Het leven een droom, tooneelspel
PRESENTED TO THE LIBRARY BY PROFESSOR MILTON A. BUCHANAN OF THE DEPARTMENT OF ITALIAN AND SPANISH 1906-1946 Digitized by the Internet Archive in 2011 with funding f rom University of Toronto http://www.archive.org/details/hetleveneendroomOOcald Hig ^gjjJEjiiaiayiHflijiiHL'iiiiPii'tiiiaaiie^liilBiiiiBaa^ ^iiiiiiiiK^ i|gi "!ll -li I mginx* HET LEVEN EEN DROOM, TOONEELSPEL VAN CALDERÓN DE LA BARCA. Uit het Spaansch vertaald UOOK /l. p. jio K. Voorafgegaan door eene verhandeling over Calderón en het Spaans che drama. AMSTERDAM, G. L. F U N KE. ¡HiiigiiHiiipijii:'ii:i^'air-'itfe-Ji][iHiii[Mfeiap^^ \ HET LEVEN EEN DROOM. X ttí. HET LEVEN EEN DEOOM. TOONEELSPEL VAN CALDERÓN DE LA BARCA. Uit het Spaansch vertaald DOOR i^L. s. k: O K. Voorafgegaan door eene verhandeling over Calderón en het Spaansche drama. «i^ 3o. 5. 4-^ AMSTERDAM, G. Xj. f tj n e: e. 1871. \ A Aan JOZEF ISRAÉLS en zijne Gade. "Waarde Vriend, geachte Jdevrouiu ! Ik noem het een voorrecht dat mijn nevensgaande arbeid aan u mocht opgedragen worden. Den naam van Israëls, den -^first Butch painter,^'' gelijk ik u in Engeland heb zien betitelen, aan mijn werk verbonden te zien, lachte mij toe. Bovendien hebt ge op deze oplettendheid van mijn kant, als ik het ^oo noemen mag, wel aanspraak. In de eerste plaats, waarde vriend, zie ik door uwe bereidwilligheid mijn boek versierd met een portret naar uwe teekening. Tevens was ik onze gesprekken gedachtig, waaruit mij bleek, wat levendige herinnering de voorstel- ling van Calderons stuk, eenmaal door u in het buiten- land bijgewoond, bij u beiden heeft te weeg gebracht. Met vernieuwden lust zette ik mij sedert aan het herzien van mijn arbeid, dien ik voor eenige jaren reeds had ten einde gebracht, toen mijne Shakespeare-studie mijn oog ook op het gelijktijdig drama in andere landen vestigde. Want onder het bewerken der Hamlet-vertaling had wei- nig van dergelijken aard uit eenige literatuur zulk een indruk bij mij achtergelaten als ^Het leven een droom ^ van Calderón. Aanvaardt dan mijne opdracht als een bewijs van ver- eering den kunstenaar toegedragen, als een bewijs van erkentelijkheid en vriendschap jegens u beiden. Of er wel ooit in ons land aan te denken valt het stuk op te voeren, weet ik niet. Mocht de eene of andere tooneeldirectie er toe besluiten, zoo verklaar ik mij be- reid die bekortingen aan te wyzen, welke ook bij de voorstelling er van in Duitschland noodzakelijk worden geacht. Liever echter dan daaromtrent eenige verwach- | ting te koesteren, wil ik mij den lezer voorstellen, in de hoop dat mijne vertaling in staat zal zijn uw oordeel te rechtvaardigen, dat Calderons stuk zeker een dier drama's is, die door alle tijden heen de bewondering zullen wekken. Verzekerd van uwe belangstelling in mijn arbeid, roep ik u beiden ten slotte een hartelijk vaartwei toe. Roermonde, A. S. K O K. October 1870. INHOUD. Blz. CALDERÓN EN HET SPAANSCHE DRAMA 1 HET LEVEN EEN DROOM. EERSTE DAG 79» TWEEDE DAG 117 DERDE DAG 170 VERBETERINGEN. Blz. 4, regel O 17, » 6 20, » 18 26, ï> 7 49, » 8 51, » 11 55, » 3 Men gelieve aldaar te lezen : en bijgevolg, als tot eer van God en de uitbreiding of verdediging der kerk geacht, enz. 6 V. onderen : moest, lees : ^noesten. 3) de eigenlijke, lees: den eigenlijTcen Tcerkdienst. ■a Jumadas, lees : Jornadas. boven : hebben, lees : heeft. ouderen : druiventrots, lees : druiventros. » Alcade. lees: Alcalde. CALDERÓN EN HET SPAANSCHE DRAMA. 3 EN HET SPAANSCHE DRAMA. 1. ien der merkwaardigste verschijnselen in de ge- schiedenis der wereld, merkt Euckle op ^), is de groot- heid en daaiop betrekkelijk spoedig volgende val van Spanje. In breede trekken geeft hij ons te aan- schouwen, hoe dat rijk tot een ontzaggelijk hoogen trap van bloei gekomen is, hoe het eenigen tijd den gewichtigsten invloed op de ontwikkeling en den gang van zaken in Europa heeft uitgeoefend, hoe het in drie werelddeelen buiten het onze zijne bezittingen uitbreidde, en hoe het weldra zedelijk en stoffelijk tot eene mate van uitputting en onbeduidendheid verviel, die het scherpste kontrast oplevert bij zijne vroegere grootheid. De oorzaak daarvan moet in het Spaansche volkskarakter gezocht worden. De wereld- lijke macht en de geestelijkheid hadden steeds gemeene ^) Buckle, Hiatory of civiiization in Englmid. 4í CALDERÓN EN HET SPAANSCHE DRAMA. zaak gemaakt. De roem van het vaderland werd te- vens altijd in verband gebracht met de verheffing en de zegepraal der kerk. De oorlogen in het binnen- land met de Arabieren gevoerd, zoowel als de oor- logen in het buitenland en de vermeerdering van gebied in andere werelddeelen, werden beschouwd als een e heilige zaak, die de uitroeiing van de ongeloovigen of den dood aan de ketters ten doel had, en bijge- volg tot eer van God de uitbreiding of verdediging der kerk een plicht werd genoemd. Zoo werden allengs twee in het oog vallende karaktertrekken het kenmerk van de geheele natie, namelijk : een on- voorwaardelijke eerbied voor de macht van den vorst en een hooggestemd religieus gevoel, gepaard met eene onbepaalde onderwerping aan de geestelijkheid, „Meer dan het bloed geldt de koning," was een spreek- woord in Spanje geworden. „De zaak van den koüiug is de zaak van God," was niet alleen het woord van een Spaansch geschiedschrijver, maar dat van geheel het volk onder Pilips II. „De persoon des konings werd door de getrouwe vasallen met zulk een heiligen eerbied beschouwd, dat ook zelfs de schijn van tegen- stand als eene soort van heiligschennis werd aange- merkt, ' zegt wederom een ander schrijver. In geen land waren tevens de macht en het aanzien der