Algemeene Geschiedenis des Vaderlands, van de vroegste tijden tot op heden : Met platen, kaarten en portretten / 3,1 Van het jaar 1581 tot 1795 na Christus ; 1
De plundering van Cadix was voor koning rrLes slechts een prikkel te meer, om — — zijn voornemen tegen Engeland te volvoeren. In October kep zijne vloot, die uit 128 zee, doch wordt galjoenen en kleinere vaartuigen bestond, en behalve het bootsvolk met 14000 soldaten — — bemand was, uit onderscheidene havens in zee, om sich op de hoogte van Corunna te neid, vereenigen. Reeds hielden de Staten van Holland sich bezig met het beramen der noodige maatregelen, om hunne kusten te beschermen en eene landing te voorkomen , toen de tijding kwam dat een hevige storm de Spaansche vloot uiteen gedreven en ge- deeltelijk vernield had. Veertig schepen waren gestrand en meer dan vierduizend men- schen omgekomen, zoodat het gevaar althans vooreerst geweken scheen 3. Inderdaad was FrLIps buiten staat de geledene schade terstond te herstellen. De jaarlijks uit Amerika aangevoerde schatten waren onvoldoende gebleken om de zware onkosten van zijn hard- nekkigen strijd met de Vereenigde Gewesten te dekken. Reeds werd de schatkist uit- geput door de hooge renten der ontzaggelijke kapitalen, die bij in Fialië en Duitschland had epgenomen, en waarvoor de opbrengst van bijkans alle belastingen verpand was. De plandering van Cadix en de ondergang van een groot gedeelte der vloot, aan wier uitrusting bij zijne laatste penningen had opgeofferd, gaven aan zijne finantiën den gena- deslag. Hij zag zich gedwongen op de panden zijner schuldeischers beslag te leggen Fire ver- 2 : klaart zich ban- en de rentebetaling te staken ?. kroet. Deze maatregel, die aan Spanje’s crediet een onherstelbaren schok gaf, oefende ook op den toestand van België een nadeeligen invloed uit en bragt den aartshertog in groote verlegenheid. Door zijne overwinningen had hij zich reeds de achting zijner onderdanen verworven, die van zijn krachtig en gematigd bestuur eene betere toekomst verwachtten, Doch het Spaansche goud was onmisbaar om zoowel de buitenlandsche vijanden als den inweudigen kanker der muiterij te bedwingen. Thans scheen echter alle hoop op eene _ Muiterijen in krachtige ondersteuning uit Madrid vervlogen te zijn 4; en de teleurgestelde krijgslie- l ! son, IV bl. 234. van reyn, bl. 281. 2 pon, IV bl. 247—250. 3 caonics, p. 250, 260. van metenen, f. 376, 376. 4 Volgens van nEYD bl. 275, kreeg ALsERTUS maandelijks uit Spanje f 1.100.000, die echter in October voor 't laatst werden uitbetaald. 40 ALGEMEENE GESCHIEDENIS qpL"-——————————————————————————POwÁÓÓMBEMO —— 1696. den, die zich niet op den duur met beloften lieten tevreden stellen, vervielen op nieuw in de oude kwaal, waarmede aLBERTUS’ voorgangers bijna onafgebroken te worstelen hadden gehad 1. Terwijl de geldverlegenheid van rims de bezorgdheid verminderde, die de zegevie- rende veldtogt van den aartshertog in de Vereenigde Gewesten had opgewekt, verheug- den de Staten-Generaal zich tevens in eene gebeurtenis, die in hunne betrekkingen met Wantrouwen Frankrijk en Engeland eene zeer gunstige verandering scheen te brengen. Nog steeds der Staten om- : i : , trent de gezind- was men eenig wantrouwen blijven koesteren omtreut de gezindheid van zenne IV, mund IV. ^" Wiens verzoening met den paus het vermoeden wettigde, dat hij eerlang ook met de Spanjaarden vrede zou sluiten. Toen Hulst door ALsERTUs belegerd werd, had men de hoop gevoed dat een Fransch leger terstond tot ontzet zou opdagen; en men weet het openlijk aan des konings werkeloosheid, dat de gewigtige vesting was verloren gegaan ?, De vriendschappelijke verhouding met Engeland scheen nog ernstiger gestoord te zullen Oneenigheden worden. In het voorjaar had zrrzasETH op grond van de herhaalde ondersteuning, door nil Republiek aan mewpmrk IV bewezen, op nieuw de terugbetaling harer voorschotten geëischt, en het scheen dat zij vast besloten was de verontschuldigingen der Staten niet langer voor goede munt op te nemen, Te vergeefs had men gepoogd haar door de belofte eener jaarljksche aflossing van f 240,000, zoolang de oorlog duurde, tevreden te stellen, en tevens tot voldoening van haren koninkliken trots tegenover de burger- lijke regenten van een republikeinschen staat aangeboden, dat telken jare een aanzien- lijk gezantschap de dankbaarheid der Staten voor hare hooge gunst zou komen betuigen *. De berigten omtrent de uitrusting der Spaansche vloot, voor wier geduchte magt de koningin eene vrees koesterde, die zelfs na den ondergang der Onoverwinnelijke armade niet ongegrond mogt heeten, bragten echter in dezen toestand eene gunstige verande- ring. EzrmaszTH begreep dat zij welligt andermaal de krachtige medewerking der Staat- sche oorlogschepen zou behoeven, om haar gebied voor den inval van een Spaansch leger te vrijwaren, en drong niet verder op hare eischen aan. Intusschen had de koning van Frankrijk eene poging aangewend om zich door een nader verbond aan hare wit- pelturigheid in het verleenen van onderstand te onttrekken, en tevens eene unie der voor- naamste Protestantsche staten tegen Spanje tot stand te brengen, waarop reeds meermalen zoowel door hem als nog onlangs door den koning van Schotland was aangedrongen *. ! poncret, bl. 233. mxwrivoeLi0, bl. 594. zon, 1V bl. 2826, 293. 2 son, IV bl. 267. van nero, bl. 288. 3 som IV bl. 183, 211, 244. van metenen, f. 373c. cnorius, p. 262, 268. * Hiervoor, bl. 9. Resol. v. Holland, 1688 bl. 758, 169, 188, 194, 228. Resol. d. Stat. Gen. 5 Julij 1693. | wre. DES VADERLANDS. 