' > Welk VOLGENS DEN HEER LINNEUS. « 345 Ss } » welk het vaartuig doet zinken. Op de Nyl fchynteen an- s dere manier in gebruik te zyn, dre minder gevaarlyk is, se en zeer vernuftig. Men wect dat de Rivier vaarden gre- p tig zyn naar den woftel vau zekere waterplant, die zeer ¿s dik is: hier in fteeken de Visters een zwaaie yzeren bout, » die aan een touw yaft is „en dus eén foort van Hoek maakt,. >> welke zy uit een fchuit nederlaten en voortfleepen langs ə» den bodem der Rivier, Het Dier floktdikwils den wortel » met den bout in, waar door het vaft raakt, en dan tragten ə» Zy het zelve „-door te trekken aan dit‘touw , allengs af te > matten , terwyl het , in de grootfte verwoedheid , alles » doet wat mooglyk is, om zich los te worftelen. Somtyds » komt het boven water én brengt de visfers in groot ge- » vaar, die dan het Dier met hunne lenfen tragten af te ma- » ken. Gemeenlyk wordt het op deze wyze overweldigd : s» want de helderheid van het water doet veel, om, dewyl s» het Dier niet zwemmen kan, te maken dat het niet by, ə Of omtrent de fchuit boven kome. Somtyds wordt ook „ „> ten dien einde , met twee fchuiten , die ieder een lyn heb- „> ben aan het zelfde aas, gevifcht ”. VO Het Rivier-Paard kan zeer lang, doch niet altoos onder water blyven. Men merkt aan, dat het doorgaans om het kwartierof half uur boven kome tot het haalen van zyn adem. Het loopt langs den bodem der Rivieren zeer vlug „en zoekt daar zyn voedzel op, ’t welk of in wortelen beftaat van boo- men of waterplanten, of in vifch, die men meenc deszelfs voornaamfte voedzel te zyn, Op * land eet het ook koorn , zyft, geerft en allerlei moeskruideu of peulvrugten, die het bekomen kan , doende aan de plantagiën en bouwlanden , dus, veel íchade. Het fchynt dat aan dit Dier ook vleefch _ van beesten fmaakt, en de Negers maken zich wys, dat het vrouwen, en kinderen verflinde , wanneer het dezelven, op de oevers der Rivieren, flaapende aantreft. Het wyfje werpt op ‘t land haare jongen, die zy opvoedt met haare melk, loopende achter hen , omze te befchermen. Zy draagt 'er vier te gelyk, zo dat men, fchoon zy flegts . eenmaal in ’t jaar Jonge, zich over de menigvuldigheid van deze Dieren geenzins behoeft te. verwonderen. Het wyfje draagt in ’t water haire jongen op den rug „ en dan is °t ge- vaarlyk deze Dieren aan te doen. Men merkt'aan „dat zy ge- rustelyk , en zonder eenige vyandfchap , onder de Krokodil- Jen verkeeren, en van dezelven ook niet beledigd af bena- deeld worden. >. . © | , Het Rivier-Paard moet, buiten twyfel , aangezien worden 316 . NATUURLYKE HISTORIE als het zwaarlyvigfte en logfte der dieren , die in °t water žo wel als op het land leven. De zwaarte is als die der allervet- fte Osfen „of liever der wilde Stieren „en de geftalte zweemt veel meer naar die der Runderen dan der Paarden , hoewel het poftuur van °t lyf meer overeenkomt met dat van een Varken, en de pooten met die van een Beer, zynde naar ’t ‚ lyf te rekenen, zeer kort, dik en plomp. Het Dier is geheel kaal en heeft geen hair op °t lyf, uitgenomen aan den ftaart en {moel „alwaar een foort van knevels zyn , als die der Leev- wenen Katten. De groote Slagtanden welken men van dit Dier vindt, en in de Kabinetten der Liefhebbers vertoont , meent de Schryver, dat niet buiten den bek van het Dier uititeeken, gelyk die van een wild Varken , maar voor der- zelver grootfte lengte in de Kaak geworteld zyn. . In het XXXIX. Hoofdftuk wordt gefproken van den Een- ’_heorn-Vifch. Hier van wordt eene befchryving gegeven vol- gens den Heer ANDERSON, die ‘er, te Hamburg, een ge- zien heeft, die met een hooge Zee op de Elve gekomen „en met de ebbe op ftrand vaftgeraakt , na veel, worfteling om ’er af te komen, in °t zand gefturven was. Hy was dik naar Zy- ne langte, en hadt den kop geknot „byna gelyk het end van een Valies. De Hoorn of Tand kwam aan de flinker zyde uit. Hy hadt twee kleine zwemvinnen , en“een zeer breeden ftaart „die vlak lag op het water. De huid was wit als fneeuw, en met een groot getal zwarte vlakken getekend. De buik was geheel wit en overal glimmende, zagt op °t aanraken als Fluweel. De ganfche langte , van ’t begin van den {noet tot aan het end van den ftaart, was tien en een half Paryfche voeten. De hoorn of liever tant „hadt de langte van vyf voe- ten en vier duimen. Ieder vin was negen duimen lang en omtrent twee handpalmen breed. De breedte van den wás ruim drie voeten. De tand die flingerende gedraaid was, kwam ter flinker zyde van de bovenkaak, boven de lip, uit het kaakbeen, zonder dat men, aan de regter zyde van den fnoet, eenige holte vondt , zynde de huid aldaar niet doorboord. De bek was zeer laag, en