VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
s» —_— Vracgt men wederom: Zal zoodanig een mengfel al ss toos gelach verwekken ? — mijn antwoord is: — —- Het. ss zal altoos, of meest altijd, de neiging tot lachen opwekken, » behalven dan , wanneer de gewaerwording van dit mengfel vers s, zeld-ġaet met eenige andere aendoening van grooter gezach”’ _ ‚‚ Men kan niet verwachten, dat ik een volledige lijst zal ge- ven van die aendoeningen, welke, in eene gezonde ziel, de neiging tot lachen gemeenlijk bedwingen of overwinnen. Ver- fcheidene van deze zijn in den loop van dit onderzoek aenge- wezen. Wij hebben uit de bijgebrachte Voorbeelden gezien, dat zedelijke afkeer, medelijden, vreze, walging en bewon- dering onder dat getal behooren, waerbij elk, die gewoon is op te merken, wat in zijn eigen gemoed omgaet, welligt meer andere zal konnen voegen. Ik weet wel, dat de kracht onzer verfchillende aendoeningen, in vergelijking met Elkänder, niet even dezelfde is in ieder mensch. In (ommige hebben de ernftigfte aendoeningen zoo verre de overhand, dar de neiging tot lachen maer zelden werkt, en dan nog met weinig aendrift; in andere heerscht de laetfte zoo fterk, dat de eerfte naeuwlijks ooit in ftaet zijn, haer vermogen te we- derftaen. Het is niet wel mogelijk , grondbéginfelen op tẹ geven, welke de: bijzondere verfchijnzels bij ieder mensch ge- heel en juist bevatten. Deze zijn fomtijds zoo ónbeftaenbaer met den algemeenen regel van ieder foort, dat zij gehouden mogen worden voor afwijkingen van den gewoonen loop der natuur. In het nafpooren der eerfte beginfelen van dat lachen, waer ‘în de ziel een bijzonder deel beeft. (Sentimental Laugh- ter (*),) heb ik het zelve alleenlijk onderzocht, zoo er ik Re e i a es- _(*) Door dieze benaming onderfcheidt de Authevr. den in dit Werk beoouden Lach van den Dierlyken Lach. „ Hut natuurlijk en on/chuldig gelach , in tegenoverftelling van het kwaedaertig gelach, is,” gelyk hy reeds by den wonvang opgemerkt heeft, „tweeërlei. Het gelach, door kir- teling veroorzackt, verfchilt van dat, *t welk ontftact bij het lezen van het vertelfel van de Tun. Het eerfte mag men cen dierlijk gelach noemen; maer het laccfte zou ik, Cindien het mij vrij ftacr, een nizuw woord te bezigen, ’t welk onlangs zeer gemeenzacm is geworden) liefst fenimenteel [ot yerjlandlijk gevoelig) heeten. —— Dit dierlijk en fentimnteel ge- ach wordt dikwijls met elkander verward; maer het laer zich semaklijk onderfcheiden. Het egrfte is veeltijds buitenfpoorig; het latite nooit, ten zij het door het eerfte tot een hooger mate wordt opgeva-rd. t 348 | en : deszelfs werking kon opfpeuren, bij het grooter deel van het s des menschdoms.” _ | Eindelyk, deelt ons de Hoogleeraar Beattie, in ’t vierde of laatfte Hoofdftuk, nog mede, zyn onderzoek pa de oorzaaken van de meerdere uitmuntendheid onzer Hedendaagfchen boven de Ouden, in gelachverwekkende Schriften ; waaromtrent hy aantoont , dat een zamenloop van omftandigheden gediend heeft, om onze hedendaagfche Boert rijker en meer verfijnd of keuriger dan die der Ouden te maaken. ` Wy hebben geoordeeld op deeze wyze den Leezėr best een verflag te kunnen geeven van dit oordeelkundig Werk, ’t welk de Hoogleeraar Beattie met eene fchrandere opmerkzaamheid uitgevoerd heeft, en 't welk met een leerzaam nut overwoo» ren en nagedagt kan worden. Dan veelligt is dit voorftel te roog voor een Boek , dat zulk een vrolyk onderwerp be- handelt; wel aan, we zullen het ten laatfte nog vervroe Iyken, door ‘er iets uit over te neemen, dat gelach kan vere wekken. ‘Onze Autheur, gezegd hebbende, dat het lachen dikwils ontftaat. uit de ontdekking van onverwachte gelykheid in voor- werpen, welke ongelyk fchynen te zvn, brengt hier van ver- fchillende foorten van voorbeelden te berde, die uit Engelfche Schryveren ontleend zyn; waarby de Nederduit(che Vertaaler, gelyk