41 | De hertog van Bouillon was naar Londen vertrokken, om met de koningin over een ver- 1896. bond tot gemeenschappelijken aanval en verdediging te onderhandelen, en op den 26%% Mei was inderdaad tusschen beide mogendheden een verdrag gesloten, waarin ELIZABETH te eer- Pr s der bewilligd had, daar het haar bij eene landing der Spanjaarden van den krachtigen en Engeland. bijstand der Franschen verzekerde. De koningin beloofde daarbij vierduizend Engelsche wldaten gedurende zes maanden in Frankrijk te onderhouden. Mogt de koning hunne dienst langer behoeven, dan zou hij zelf in hunne soldij moeten voorzien, terwijl hij op zijne beurt gehouden was een gelijk getal troepen naar Engeland te zenden, wan- | mer de koningin die noodig had. Voorts verpligtten zich beide partijen zonder elkanders . toestemming geen vrede of bestand te sluiten en andere vorsten en staten over te halen, an dit verbond deel te nemen !. Hoewel de Vereenigde Gewesten hiervoor natuurlijk in de eerste plaats in aanmerking moesten komen, trachtte eLIzABETH aanvankelijk te- pen te houden, dat hun die eer bewezen werd. Hare ministers verklaarden dat de Staten krachtens hare vermogende bescherming reeds van zelf in de voordeelen van het bond- genootschap zouden deelen, en dat het voegzaam was uitsluitend vorstelijke personen, en niet de regering eener republiek, tot deelname uit te noodigen 2 De koning van Fraskrijk, die de ondersteuning der Staten op hoogen prijs stelde, begreep echter hoeveel gewigt zij aan zulk eene openbare erkenning hunner zelfstandigheid en onaf- hankeljkheid zouden hechten, en rekende het van belang zich daardoor van hunne krachtige medewerking te verzekeren 3, Ten gevolge zijner tusschenkomst begaf de De Staten wor- hertog van Bouillon zich uit Londen naar s’ Gravenhage, om de Vereenigde Gewesten dege ut te noodigen zich aan den bond aan te sluiten. Op den 28“ September deed hij hemen. ijn voorstel in eene plegtige vergadering, waarin de leden der Staten-Generaal, der Stalen van Holland en van den Raad van State tegenwoordig waren. In een bijzonder gesprek met OLDENBARNEVELT had hij den wensch geuit dat men spoedig een besluit mogt nemen, daar hij in Engeland vele klagten had vernomen over de langwijlige beraadslagingen der Staten-Generaal, die bij elke nieuwe zaak verpligt waren het gevoelen hunner lastgevers in te winnen 4, De advokaat had hem eene snelle beslissing toegezegd, en het bleek inderdaad, dat alle gewesten evenzeer met het vereerende voorstel waren ingenomen, hetwelk voor het oog van gansch Europa de Republiek tot eene onafhankelijke mogendheid verhief. Reeds den 17% October verklaarden alle af- gevaardigden volkomen gelast te zijn om met den hertog in onderhandeling te treden. — — — l son, LV bl. 206—211, 250—265. van mersnen, f. 267. van siib, bl. 277. * soa, IV bl. 256. van reyp, bl. 289. * crortus, p. 265. ! zon, IV bl. 258. M Dee, 2 Srvx. 6 42 ALGEMEENE GESCHIEDENIS pam MCA RDUM IM tn 1697. Prins mavarrs en de Raad van Stale, wier gevoelen omtrent deze gewigtige aangelegen- heid werd ingewonnen, achtten de aansluiting aan het verbond niet minder wenschelijk, zoodat het verdrag reeds veertien dagen later tot stand kwam. Behalve de zeven Ver- eenigde Gewesten, Drenthe en de Staatsche bezittingen in Vlaanderen en Braband, waren ook alle steden en provinciën der zuidelijke Nederlanden, die zich binnen twee jaren aan de Staten-Generaal zouden aansluiten, in het bondgenootschap opgenomen, Te vergeefs hadden de: Staten-Generaal echter getracht het sluiten van den vrede door een der partijen ook van hunne toestemming te doen afhangen. Zoowel de hertog van Bouillon als het Engelsche lid van den Raad van State, Gronce aitem, verklaarden dit punt, waaromtrent zij geen bepaalden last hadden ontvangen, niet te kunnen Zij sluiten bo- toegeven !. Te eerder zag men dit over het hoofd, daar op denzelfden dag ins- — tak geljks een afzonderlijk traktaat met Frankrijk werd gesloten, waarbij bepaald werd ee met Frank- dat de legers van mEwpark IV en mavarrs in het volgende voorjaar gereed souden zijn ik om gemeenschappelijk den vijand aan te tasten. Bovendien zouden de Staten den koning in 1597 met 4000 man bijstaan, voor wier onderhoud zij zich verbonden eene som van f 450,000 op te brengen. Mogt de vijand zijne hoofdmagt tegen de Vereenigde Gewesten rigten, dan zouden die hulptroepen teruggezonden en de Staten bovendien door 6000 man Fransche troepen ondersteund worden. Voorts werden de vroegere traktaten met Frank- rijk bekrachtigd en de wederzijdsche vrijheid van handel en scheepvaart door nieuwe bepalingen uitgebreid. Het verdient opmerking, dat aan de belangen van het huis van Oranje een afzonderlijk artikel werd gewijd, hetwelk aan de verdiensten van den prins van Oranje herinnerde, die »de grondslagen had gelegd van den weerstand tegen de Spaansche dwingelandij tot bescherming van de vrijheid, regten en privilegiën van Ne- derland, en de gemeene zaak tot zijn overlijden toe met al zijn vermogen, met veel moeite, arbeid, zwarigheid en verlies van goed en bloed,” had gehandhaafd. Uit hoofde van deze onwaardeerbare verdiensten en groote opofferingen verklaarde de koning van Frankrijk zich, oek voor zijne opvolgers, te verbinden de weduwe, kinderen en nazaten van den prins altijd te zullen begunstigen, en hen bij te staan om hunne bezittingen terug te erlangen, hunne verliezen te vergoeden en hunne regten te handhaven ?. Het sluiten van deze beide verdragen met Frankrijk en Engeland verwekte groote blijdschap in de Vereenigde Gewesten 3 en werd door openbare vreugdeblijken gevierd, Men meende thans van de krachtige medewerking der meest gewenschte bondgenooten 1 Bor, IV bl. 207a. 3 pon, 1V bl. 250—267, 313, $16. van pen xxu», t. a. p. Il bl. 25. 