de onderlip dun en kort: de gaping zeer klein, niet wyder dan een wif. Men vondt in den bek geene-tanden. De randen waren een „weinig hard en rompelig , de tong zo breed als de bek. Bo- ven op den kòp hadt hy een gat of dubbele buis, om zo te fpreeken , gemaakt van vleefch, met een klapvlies , dat zich „kon openen en fluiten, en waar door de Vifch water uit- „wierp, door ’t uitblaazen van de lucht. De oogen ftonden in °t hoofd, en waren zeer klein, met een foort van 00g- VOLGENS DEN HEER LINNZEUS, 117 oogleden. Men kan uit de omftandigheden van deze befchry- ving klaar zien ‚zegt onze Auteur „dat dit niet dan een jong geweeft zy van den Eenhoorn-vifch. Immers men vindt ’er, zo de Schryvers verzekeren, van dertig, veertig, ja zestig voeten lang „die een Hoorn hebben van agt „tien en veertien voeten. Waar toe dezen Vifch de Hoorn diene, alleen tot verweering , of ook tot eenig ander gebruik , is nog niet bee fist. Men vindt er ook, zegt men, met twee zulke Hoor- nen of Tanden. Hierop volgt, Hoofdft. XL. De befchryving van het Ge- flacht der Walvisfen. Hoofd. XLI. Van de Kazilotten, en ` Hoofd. XLII. zynde het laatíte van dit ftuk , van het Geflacht der Dolphynen. Dus hebben wy onze Lezers, ook van dit ftuk wederom , gelyk van de twee voorgaande eene fchets gegeven, om te konnen Zien, wat ’er in voorkomt, en hoe het behandeld wordt. De Titel belooft een uitvoerige Befchry- ving; ook vindt men alles op een vry uitvoerige wyze be- handeld; het zekere, het waarfchynlyke en het onzekere , want dit is niet overal gemaklyk van elkander te ondetíchei- den. Veele dingen , ‘t is waar, welken op vertellingen rusten, en däkwils van menfchen, die geen genoegzaame nauwkeurigheid in hunne opmerkingen gebruiken, moe- ten zo lang voor de besten gehouden worden, tot dat de tyd meerdere ontdekkingen oplevere. Maar men vindt ook in het Werk dingen, welken men ‘er niet in verwagten zou, en de uitvoerigheid te grooter maaken, als: Ordo- nantiën op het Jagtregt in eenige van onze Provinciën, in de Befchryvinng van de Herten; een kort berigt van de Le- venswyze der Laplanders, uit de Flora Lapponica van LIN- NEUS, by gelegenheid van de Rendieren; het verval der Laken-Fabrieken in Leiden, in het Hoofufluk van de Schaae pen; de opkomst en lotgevallen van de Groenlandfche Vis- íchery, by gelegenheid van de Walvisíchen , enz. Zaaken, welken onder het lezen niet onvermaaklyk vallen, maar van veelen zullen aangemerkt worden, tot een Natuurlyke His- torie niet noodzaaklyk te behoren. Toneel des Oorlogs begonnen met den Jaare MDCCLVI., Eer- fle Deel. Vervattende de Veldtochten van 1756 en 1757. Te Leeuwaarden by A. Ferwerda en G. Trefling. 1762, in groot oğavo 470 bladzyden. | Ves den breedvoerigen titel van dit Werk, ftrekt het zelve om den Leezer mede te deelen eene algemee- | sie \ 518 TONEEL DES OORLOG S. ne Hiftorie van alle de Veldtachten van ’t begin van den tegens wwoordigen Oorlog tot aan den Vreede toe, tuf)chen de wederzyds fhe Legers van de. in oorlog zynde Mogendheden in Saxen , Bo: eemen, Silefien, Moravien, Pruisfen, Pommeren, Weft- phaalen „ en aan den Neder-Rhyn enz. Verwattende een om- handig Verbaal van derzelver Tochten, Legeringen Verrichbtin gen, Gevechten en Veldflagen ; met de dugverbaalen van de Be- degeringen cn Bhokkeringen , de Capitulatien, de Lyflen van de flerkte der Armeën en hunne Slag-Orders. Dit eerfte Stuk in vyf Boeken afgedeeld, behelft , na eene korte voorafgaande ontvouwing van de hoofdoorzaaken van deezen Oorlog, eerft den veldtocht van *t jaar 1756, of de verrichtingen iu Saxen, en in Bobeemên, vervolgens dien van ’t Jaar 1757, waar ih voorkomen de Verrichtingen in. Boheemen, in Saxen en in Silefien, die in Silefien en Lufstien; voorts in Wifiphaa- ‚ den en aan den Neder- Rbyn; en eindeiyk in Pruiffen en ii Pome meren; hebbende de Autheur zich voorgctteld het voorge- vallene in ieder Landfchap byzaader, in orde des tyds, af te handelen, om dus het beloop der gefchiedeniffe duidely- ker open te leggen. Met den aanvang van ieder jaar geeft hy een naauwkcurige lyft van de fterkte der wederzydfche Legers ; waaruit men de tegen elkander flaande magt ee- Rigzins kan vergelyken. Zyn verhaal van de krygsverrig- tingen, dat ons het voorgevallene in cene geregelde fchik- king, én voegzaamen huttorieftyl ontvouwd, wordt in vee- te gevallen nog merkelyk opgehelderd, door onderfcheide- he fchetfen van de orde*van Bataille der Armeën, of uitge- werkte grondtekeningen der veldflagen, belegeringen enz. De Schryver van dit Werk komt voor gls een krygskundi- ge, dus iemand bekwaam om een onderwerp van dien aart te behandelen „en daar benevens als een geloofwaardig