hy doorgaans in dit Werk doet, ook voorbeelden uit onze Inlandfche Schriften gevoegd heeft. Wy zullen ons, om niet te breed uit te weiden, flegts tot één foort be- paalen, welke de Hoogleeraar betrekt, onder dat ongelykfoor- tig mengzel, wanneer, gelyk hy zegt, » Gewigtige, ernftige, en groote zaken op eene boertende wijze vergeleken worden bij zodanigen, die laeg , beuzelach. tig of gemeen zijn. | ` Koning Arthur geeft, in het Treurfpel van Tom Tumb, eene gelijkaertigheit op tusfchen twee aendoeningen, welke men nooit te vooren dacht, dat iets met elkander gemeen had- den. I feel befract hierin. — Het cche komt altijd voort uit een gevoel of aendoening , in het gemocd verwekt door zekere voorwerpen of denkbeel- den, weike zich aen het varftand opdoen; van welke aendoening wij ge- wacrwording konnen hebben, zelfs wanneer wij ons van lachen onthouden, Clk noeme deze aendoening lomrijds rifle Emotion [de neiging tot lachen); en fomtijds Ledierous Sentiment tire vaa t grappige.) ) =- Het an- der ontftaet niet uit eenig bezef of gewaerwording van grappige denkbeelden , maer van zekere lichacmlijke aendoening of prikkeling k: het geen men dierlijke geesten noemt, komende, of fchijnende voort te komen, uit de werking van louter ftoflijke oirzaken. — Het tegenwoordige onder- zoek bepaclt zich tot dat geene, ’t welk wij nu, bij onslerfcheiding , het fentimenteel [verftandlijk gevoclig] gelach genoemd hebben,” OVER HET GELACHVERWEKKENDE. , 349 1 feel a fudden pain within my breast, \ Nor know I, whether it proceed from love, Or only the wind-cholic. Time must fhow (a). * s» Wijsheit” (zegt swirr in zijn Irleiding tot het Vertelfel van de Ton,) „ is een vos, die u, na. lang jagen, eindelijk » nog de moeite zal geven, om aen ’t delven te gaen; — » Zij is een kaes, die, hoe zij dikker, lelijker en grover van », korst is, dies te vetter zijn zal; en die de keurigftë tongen ‚, best voldoet, wanneer 'er wormen in zijn; —— zij is een s» Kandeel (b), die te zoeter (maekt, hoe dieper men fchept. 2 Wijsheit is een hen, wier gekakel wij moeten » waerdeeren en opmerken, om dat ’er een eij op volgt. — » Nog eens; wijsheit is een noot, die, zoo gij geene oplet- » tende keuze doet, u welligt een tand zal kosten, en niets »‚ geven dan een worm.” | » De Speelkunst in ’t gemeen , bijzonderlijk die van het ag ‚ is een voorwerp van groote deftigheit voor den ernítigen Dichter, die dezelve om{chrjift met verhevene Zin- fpelingen en in de welluidendfte tael. s BUTLER maekt, door een tegenoverftaende kunstgreep, eeh gedeelte daer van belachlijk: fen o. 0 The kettledrum, whofe fullen dub | en Sounds — like the hooping of a tub Ce). kea Ca) Ik voel gansch onverwacht sen’ Ë in in mijne borst, + ` En weet nict, of die komt yan liefde, of van de winden, De tijå moet zulks doen zien. Ch) Sack-posfet is cen Engelfche drank van fek, room, nootmuskact , geklopte eijeren en fuiker., Ik wist ’cr uiet nader bij re komen dan mer Onzen Kandeel. Cc) De Keteltrom , wier norsch gebulder Klinkt... also... het kuipen van cen ton. Behalven deze voorbeelden, en dat door den Heer vAN ALPHEN aengehacid uit the Rape of the Lock, (rienmi's Theorie, Lire Deel bl. 199.) en die, welke deze Heer bijbrengt uit HENNEBO: aldaar bl. 193. n Uw mond befthaamt het rood def fchoonfie bietekrooten.” en bl. 205. „ Jk fthart die wettige verklaring, s» Zoo veel als afgekeurde haring. zij het mij geoorlofd, nog de volgende te voegen, wacrin de fnaekfche vergelijking van groote of deftige met laege en beuzelachdige dingen pier min fterk: doorftraclt: dus vinden we in de verzameling van Koddige Op- Schriften, die zekerlijk over °t geheel weinig eer doen aen den Srmack on- zer Natie , onder de weinige draeglijke ook dit, Voor i 550 J: BEATTIE OVER HET GELACHVERWEKKENDE. Voor een Timmermans, deur. s Salomon was een Wijs Vorst , en een magtig Koning, s Hij