3 Res. v. Holland, 1596, bl. 436: »dat de voorsz. saake ons ten hoogsten aangenaam is en ter herten gaat, als strekkende tot grooter eere en dienst der selver Landen.’ DES VADERLANDS. 43 —————»'——————————————————— in den strijd tegen Spanje verzekerd te zijn, en stelde zich de schoonste uitkomet voor _. 1597. van de snie der protestantsche Staten, waarin de Republiek als onaf hankelijke mogend- heid eene waardige plaats sou bekleeden. Voorzeker vermoedde destijds niemand , hoe spoedig deze begoocheling zou wijken, om voor de grievende ondervinding plaats te maken, dat diergelijke traktaten alleen dan tegen het eigenbelang bestand zijn, wan- _Tetenrstelling peer de eene partij de magt bezit om de andere des noods met geweld tot de getrouwe i s naleving te noodzaken. Weldra bleek het dat koningin zurmaszTE weinig gezind was de traktaten. de plegtig bezworene voorwaarden van het verdrag te vervullen. Zij toonde zich onte- vreden, dat de Staten menprix IV met zulke aanzienlijke geldsommen ondersteunden. Lj draalde met het voldoen aan hare verpligting, om het Fransche leger met Engelsche troepen te versterken, en weigerde hare medewerking om den koning van Denemarken en andere Duitsche vorsten tot deelneming aan het bendgenootschap over te halen. Ook kreeg men spoedig de zekerheid dat de kening van Frankrijk geenszins zoo af- keerig van den vrede met Spanje was, als zijne herhaalde betuigingen regt gaven te gelooven. Henpas IV begreep beter dan de Staten, welken geringen waarborg het pas gestotene verdrag voor eene krachtige ondersteuning van de zijde van Engeland opleverde, en verlangde aan zijn door langdurige burgeroorlogen geteisterd land rust en orde terug te geven. Te laat zagen de Staten in, dat zij bij het verbond met hanne magtige naburen eer verloren dan gewonnen hadden. Niet minder afhaskeljk van beider welwillendheid, niet krachtiger door beide beschermd, hadden zij zich ten be- hoeve van mzmpnix IV tot eene zeer bezwarende geldelijke ondersteuning verbonden, die welligt, als de Fransche koning met Spanje vrede stoot, binnen korten tijd zou blijken doelloos verspild te zijn, terwijl de ijverzucht der koningin van Engeland daardeor slechts nieuw voedsel zou hebben gekregen 1. Intusschen had de aartshertog, hoezeer door geldgebrek belemmerd, geen middel na- gelaten om de Staatschen afbreuk te doen en hunne onafgebrokene strooptogten in Braband te stuiten. Zijne ondernemingen werden echter geenszins met hetzelfde geluk bekroond, hetwelk hem in den vorigen veldtogt ten deel was gevallen. Een aanslag op Vere werd in December bij tijds ontdekt, en kostte den Schotschen kapitein samzs wines, die daartoe verraderlijk de hand had geleend, het hoofd % Weldra trof den aartshertog een veel gevoeliger slag. Hij had zijn leger, hetwelk vooral bij het beleg van Hulst aanmerkelijk gedund was, door nieuwe wervingen versterkt, en te Turnhout Lu: — eene magt van 4000 voetknechten en 500 ruiters, allen geoefende soldaten, onder be- Twrs4ow! bijeen. vel van den graaf nz vanas bijeen getrokken, om de bezettingen van Geertruidenberg ! son, IV bl. 324. vax aeron, bl. 280. caorius, p. 265. Res. v. Holland 1506, bl. 439, 467. 2 son, IV bl. 282. van mxrzREN, f. 370 d. 6* 44 ALGEMEENE GESCHIEDENIS —————————————————————— —sm—!—Pn'— 1597. en Breda in toom te houden. De nabijheid dezer krijgsmagt kwam prins mAvUnrTS ech- ter gevaarlijk voor. Zijn eergevoel duldde niet, dat de vijand zich ongemoeid op de grenzen legerde, en hij besloot de Spaansche troepen onverhoeds aan te tasten. In het diepste geheim gaf hij de noodige bevelen, om uit onderscheidene garnizoenen 5000 man voetvolk, 800 ruiters en vier stukken geschut in den omtrek van Geertruidenberg te vereenigen. Volgens eene krijgsorder, den 15% Januarij 1597 te ’s Gravenhage aan de ritmeesters der onderscheidene kornetten medegedeeld, waren de ruiters thans voor het eerst met karabijnen gewapend 1, waarvan de prins zich in het veld eene en P betere uitwerking voorspelde dan van de lansen, die tot op dien tĳd in gebruik pen derwaarts, waren geweest ?, Eerst toen de troepen op den 23° Januarij naar Turnhout wa- ren opgerukt, werd de onderneming door den Raad van State ? aan de Staten-Ge- neraal medegedeeld. Daar de doorweekte grond geen snellen voortgang gedoogde, kwam mavarrs eerst tegen den avond te Ravels, op een uur afstands van de vijandelijke legerplaats, en liet zijn volk op het veld overnachten, om bij het aanbreken van den dag de Spanjaarden aan te tasten. De graaf pz vanas, een jong en onervaren veld- heer, had reeds op het eerste gerucht der nadering van een onbekend aantal Staatsche troepen besloten zich naar Herenthals terug te trekken, daar hij zich in het openliggende Turnhout niet langer veilig achtte. In plaats van onze krijgslieden, afgemat door den lang- durigen en moeijeljken marsch en verkleumd door den guren winterregen, onverwijld op het lijf te vallen, gaf hij het bevel tot den aftogt, zoodra de flikkerende wachtvuren hem van hunne nabijheid verwittigden. De bagaadje werd met eenig voetvolk vooruit gezonden. Daarop volgden tegen vier ure in den ochtend de overige troepen met stille trom. Op deze wijze hoopte de graaf pr vanas Herenthals te bereiken, zonder door prins MAURITS ingehaald te worden. Loodra deze den aftogt der Spanjaarden vernomen had, besloot hij hen na te zetten. Daar de wegen vol water stonden, ging de togt langzaam voort, tot men aan eene beek kwam, die zoozeer gezwollen was dat de paarden tot den zadel in het water gin- ! De order hield in, dat de nieuwe wijze van wapening op den tienden April algemeen moest | zijn ingevoerd; doch uit het Warachtich Discours van de Heerlicke victorie enz. Ghedruckt Anno 1597 den thienden Februarij blijkt dat de ruiters, die dezen togt mede maakten, reeds van | karabijnen voorzien waren, en dat men aan deze omstandigheid de overwinning voor een groot deel toeschreef. van wETEREN, f. 378 d heeft de woorden van genoemd Discours bijna letterlijk overgenomen. 