man, die zich benaarftigd heeft, om de egtheid der berigten, na te gaan, én dezelven getrouwlyk op °t papier teftellen , des men grond hebbe òm op zyne verhaalen ftàat te maaken: het welk dit gefchrift voor krygslicden nuttig, en voor de lief hebberen der Hiftoriekennisfe aangenaam kan doen zyn. -Men oordeele verder over °s mans {chryfwyze , uit het vol- gende voorbeeld, behelzende een berigt van den Veldflag “van.Colin of Chotzemitz, op den 18 Juny 1757, die ’tontzet van Praag ten*gevolge had. Onze Autheur, ’t mer waardigfte voorgevallene in, de blokkering van Praag van den 7 Mey tot den 4 Juny gemeld hebbende, treedt daar op een weinig te rugge, om de Ma- næuvres van den Hertog van Bevern en den eld-Marfchlk dun TONEEL DES OORLOG si fiş Biyun geduurende dien tyd, en vervolgens, aan den dagte kellen; naa ’t ontvouwen dier wederzydfche beweegingen , gaat hy in deezer voege over tot het verhaalen van den ops genoemden Veldflag. . _ , „ Hier door bevond zig de Veld-Maarfchalk genoegzaam » in taat, om, volgens zyne order , voorwaards te trekken y „ enan de Armée van den Hertog van Bevern °, Hoofd tẹ » bieden, en was't mogelyk „ dooreen gelukkigen ftreek, » tzieltogende Praag te ontzetten: alie de gemaakte be: » wegingen van den Veld-Marfchalk Duun, van °t beginaf » En die zeer voorzichtig beftiert wierden , hadden zulks » Zekerlyk tot oogmerk. » Hierom brak hy den 12 Juny van Goltzjenkau op, naar » Janowitz, en den 13 kwam het tuflchen de wederzydfíche » Voortroupen by Pikan tot cen Actie: De Pruisfifchen maïn- » tineerden zig wel in hunne Poften, maar wierden by de » aankomft van de geheele Armée genoodzaakt van daar te » retireeren.. » Nadat de Veld- Marfchalk Daan °t Corps van den Ges » neraal Nadaft: met geregelde troupen confiderabel ver- » ferkt hadde, pouffeerde hy ’t zelve door Malsfchau naar » Suchdol, zond ook den Generaal Baron van Beck met een e Corps van 4000 Man Ongarifche T roupen naar Kuttenberg, » vanwaar de Hertog van Bevern reeds den 12 naar Colin ge- » Tetireert was; en hy nam zyn Legerplaats den 15den tus- » íchen Gintis en Milotis: | » Zyne Majt. de Koning ondertuffchenh met de Blocqua- », de van Praag bezig zynde, was egter niet minder opmer- » kende op de beweegingen vanden Veld-Marfchalk Daun, » En vond hoognodig den Hertog van Bevern nog met eeni- » ge duizend man te verfterken. Tot dien einde vertro » Zyne Majt. zelve in Perfoon (na eenige fchikkingen tot » Zekerheid van de Blocquade gemaakt te hebben , ) deu » I3den van Michele met de voorhoede en drie Battaillons » Infanterye , waar by zig onderweegs nog een Bataillon, » dat een Trein Artillery escorteerde , voegde: men pas- » Íeerde’Aurzenowes , en campeerde by den Letzten- Pfen-, 3 MNI, , , » Den r4den paffeerde men Sebwartz-Kofeletg en Zdanitz; » OM te gaan campeeren te Malotitz ; maar in de vlakte geko- » men zynde, ontdekte men een groot vyandlyk Corps, °t. e welk agter Zafmuk marfcheerde, en eenige Troupen op » dezen kant van de gemelde plaats voor uit gezonden had- » de, waar op de Koning, die een Engagement vermydeg 2 Wh Ge | TONEEL DES OORLOGS. ‘2 s wilde, de Infantery en Artillery in Zdanitz retireerde. De „ Cavallery bleef voor uit in de vlakte, om de Conjuntie a te begunftigen met °t Corps van den Generaal Treskow, °t „ welk beftond in 5 Efquadrons Dragonders, even zo veel „ Huffaron en 2 Battaillons, die den 8ften uit ’t Camp van „ Praag gegaan waren , om naar Bifcheli en Benefthau te ə marfcheeren, behalven nog 2 Battaillons Granadters , die » insgelyks reeds den 2den ‘t Camp van Praag veslaaten , » En zig naar de Zaffuwa en den 11den naar Benefthau bege- „ ven hadden. Den raden martcheerde dit Corps naar Kar- » merburg „den 13den naar $£. Procop, paffeerde de Zaffawa, » in de kleine {tad van dien naam, en den 14den naar Ma- » lotitz; alwaar het niet voor ’s avonds arriveerde, uit oor- » Zake van de vele Defilées die het in °t gezigt der vyandly- s ke Troupen te pafleeren hadde3 die egter niet °t minfte » tegen ’t zelve ondernamen. "a `S Avonds tegen 5 uur, ontdekte men een Corps Trou- „ pen dat op den linker Vleugel naar den kant van Aaurzim > defileerde. De Koning deed ’t zelve recognofceeren, en men bevond „dat ’t het Corps van den Hertog van Bevern æ Was, 'twelk den raden ’s morgens het Camp van Colin » verlaten hadde „om ter zyden van de Armée van den Veld- » Maarfchalk Daun, die op Zyne linker hand marfcheerde, » te trekken: Dit Corps van den Hertog floot aan dat van » den Koning ,ftotende de linker Vleugel van °t eerftgemel- » de Corps tegens Kuurzim, en de regter Vleugel des Ko- ə nings tegens Malotitz: Den 15den hield men hier ruttdag. » Den 16den arriveerde de