timmerde zijn Schepper een huis en-een woning, s» Maar al ben ik zoo rijk niet, noch zoo verftandig , ' da 4 timmeren nochtans ben ìk gaerw en handig.” taal FócQuENBRoca zegt van de Palcizen der Rotneineu : ~’ ` „» Daer eer uw glorie blonk, daer pisfen nu de honden, p En uw vermberdst gebouw gelijkt een Varkenshak.” / 2 Deel bladz, 157, Dan noe beter zullen hier fmaken en te pas komen de volgende regels vit LANGENDYK : zE naat Een-Preeker tegen een Poëer. „ Uw Rijmkuust is cen kunst, gelijk. het beuling floppen, s» Dat is cen vaërs vol zins tot barflens to: te proppen.” weAÂntwoord van den Poëet. Uw Prerkkunst is een kunst, gelijk het gouddraad trekken, vie Sers) Datas eon korten: text heel lang en fijh te rekken.” Heemse. Hof- Bosch- en Veldzang. In vier Zangen. Te Ur- recht bij de Wed. J. v. Schoonhoven, 1783. . Bekaiven het . Voorwerk , 134 bladz. in gr. oavo. i U: de Opdragt van dit Dichtftuk, aan welker hoofd wy lee- zen, Aan myne Kleinkinderen REINHART IZAAK en MARIA CLARA, area en Gravinne VAN RECHTEREN, leeren wy de ftichtelyke Maakfter deezer Zangen kennen, met naame CLARA FEYOENA VAN RAESFELT geboren vAN SYTZAMA. Eene omwat deling in de Overyfelfche Havezate Heemfe verleent haar Wel Ed., in de befehonwing van den Hof, het Bosch, en de dar- omtrent liggende Velden, floffe tot Dichtkundige Befpiegeli- gen, die zy met Zedelyke Bedenkingen doorvlegt. Dem» nier van uitvoering’ heeft haare gevalligheid „ waarvan het vol- gende tot eene- proeve kan ftrekken. - Buiten het- Bosch op bet Veld gekomen zynde, laat haar Wel Ed. zig dus hooren. Straks valt het golvend GRAAN OP DE.AKKREN mij in`de oogt Hoe houdt mij al uw pracht led Ue opgetogen, Gezegend korenland, daar ge ‘ons uw rijkdom toont, En met uw rijke vrucht het werk der landiiern’ kroont. Hier praalt de beste fchat , die °t aardrijk op kan geven. Hier groeit en bloeit de flaf van ons’ bowwvallig leven. Wie wordt her, bij 't gezigt van zijn afhanklijkheid, Y Niet juichend tot de bron dier fchatten opgeleid? € hea Hs -J HEEMSE, HOF- BOSCH- EN VELDZANG, 351 Hoe fchoon fchakeert dat graan die hoogten en die dalen, Met keur van verven, die om firijd mijn oog onthalen, Door velerlei gewas, gekweekt naar zijnen aart. 'k Zie rogge, om 't voedend brood , door ’t gantfche land vermaard » En bovenal gehard om gure wintervlagen, | Hoe nijpend en hoe fel, flandvastig te verdragen: a, die,-nd ’t woeden van een rr betse vorst y e voller airen voedt, te zwaarder halmen torst. Kan ooit natuur een prent, met levendiger trekken En aangenamer verf, voor 't fpeelend oog ontdekken, Van de ongeveinsde deugd, die best in tegenfpoed, Als weelde en waanzucht kwijnt, haar eedle vrugten voedt: Ik vind hier weinig tarwe, om dat, in deze flreken, De grond te ligt is, om dien vetten halm te kweken. ‚ Natuur gaf elk gewest zijn eigen nuttigheid, En zijn bijzondren aard, om, bij dat onderfcheid, Die hand, die haar beftiert, te klaarder te doen merken. Zoo vormt het wijs verband der Goddelijke werken Een’ band, die Adams kroost în maatfchappij verbindt, Wan de een tot de andere pool, zoo ver men menfchen vindt. Wat zoete geur! zou hier een flroom van honig vloeien? Of dampt de boekweit dien, nu midden in het bloeien? Gewis dat fchoon gewas, dat hier zoo fierlijk praalt , En, als een Dear Moi zee, bevallig rijst en daalt „ Verfpreidt hem”door de bucht uit zijn getroste bladen, Daar t ijvrig bijtje op zweeft, om honig te vergaren. Maar, och! vergaap u niet, mijn oog, aan 't fierlijk wit, De bruingebaste kern, die in die bloemen zit, ae si Loont zich wel minder fchson, doch wordt met meer verlangen „- Om `t nut voor mensch en dier, in bouwmans fchuur ontvangen ; Tot vreugde voor ’t gezin, dat liever vrugt geniet, | Dar 't veld met fchoon gebloemt op ’t fierlijkst pralen gieta Die garst, hoe digt omzet met dikke en ruwe fchalen , Zal, van dien last gepelt, ons op haar