2 son, IV bl. 301. Deze verandering gaf bovendien het voordeel, dat de ruiterij vlugger werd — | in hare bewegingen. 3 Verkeerdelijk meldt sor 1V bl. 301 dat ook deze buitem het geheim was gehouden, * Zie vas DER KENP, t. a. p. bl. 167 (72). ^ E! HR Ex {2 Jx \ j^) $\ 5 «eph +0 3 o Ko pady abel ke Keek Sila: CER JOES MWR vam WARME IL =Z —— UMS SEE Re ur ADES.VADBERLAJXDS..... .. ... oof ea ^ 2 e "ea Av * x n < » 4 a N a "4 - a '. * a te bo % '. a 1 e: A ec; > 8. . » [d à < * 4 age 1h" ki. ‚… 1 in : * of ete? n” ° aad ` & a Tue. n- ome a 1 t a .. *4 $ — 3 - ee a ve , "ic:. E t $ * , — ` EY. s ef o! E 4. 4 Erte u t. aa , [4 ‘ zeit < det . - . T ` gh or ache:. . bo] e et oe gD x * k E L]. * ' et t s ` 1 a . «ee > at i ` Jc [| 2 á a I e . = d of 6 i P t 3 - d are d. * x Y } . a t oia ,, a DES VADERLANDS. 45 EE gen, terwijl eene smalle brug slechts aan voetgangers den overtogt verleende. De vij- and, die met groote moeite dit beletsel te boven was gekomen, had hier eenige mus- 1597. en vervolgt den terugtrekkenden kettiers in hinderlaag gelegd, om de Staatschen tegen te houden, indien zij hunne vied. vervolging nog verder mogten voortzetten. De meeste bevelhebbers achtten het gevaar- ijk verder te trekken, daar de vijand aan hunne troepen groote verliezen kon toebrengen , eer zij aan den anderen oever in orde waren geschaard. De stoutmoedige ritmeester KARCELIS BAX eN FRANCIS VERE waren echter van oordeel dat het schande zou zijn den vlngtenden vijand ongedeerd te laten ontkomen. Prins maurits, die in hun gevoelen deelde, doch zich de daarmede verbondene bezwaren geenszins ontveinsde, liet eerst tweehonderd scherpschutters de beek overtrekken, om ’s vijands achtergelatene posten van achter de hoogten en struiken te verdrijven, en besloot tocn alleen met zijne ruiterij den vijand na te zetten, terwijl het voetvolk zoo spoedig mogelijk volgen zou. Om- ‘streeks 11 ure in den morgen op de Tieltsche heide gekomen, had de prins de Span- jarden bereikt en kon hunne slagorde waarnemen. Het voetvolk trok in vier regimen- len op, ongeveer honderd schreden van elkander verwijderd, terwijl de piekeniers zich in het midden bevonden, en “door de muskettiers als omzoomd werden !, Hun linker flank werd door een bosch en een kleinen stroom gedekt, terwijl de ruiterij den reg- tervleugel beschermde. Aan het eind der heide had men een smallen weg in het ge- nig, waarin de bagaadje zich reeds bevond. Zoo de vijand dezen weg kon bereiken, was de gelegenheid, om hem met voordeel aan te tasten, verloren. Niettegenstaande het Staatsche voetvolk nog verre achter was, liet maurrrs thans het teeken tot den aan- val geven. Met onstuimigen aandrang storten de ruiters zich op de vijandelijke regi- menten. De muskettiers, door dien onverhoedschen aanval verrast, schieten te vroeg en gelijktijdig af, en cer de piekeniers zich in orde stellen en hunne lange speren vel- len kunnen, zijn de Staatschen op onderscheidene plaatsen ingebroken. Te vergeefs beproeft de Spaansche ruiterij onder xicorA sasra het voetvolk te hulp te komen: zij wordt doer de graven van Hohenlo en Solms teruggeslagen, en de dood van den graaf DE varas, die bij den eersten aanval sneuvelt, vermeerdert de verwarring. Vreeselijk was nu de slagting. Aan alle zijden besprongen, drong de vijand in verwarring naar den engen weg, die door zijne wagens versperd was, en strekte bijkans tot weerlooze proi aan de schoten en sabelhouwen der Staatschen. Niettemin scheen de krijgskans zich onverwachts ten gunste der Spanjaarden te wenden. Veldslag bij Turnhout. 1597. 46 ALGEMEENE GESCHIEDENIS de plunderaars aan, die onmiddelljk den teugel wendden en vlugtende over het slag- veld renden. Te vergeefs zag MAURITS naar zijne reserve om, die door den ritmeester PARKER ten gevolge van een misverstand ! insgelijks in den strijd was gevoerd. Alle overige troepen waren nog met den vijand slaags en te veel verstrooid om zich spoedig te kunnen verzamelen. Het scheen in het geheel niet onmogelijk dat een stoutmoedige aanval van den Spaanschen bevelhebber de Staatschen in verwarring brengen en aan de zijnen den moed hergeven zou. Nog hadden de Spanjaarden verreweg de overmagt, en het ergste was te vreezen, wanneer de vlugtelingen aan het naderende voetvolk hunnen schrik konden mededeelen. Op dit hagchelgke oogenblik stond de prins bijna alleen, door eene menigte krijgsgevangenen omringd, die om genade smeekten, terwijl het ge- schreeuw derstrijdenden zich met het gekerm der gekwetsten vermengde, en het geweldige geschal der trompetten, die zich op verschillende punten te gelijk deden hooren, het oorverdoovende gedruisch en de wanorde vermeerderden. Zijne tegenwoordigheid van