Prins Mauritz van Anbalt-Def/au » met 3 Efquadrons Cavallerye, even zo veel Huffaren, en ə 6 Battaillons Infanterye. | > De vyand detacheerde een Corps ligte Troupen, om °t » Brood „dat men voor ’s Konings Armée van Nimburg deed » komen, op te ligten; dog de Major Billerbeek , die de Ef- » Corte van 250 Man Voetvolk en eenige Huffaren Comman- æ deerde, nam zodanige goede fchikkingen, en defendeerde » Zig met zo veel wakkerheid , tot dat de Generaal Manffein, » die met 4 Battaillons en een Regiment Huffaren uit de » Ârmée tot fecours gezonden was, hem konde onderfteu- w Hensen hy arriveerde den 17den ’s morgens heel -vrocg in „°t Leger. Te 11 uur nam de Armée de Wapens op, en de ‘œ Koning wilde zich op marfch begeven , maar zyn Majetteit » Wierd ten hoogften verwondert den Vyand gecampeert te » Vinden op dezelfde plaats, daar hy voorgenomen hadde te » gaan Campeeren; weshalven hy zyne íchikkingen moeft . 93 vere TONEEL DES OORLOGS 12 » vefanderen, en marfcheerde na Wobtfchan, latende Kaur- » zim, alwaar de Bagagie bleef, op zyne regter hand. De » Vyand de Pruififthe ligte Troepen ziende aankomen, viel » met 2 Battaillons Infanterye en eenige Huffaren uit PJg« œ nian om dezelve te attaqueeren, tegen welke de Koning » 3 Bartaillons Granadiers van de Avant-Garde aanrukken » liet,die den Vyand door eenige Kanonfchoten opde vlugt » dreven. Den 18den met ’t krieken van den dag paffeerde » 'sKonings Armée de Defilées van Planian: Hier onttin » Zyn Majefteit berigt, dat de vyand met verhaafting reti- » reerde: Maar als men by een herberg op den Keizersweg, » Novi- smiefto genaamt, arriveerde, zag men de vyandlyke » Armée in flag-order. Zy hadde ’s morgens de pofitie vak » Krichenau verlaten „en zig fteert op de hoogtens „regt » tegen over de Armée des Konings, hebbende Arzeczor. „ Op een kleine afftand voor haaren regter vleugel, Chotze- » mitz voor haar Centrum , en Bofchitz op haren linker - » vleugel. Dit geheele Terrein formeerde een keten van » bergen, al te fteil , om den Vyand in ’t Front te kunnen » Attaqueeren. ’t Corps van den Generaal Nadafli had » Ärzeczor agter zynen linker vleugel, en ftrekte zig uit o- » ver den grooten weg van Planian na Colin, die men vol- » ftrekt pafleeren moefte om op de hoogtens te komen, op „ welke *t Dorp Árzeczor gelegen is, en dat men van dezen » kant °t gemakkelykft bykomen kan. „ Na dat de Koning in °t huis Novi-miefo een krygsraad „ gehouden hadde, zo refolveerde zyn Majt., den Vyand » fog dienzelven dag, te attaqueeren , en op ’t rapport van » den Capitein der Gidfen, dat wanneer men eerft op den » berg was, dè Cavallery dan wel ageeren konde, zo vers » fterkte zyne Majesteit zyn linker vleugel met nog 20 Es- » Quadrons; fchoon men dit Terrein hier na zo vol van De- » filées vond, dat °t deze menigte Cavallery byna onnut p Maakte. » Tuffchen r en 2 uur,’s agtermiddags , begaf zig de Ar- „ mée van haaren linker vleugel op marfch, voorgegaan van » alle de Huffaaren „en van twee Regimenten Dragonders, » die van de to Battaillons der voorhoede , welke zig mees- » ter van Krzeczor maaken zouden , onderfteunt wierden. » De Veld-Marfchalk Daun begreep des Konings deffein » Zeer wel, en deed derhalven terftond een gedeelte zyner » tweede Linie, als mede °t Corps de Referve sen bewee- » ging maaken naar zynen regter vleugel, om daarde flancq > ' » te ts 'h o‘ , t ' on e. i o’ 122. TONEEL DES OORLOG SK s » te dekken, van welke Manceuvres men in ’t vervolg dê s uitwerking zien zal. ,. … OO „ De Lt. Generaal van Ziethen, die het geheele Corps » Pruisfijche Huffaaren commandeerde „attaqueerde met drie > colommen ’t Corps van Nudafti, wierp het. zelve, niet te- „ genftaande deszelfs voordeelige Politie, over hoop, en » vervolgde het tot in de omftreken van Colin, van waar het » Zig by de andere Ooflenrykfche troepen voegde, die hunne > regter flancq dekten: de Generaal Ziethen was genood- » zaakt geweelt, om ’t gemelde Corps te attaqueeren, om æ op een Piftool-fchoot verre van hen een op beide kanten g zeer geëtcarpeerd Beekje over te trekken, en was ‚na dat » hy den Vyand verjaagt hadde, aqn °t Vuur van een gemas: ò queerde Battery van 12 ftukken Kanon bloot geftelt, dog » de daar by gepofteerde yyandelyke Infanterye wierd van a de Pruiflilche Huffzaren lelyk gehavent. | | ‚> Maar als men tegen ’s vyands regter vleugel geavan: 4» teerd was, moefte men halte maken, wegens de menig: s vuldige Detilées, die door de Cavallery niet te paffeeren g waren. |.. oo. 1- a» Ondertuffchen hadde de Generaal Zuffenmetde ro Bat- z taillons van de voorhoede de hoogtens beklommen „enats 3, taqueerde het Dorp Árzeczor , dat men met weinig verlies j