kern onthalen; Of dranken levren, die verkoelend zijn en frisch, Vooral, daar ‘t bloed verhit, de long ontftoken is. ’k Zie haver, hol van kruin, haar halmen uitgedreven , Om 't hongrig paard te voen en nieuwe kragt te geven; En raapzaat, klein van korl, doch rijk in vettigheid, Een prent die voor de deugd van ’t nedrig leven pleit. Kan zulk een klein gewas een beek van olij zweeten ? Wie zou dien oceaan en al zijn ffroomen meeten, Waaruit natuur, zoo mild, zoo aangenaam en goed, Al ons gebrek vervult en alle fchepzels voedt. - - k Zie nog een rijk gewas, dees’ akkers aanbevolen, — ’t Welk y zijn loof vertoont. De ato iere zig yerfeholene Aardappels, voor eene eeuw Europa:onbekend , : t P n 452 HEEMSE. HOF- BOSCH- EN VELDZANG. En thans alom berugt. Fa, waar het'oog zich wendt, Het ziet dit aardgewas geheele velden dekken. Geen vrugt kan tot meer nut van menschen vee verftrekken : t Geen vrugt groeit in ons land, die doorgaans beter flaagt, Die de armo meer verliet, meer algemeen behaagt. ô Heerlijk Tempe! daar geen oogên zig verzaden, Dat u in tene Zee van zegening moogt baden! Hoe veel verfchit gij, van 't gewest, daar alles blaakt, Of dat een jen lucht een’ woesten bajerd maakt! Hoe veel verfchilt gij van u zelf in vroeger jaren, Taen deze veiden een tooneel van woestheid waren, Tsen hier noch akkerman, nóch fpa, noch kouter was, En ’t wóeste volk bier niets dan wilde vrupten las. Maar , landvolk, roem niet in uw eigen vlijt en kragtens, % Is God, die alles geeft. Tafereel. van harde Winters, doormengd met, flaatkundige en an dere gebeurtenisfen van. die jaaren, in ons Vaderland, Door . Hi HERING. Te Amfteldam, by J. v. d. Burgh en Zoon. Behalve het Voorwerk, 236 blads. in gr. oavo. Kort verflag van verfcheide harde Winters, zedert 's Jaar 554 tot op den tegenwoordigen tyd. Benevens bi en- buitenland- che berichten, wegens den harden Winter de daaruit ont- Oe Overffroomingen in ’t jaar 1784. Behalven de Voor redêrt, 76 bladz. in octavo. n ’t weezenlyke onderwerp, de harde Winters, zyn beide deeze Gefchriften genoegzaam: van denzelfden inhoud; ja veelal woordlyk eveneens; als behelzende een verflag van t geen men in vroegere Schriften wegens harde Winters, in voorige jaaren vindt aangetekend; en eene verzameling van ’t geen, wegens laatere: harde Winters, in de Nieuwspapieren gemeld is; des men, ten aanzien van ’t Stuk zelve, zo wel met het eene als het andere, te regt kunne geraaken, Alleen heeft de- Heer Hering hier en daar nog eenige b yzonderhe- den, welken in ’t kort verflag niet gevonden worden; en 't heeft hem goedgedagt, etlyke anderc, gebeurtenisfen, by wJ- ze van verpoozing, tusfchen zyne berigten van de harde Win- ters in te vlegten. Men zou in zulk eene fchryfwyze gebeur- tenisfen verwagten. die nog min of meer gemeenfchap hadden met, of voortvloeiden uit de gefteldheden dier tyden ; dan hier toe heeft zyn Ed. zig niet bepaald; ze komen alleenlyk voor als invallende cg a op 't geen: omtrent die dagen ge- beurd, en algemeen bekend is. Uit dien hoofde vindt men ‘er veel in, dat men in een Tafereel van harde Winters niet zóu zoeken. Tie- J. H. CAMPE , THEOPHRON. 353 THEOPHRON,. of de ervaaren Raadgeever voor de onbedreeven eugd, van J. H. CAMPE, Een gefchenk aan syne Voedfter- aa! en alle volwasfen jonge lieden, die ‘er gebruik van wil- Jen maaken. Twee Deelen. Te Amflerdam, by de Wed. I. Dóil, 1783. Behalven het Voorwerk, 537 bladz. in octavo. Dit Werkje is drieledig: het behelst (r.) Ondervindingen en Voorfchriften ter gelukkige inrigtinge van het werkzaame leeven. (2.) Lesfen van voorzigtigheid, welken ons moeten leiden in de verkeering met mentchen. En (3.) Merkwaardi. ge lesfen, getrokken uit de Brieven van den Graaf van Ches- zerfield aan zynen Zoon. Het een en ’t ander is gefchikt voor jongelingen, die zò ver gevorderd zyn, dat ze op zigzelven in de waereld ftaan te