gees- telijkheid zoo groot als in Spanje. Het gevolg was, dat bij zulk een onbepaald vertrouwen in den vorst en bij zooveel geestdriftvolle toewijding aan hetgeen het volk als eene heilige zaak beschouwde, alles van twee machten in den staat werd afhankelijk gemaakt, zoodat de geheele natie slechts handelde als een eenig dienaar aan die twee nauwverbouden machten on- derworpen. Wanneer eene dier machten of beide, toont Buckle verder aan, ontaardt of verschijnselen van zwakheid en ontzenuwiug vertoont, moot onge- twijfeld het volk in die ontaarding deelen of de ge- CALDERÓN EN HET SPAANSCHE DRAMA. volgen van de verzwakking onmiddellijk gevoelen, daar het in zijn staat van dienstbaarheid, met hoeveel trouw en geestdrift het zich ook toewijdde, zich nim- mer zelfstandig heeft kunnen ontwikkelen en zich niet bewust is van zelf eene macht in den staat uit te maken. Natuurlijk moest een en ander den gewichtigsten invloed uitoefenen op de letterkunde van Spanje. Eene geheele rij van dichters en schrijvers in de zes- tiende en zeventiende eeuw kan aangehaald worden, waaruit blijkt hoevele mannen van het woord tevens het zwaard hanteerden en daarna op min of meer lateren leeftijd tot eene geestelijke orde overgingen. Wij wijzen hier slechts, op Cervantes, Lope de Yega en Calderón, drie der meest bekende mannen uit de geschiedenis der Spaansche letterkunde. De eigen- aardige karaktertrekken van de geheele natie moesten zich natuurlijk ook sterk in het glansrijke tijdperk der letterkundige ontwikkeling, dat der zeventiende eeuw, vertoonen. Yandaar de belangstelling, die deze letterkunde in onze eeuw bijna in ieder land heeft opgewekt. Eijk en in de hoogste mate oorspronkelijk moest zij een onderwerp van nauwgezette beschouwing, veelal ook van levendige bewondering worden, waar zij bekend raakte. Wij leenen voor een oogenblik het woord aan een uitstekend oordeelkundige. „De Spaansche letterkunde,'"' zegt Montégut, „heeft geheel en al het lot van de groóte monarchie, welke vroeger bijna de geheele wereld onder het ontzag hield, dat haar aanzien opwekte, gedeeld, zoodat deze grootsche natie niet minder naar ziel dan naar lichaam geleden heeft. Wat die natie eenmaal gevoelde is even als hare grootheid verdwenen ; wat haar in de ziel omging behoort even als hare macht tot de ge- schiedenis van het verledene; hare vizioenen zijn uit- gebluscht als het vuur harer auto da f i's. En toch 6 CALDEROJí ETí HET SPAANSCHE DRAMA. is er geene letterkunde rijker, meer verscheiden, meer onderhoudend geweest, en er is wellicht geen volk ooit met zulk een aanleg voor het scheppen en ge- nieten van letterkundisre voortbrensiselen bes^aafd se- weest als het Spaansche volk. Spanje is in het bezit gew^eest van drie geestesgaven, die slechts zeer zelden gezamenlijk en vereenigd worden aangetroffen en waarvan eene enkele reeds voldoende zoude zijn om den roem van een volk en den opgang van zijne literatuur te verzekeren. Het zijn de gave der mystiek, de gave der waarneming in de werkelijke wereld, de gave van den heldenmoed. En deze drie talenten heeft het niet voor een deel, in nuancen en gewijzigd door andere overheerscheude eigenschappen bezeten, maar geheel, maar volledig en in al de overmaat der ontwikkeling, die zij konden bereiken. De stoutheid en de overspanning dier mystiek zijn nergens in die mate aangetroffen; de schilderingen, die men in andere landen aan de werkelijkheid ontleend heeft, verbleeken bijna voor de losheid en den ruwen gloed van zijne zederomans, en de adel van zijne tragische helden vertoont zich aan ons oog met eene fierheid, een ge- zag en een alles beheerschenden toon, die nooit bij de andere volken bekend zijn geweest. Intusschen, al die rijkdom in Spanje's letterkunde is verdwenen als in eene ontzaggelijke schipbreuk. „Wat verstaan wij daardoor? Willen wij zeggen, dat die rijkdom stoffelijk verdwenen is? Geenszins ; wij bedoelen daarmede, dat de schatten dier letter- kunde nooit onder de geheele menschheid in alge- meenen omloop zijn gekomen. Zij zijn slechts voor een deel en als klein geld onder de volken van Europa in omloop gebracht. En toch is reeds dat klein geld voldoende geweest om tot grondslag voor het fortuin van een Corneille te strekken en Le Sage er hoven op te helpen. Al die werken, zoo krachtig, zoo oor- CALDEHON EN HET SPAAXSCHE DRAMA. 7 spronkelijk, zoo vol leven, zijn onbekend gebleven of liever vergeten na een oogenblik te hebben gescliit- terd; en wel zoozeer onbekend of vergeten, dat Schlegel voor een deel zijn roem (en niet het minst benijdbare deel) te danken heeft aan zijne waardeering van het genie van Calderón en zijne pogingen om er de oogen van geheel Europa op te vestigen. En wien gold die waardeering? Zij gold een dichter die in het midden der zeventiende eeuw gebloeid heeft en nauwelijks door twee geslachten van ons gescbeiden was geweest. Die merkwaardige ontdekking van Schlegel echter heeft niet de uitkomst gehad, die men er van had kunnen verwachten en die andere groóte ontdekkingen van dien aard, zoo als die van Shakespeare's genie bij- voorbeeld, hebben genoten. De schatten van deze mystieke en helden-drama's hebben niets bijgedragen om het geestelijk erfdeel der menschheid in waarde te doen toenemen. De verhevenheid van Calderones STANDVASTIGE VORST, [El pHncipe constante), de woeste dweepzucht van de vereering van het kruis [La de- voción de la Cruz), de onstuimige waanzin van de won- derbare toovenaar {El Mágico prodigioso), de grootsche en trotsche melancholie van het leven is een droom {La rAda es sueno) worden en kunnen slechts gevoeld en begrepen worden door letterkundigen, door