vermeefterde, maar dewyl het in brand raakte 3 zo wier “a het weer verlaten; waarop hy tegen de vyandlyke Infan- 4. tery van den regter vleugel avanceerde, waar by men een s, vyandlyke Batterye van 8 (tukken Kanon veroverde, en, ss iettegenftaande het vreeflyk vuur des Vyands., keerde men deze Batterye tegen dezelve „en men marfcheerdete- s, gens een tweede van 12 ftukken Kanon% die op °t punt a, Was. » Battery ftukken bloot geftaan hadden en hier door reeds. , ys zeer gefmolten waren,’ zig genoodzaakt zagen, hunne s, behaalde voordelen te verlaten en hun heil in de retraite te zoeken: De gemelde Saxi/che Carabiniers wilden de- s» Zelve vervolgen, maar het Regiment Dragonders van Nor- „> man drong eerft in °t Regiment van Haler, hakteeen me- ss nigte van °t zelve ter neer, en verftrooide de reft ten ee- sẹ nemaal , veroverende 5 Vaandels, daar na keerde het „ zig tegens de Sazifche Carabiniers, en dreef dezelve tot ss in de omftreek van Colin. „ Door deze verfcheidene attaques , die tot zevenmaal „ toe hervat wierden, had deze Ínfantery zeer veel gele- s den: De Battaillons waren vol van groote openingen. Het s» Regiment Cuiraffiers van den Prins van Pruiffen formeer: ss de zig, om dezelve te dekken „agtér de tuffehenruimtens » der Regimenten van den Hertog van Bevern, en de Prins p, Hendrik van Pruiffen ; maar een Ooftenryks Regiment Ca- s, vallery uit een dal, regt op hen aanrukkende „zo trok het s gemelde Pruisfifche Regiment Cuirafliers door de tuffchen- „ ruimte der beide Infanterye-Regimenten, en attaqueerde », het vyandlyke Regiment , drong ook in ’t zelve, maar s door twee vyandlyke Batteryen met Cartouches hevig be- » fchooten wordende, wierd het zodanig gerepoufeerd, dat a, het op °t Regiment van Bevern te rug week, en door de » Oofsenrykfehe Cavallerye derwaarts vervolgd wierd; waar- s door de beide Regimenten van Bevern en van Prins Hen- s, drik zodanig verzwakt wierden , dat men dezelve uit de - » Actie moefte doen fcheiden; waar by ook de Generaal s Freskow en Pannewitz , in de handen der Vyanden ge- » raakten. » Door dit voorval de beïide/vleugels van een gefcheiden » wordende, konde men de attaque der Infanterye tegens -gy de linker vleugel niet langer onderfteunen, ’t welk oor- sb Zaak was van ‘t verlies der Bataille. , s» De Pruififthe regter vleugel, die mede tegen den Vy- s êng aanrukte, konde, wegens de voordeelige pofitie des » Vyands in zyne attaque niet reuffeeren, en by deszelfs s» retraite, vielen 4 vyandlyke Battaillous en twee Regi- ” ' ' ° 99 men- genftaande deszelfs ongemeene Bravoure , door de Pruififche. Gens d’.armes zeer lelyk gehavent, en waar by ze ook hunne zilvere Pauken verloren. MI DEEL. LETT. NO. 3. K 1 =- ! t . 4. \ 124 TONEEL DES OORLOG, ø menten Cavallerye op °t eerfte Battaillon Gardesaan, daf s hier de flancq dekte, en zig in een dal bevond, dog dit á illufter Corps, °t welk zyn weergaa niet meer in de Wae- s reld heeft, was nooit te fcheuren ‚maar repouffeerde in te- s, gendeel deze 4 Batfaillons en 2 Regimenten Cavallery „ s die het zelve influiten wilden, zodanig, dat ze verder. » niets tegen ’t zelfde onderneemen durfden : Dog deszelfs ‚> verfiek was ook confiderabel. s Deeze Bataille , die °s agtermiddags te 2 uur begon, „> Eindigde ’s. avonds teg uur, als wanneer de Pruijlifche s, linker vleugel, die ’t zelfde terrein innam, daar op de s, regter vleugel van den Vyand by °t begin der Battaille ge- s ftaan hadde, eindelyk °t befluit nam te retireeren „en zig, „, zonder van één Ooftenryker vervolgd te worden , tegen ay Nimburg wende. ‚, De Hertog van Bevers trok met den regter vleugel ag- zs terde engtens van Planian „en dat hy zig niet by den linker > voegde, zo als hy had kunnen doen, zulks gefchiedde, „‚ om den Veld-Maríchalk te beletten, ingevalle hy ten s eerften de voordeelen der Overwinning hadde willen s vervolgen, om de geflaagene Armée, ’t zy van Praag of 3, van de Ehe af te fnyden. y, Het verlies was aan beide kanten zeer confiderabel. Het ‚> Pruifffohe bedroeg , zo aan doden als gekwetften en vers „ miften 9800 man. De Ooftenrykers hadden 2516 doden » 5507 gekwetften en 394 vermiften: onder de eertte bevond ss Zig de Generaal Lutzow: De Veld-Marfchalk Daun, de s Generaal van de Cavallerye, Graaf Serbellonni , de Lt, „ Generaals Wolwarth en de Prins van Lobkowitz, benevens s, de Generaal Major Wolf, onder de gewonden: Ook had- p den de Ooftenrykers ar Vaandels en 1 Standaart, 40 ‚‚ ftukken Kanon , en een goede party Ammunitie- Waa- s gens op de Pruiffifche Armée tot buit gemaakt -a De Veld-Marfchalk Daun liet de Armée °s nagts onder. s» de Wapens ftaan, eu betrok den volgenden dag weer ’t ss Leger by