treeden, en een aanvang te maaken van hunne werkzaame bezigheid in dit leeven: ten einde hen te waarfchuwen tegen alle verleidingen waaraan ze bloot ge- fteld zullen zyn, en hun onder ’t eog te brengen, hoe ze be. ftendig de Deugd ter harte hebben te neemen, om hun wec- zeniyk geluk te bevorderen, mitsgaders hoe omzigtig zy be- hooren te weezen in 't wel beftieren van alle hunne hande- lingen, om gelukkig te flaagen in hunne bezigheden. Mch mag Theophron, die inkomt als een Man van ondervinding, met het hoogfte regt een ervaaren Raadgeever noemen, ende Jeugd mag zig veilig op hem als een getrouwen Leidsman ver- aaten. Historie van den Graave DE VALMONT. Uit het Fransch ver- taald. Tweede Deci. Te Delft, by J. de Groot Pz., 1784 In gr. octavo, 310 blads. | | (Qp bet doorbladeren van 't eerte Deel, hebben wy dit Ge- Fehrift reeds als nuttig befchouwd (*), en in deeze gunfti- ge gedagten zyn we, by de leezing van het tweede Deel, nog meer bevestigd geworden. Het eerlte Deel ftelt ons den: Graaf de Valmont voor in Zyne losbandige en wispeltuurige Jeugd; waarin hy zig, door zyn wangedrag, herhaalde on- eilen op den hals haalt. In *t tweede Deel ontmoeten wy hem, als op den weg der Deugd gekeerd, en zyne denk- en Jeevenswyze fchetst ons het character van een by uitftek voor- gees Man. Deugd en Naarftigheid hebben hem met Ryk- dom begiftigd; hy keert, na eene veeljaarige afweezigheid „ weder na zyn Vaderland, en ontdekt eerlang zynen Zoon, voor wien hy zig, uit hoofde van het vroegere voorgevallen, egter geheel onbekend houdt. Hy weet, met een omzigtig | be- C°“) Zie boven, ble 262, 354 HISTORIE VAN DEN GRAAVE DE VALMONT, béleid, zig als een onbekend perfoon van groot vermogen by zynen Zoon in te wikkelen, en brengt het, na verloop van ecnigen tyd, zo verre, dat hy gansch gemeenzaam met zy- nen Zoon en deszelfs Huisgezin worde. Zulks heeft voorts ten gevolge, dat hy, hoewel fteeds onbekend, de opvoeding van zvnen Kleinzoon grootlyks op zig neeme. Van dien tyd af komt hy voor als een Gouverneur, die een Perfoon van aanzien onder zyn opzigt heeft; die hem als Vriend en Raadgeever op de Academie vergezelt, en hem als zodanig een byblyft, tot dat hy hem, naar wensch, tot een gelukkig huwelyk brengt. Het ganfche. gedrag van den Graaf de Valmont, om- trent zynen aankweekeling , verleent eene reeks van nutte'les- fen, die met vrugt in de opvoeding der Jeugd in agt genomen ‘kunnen worden; het welk dit Gefchrilt des te leerzaamer maakt. De verfchillende omftandigheden in welken deeze Jon- geling zig bevindt, en ’s Graaven verftandige leiding in ieder van dezelven, geeven eene verfcheidenheid van voorbeelden, die en der Jeugd, en den zodanigen aan welken derzelver op- voeding is aanbevolen, te ftade kunnen komen. LopewyK en EMILIA , of de Standvastige Egtgenooten. Gevolgd naar °t Fransch van den Heer DE VOLTAIRE. In’s Gravenha ge, by J]. Menfert, 1783. In octavo, 184 bladz. Deeze Roman herinnert ons eenigermaate het beloop veeler vroegere Romans. Er is een tyd geweest, dat bykans alle Romans beftonden uit een gelyk(oortig verhaal van verfchillen- de lotgevallen van twee Gelieven, die, op deeze of geene manier, onder de Turkfche Natie in eene afzonderlyke flaa- verny geraaken; na ’t doorftaan veeler wederwaardigheden elkanderen ontmoeten, weder na het Vaderland keeren, en aldaar hunne dagen gelukkig eindigen; hebbende niet zelden één of meêr uit de Ongeloovigen hen vergezeld, en het Chris- telyke Geloof aangenomen. Even dit is het beloop der ge- fchiedetisfen van Lodewyk en Emilia; maar de wyze, op wel- ke de:lotgevallen deezer Gelieven ontvouwd worden, ís met meer oordeel en fmaak gefchikt, dan men gewooniyk in dat opgemelde flag van Romans ontdekt. Het verwondert yke is “er juist niet in gezogt ; integendeel is de Natuur beftendig in °t oog gehouden; de gevallen zyn geregeld aaneengefchs- keld; het tedere