geleer- den met eene rijke verbeelding begaafd, door de dilet- tanten die ten minste eenigszins den natuurlijken aanleg voor de waardeering van het grootsche bezitten, door de verlichte lezers die dergelijke werken zonder inspanning in zich kunnen opnemen en iets in zich kunnen gevoelen van dat geestelijk leven en dat religieus gevoel, wier gloed die werken heeft bezield. minder dan de menschheid in 't algemeen. Terwijl aldus de werken van Shakespeare dagelijks meer lezers winnen in staat om ze te begrijpen en te waardeeren, worden de werken van den grootsten dramadichter in Spanje dag aan dag ontoegankelijker, zelfs voor het beperkte publiek, waarvoor zij geschreven zijn. Iedere schrede van den tijd voorwaarts maakt, door ons ver- der van hen te verwijderen voor wie die werken ge- schreven zijn, het moeielijker die werken te begrijpen, zoo zelfs dat men den dag kan voorspellen, dat de scheppingen van den grootsten man, waarop Spanje zich na Cervantes beroemen kan, slechts het deel zullen zijn van een uitgelezen kring dergenen, die met eene rijke mate van geestdrift en verbeelding bevoorrecht zijn. „Waarom, zou men kunnen vragen, hebben de voortbrengselen der Spaansche letterkunde zich niet langer kunnen staande honden dan gedurende een enkel geslacht van lezers ; waarom hebben zij de gunst, waarin zij zich in de onderscheiden perioden van hun verschijnen hebben mogen verheugen, niet langer dan alleen bij het levende geslacht kunnen genieten? Is het ook, omdat zij te uitsluitend spaansch zijn; dat zij ons te hardnekkig naar een verleden terugveeren, dat voor ons verdwenen is; dat zij ons te partijdig een enkel bijzonder karakter voorstellen, dat slechts aan een tijdperk en aan een land behoort? Zonder twijfel zijn dit eenige der oorzaken, die er toe hebben medegewerkt, dat zij grootendeels in vergetelheid ge- raakt zijn. Maar, er is meer dan éene andere letter- kunde, die even uitsluitend nationaal is als de Spaan- sche en die geenszins dezelfde onverschilligheid in het buitenland ontmoet heeft, gelijk bijvoorbeeld de Engcl- sche letterkunde. De groóte dichters van Engeland, met Shakespeare aan het hoofd, voeren ons terug naar een nog meer verwijderd tijdperk dan dat hetwelk de CALDERÓN EN HET SPAANSCHE DRAMA. 9 Spaansche literatuur ons afschildert, terwijl zij ons mede eigenaardige karakters voorstellen, die zoo mo- gelijk nog meer van ons verschillen. Indien het moeielijk is zich een Spanjaard te gevoelen van de zestiende en zeventiende eeuw, het is, naar het schijnt, niet minder moeielijk zich bij Shakespeare een Schot en Scandinaviër uit de elfde, of een Italiaan uit de veertiende, of eindelijk zich een Engelschman uit de vijftiende eeuw te gevoelen. Het is, bijgevolg, in het groóte verschil van den geest, die de beide soorten van literatuur bezielt, dat men de reden moet zoeken van het verschil, in den opgang dien zij maken gelegen. De Engelsche letterkunde is bezield met een krach ti- gen levensadem, hoe nationaal en schijnbaar eenzijdig zij ook zijn moge. Het karakter uit de middeleeuwen, dat Shakespeare mij voorstelt, is mij noch vreemd noch vijandig. Het staat mij toe op gemeenzame wijze er mede kennis te maken, zonder mij te verschrikken of mij op een afstand te houden. Er heeft tusschen ons beide een e bijzondere wisseling van wederzijdsche sympathie plaats; dat karakter brengt mij tot zich en — wat vreemd is — ik breng het tot mij. Ik ontdek dat de persoon dien het voorstelt, een ander is dan ik ben en evenwel gevoel ik dat hij dezelfde is als ik. De eigenaardige mensch die in hem is, vereenzelvigt zich zonder dat dit zijue individualiteit te kort doet of dat hij zijn karakter verliest, gemak- kelijk met den eeuwigen mensch. Ik kan met hem leven, strijden, beminnen, en ik zou niet den minsten afkeer gevoelen om hem tot mijn deelgenoot in het leven, tot mijn meester en heer te hebben. Maar hoezeer verschillend daarvan zijn de gevoelens, die mij de personages van de Spaansche literatuur in- boezemen. Die karakters, van welken aard ook, van den held tot den bedelaar, stooten alle gemeenzame toenadering af en versmaden alle sympathie, welke 10 CALDERÓN EN HET SPAANSCHE DRAMA. niet van diegenen uitgaat, die zij liunne gelijken of hunne naasten kunnen noemen. Het zijn de meest eenzijdige aristocraten, die er op de wereld kunnen bestaan. Zij schijnen niet te verlangen dat ik kennis met hen maak, en ik zelf heb er ook waarlijk het hart niet toe. Ik voel mij gedwongen mij zelven met eene zekere nederige beschroomdheid te bekennen, dat er geen enkele band tusschen ons bestaat, dat zij noch mijne broeders noch mijne gelijken zijn, en ik houd mij op een behoorlijken afstand met verdeelde gevoelens van vrees en eerbied. Niet alleen zijn deze personages van een ander tijdperk dan ik, maar zij zijn door een geest van geheel anderen aard be- zield. In de helden van Shakespeare hervind ik te- gelijk den man die ik ben, of den man die ik zou Avenschen te zijn ; maar ik gevoel mij niet in dat geval tegenover de helden van Calderón. Deze laatsten zouden het beneden zich achten een man te zijn als ik, en ik heb noch de aanmatiging noch de dwaas- heid ooit te willen zijn wat zij zijn. Ik zeg, dat ik mij zulks niet aanmatig en ik begeer zulks in geenen deele. O wat moet die adeltrots een zware last zijn ! Wat moet die laatdunkende fijngevoeligheid een bijtend vergif zijn. Hoe verslindend moeten de vlammen van dit fanatisme zijn ! Waarlijk, naarmate ik er het oog op vestig, voel ik mij bijna doordrongen van het ge- voel van den goeden Sancho Panzo, nadat hij een proefje had genoten van het stadhouderschap op het eiland Barataria ; al