geest - begaf hem echter niet, Met moeite een twintigtal der vlugtenden om zich verzameld heb- bende, bood hij moedig het hoofd aan de ruiters van sasra en bragt hen tot staan. Nu kwamen ook andere bevelhebbers den prins te hulp, zoódat de vijand allen tegenstand opgaf en de zege verder onbetwist het. Zoo was, door maurits’ onverschrokkenheid en beleid, in minder dan een half uur de overwinning behaald. Achthonderd ruiters hadden, met het geringe verlies van een tiental dooden en gekwetsten, een leger van bijna 5000 man op de vlugt gedreven en grootendeels vernietigd. Daar de Staatschen, in het oogenblik van verwarring, door den vernieuwden.aanval van sasra ontstaan, bijna al hunne gevangenen hadden afgemaakt, lieten de Spanjaarden meer dan 2000 - dooden op het slagveld. Vijfhonderd gevangenen, benevens het grootste gedeelte der bagaadje em acht en dertig vaandels bleven in handen der overwinnaars. Na een uur toevens, nam de prins den terugtogt aan. Het kasteel van Turnhout, nog denzelfden avond door zijne troepen ingesloten, werd den volgenden dag bij verdrag overgegeven en van eene Staatsche bezetting voorzien. Van hier zond mavarrs het lijk van den graaf pe vanas aan den aartshertog terug. Den 28"** Januarij kwam hij in "s Graven- hage, alwaar de Staten-Generaal, de Raad van State en de Staten van Holland hem terstond kwamen begroeten en geluk wenschen. DES VADERLANDS, 47 ran zoovele zijner beste soldaten belet zou worden vroeg in het voorjaar te velde te 1891. lemen !. ; Inderdaad was de nederlaag bij Turnhout voor ALsERTUS een zware slag. Bovendien liep een groot gedeelte zijner troepen, ten gevolge van de wanbetaling der soldij, uit- een, terwijl de overige op onderscheidene plaatsen aan het muiten sloegen, Een onver- weht en gewigtig voordeel deed echter weldra zijnen moed herleven. Op den 11° Maart werd Amiens, de hoofdstad van Picardië, en een der sterkste plaatsen van Frankrijk, door den onversaagden bevelhebber van Dourlans, HERNANDO TELLEZ DE PORTOCARRERO, Calais wordt m s 2 " : S -— door de Span- bj verrassing ingenomen. Diep ter neder geslagen over het verlies dier gewigtige grens- jsarden ingeno- vesting, wier bezit voor de veiligheid van Parijs onmisbaar was, besloot mxwparx IV "CE hear tot elken prijs te herwinnen 2 Terstond zond hij den maarschalk px smon met eenige troepen derwaarts, om de stad te berennen, en kwam zelf in Junij in de leger- plaats, om het beleg met alle kracht voort te zetten. Nu begreep de aartshertog, die middelerwijl te vergeefs eenige aanslagen op Schenkenschans, Steenwijk, Bergen-op-Zoom Geertruidenberg beproefd had 3, ook van zijne zijde niet langer stil te kunnen zit- ten. In de hoop dat een huwelijk met rues’ dochter rsasELLA hem eerlang voor zijne opofferingen schadeloos zou stellen, verkocht en verpandde hij zijne kleinodiën, om treepen te kunnen werven, en bragt eene krijgsmagt van 18000 voetknechten en 3000 ruiters bijeen, aan wier hoofd hij in het laatst van Augustus naar Frankrijk toog. In het midden der volgende maand kwam hij in het gezigt der Fransche legerplaats. | Dear zijne voornaamste bevelhebbers echter van oordeel waren dat het Spaansche leger te zwak was om de Franschen met hoop op eene goede uitkomst aan te tasten, en aesparx IV, veilig achter zijne verschansingen, eenen slag in het open veld vermeed, trek aupgntus weldra onverrigter sake terug. De bezetting van Amiens, die zich met doch weder door nitsiekende dapperheid verdedigde, doch reeds den derden September haren wakkeren overl ^ — bevelhebber rontocaanzRo bij eenen uitval verloren had, gaf daarop de vesting aan den koning over 4, Het leger der Staten-Generaal kwam dit jaar eerst laat te velde. De belangrijke een geldsommen, die tot voldoening aan het traktaat met Frankrijk derwaarts gezonden eenigde Gewesten e . ° e. . ë lechte op- werden, hadden de Generaliteitskas uitgeput, daar verscheidene gewesten zich op nieuw — der ae logelasten. 1 pon, IV bl. 299, 301—304. van wateren, f. $78. van reyn, bl. $02. canmwEno, p. 402. campana, ll] p. 98, 3. »ossoma, Neérlands heldendaden te land, 1 (1884) bl. 326—333. van pea xxm, t. a. p. LL bl. 25—29, 167—171. Res. v. Holland, 1697, bl. 24, 25, 29. 2 Mémoires de sutty, Ill p. 103. 3 pon, IV bl. 314, 320, 309, 402. * caarzao, p. 403—419. campana, III p. 100—115. sor, IV bl. 318. 1897. Mislukte aan- slag op Venlo. 48 ALGEMEENE GESCHIEDENIS traag en onwillig betoonden in het opbrengen van hun aandeel in de oorlogslasten. Ten gevolge der geschillen met Holland over de convoijn en licenten, waaraan echter ge- lukkig dit jaar door de nieuwe regeling van het admiraliteits-wezen een einde kwam ', hield Zeeland zijne quote geruimen tijd terug ?. De Gedeputeerde Staten van Fries- land beklaagden zich over de verkorting hunner regten door de Staten-Generaal, die de bezettingen van Coevorden, Bourtange en Bellingwolder Zijl zonder hunne voor- kennis en goedkeuring verlegd hadden, en bovendien naar hunne meening den stad- houder te veel gezag toekenden ?. Ook deze twist belemmerde de goede verstandhou- ding tusschen de Vereenigde Gewesten en stond aan eene krachtige zamenwerking in den weg. Groningen en de Ommelanden waren nog steeds by de Generaliteit in schuld en buiten staat hunne achterstallen aan te zuiveren €, Gelderland, Overijssel en Drenthe, hoezeer bijna geheel aan den yijand ontrukt, droegen nog uiterst weinig tot verligting der overige provinciën bij 5. Niet weinig werd deze toestand verergerd door ELIZABETH'S ijverzucht, die