en aandoenlyke neemt den Leezer fteeds in, en de kiefche ftandvastige Min zegepraalt over alles, wat dienen kon, om haar te verleiden of te verftrikken. ALGEMEENE VADERLANDSCHE LETTER-OEFENING EN. J. D. micnaëuis, Verklaaring der Gefchiedenis van de Be- graayenisfe en Opftanding van CHRISTUS , volgends de vier Fuangelisten. Met betrekking tot de tegenwerpingen , ge- maakt in de Fragmenten „en derzelver beantwoording. Uit het Hoogduitsch , door Y. VAN HAMELSVELD. Te Amfter- dam, by J. Weppelman, 1784. Behalven het Voorwerk, 346 bladz. in gr. oftavo. N: herhaelde en fterk ter toets gebragte overwegingen der bedenkingen en twyfelingen , wegens het Euange- tisch verhael van ’s Heillands begravenis en opftanding „ heeft de Hoogleeraer Michaëlis dit zyn Gefchrift vervaer- digd; om daerdoor in ’t algemeen het zyne toe te bren- gen, ter ophelderinge: van dat verhael , en wel byzonder. te toonen , dat de tegenwerpingen, in de zogenaemde Fragmenten aengevoerd, op verre na het gewigt niet heb- ben, °t welk zommigen er aen toeeigenen. Meg dat oog- merk gaet hy het bericht der Euangelisten ftukswyze nas- deelt ons zyne aenmerkingen deswegens mede, en te ge- lyk zyne wederlegging der bedenkingen van den Fragment Schryver. Zyn Hooggeleerde behandelt dit onderwerp met ‘zeer veel naeuwkeurigheid, en, fchoon het reeds herhael- de keeren door verfcheiden Schryvers ontwvouwd is , brengt hy ons nog al etlyke nieuwe aenmerkingen over het zelve te berde, die de lezing van zyn Gefchrift veraengenamen en des te nuttiger maken. Met het algemeen bekende, en’ klare, houd hy zich genoegzaem niet op; maer tracht het min of meer duistere licht by te zetten, en deze en gene byzonderheden, die, zynes oordeels, veelal niet behoore- lyk opgemerkt zyn,- onderfcheidenlyker te verklaren, °t welk hem meermaels den weg baent ter bondiger oplosfin= ge ener tegenwerpinge; te meer, daer de tegenbedenkin- gen niet zelden gegrond zyn op verkeerde. bevattingen , en dus inderdaed niet zo zeer gericht zyn, tegen °t Euange- sch verhael zelve, als-wel tegen onöordeelkundige ah gingen daervan gegeven. Zo maekt, by voorbeeld , de Fragmentfchryver, om het verhael van Mattheus, no- pens de Wacht by- het Graf, en!hêt dacrmede woorgeval- - VL, DEEL, ALG, LETT. NO. 9e Lb len, 356 | Je De MICHAËLIS len, te loogenftraffen, een grooten ophef van de onge- loovelykheid, dat zulk een aanzienlyk Collegie, als de Joodfehe Raed, op zodanig ene wyze gehandeld zou heb- ben. Intusfchen gewaegt Mattheus in dit geval niets van dien Raed; hy fpreekt flechts van de Hoogepriesters en Farifeen of Hoogepriesters en Ouderlingen; °t welk ons niet noodzaekt om op den geheelen. Raed te denken, maer veeleer, overeenkomf{tig met den aert van °t geval, tot die gedachten leid, dat it alles enkel betrekkelyk gemaekt moet worden, tot eenigen der hevigfte en en vyanden van Jezus, onder de Leden van dien Raed, Het aengevoerde is derhalven , gelyk de Hooglecraer wel zegt, eene tegenwerping of tegen een Hersfenfchim , die de Opfteller der Fragmenten zichzelven gemaakt heeft, of tegen ellendige verklaaringen, die hy, misfchien om dat hy die in zyne jeugd gehoord „en nooit zelf onderzocht had, voor den echten zin van Mattheus hielt. s Is de zaak (dus gaet de Opfteller der Fragmenten voort ,) waar , waarom beroepen zich de Apostelen. niet voor het Sanhedrin te Jerufalem, waarom ook niet voor vreemde- lingen, in Synagogen en voor Rechtbanken , op het getuige- nis der Wachters? waarom begeeren zy niet van Pilatus een gerechtiyk verhoor van de Wachters? (die tech wel geene bedenkingen zouden gemaakt hebben, ongeacht het eenmaal ontvangen geld, om voor hunne Landslieden- de waarheid te zeggen.) Daar dit in het geheel niet gefchied, zo moet hut verhaal van Mattheus leugen zyn. ‚, Het antwoord moet ik onderfcheiden, daar -de Op- fteller alles zamengenomen heeft, -ə Te Jerufalem