die grootheid, die adeldom, die hartstocht, wel verre van mij toe te lachen, jagen mij schrik aan en ik acht mij gelukkig dat ik er niet in behoef te deelen. „Men weet, dat eene afgrijselijke ondeugd, die der wreedheid, de verheven hoedanigheden van het held- haftige Spanje der zestiende eeuw beeft ontsierd. Zou ik mogen beweren dat er in zijne letterkunde eene CALDERÓN EN HET SPAANSCHE DRAMA. I I ondeugd gevonden wordt, die daarmede samengaat eu dat zij die deugd mist, welke men humaniteit noemt ? Zij is aristocratisch, verheven, ridderlijk tot aan de grenzen van de dwaasheid, godsdienstig tot aan die der overspanning, vrij tot bijna ruw, maar zij is niet humaan, en daaronder versta ik, dat zij die snaar niet kent, die de smart en de vreugde van onze ge- lijkeu in ons doen trillen. In al de drama's en in al de verhalen, waarin de liefde eene rol speelt, zal men te vergeefs een dier woorden zoeken, die de bron der tranen doen ontspringen. De zielen zijn van vuur en de harten schijnen van brons te zijn. De stormen van dezen hartstocht zijn verschroeiende stormen zonder regeu, volkomen te vergelijken met windvlagen op dorre en verbrande vlakten, zoo zelfs dat de gevoelens van het karakter zich schijnen ge- vormd te hebben naar de verschijnseleu in het klimaat." Deze aanhaling bevat tevens den sleutel op het uiteenloopend verschil, waarmede Calderón is beoor- deeld geworden. Voor alles moeten wij echter den lezer waarschuwen, deze woorden niet onvoorwaarde- lijk op HET LEVEN IS EEN DROOM toe te passeu. De grootsche en trotsche melancholie die dit stuk ademt, gelijk reeds gezegd is, maakt het met andere eigen- aardigheden tot een stuk, dat overal en steeds de levendigste belangstelling zal opwekken. Het is on- getwijfeld een drama, dat het meest algemeeu men- schelijk IS, dat de meeste sympathie opwekt, dat spreekt tot allen die het lezen of de voorstelling bijwonen, dat in zijn held een beeld vertoont, hetwelk werkelijk de snaren van medelijden en innig gevoel doet trillen. Er is hartstocht in dit stuk, die m plaats van tegen te staan, het hart van den toeschouwer beurtelings met verontwaardiging vervult of verheven gevoelens wakker maakt. In het onrecht een edel karakter aan- gedaan, zien wij den mensch beleedigd, van welk volk. 12 CALDERÓN EN HET SPAANSCHE DRAMA. van welken tijd ook. De rechtmatige toorn door het plegen van onbillijkheid en door bekrompen denk- beelden opgewekt, is niet aan plaats of tijd gebonden. Geestdrift bij de aanschouwing dat de beleedigde menschheid gewroken wordt, in weerwil van alle be- rekening, van alle list, overleg en zoogenaamde voor- zichtigheid, in weerwil van alle samenspanning, van zelfzucht en staatkundige intrigue, zal steeds het deel blijven van de beschaafde maatschappij. Yandaar de belangstelling die het leven is een droom steeds geno- ten heeft, vandaar dat men aan dit stuk schier het eerst denkt, waar er van Calderón sprake is. Van- daar dat geen drama in de Spaan sche letterkunde zoozeer aan Shakespeare doet denken, zoozeer een geest ademt, die ook den Britschen dichter bezielde. Voor wij onze beschouwing en ons overzicht verder voortzetten, moeten wij nog naar een tweetal schrijvers verwijzen, die als scherpzinnige oordeelkundigen, als mannen die zich met hart en ziel aan de studie der Spaansche letterkunde hebben toegewijd, beiden ge- hoord moeten worden, daar zij 'als de vertegenwoor- digers kunnen optreden van de twee richtingen, die zich bij de beoordeeling der Spaansche letteren in het algemeen en Calderón in het bijzonder, vooral onder de volken van Germaanschen oorsprong, hebben voor- gedaan. De eerste schrijver dien wij noemen is Schlegel, de man die zooveel tot de kennis der Spaansche lite- ratuur heeft bijgedragen. Na over Lope de Vega en zijne tijdgenooten gesproken te hebben, gaat hij aldus voort. „Nu trad eindelijk don Pedro Calderón de la Barca op, een genie even vruchtbaar, een schrijver even werkzaam als Lope de Vega, en toch een dichter in een geheel anderen zin, een dichter zoo ooit iemand dien naam verdiend heeft. In hem vertoont zich op nieuw, en wel in veel hoogereu graad, het vermogen CALDERÓN EN HET SPAANSCHE DRAMA. 13 de geestdrift op te wekken en het tooneel volkomen te beheerschen; om in een woord alles te zeggen, hij was even goed als Lope een wonder der natuur. De levensjaren van Calderón houden gelijken tred met die der zeventiende eeuw. Hij was bijgevolg zestien jaar oud toen Cervantes stierf, en vijfendertig jaar toen Lope de Vega van het tooneel der wereld trad^ welken dichter hij bijna eene halve eeuw overleefde. Naar de opgaven zijner levensbeschrijvers heeft Calderón meer dan honderd en twintig tooueelstukken geschre- ven, meer dan honderd allegorische geestelijke schouw- spelen^ weder een honderdtal kluchtige nastukjes of Saynetes en onderscheiden andere niet dramatische ge- dichten. Daar hij van zijn veertiende tot zijn tach- tigste jaar, dat is tot aan zijn dood, dramatische ge- dichten geleverd heeft, zoo verdeelen zich zijne stukken werkelijk over eene groóte tijdruimte, zoodat men — hoe groot het aantal zijner werken ook zijn moge — niet kan beweren, dat hij met zulk eene overijlde haast geschreven heeft als Lope de Yega. Hij heeft er den tijd toe genomen, zijne plannen rijpelijk te over- denken, gelijk werkelijk uit zijne stukken blijkt. Eene gedurige oefening heeft hem dan ook eene groóte vaardigheid in de uitvoering zijner plannen doen ver- krijgen. „In dezen overvloed van werken, bijna niet te over- zien, is niets te vinden, wat los weg en op goed geluk daarheen geworpen is. Alles is naar zekere, goed volgehouden grondbeginselen eu