niet dulden kon dat de Staten genpark IV meer dan haar schenen te begunstigen, en niet slechts de uitrusting van tien oorlogschepen en vijftien dubbele vliebooten vorderde tot ondersteuning harer zeemagt, waarmede zij den koning van Spanje andermaal op zijn grondgebied ging bestoken, maar ook duizend man harer hulptroepen onder vere naar Engeland terug deed keeren. In deze omstandigheden hadden de Staten-Generaal het raadzaam geacht af te wachten, of eene ernstige hervat- ting van den krijg op Frankrijk’s grondgebied hen ook in staat zou stellen met een klein leger eenige voordeelen te behalen, zonder ’s vijands gansche magt naar hunne grenzen te trekken 6. Zoo was de zomer reeds aangevangen, eer de Raad van State in overleg met de beide stadhouders een plan voor den veldtogt dezes jaars beramen kon. Niettemin was prins wavnrrs in Mei met eenige troepen uit Nijme gen vertrokken, om Venlo te verrassen, doch had zijn voornemen door den wakkeren tegensland der bezetting verijdeld gezien. Ook in Braband was de Staatsche ruiterij minder gelukkig dan vroeger in hare strooptogten geslaagd, en had door eenen uitval der bezetting van 's Hertogenbosch een groot verlies geleden 7. Het beleg van Amiens re] Hiervoor D. III St. 1 bl. 396—398. | son, IV bl. 328, 385. van revo, bl. 310. Vgl. Res. v. Holland, 1597, bl. 134—139. 204. pon, IV bl. 238—244, 207—282. BOR, 1V bl. 325. Res. v. Holland, 1597, bl. 376. BOR, IV bl. 404. w d* a BOR, IV bl. 329. van nero, bl. 309. Res. v. Holland, 1507, bl. 140, 271, 308. o a2 BOR, IV bl. 319, 328, Bij den aanval op Venlo sneuvelde de wakkere maTTHUs neut, die aan DES VADERLANDS. 49 —————————————————————— 'á | deor de Franschen, waardoor de aartshertog genoopt werd zijne gansche krijgsmagt derwaarts te wenden, opende echter zulk eene gunstige gelegenheid om den vijand af- breuk te doen, dat de aansporing van den Franschen gezant pr svzawvar naauwelijks noodig was om de Staten tot vernieuwde inspanning hunner krachten op te wekken. Afgevaardigden uit de Staten-Generaal en den Raad van State vertrokken naar de ach- terlijke gewesten, om op de onverwijlde uitbetaling der verschuldigde gelden aan te dringen 1. Hoezeer niet geneigd het geringste deel hunner vermeende regten aan het algemeene belang af te staan, begrepen de Staten van Friesland en Zeeland echter, dat zij de oprigting van eene legermagt niet langer door de terughouding hunner - quote’s mogten beletten ?. Binnen korten tijd waren de noodige gelden bijeen, en in het-begin van Augustus verzamelden zich 7000 voetknechten en 1200 ruiters op wauRITS' bevel in den omtrek der Schenkenschans, alwaar tevens eene menigte schepen met 40 stukken geschut benevens een aanzienlijken voorraad van krijgsbehoeften werden aangevoerd. Ook had men eenige kurken bruggen gereed gemaakt, die door den prins waren uitgevonden, en uitmuntend geschikt bleken te zijn om bij de bestorming eener vesting eenen weg over de nog ongedempte gracht te banen ?. Daar de Staten der onderscheidene gewesten niet minder dan in vorige jaren-het plan van den veldtogt naar hunne bijzondere inzigten wenschten te wijzigen, lieten de Staten-Generaal het gansche beleid aan de beide stadhouders en den Raad van State over, en weigerden zelfs Gedeputeerden te velde te benoemen, niettegenstaande mavarrs hen daartoe had uit- genoodigd *. De prins besloot, in overleg met zijne raadslieden, met het beleg van Rhijnberk aan te vangen, daar het hem na de bemagtiging dier stad gemakkelijker zou vallen de Spanjaarden uit alle plaatsen te verdrijven, die zij nog in Gelderland en Overijssel bezaten. Na in het voorbijgaan het kasteel te Alphen bij verdrag ingenomen te hebben, sloeg hij zich den 10%’ Augustus voor Rhijnberk neder. In bet leger bevond zich, behalve de graven van Hohenlo, van Solms, WILLEM LODEWIJK, ERNST en LODEWIJK GUNTHER van Nassau, ook de dertienjarige FREDERIK HENDRIK, die zich den aanslag van HERAUGIÈRR op Breda deel genomen, en op dien togt, zijn hoesten niet kun- nende bedwingen, zijnen ponjaard aan zijne makkers had aangeboden, met dringend verzoek hem te doorsteken, indien zij vreesden dat het geluid hen verraden zou. Later had hij de schans te Noorddam heldhaftig verdedigd. Zie hiervoor D. III St. I bl. 410, 418. ! por, lV bl. 326, 328. 2 De Staten van Zeeland verklaarden »noch voor dese reyse te postponeren alle redenen van weygeringe, hoe evident die ook mogen zijn.” Bor, IV bl. 328. Vgl. Res. v. Holland, 1597, bl. 239. 3 son, IV bl. 330. é vay DER KEMP, t. a. p. Il bl. 176 (90). HI Deer. 2 Srvx. 7 1597. Maurits komt in Augustus te velde en verovert Rhijnberk, 1891. Meurs, Groenlo , 50 ALGEMEENE GESCHIEDENIS qp--——————————————————————————m—ÜQ sedert 1594 aan de hoogeschool te Leiden met de besefeming der wetenschappen had bezig gehouden *, en thans onder mavarrs’ oog aijn eersten krijgetogt ging vel- brengen. Naauwelijks was het leger genoegzaam verschansd, of de loopgraven werden geopend en een geweldig vuur tegen de stad gerigt. Niettegenstaande graaf naman VAN DEN BERG met eene Spaansche legermagt van 2500 man in de nabijheid was, wachtte de bezetting den storm niet af, en gaf de vesting bij de tweede opeisching op den 20% Augustus ever, Nadat Rhijnberk voldoende bevestigd was, en de afgezanten van den keurvorst van Keulen, die de teruggave der stad kwamen vorderen, door mauairs naar de Staten- Generaal verwezen waren, trok het leger naar Meurs ?, hetwelk door den graaf wan BEN BERG met eene talrijke bezetting voorzien en goed versterkt