zelve ftaan de Apostelen terftond in het eerfte jaar eenige maalen voor het Sanhedrin, Hand. II, 29 39 3 3 39 7 39 29 29 ed w v v -v v ~ OVER DE BECRAAVING EN OPSTANDING VAN CH. 357 IV.. V. waarom beroepen zy zich niet hier daarop, dat de Richters zelf de waarheid weten, en dringen op een verhoor van de Wacht? — — Hier is het antwoord ligt; om dat zy toenmaals nog niets van dat alles wisten, het geen Mattheus 8 of 14 of meer jaaren daarna wist, om dat de Wacht nog niets had laten uitlekken. Hoewel, ik denk, dat, indien zy ook iets daarvan geweten hadden, het nogthans dwaas geweest zou zyn om,op het getuige- nis van eene Wacht, die voor geld reeds om te kopen was geweest, zich te beroepen 3 die tegen hen getuigd zoude hebben, indien de Hoogepriesters op nieuw geld hadden gegeven. sı Maar word ‘er gefproken van buitenlandfche Synago- gen B. v. in klein Afiën, in Macedoniën, in Griekenland , of van Rechtbanken in deeze Landen, voor welke Paulus gebragt werd, B. v. Hand. XIII, XVI, XVII, XVIII, zo- valt de tegenwerping gantsch in het belagchelyke. Daar zou hy zich op onbekende Romeinfche Soldaaten beroe- ‚pen, die te Jerufalem in bezetting lagen, en die daar nie- mand kende? hem zag men toch nog in het aangezicht, of hy als een eerlyk man uitzag ; maar van hun wist men niet, of zy in de wereld waren! Daar zou hy van, ik weet niet of van de menigte, voor welke hy predikte, of van de Richters , die daarenboven toch in het geheel zyne klagers terftond afweezen , en de befchuldigingen voor belagchelyk hielden, of hem terftond den anderen dag los lieten, begeeren, dat zy aan den Landvoogd van Palesti- na fchryven, en eene verhooring van de Wachters zouden te wege brengen. Met dit verzoek zou hy immers uitge- łagchen zyn; eenen Landvoogd van Palestina kon men niet met zulke zaaken lastig vallen, en hy zou een Synagoge, die dáarom verzocht, uitgelagchen hebben. Paulus bleef immers meestal niet zo lang in eene Stad, dat ’er ant- woord had kunnen komen. ‘Bovendien nog, voor de Ro- meinfche overigheden in Griekenland, werd ‘hy niet we- gens de Opftanding van Christus aangeklaagd , (te Philip- pen,om dat hy eene Familie van haar gewin beroofd had, en eenen Koning behalven den Keizer zou prediken ,) en zelfs in Palestina verhaalt Festus de befchuldiging der Joos den, dat Paulus van eenen zekeren Fefus , die dood zou zyn , zeide, dat hy leeft , met eenen fchimpenden toon , om dat die in het geheel tot geen rechtbank behoorde. Hand. XXV. 19. | 2» De naam van Pilatus is ditmaal ongelooflyk ongetuk- | Bb a kig 358 = Je De MICHAËLIS | kig gefteld. Geen Landvoogd zou, by al het goede am- denken aan Jefus, toch meer dringende redenen gehad hebben, om zulk een verzoek van de Wacht te verhoo- ren, tot welks voldoening hem toch niemand dwingen kon , indien niemand perfoonlyk van de diefftal van een Ligchaam befchuldigd werd, af te flaan. En de verhoo- ring van getuigen daarover, of iemand van den dooden is opgeftaan , is toch wel geen overigheid , volgens een ons bekend recht, aan den verzoeker fchuldig. Maar nog meer, Pilatus, die enkel op het Paaschfeest te Ferufalem was, maar anders te Cefarea zyn verblyf had, is niet eens weder naar Jerufalem gekomen , maar in het volgende jaar, kort voor den dood van Tiberius, door Vitellius, (den Landvoogd van Syriën,) wegens de befchuldigingen der Jooden, gevangen naar ltaliën gezonden geworden: dus is „in den tyd, toen hy nog in Palestina was, bezwaarlyk iets van de omkooping van de Wacht, en het geen zy by het Graf van Fefus gezien had, ruchtbaar geworden. Hy had niet terftond een Opvolger, maar Vitellius nam de Re- geering van Palestina op zich, en deeze was den Jooden zo genegen, dat eene foortgelyke klacht aan hem te doen, de uiterfte dwaasheid zou geweest zyn. Men leeze alleen van zyne genegenheid voor de Jooden en den Joodfchen Godsdienst, josepnus Oudh. XVIIL 4. S. 