met den scherpzinnig- sten blik van een kunstenaar en volkomen meester- schap aangevangen en voltooid. Dit is onmogelijk te ontkennen, ook al meent men den hoogen, weelderigen stijl aan het romantische drama van Calderón eigen voor manier te mogen houden, ook al beweert men dat de stoute vlucht zijner poëzie de grenzen te buiten gaat en op het dwaalspoor vervalt. Want Calderón 14 CALDERÓN EN HET SPAANSCHE DRAMA. heeft overal datgene wat zijne voorgangers bloot als bijkomend sieraad beschouwden, tot werkelijke kunst verheven en hem kon niets voldoen, wat niet met den edelsten en fijnsteu bloesem van het kunstvermogen kon gelijk gesteld worden. Yandaar ook, üat hij zich in zoo menige uitdrukking, in beelden, ver- gelijkingen, ja zelfs in vele spelingen van toestanden herhaalt; want werkelijk was hij veel te rijk om iets bij zich zei ven. laat staan bij anderen, te moeten borgen. Het eifect bij het verschijnen op het tooneei is zijn hoogste doel, doch dit anders bekrompen doel is bij hem een wel overdacht en gevestigd beginsel. Ik ken geen dramadichter, die aan het effect zulk een echt poëtische kleur gegeven heeft, die tegelijk de zinnen zoo levendig streelt en tevens den toeschouwer zoozeer opvoert tot de gewesten boven het zinnelijke.''^ Sismondi is de tweede geleerde, wien wij thans het woord geven. Nadat hij het bovenstaande van Schlegel heeft aangehaald en zelf erkent, dat wel niemand Calderón den naam van een groot dichter zal durven weigeren, vervolgt hij aldus. „Werkelijk schijnt mij Calderón, hoezeer hij ook door de natuur met een genialen geest en de schitte- rendste verbeelding begaafd is, een man toe, die geheel en al de man zijner ee\xv^ was, de man van het ellen- dige tijdperk dat naar Philips IV genoemd is. 'Wanneer eene natie ontaardt; wanneer zij verliest al datgene wat liaar gunstig onderscheidt : dan heeft zij niet langer een geopend oog voor de modellen van ware grootheid, van ware deugd en voortreffelijkheid, en zij vervalt alsdan, zoodra zij die meent voor te stellen, in schroomelijke overdrijving. Dit is in mijn oog het karakter van Calderón : hij gaat in alle opzichten het doel der kunst voorbij. De waarheid is hem onbekend, en het ideaal dat hij zioh vormt, beleedigt steeds door zijn gebrek aan een juist begrip en innig gevoel van CALDERÓN EN HET SPAANSCHE DRAMA. 15 hetgeen recht en billijk is. In het gemoed van de oude SpaaDsche ridders woonde een edele trots, die aan het bewustzijn van tot een roemvol vaderland te behooren onafscheidelijk verbonden was; doch de verwaten trots bij de helden van Calderón schreeuwt ons in het oor bij het verval van hun land en hunne eigene slaafsche onderworpenheid. Het was een ken- Tüerk van de oude zeden der ridders, dat zij een billijk gevoel van eigenwaarde hadden, hetwelk be- leedigingen wist te voorkomen en ieder de achting van zijne gelijken verzekerde; maar sedert de eefvan den staat en eigen eer door een schandelijk verdorven hof gedurig werd prijs gegeven, verwisselde het tooneel het eergevoel met een overspannen gevoel van licht- geraaktheid dat, onophoudelijk gekwetst, ook onop- houdelijk schrikkelijke wraak vorderde en dat in de werkelijkheid niet had kunnen bestaan, zonder de geheele maatschappij om te keeren. Tweegevecht en moord maakten scheering en inslag uit in het leven van een edelman, en sedert de zeden der natie afkeer begonnen te verwekken, moesten de zeden op het tooneel voorgesteld nog grooter afkeer inboezemen. Evenzoo waren de zeden van de vrouwen ontaard. De intrigue was tot achter de getraliede vensters van ieder huis, zelfs tot achter de ijzeren veusterstangen van het klooster doorgedrongen. De galanterie was het huiselijk leven binnengeslopen en had bijgevolg de echtgenooten van elkander vervreemd en het huise- lijk geluk vergiftigd. Calderón wist dit en zag het. Maar nu gaf hij zijne vrouwelijke karakters des te meer strengheid, naarmate de werkelijke moraal ont- zenuwd was. Hij verliest de natuur uit het oog en terwijl hij meent het ideaal te bereiken, kent Lij niets anders dan overdrijving. „Evenals nu de zeden op het tooneel bestendig nagemaakte zeden en bijgevolg valsch waren, zoo is 16 CALDERÓN EN HET SPAANSCHE DRAMA. de taal des dichters het nog veel meer. De Spanjaar- den dankten aan hun omgang met de Arabieren hun smaak voor hyperbolen en de stoutste beeldspraak ; doch Calderons manier is niet van eeue Oostersche lucht doortrokken, zij is bepaald zijne eigene, want zij overtreft alles wat zijne voorgangers zich hadden veroorloofd. Wanneer zijne verbeelding hem een schit- terend beeld aan de hand geeft, houdt hij het eene geheele bladzijde vol en geeft het niet eer op voor hij zijne lezers vermoeid heeft. Hij rijgt vergelijking aan Vergelijking en maakt, terwijl hij zijn onderwerp met de schrilste kleuren overlaadt, dat de oorspron- kelijke vorm nauwelijks te herkennen is onder de op- eenstapeling van de trekken die hij het geeft. Hij geeft aan de smart eene zoo poëtische taal, laat haar zoo onverwachte beelden zoeken en die beelden, buiten haar om gevonden, met zooveel zorg uitwerken, dat men ophoudt hem te beklagen, die zich zoo gemak- kelijk van zijne smart ontdoet om geestig en welbe- spraakt te zijn. Dat gezochte en die rij van tegen- stellingen, welke men den Italianen onder den naam van concetti heeft verweten, zijn zelfs bij hen, die er zich het meest aan schuldig maken, nog heel eenvoudig tegenover de gestadige verwrin- gingen van Calderón. Men bemerkt dat hij door die ziekte des geestes is aangetast, welke aan het einde der eeuw van goeden smaak, in iedere literatuur op- gang gemaakt heeft. In Rome zien wij hare eerste verschijnselen met Lucanus opkomen; in Italië was zij het kenmerk der seiceniisti; in I'rankrijk bewoonde zij het hotel van Eambouillet ; in Engeland heerschte zij gedurende de regeering van Karel II. Alle eeuwen die tot beter inzicht gekomen zijn, veroordeelen haar eenstemmig als behoorende tot het tijdperk van den slechten smaak." Het zou zeker moeielijk schijnen de uitspraken van CALDERÓN EN HEÏ SPAANSCHE DRAMA. 