was. Gebrek aan krijgsvoorraad noopte echter den Spaanschen bevelhebber nz mrmarpa reeds den twee- den September tot de overgave. Ter wille zijner eer verzocht hij het eenige veld- stak, dat zich in de stad bevond, te mogen medenemen, hetgeen maunrrs hem lagehende toestond, onder voorwaarde dat hij er geen Staatsche vestingen mede beschie- ten zoude. Vernemende dat graaf FREDERIK VAN DEN BERG van de afwezigheid der Friesche krijgsbenden gebruikt maakte, om met de bezettingen van Lingen en andere plaatsen in de Zevenwelden te stroopen, keerde de prins na dezen uitstap op Duitsch- land’s grondgebied in Gelderland terug, en sloeg den elfden September het beleg voor Groenlo. Binnen weinige dagen was de stad aan alle zijden door schansen omringd, waaruit zij door een onafgebroken vuur hevig geteisterd werd. Driemalen veroorzaakten de vuurballen, die deor den bekwamen vuurwerkmaker sar povvren vervaardigd em uit het geschut naar binmen geworpen werden, een fellen brand, waardoor eene menigte huizen in de asch werden gelegd. De dappere bezetting, die door herhaalde uitvallen de belegeraars veel sehade berokkend en zich uitstekend verdedigd had, gaf de vesting eerst op den 27** September over, toen acht mijnen gereed waren om te spelen en het Staatsche leger het teeken tot den storm verwachtte. Van Groenlo trok prins mavurrrs naar Bredevoort, eene plaats in het graafschap Zutphen, die veertig jaren te voren door den befaamden partijganger MAARTEN VAN nossum van behoorlijke wallen en grachten voorzien was, en bovendien in een moeras lag, hetwelk slechts aan twee zijden langs een smallen weg den toegang vergunde. Bouwende op deze gunstige omstandigheid, die een geregeld beleg bijkans onmegelijk scheen te maken, en door graaf FREDERIK VAN DEN BERG met de hoop op ondersteuning — MÀ — nn —À vn } M, SIEGENBEEK, Geschiedenis der Leidsche Hoogeschool, 1829, 1 bl. 65. 2 De stad en het graafschap Meurs waren reeds in 1694 door de gravin weduwe van Nieuwenaer en Meurs aan prins maunits afgestaan. WAGENAAR, Vad, Mist. VIII bi. 471. DES VADERLANDS. 51 d gevleid, sloeg de zwakke bezetting, slechts tweehonderd man sterk, op stouten teon 1801. de opeischimg af. Terstond liet wavarrs aan drie zijden de loopgraven epenen, waartoe de weeke grond met takkebosschen en sandasskkem bevestigd werd. In acht dagen was men tet aan de gracht genaderd, terwijl het geschut eene wijde bres in dem souur had gemaakt. Thans gaf mauarrs aan het boetsvolk, dat gewoonlijk voor het vervoer van het geschut en andere zware lasten gebruikt werd, bevel eene kurken brug maar de gracht ie slepen en daarover te leggen. Zonder zich om dem kogelregen te bekommeren, die van de wallen op hen nederdaelt, volvoeren de onversaagde matrozen den hun opgedragen last, doch nanuwelijks is de weg tot de vesting gebaand, of zij kunnen het teeken tet den storm piet afwachten, maar vliegen naar den overkant en beginnen de pallissaden af te breken, die hen nog van de belegerden scheiden. Op dezen onverwachten aanval geenszins voorbereid, gaven deze thans den moed verloren en staken de hoeden omheeg, ten teeken dat zij in onderhandeling wilden komen. Het was echter te laat. Reeds wa- ren eenige soldaten de beotslieden gevolgd, en hadden de bres beklommen. Aan geen Bredevoort, verderen tegenstand denkende, vlood de bezetting op het kasteel en gaf zich op genade aan prins mavarrs over, die baar het leven schonk. De stad werd echter geplunderd, en ten gevolge van een toeval grootendeels verbrand. Thans ontzonk aan de nog overgeblevene Spaansche troepen in Overijssel de moed, om tet bet uiterste te volharden. Door een zegevierend leger bedreigd, en zonder hoop op ontzet, begrepen zij dat noch hunne eer nech des konings belang eene verdediging eischte, die geen ander gevolg kon hebben dan hen aan de wraakzucht der overwin- naars prijs te geven. De bezetting van Enschede, die op den 18*" October de staat- sche krjgsmagt veor hare wallen zag, verklaarde bij de eerste opeisching bereid te ij de vesting over te geven, indien het bleek dat maonrrs zijn geschut had mede- gevoerd. De prins stond toe dat twee officieren zich persoonlijk daarvan overtuigden , Enschede, waarop Enschede den volgenden morgen door de Spanjaarden ontruimd werd. Om geen tid te verliezen, had mavarts des nachts den weg naar Oldenzaal laten verkennen, zoodat hij reeds tegen den middag van denzelfden dag voor die stad kwam. Aanvan- kelijk scheen het garnizoen gezind hardnekkigen tegenweer te bieden; doch naauwelijks was eenig geschut in batterij gesteld of het trad in onderhandeling en trok reeds den Oldensaal, 2? October uit. Den vorigen dag had Ootmarsum, werwaarts de prins eenige troepen had gezonden, na drie losbrandingen uit de vier medegevoerde kanonnen zich Ootmarsum, insgelijks overgegeven. In overleg met de afgevaardigden van den Raad van State en van de Staten van Overijssel, die zich in het leger hervonden, besloot mavnrrs Enschede en Ootmarsum te ontmantelen, en alleen in Oldenzaal, welks vestingwerken zich in den besten toestand bevonden, garnizoen te laten, Nog ééne vesting moest echter aan den vijand ontrukt worden, zoo de oostelijke grenzen der Vereenigde Gewesten volkomen van de gedurige invallen en strooptogien 1 + 1597. en Lingen. Edelmoedigheid van MAURITS Je- 52 ALGEMEENE GESCHIEDENIS zijner troepen n bevrijd zouden zijn. Reeds geruimen tijd hadden de Spanjaarden zich in Lingen 1 in het bisdom Munster genesteld, en graaf FREDERIK VAN DEN BERG, des konings stadhouder in