Krichenau, , | , s De Koning van Pruifen, confidereerende „dat door de- s Zen dag zyn Operations Plan gederangeerd was, en dat ,» hy-genoodzaakt zoude zyn. voor eenigen tyd alleen Define. s AF ta ageeren, beraamde terftond zodanige maatregels, 5 die het in flaat ftellen konden, zyn verlies binnen kor- g». ten weer te herftellen: en - OO OO ” s» Hierom befloot ‘zyn Majt. het beleg van Praag op te > breeken, en met zyne Armée langs den regter Oever der: 4. , -t -ʻa 5: TONEEL DES OORLOG S, 12% u Æe en den linker van de Eger te trekken, om de Com- „» municatie met Saxen, de Lausnitz en Silefien open te hou- „den; van waar Zyn Majt. nieuwe renforten verwagtede”. En dit befluit werd , gelyk onze Autheur verder in °t breede meldt , den volgenden dag reeds aanvanglyk werkftel- lig gemaakt. Llfforifcb verbaal van de Revolutie in Rufchland, voorgeval- ` lenin den Jaare 1762. Waar in de verwonderlykfte zaa ken , die ooit in eenig ryk gebeurd zyn, omftandig befchrevens gevonden worden; met Authentique Stukken verrykt, en veele Refleëtiën over de byzondere Grebeurveniflenopgebelderd, om tot het rechte verfland dier dingen te werden opgeleid; en te dienen aan alle ftaatkundigen ; ten einde daar altoos aan te kunnen gedenken, of zig in zulke omftandigheden bevinden- de wyffelyk te gedragen. Als mede dienende voor Vorften en Onderdaanen „om te leeren °t gewaar by tyds teontwyken ‚dag voorzigtig te boven te komen, of zig niet moedwillig daar inte begeeven. Door Gerardus Vrymoedt. Te Amflerdam by Hermanus van Werven. Zrodavo t11 bladzyden. vAn een titel is’t uitfchryven waardig! Dit voorfpelt ZA wat grootfch: en wat zal men niet verwagten, wanneer we den Autheur in Zyne voorreden hooren betuigen : Jl beg geen wy bier befchryven , zal den Leezer op getuigenis der waar- beid gegrond vinden , en byaldien zulks daar mede niet overeen= flemt, bet zouden onze Correfpondenten zyn die ons mifleid hebe ben. Hoe na wordt men bewoogen om te denken , dat on- Ze Schryver eene byzondere Correfpondentie heeft „met zon danige mannen in ’t Ruffifche Ryk, die hem in ftaat gefteld hebben, om een verhaal dier gefchiedenitfen te geeven , dat Aan den bovenftaanden titel beantwoordt? ——— Men: laan te zich egter niet te veel door dit alles inneemen 3 ’t ganfche ftukje behelft, buiten eenige bekende byzonderheden der gefchiedeniffen van Czaar Pctrusden 1, in’t wezenlyke niets Anders dan een dagregifter van ’t voorgevallene in Rufland, by de laatfte Revolutie, zo als *t dagelyks in onze nieuwse Papieren is opgegeeven; en wel zo eenftemmig met dezel- ven, dat het veel al woordlyk daar uit-nagefchreeven moet Zyn; of °t moeft weezen, dat de Correfpondenten van on- zen Autheur juift dezelfden zyn, met die van de Schryvers , onzer nieuwspapieren, en dat ze aan hem met dezelfde besi Woordingen gefchreeven hebben. Hoe ’t zy, het Stukje is belenkwaardig van wegens de Rodomontade des Uitgevers: 2 > : rei- 126 BREIDEL VOOR ` Breidel voor den drift tot oproer zaan de ingezeetenen van Mias fluis. Door Willem van der Jagt. En verdeediging van dien Breidel door denzelfden Schryver. Te Maasfluis by Ni- colaas van den Burgh 1762. in groot quarto 28 bladzyden. D E gelegenheid by welke eerft deezè Breidel en vervol- gens deszelfs Verdeediging gefchreeven werd, is, vol- gens de opgaave van den Autheur, deeze. „ De Heer Jan » van der Drift Reeder en Boekhouder, midsgaders Koop- » man, en van den Roomfchen Godsdienft , te Maasfluis » woonachtig, had een nicuw Hoekerfchip gereed, ter ys- » landfche Kabbeljaauw Viffchery gefchikt. pŽon- » dag morgen, den 27ften Juny, zag men achter op het zel- » ve Schip, eene nieuwe Staaten- of Prinflen-Vlag , waar » infierlyk gefchilderd was het af beeldzel eener Vrouwe, » ziende Hemelwaarts, met een Leeuwskleur kleed aan, ə» tuftende op de Rots eener fpelonke: op’thoofd , omringd ə» met ftraalen , daalde een licht uit den Hemel: ter rechter- » Zyde van haar {tond een Dadelboom, en nevens haar een » gouden Vat, en een Doodshoofd. Voor haare voeten lag s, een gefterrede Geeffelzweep: ter linkerzyde van haar zag » men een Roomfche Kerk of Kloofter-Kapel ‚met een groot » en breed Kruis, op derzelver torenfpits: voor welke Kerk » of Kapel een drie hoofdtakkige Boom ftond , wiens tak- » ken afgeknot , doch met nieuwe uitfpruitfels verfierd » waaren. Onder een flingerftrik las men St. Maria Mag- » dalena. a Dit Schip, dus prachtig uitgedofcht, lag-in de haven s» by de groote Draaibrug, onder de kraan, net opdie plaats s» daar noodzaakelyk meeft alle hervormde Kerkgangers „by ə» tin en uitgaan der Kerke moeften voorbygaan, en bygevol- m ge ’t zelve konden en zouden zien: Wordende ’t zelve ” chipden volgenden dag van daar na de overzyde gehaald. - ə» Men hoorde over die Vlag, terwyl dezelve tot Vrydag s, bleef waaijen „een fterk gemompel van misnoegen, men s» ftrooide vinnige fchotfchriften en hekeldichten, ja men ‚2 begon bedreigingen te doen, en hadde de Heer van der əs Drift die fchampere Vlag. ’s Vrydags morgens niet inge- ss haald, die dag zou waarfchynlyk een bloedig fchouwfpel. ss uitgeleverd hebben. : Onze Autheur was, volgens zyn verdere berigt „'diestyds | buiten de plaats tot den 5den July; egter wilde mende reeds Uitgeftraaidd {chotfchriften, en nog meer een naa dien tyd Hitgegeeven hekeldicht op zyne rekening {tellen : dit bewoog . cm DEN DRIFT TOT OPROER. 