17 twee geleerden en scherpziunige oordeelkundigen — uitspraken zoo te eenenmale uiteenloopend — met elkander te verzoenen, zoo niet de kennis van beide schrijvers ons daarbij den weg aanwees. Schlegel was de enthousiast, die aan het hoofd van de roman- tische school eenigszins doordraaft op zijne theoriën van kunst en alles verheft wat binnen den kring van zijne opvatting valt, waar het de waardeering geldt van een ongetwijfeld groot genie als Calderón was. In zekeren zin behoort Calderón nog aan de Middeleeuwen. ontnomen, welke de onmisbare eigenschappen van den kunstrechter moeten zijn. Sismondi daarentegen was, schoon evenzeer toe- gerust voor zijne taak, een meer koel reden eerend rechter, een man bij wien de geestdrift zich zelden uitlaat, die ook nooit als de verkondiger van een systeem optreedt en voor wien bijgevolg de letterkun- dige voortbrengselen niet louter bestaan om een af- getrokken systeem te steunen. Hij is in bijzondere mate onafhankelijk en wil van geene school weten. Om de woorden romantiek en classicisme bekreunt hij zich betrekkelijk weinig. Yandaar dat zijn werk, hoe hard somtijds ook aangevallen in den laatsten tijd, steeds groóte waarde zal behouden. Bovendien is het vrij duidelijk merkbaar, dat hij in zijn oordeel over Calderón zich wel eenigszins tegenover de hoog- gestemde en zekerlijk eenzijdige lofspraken van Schlegel plaatst. Hij zou waarschijnlijk minder streng geweest zijn, indien Schlegel minder overdreven geweest ware. De partijdigheid van den eene heeft de onpartijdig- heid van den andere een strik gespannen. De waarheid in zijne woorden vervat — want er is zonder twijfel veel waarheid in — is dus niet de geheele waarheid. Hij zelf gevoelt dit eenigszins, en vandaar dat hij eene scherpe uitspraak schier op dezelfde bladzijde tracht te vergoelijken, door te zeggen dat Schlegel in vele opzichten niet zonder gevolg zijne ingenomenheid en geestdrift zou kunnen verdedigen. „Calderón," zoo zegt hij, „is inderdaad de ware dichter der in- quisitie. Hoe bezield ook door een religieus gevoel, dat hij echter al te zeer in bijna alle stukken lucht geeft, boezemt hij mij tocli slechts afkeer in van dien godsdienst welks prediker hij wordt. Nooit is iemand er toe gekomen het Christendom in die mate te verwringen; nooit heeft men het zoo schrikwek- CALDERÓN EN HET SPAANSCHE DRAMA. 19 kende hartstochten, zulk eene ongerijmde moraal toegedicht." En toch, gelijk wij zeiden, voelt hij zich gedrongen een weinig verder te zeggen : „Intus- schen willen wij niet vergeten, dat de gebreken die ik heb opgemerkt, an geenen deele aan de schoonheden afbreuk doen, die Schlegel heeft aangetoond. Haar aantal blijft nog altijd groot genoeg, om Calderón onder die dichters te plaatsen, wien de rijkste en meest eigenaardige fantasie geschonken is, en wier eigen manier dikwijls hoogst aantrekkelijk is." II. Yoor wij de werken van Calderón meer opzettelijk in ons overzicht bespreken, willen w^ij eene korte schets van de geschiedenis van het Spaansche drama geven, gelijk het zich lot aan 's dichters eerste op- treden ontwikkeld heeft. Het heeft een betrekkelijk langen tijd geduurd, voor zich in Spanje een eigenlijk nationaal drama vestigde. En toch toonde het volk eene groóte genegenheid voor tooneelvoorstellingeii, gelijk blijkt uit het feit, dat de kerkelijke vertooningeu, waaruit zich de zoo- genaamde mysteriën of geestelijke schouwspelen ont- wikkeld hebben, nergens zoo zeer in den smaak vaii het volk vielen, zich nergens zoo lang hebben staande gehouden als in Spanje. Zelfs toen het wereldlijke drama reeds zijn hoogsten toppunt van bloei bereikt had, bleef het geestelijk schouwspel nog altijd een belangrijk deel van de dramaliteratuur uitmaken, als kon het volk niet scheiden van de vertooningen, waarin het kinderlijk geloof en de zin voor levendige voorstelling, bij zijne voorvaderen een bepaalde karak- tertrek, zich zoo lang hadden verlustigd. De eerste sporen van tooneelvoorstellingeu en dramatische voort- 20 CALDERÓN EN HET SPAANSCHE DRAMA. brengselen moeten dau ook in die oude kerkelijke spelen gezocht worden. Trouwens, niemand zal zich verwonderen dat de kerk meer dan ergens elders in Spanje de wieg is geweest van de dramatische poëzie. Op alle groóte feesten van het jaar, vooral op Kerst- mis, Paschen en Pinksteren, gaf men voorstellingen voornamelijk aan het leven van Jezus ontleend, zoo als die van zijne geboorte, zijn lijden, zijn dood, zijne opstanding en de nederdaling van den Heiligen Geest op de Apostelen. Al zeer spoedig werden het voor- stellingen aan de geschiedenis der kerk, de legenden der Heiligen of de overleveringen, die eene kerkelijke kleur hadden en waarin een of ander mirakel een machtigen indruk moest teweeg brengen, ontleend. Wat was dit anders dan l'Èvangile en actioniy enirant dans les esjorits par les sens, gelijk een Pransch schrijver het noemt. De priesters zelven waren de acteurs in deze geestelijke of gewijde schouwspelen, welke dienden om de eigenlijke kerkdienst aan te vullen. Die ver- tooniugen kregen natuurlijk eerst bepaald het drama- tisch karakter, toen de dialoog er aan werd toegevoegd en langzamerhand bepaalde personages optraden, die de hun aangewezen rol hadden te vervullen en in on- derscheiden stukken bestendig voorkwamen. Zoozeer waren die voorstellingen naar den aard der tijden, dat zelfs Pausen gunstige toezeggingen van aflaat deden ter wille van hen die ze bijwoonden. Wanneer deze vertooningen als w^erkelijke geeste- lijke schouwspelen in Spanje opkwamen, kan met geene zekerheid bepaald worden. Ongetwijfeld moet dit reeds zeer vroeg geweest zijn, want in het midden van de dertiende eeuw waren zulke voorstellingen ]iiet alleen reeds algemeen onder het volk, maar hadden zij reeds verschillende vormen aangenomen en waren tot groóte misbruiken vervallen, die de ergernis van overheid en geestelijken niet weinig opwekten. CALDERÓN EN HÉT SPAANSCHE DRAMA. 