Overijssel, had van die stad zijn hoofdkwartier gemaakt en be- sloten haar zelf te verdedigen. Want hoewel de aartshertog hem geschreven had, dat hij op geen ontzet moest rekenen, en derhalve alleen bedacht moest zijn goede voorwaarden te bedingen, ten einde zijn persoon en zijne troepen voor den koning te sparen ?, was hij niet gezind aan zijnen neef mauarrs 3 eene gemakkelijke zege te gunnen. Op den 28'** October kwam het Staatsche leger voor Lingen, hetwelk door een sterk kasteel en verscheidene ravelijnen beschermd, door uitgelezene troepen bezet en van alle: benoodigdheden ruimschoots voorzien was. Daar de prins begreep dat graaf raEoERIK niet reeds op het gezigt der Staatsche kanonnen den moed zou laten zakken, achtte hij eene opeisching overbodig, liet de stad aan alle zijden door schansen omringen, de loopgraven openen en zijn geschut in batterij stellen. De be- zetting bood hardnekkigen wederstand, en betwistte hem elken voet gronds; doch het beleid, waarmede waunrrs het beleg bestuurde en de dapperheid zijner soldaten kwa- men elk bezwaar te boven. Op den 12% November waren de belegeraars reeds op drie plaatsen over de gracht gekomen, die met buitengewone inspanning en ten koste van veel menschenlevens grootendeels was uitgedroogd, en hadden met het ondermijnen van den wal eenen aanvang gemaakt. Thans liet maugrrs de vesting opeischen. Graaf FREDERIK trad terstond in onderhandeling en nam het hem aangebodene eervolle verdrag zonder bedenken aan. Even als de bezettingen der reeds veroverde vestingen mogten zijne troepen met vaandels, wapenen en bagaadje uittrekken, mits bij eede belovende dat zij in drie maanden niet aan deze zijde van den Rhijn zouden dienen *. Deze gunstige voorwaarden stelden den prins echter aan veel berisping bloot. Door gens den vijand. het gansche land keurde men het af, dat hij den vijanden, wier dappere tegenweer zooveel geld en bloed had gekost, met het leven ook de vrijheid geschonken had, terwijl grootere gestrengheid waarschijnlijk meer schrik verspreid en hen spoediger tot onderwerping gebragt zou hebben 5. Doch prins maumrrs was afkeerig van noodeloos ! Het graafschap Lingen had aan prins wiLLEm van Oranje behoord, als een leen van Overijssel, en werd thans door maunits als zijn eigendom beschouwd. Zie wackmaan, Vad. Hist. VILI bl. 474. 2 van REYD, bl. 315. 3 Zie hiervoor D. Ill St. 1 bl. 438 (1). á son, IV bl. 344—349, 358—370. van nevn, bl. 310—316. canxzno, p. 410—421. CAMPANA, Il] p. 117—119. var per xxu», t. a. p. 11 bl. 31—85, 176—181. 5 van REYD, bl. 315. \ DES VADERLANDS. 53 genen bloedvergieten. Wel was de krijg het geliefkoosde tooneel zijner werkzaamheid; maar nj» ridderlijke geest bleef vreemd aan den fellen haat, dien velen zijner landgenooten , an atva’s schrikbewind gedachtig, nog steeds tegen de Spanjaarden bleven koesteren, Nauwelijks kon hij zich uit zijne vroegste kindschheid den tijd te binnen brengen, waarin de bange worsteling op Holland's grondgebied de inspanning van alle krachten vereischte, en de gloeijende wraakzucht, door des vijands wreedheid opgewekt, welligt noodig was om den zinkenden moed der landzaten op te houden en hen voor geen opofferingen te doen terugdeinzen. Vijf en twintig jaren waren sints dien tijd verloopen. Het waren niet meer de beulen van Naarden en Haarlem, waartegen thans de oorlog serd gevoerd. Het was niet meer een strijd op leven en dood, ‘waarin geen andere keuze was, dan te overwinnen of te sneuvelen. Reeds hadden de Vereenigde Gewesten eene volkomene vrijheid bevochten en hun grondgebied van vijandelijke bezettingen ge- murerd. De opstand had meer en meer het karakter van een gewonen oorlog aangeno- men; en MAURITS verlangde daarin de wederzijdsche edelmoedigheid te brengen, die de nmpen van den krijg verzacht en zijne afschuwelijkheid vermindert zonder aan de be- raking der beoogde uitkomst in den weg te staan !. Met de verovering van Lingen werd de veldtogt van dit jaar besloten. Daar er ge- ruchten liepen dat de aartshertog zich gereed maakte om Ostende te belegeren, keerde mavaits op verzoek der Staten-Generaal terstond naar 's Gravenhage terug. Het bleek eehter weldra dat die vrees ongegrond was geweest, zoodat het leger de winter- kwartieren betrok ?, Door geldgebrek gekweld, had de aartshertog het gezag over zijne troepen verloren. De verdedigers van Rhijnberk, die zich na de verovering 1697. Muiterij in elgid. dier vesting binnen Gelder hadden teruggetrokken, doch aldaar geen soldij bekomen ` konden, sloegen aan het muiten en sleepten het garnizoen in hunne weerspannig- heid mede. Weldra werd dit voorbeeld te Wachtendonk gevolgd, van waar de be- melting op Calais, Kamerijk, Sluis en andere steden oversloeg. Op de eene plaats werden de officieren weggejaagd, op de andere maakten zij gemeene zaak met hunne wldaten. Waar de burgerij nog meester was gebleven, daar werden de poorten met niet minder zorg tegen de Spaansche dan tegen de Staatsche krijgsbenden bewaakt; en de regering van Venlo aarzelde niet zelfs den aartshertog den toegang binnen hare muren te weigeren, uit vrees dat zijne lijfwacht haar dwingen zou bezetting in te nemen % In deze omstandigheden was ALBERTUS gedwongen van krachtige maatregelen af te zien, en zich tot geheime ondernemingen te bepalen. In October trachtte hij ! Vel. pz La pise, Histoire des princes d'Orange, p. 808. ! wn, IV bl. 366. van pen xu, t. a. p. Il bl. 181 (102). 3 van agyp, bl. 316. erotus, p. 300. canwzRo, p. 420. Aanslagen van ALBERTUS. 1697. 