127, hem eindelyk „op °t aanftaan van goede Vrienden den boven- genoemden Breidel te ichryven, en daar in zyn dichtvermo- gen aan te leggen, zo om zich van die blaam te zuiveren, als om den drift tot oproer, indien ’t moogelyk waare, te beteugelen. — In dit dichtftuk wyft hy eerít de opgemelde befchuldiging met veragting van zich af, vervolgens pryft hy wel denyver van welmeenende Burgeren „in dit geval „doch wraaktook tevens de oproerige woede van heethoofdige Ze- looten deswegens „en raadt hen tot gemaatigdheid ;eindelyk wendt hy zich tot den Heer van der Drift ,tragt hem ’t onbe- tamelyke van deszelfs gedrag onder’toog te brengen „en ver- magnt hem zich zelven te bedwingen. Het Vers is deftig, en over °t algemeen vloeibaar: men hoore, ten voorbeelde hier van, wat de Dichter eifcht van ’t gemeen. Vraagt gy dan, wat ik verge? ik eifch langmoedigbeid. ’s Lands Richters, wien bet Zwaerd van Gode is aanbevwoolen, Staan reeds gereed naar eifeb , dit fpaorloos onbefcheid Te flraffen; wilt dan niet van °t pad der deugden doalen, Het [chelden is te laag ; bet dreigen wekt den baat : En doemen is Gods werk. Dan, wilt ge iets goeds beginnen? Bidt Gods Almopendbeid, dat die bet beilloos zaad Des Oproers baaft verftikke en fchenk bedaarder zinnen Aan bem, die, onbefuisd, ten finaadelyken hoon’ Van ons bervormd Gelcof , te fout zyn [chip wou fieren, En Roomfche fabels felde in 's Prinfen vlagg’ ten toon’, Zoo zal Geloof en Deugt en Liefde zegevieren. De Heer Willem van Dam, Subftituit Baljuw van Delfland, die, met den Vierfchaars bode en een Geregtsdienaar deeze Vlag openlyk ophaalde, en voorts na Delft voerde, juift op 't zelfde oogenblik dat de Breidel voor de eerfte maal wierdt uitgegeeven, betuigde twee dagen daarna zyne ongemeene voldoening over dit gedicht; ook droeg het eene bynaalge- meene goedkeuring der Proteftanten weg. De eerde uitga- ve werd wel dra van een twceden, en kort daar op van een derden druk gevolgd. Den Autheur inmiddels ter ooren ge- komen zynde, dat men op eenige zaaken in zyn Gedicht be- gon te vitten , zo vond hy goed aan deeze derde uitgaave eene Verdeediging van ’t zelve te hegten. — Deeze ne- Vensgaande Perdeediging is ruim langdraadig genoeg „te meer aar de vitteryen-van geen aanbelang zyn. De eenigfte die. van gewigt kan fchynen, is, dat het Vers te fcherp, waare, at men niet kon zien dat die Vlag zo aanftootelyk en fsrafwaar- dig zy; waar van de Dichter in deezen het tegendeel tragt toonen. Men kan zekerlyk het gedrag van den Hervan n CA 3 „MR 228 BYBELSCHE KLINKDICHTEN. der Drift niet wel vryfpreeken van onbefcheidenheid zen da Dichter had een driftig gemeen te beteugelen, het welk de fcherpheid van ’t vers, zo ’t al wat te verre mogt gaan, in die omftandigheden verfchoont. Honderd Bybelfche Klinkdichten, over de voornaamfte gevallen, van het Oud en Nieuw Verbond, Benevens de vernederde en verhoogde Heiland. Onder de Zinfprcuk: Ne gloriares pec- cator. Te Amfterdam by Gerrit Bom, 1762. in groot oãa- 56 bladzyden. Welmeenendheid en Ouderdom (*) moeten hier ftrekken tot verfchooning van den maaker deezer Klinkdichten , waar van het volgende , in den aanvang van °t nieuwe Verbond, genoeg ter proeve is. OP CHRISTUS BESNYDENIS. De Koning van 't Heel-al werd op zyn Foodfcb befneén, En flaaft zoo in zyn Leer de groote fchaduw- wetten Ten teken, zyn ’s volks ziel waft vol van vuile fmetten , En ook bun lieder Lyf van boven tot beneén. Het Foodfche Priefler mes drong door de Voorbuid been, En kwam zig vinnig door zyn teed're Leden zetten, Doer zyn befnydenis voldeed by aan de Wetten, Die Godt bad ingeftelt ten dienft der Fovdfche leén. Het was een voorproef van zyn zwaar en bitter lyden, Om dat men Fefus kwam ten agtflen dag befnyden, Zulks was een zuiv're Prent dat deeze fchaduw week. En dat men voor deez’ dienft een ligter dienj} zou krygen 3 6 Die door Fefu Geeft befneden werd, werd eigen Aan *t Geejl'lyk bartewerk, waar op de fchaduw keek. (*) Volgens de Opdragt is