21 Zoo haalt Tickuor eene akte van Alfousiis X aan» waarin op deze misbruiken gewezen wordt, zoodat deze vorst het noodig achtte paal en perk aan de inge- slopen vrijheden te stellen en de voorstellingen bepaald onder het voortdurend toezicht van de geestelijken te plaatsen. Men liet, volgens een Spaansch schrijver, in de prachtigste kerken vrouwen van zeer verdachte zeden optreden en men stelde dingen voor, die den toeschouwer met leven digen afkeer moesten vervullen en die ons met schaamte en een pijnlijk gevoel zouden vervullen, zoo wij ze moesten herhalen. . Intusschen, het is in die stukken, of liever in dit nationale ge- bruik, dat wij den oorsprong hebben te zoeken van de Autos sacramentales of gewijde spelen, waarin het genie van Lope de Yega en vooral dat van Calderón geschitterd heeft; dat wij bij verdere ontwikkeling en vrijwording van de banden der kerk het wereldlijk drama zien opkomen en bloeien, hetzij dan als Com^ mediaSy of gewone tooneelstukken, Entrem^eses of kleine tusschen spelen/ Saynetes of kleine nastukjes, of ein- delijk als die bijzondere soort van tooneelstukken, die de Spanjaarden Commedias de capa y de sjjada no&mQU, waarover wij straks een woord zullen spreken. Bij die ontwikkeling van het wereldlijk tooneelspel waren er drie omstandigheden, die nadeelig konden worden voor het ontstaan van een eigenlijk nationaal drama. Het waren de invloed en vervolgens de strijd van de geestelijkheid, de inwerking van de gelijktijdige uitheemsche letterkunde, vooral die van Italië, en eindelijk de opkomende smaak voor en navolging van het klassieke treurspel. Toen de rechte man optrad, was Spanje aan die ongunstige omstandigheden ont- komen en vond in Lope de Vega den eigenlijken grond- vester van zijn volksdrama, dat vervolgens door Calderón en zijne tijdgenooten tot zijn hoogste punt van bloei werd gebracht. 22 CALDERÓN EN HEÏ SPAANSCHE DRAMA. Wat de eerste omstandigheden betreft, het zal niemand verwondering baren, dat in een land, waar de dramatische voorstellingen sedert eeuwen in de hand of onder het toezicht der kerk waren geweest, die kerk niet geneigd was haar invloed en toezicht op te geven, vooral toen de eerste pogingen om een wereldlijk drama te scheppen blijkbaar door het volk met zooveel ingenomenheid begroet werden. De In- quisitie, die zich weldra eene macht had aangematigd, welke door niets in den staat was toegestaan, doch alleen in eene lijdelijke onderwerping geduld werd, bemoeide zich zeer spoedig met de tooneelvoorstellingen. Reeds kort na 15 20 werden de voorstellingen met een interdict bedreigd, dat werkelijk tot 1573 van kracht bleef. Van de weinige stukken, die onder Karel V geschreven werden, ontsnapten slechts enkele strikt gewijde spelen aan den kerkban, en nog in 1598 wer- den de schouwburgen gedurende twee jaren voor goed in Madrid gesloten. Doch de smaak en behoefte van het volk, gesteund door het hof en de aanzienlijken in een volgend tijdperk van sterk opgewekt letter- kundig leven, waren der geestelijke macht te sterk. De schrijvers zelven maakten bovendien, hetzij dan opzettelijk of onwillekeurig, het verzet der geestelijk- heid krachteloos. Sommige van hen waren geestelijken of werden vroeg of laat lid eener geestelijke orde; behalve aan het wereldlijke drama wijdden zij aan den traditioneelen kunstvorm van het gewijde schouwspel in hunne autos sacramentales ^ sedert eeuwen nationaal, niet minder hunne talenten, zoodat zij in evenveel stukken weder goed maakten, wat zij in andere naar het oordeel der strengere drijvers bedierven; eindelijk nog hadden de meeste hunner stukken die sterk eu geheel bijzonder katholieke kleur, die het kenmerk was van alles wat een 8paanscli karakter droeg. Door de nauwe banden, die Spanje en Italië ver- CALDERÓN EN HET SPAANSCHE DRAMA. 23 eenigden, moest natuurlijk de Italiaausche letterkunde niet zonder invloed blijven op de Spaansche. Het minst echter bleef die invloed voortdurend merkbaar in de ontwikkeling van bet drama. Veel grooter was hij op andere soorten van dichterlijke voortbrengselen, die meer het eigendom van de geleerden en beschaaf- den waren. De volksgeest onderscheidde zich te zeer van het Italiaansche karakter om op den duur zich te kunnen verzoenen met den geest van het vreemde drama, en daar tooneelstukken boven alles den bijval van het volk moeten genieten, zoo zij een belangrijk of hoofdbestanddeel der literatuur zullen worden, kon het niet anders of de invloed van het vreemde drama moest slechts voorbijgaande zijn. Het was dan ook meer de smaak voor de tooneelvoorstellingen en be- paaldelijk voor het wereldlijke tooneelspel, die door den veelvuldigen omgang met Italianen werd aange- wakkerd. Het bewaren van zijne nationaliteit heeft dus het Spaansche volk zijn nationaal drama ge- schonken. Op dezelfde wijze was het gesteld met den invloed door de beoefening en navolging van het klassieke treurspel uitgeoefend. In de eerste plaats waren de pogingen om het drama der ouden na te volgen be- trekkelijk gering in vergelijking met andere landen, en in de tweede plaats waren zij hoogst gebrekkig. Toen dus ook Spanje deel nam aan de algemeene beweging door de Renaissance opgewekt, bleek noch de kracht van het talent noch de invloed van hooge- scholen en geleerden groot genoeg om den natioualen geest te winnen en de neiging van het eigenlijke volk eene willekeurige richting te geven. Werd dus ook van dien kant de letterkunde en meer bepaald het drama eenigszius bedreigd, het gevaar is slechts tijdelijk ge- weest, de zelfstandige ontwikkeling van dit kunst- voortbrengsel heeft er nagenoeg niet onder geleden. 24 CALDERÓN EN HET SPAANSCHE DRAMA. Van welken tijd, is thans de vraag, dagteekent de eigenlijke opkomst van het drama in Spanje? De geestelijke schouwspelen waren, gelijk wij gezien heb- ben, reeds in het midden der dertiende eeuw algemeen in Spanje bekend en zeer populair; doch van een eigenlijk wereldlijk drama kan men nauwelijks spre- ken voor het laatste gedeelte der vijftiende eeuw. Vandaar dat Rojas, door Ticknor een groóte autoriteit genoemd in alles wat de geschiedenis van het tooneel betreft, de opkomst van het drama laat samenvallen met de verovering van Granada en de ontdekking van Amerika, twee gewichtige gebeurtenissen in de geschiedenis van Spanje. In 1492, zoo zegt een ge- leerd oudheidkundige in den tijd van Pilips IV, be- gonuen reizende gezelschappen in onderscheidene plaat- sen van Castilië publieke voorstellingen te geven van de stukken door Juan de la Enzina geschreven. Enkele voortbrengselen, die min of meer aan den vorm van het drama doen denken, waren intusschen voorafgegaan. Daaronder rekent men in de eerste plaats den mingo revulgo, een e satire in den vorm van het herdersdicht en geschreven in de vrije en krachtige taal van de lagere volksklasse. Het is een dialoog tusschen twee personen, waarvan de eene de hoogere, de andere de lagere standen voorstelt, en is geschreven in twee-en-dertig coupletten, behandelende den beklagenswaardigen toestand van zaken onderde regeering van Hendrik IV. Men vermoedt dat liet stuk omstreeks 1472 vervaardigd is. Een ander merk- waardig voortbrengsel van denzelfden tijd nagenoeg is getiteld célestine, eigenlijk een dramatische roman in een-en-twintig bedrijven of afdeelingen, waarvan het eerste en verreweg het grootste bedrijf door Ko- drigo de Cota, en de overige twintig door Eerdinand de Rojas geschreven zijn. De drie hoofdkarakters zijn Calisto, een man van een ridderlijken aard^ CALDERÓN EN HET SPAANSCHE DRAMA. 25 Meliboea, een meisje zoo beminnelijk en rein als een engel, en Célestine, eene boosaardige oude vrouw, die door hare helsche listen Meliboea in het verderf stort. Calisto wordt aan het einde van een ladder geworpen, kort nadat Célestine op het oogenblik van haar triomf door hare eigen handlangers vermoord is geworden, terwijl de misleide Meliboea zich van een hoogen toren naar beneden stort. Geen boek heeft vóór den don QuiCHOT zulk eene groóte populariteit verkregen als het gemelde dramatisch gedicht. Hel bevat gedeelten die uitmunten door levendigheid en schitterenden stijl en geen land in Europa kan gedurende dit tijdperk op een gedicht in dramatischen vorm wijzen, dat met het genoemde kan wedijveren. Schoon het ongeschikt was om ooit op een tooneel te worden voorgesteld, heeft het toch een onmiskenbaien invloed op het nationale drama in Spanje uitgeoefend. Twee mannen verschijnen thans in de letterkundige geschiedenis van Spanje, die werkelijk het drama eene schrede voorwaarts deden gaan. Het zijn Juan de la Enzina en Bartolomé de Torres Naharro. De eerste was omstreeks 1468 geboren, ontving zijne opleiding te Salamanca en genoot de bescherming van Eadrique de Toledo, den eersten Hertog van Alva, en later die van Paus Leo X in Eome. Zijne elf „reprecentaciones," gelijk hij het noemt, zijn dramatische stukken eenigs- zins van den aard der herder- of landgedichten; zij zijn in den ouden Spaanschen versbouw geschreven, en worden nu en dan met zang — een enkel stuk ook met dans, afgewisseld. Daar zij werkelijk in deze en andere eigenaardigheden het Spaansche drama van later tijd tot grondslag strekken, zien velen in zijne voortbrengselen den oorsprong van het wereldlijk schouwspel. Zijne stukken werden werkelijk ten tooneele gevoerd of liever in de kapel van den Hertog van Alva vertoond, later wellicht ook in het publiek voor- ^ CALDERÓN EN HET SPAANSCHE DRAMA. gedragen. Eenige zijner stukken, voor het grootste deel niets anders dan dialogen van de eenvoudigste soort, sluiten zich zeer nauw bij het geestelijke schouw- spel aan en werden ook op de christelijke feesten opgevoerd, zoo er van opvoering sprake kan zijn, waar het stukken geldt, waarin onder anderen de kribbe van Bethlehem en de steen van Jezus' graf wor- den voorgesteld, daar men hier moeilijk van op- treden kan spreken. Naharro een priester volgde Enzina op en was van niet minder beteekenis in de geschiedenis van het Spaansche drama. Hij leefde eenigen tijd aan het hof van Rome, schreef daar eene satire tegen de ondeugden onder Leo X aan dat hof heerschende, vlood naar Napels en stierf eindelijk in armoede. Zijne werken heeft hij opgedragen aan don Eernaudo Davalos, den Spaanschen edelman die met de beroemde Vittoria Colonna was gehuwd. Die bun- del, „propaladia" getiteld, bevat acht stukken, die hij COMEDIAS noemt, allen in verzen geschreven en voor- zien van een proloog of introyto. Hij was de eerste, die van jurnadas of dagen spreekt, als in zijn oog den geschikten naam voor afdeelingen of bedrijven ^). 