de Autheur deezer Klinkdichten gu oud baal tienmaal zeeven Joaren, T De zegepraalende Fredrik den Grooten, op deszelfs openbaare a geheime Vyanden , 13 bladzyden in oĝuvo. DE Dichter van dit Vers, dat blyken draagt van °s Mar LJ kers gefchiktheid tot de Poëzy den lof des grooten Fredriks zingende, om de valfche gerugten , tegen dien Vorft verfpreid, tegen te gaan, ftelt hem ons eerft kortlyk voor oogen in zyne overwinningen „terwyl hy een Oorlog voert , waar toe hem de nyd en argliftigheid der Staatsdienaaren, inzonderheid die van den Saxifchen Staatsdienaar Brubl, ge- noodzaakt zou hebben; en fluit dit woorftel met deeze mar- nelyke taal, _ | tk DE ZEGEPRAALENDE FREDRIK DEN GROOTEN. F% t Is my genoeg , dat ik Feld Fredrik ust den fryd ` Zie keeren in triumf! verwinnen wyd en zydi `. Daar ik de Heiren, die bem dagten te vernielen, Geblixemt in bet flof , zie bevend vaor bem knielen. Hier op vertoont hy dien Vorft als den grooten Voorftander van den Proteftantfchen Godsdienft, en beftraft op fhefpeh toon de zodanigen , die denzelven van Ongodsdienfbigheid betchuldigen: by die gelegenheid kant hy zich voornaamlyk tegen hen, die dit deezer Vorft te laft leggen , wit hoofdé van 't berugte Werk onder den Titel van Oeuvres Philo pbede Sans Souci. In dit geval flaat hy een géheel anderen weg in,dan veel al gehouden is door de yverige voorftanders zy- ner Pruiffifche Majefteit: nien heeft gemeenlyk ontkend dat dit Werk, zo als t uitgegeeven is, door tyne Majefteit ge- fchreeven was ; maar onze Dichter fchynt dit te erkennen , en laat zich, wegens die verdenking uit kragt van dat Wet keg aldus hooren. a ota ô Zinnelooze Haat! flaat w dit boonen @ry?., na ri 7 En oordeelt ge ongeftraft bet puik der Poëzy, Waar in denkbeelden, waar in koftelyke fchatten I b Verborgen zyn, die gy onmogelyk kunt vatten,’ ~>. ove Te beerelyk, te boog voor ww verdwaatà ‘vernuft, -5 ' Dat nog in 't oevenfcbool der laage wysbeid fuft, 3 n als een Exter klapt, ontbloot vàn eigen oordeel À Elendigen vermeld; geniet de Waereld voordeel, ra i Uit uwe laftertong, die fnoode logens dicht ? Of faat bet Frederik niet vry bet belder licht e volgen, dat by beeft door 's Hemels gun/t verkregen Hoe! fhaat bet bem niet vry zinjpeelend te overwegen Bekende zagken , die alom in 't Duitfche Ryk, . >. ona Ja zelfs ter plaatfche daar den Afgod zitte pryk, eN Als nuttig worden in de Schoolen voorgedraagen? __ … En twyvelt ge aan myn taal, gaat bet te Rome vrágen,” *-** Te Getting, te Parys, te Peking; gaat dan blen, "O Wer e En onderzoekt bet zelf by Neerlands Lyds Atbeen. > ©“ * __De Dichter zouongetwyfeld veelen dienft gedaan hebben „ indien hy dit zyn denkbeeld wat breeder uitgebreid, ef-by: manier van aantekening nader verklaard’ had; door , by voorn beeld „te toonen, hoe men den Brief aan Muupertuis over de Voorzienigheid, of dien aan den Marfchalk Keith over de- ydele vrees voor den Dood , en dergelyken , (vooronderfteld; Zynde, dat ze waarlyk alzo door-.den Kening van Pruiflen- befchreeven zyn, ) heeft te verftaan , overeenkomftig met” dat geen het welk op de gemelde Hooge Schoolen gls nut. tig wordt voorgedraagen, K4. _ De …/ T30 DE GEVALLEN VAN De gevallen van Carita en Polydorus; na het Griehfche Hand: Schrift inbet Franfth vertaald „en daar uit in het Ì ederduitfch overgebragt. Te Amfterdam, by Gerrit Bom 1762. in oazo 168 bladzyden. N Aar luid van °t Voorberigt, voor dit ftukie geplaatft , heeft een der lJoog-Leeraaren te Gottingen in zeker Bi- bliotheek van Duitfchland het bovengenoemde Griekfche Handíchrift gevonden, en toegeftaan dat de vertaaling daar van in ‘tlicht gegeeven zou worden „met dit eenvoudige Be- rigt „dat de Schryver van het werk eene Vrouw van Epidau- s Tus Was, genaamd Pamphila , welke leefde ten tyde van Ne- ə Tosen wier naam aan ’t einde van het gefchreven Werk ge- » vonden word: dat Diogenes Laèrtius, Suidas, Photius enz. >> gewag maaken van deeze Pamphila;en dat men in de druk p» Welke eerlang te Gottingen {taat uit te komen ,behalven de p» Griekfche. Text, ook vinden zal, alle de ophelderingen, a» welke men begeeren kan, zo ten aanzien van het Hand. » fchrift, als het Werk zelfs. Wat den inhoud betreft, het ffelt ons voor oogen de ramp- fpoedige gevallen van'tivee ftandvaftige gelieven, die, ten einde hunner wederwaardigheden, in den gewenfchten Egt vereenigd worden. De manier van verhaalen is aanvallig „de fchikking is vindingryk „de knoop wordt allenskens moeily- ker, en egter gefchiedt de ontknooping ten Jaatfte op eene natuurlyke wyze; des dit ftukje, onder fchriften van dien aart, zynen lof verdiene. —- Wy zuilen het gefchiedkun- dige den Leezer beknoptlyk voordraagen. 