2. Je » Dan- de Opfteller der Fragmenten ftelt deeze tegenwer- ping nog onder een ander gezichtpunt voor, dat ik ook verpligt ben te onderzoeken. Hy meent, dat de Leerlingen „van Jefus,die befchuldigd werden van het Ligchaam geftolen te hebben, om hun eigen eere wil , op onderzoek van h zaak en verhooring van de Wacht hadden kunnen en moeten aan- dringen. | » Dit zegt hy ons waarlyk met eene genocgzaame on- kunde van het recht. Het zou eene klacht yan Opeifching (provocatio ex lege diffamari) geweest zyn, die wezenlyk nog heden plaats heeft, hoewel zy in het gemeen van wei- nig uitwerking is, indien zy van Menfchen van geringen ftand word ingebragt ; dan Rechtsgeleerden onderrichten my, dat zy op het oude Romeinfche Recht eigenlyk.niet ge- grond is, maar enkel op ecne Uitlegging der Dooren. Doch tegen wien nu, en van wien, zou die klacht inge- bracht worden? | Tegen wie? tegen de Soldaaten? dan denk ik zouden die by het verhoor daarop hebben blyven ftaan, dat zy ge- flaapen hadden, vooral, indien zy nog eene hartfterking B van OVER DE BEGRAAVING EN OPSTANDING VAN CH. 359 van geld ontvingen. —— Tegen de Hoogepriesters ? maar deeze befchuldigen voor het Gericht hen niet eens van diefltal, als zy voor het Sanhedrin ftaan, derhalven hier ontbrak alle grond tot klagen. Niets blyft ‘er ove- rig, dan eene klacht tegen een Stadspraatje; en zulks zou ’er zonderling uitgezien hebben. » En wie zou klagen? zyne Leerlingen hebben hem ge- fiolen geeft niet te kennen de Apostelen hebben het ge- daan, maar de een of ander van zyne Leerlingen en Aan- hangers. Geen één word ’er in °t byzonder genoemd, by gevolg kan ’er ook geen één als beledigde klagen. Wan- neer hier eens een Lyk vermist wierd „en ’er liep een ge- rucht in de Stad, dat de Geneesheeren het uit het Graf konden gehaald en ontleed hebben; zouden dan één of meer Studenten in de egen eene klacht tegen ie- mand kunnen inbrengen? Hy zou immers altyd zeggen „ik heb uwen naam niet genoemd, en beweer in het geheel niet, dat Gy het gedaan hebt, Het volgende kon in allen geval doorgaan, dat de gantfche Geneeskundige Faculteit, Profesforen en Studenten zamen, eene algemeene klacht, met eene algemeene volmagt, inbragten, om dat zy cen bekend en gepriviligeerd Genootfchap zyn, hoewel geen Advocaat , (die uitgezonderd welke geld verdienen wil- den,) het hun zou aanraaden, vermids ’er te weinig by flot van zaaken zou uitkomen. Op die wyze hadden dan hier alle de Christenen zamen moeten doen en klagen , ten minften die allen, welke, voor den dood van Jefus, aan- hangers van Jefus, zelfs alleen in ’t geheim, geweest wa- ren. Een bekend en llen dor Genootfchap waren zy niet, en welk eene Zegepraal hadden zy voor hunne vy- anden bereid, indien zy zich dus aanftonds alle genoemd, en eene klachte ingebragt hadden, die zy, zo de Hooge- priesters het flechts aan meer geld by de Wacht niet lie- ten ontbreeken, noodwendig, by het verhooren der Sol- daaten, verliezen moesten. En voor veelen van hun, die alleen heimelyke Leerlingen van Je/us waren, zou ’er wel een gelegenheid geweest zyn ‚om zich met de Apostelen, Sie niets te verliezen hadden, by zulk eene klachte bloot te geven; zeker niet voor Nikodemus, ook niet voor Fo- ef van Arimathia, op welken toch wel het meeste ver- moeden kon vallen. En als de geheime Leerlingen van Fefus ontbreeken, dan is buiten dien het antwoord aan de overigen klaar: wy meenen u niet, Jefus had buiten u nog geheime Aanhangers. b 3 a» De d 360 Je D. MICHAËLIS s» De Opfteller der Fragmenten dacht zelfs weinig daar. aan, welk een fterk bewys voor de Opftauding van Jefus, hy den Christenen in de hand geeft, en hen,als °t ware, noodzaakt, om het zelve te gebruiken. Ging ‘er zulk een gerucht in de Stad, zeiden de Soldaaten iets dergelyks, (en daaraan is echter toch niet te twyfelen, om dat Mat- theus zo ftout is, om het in Palestina zelve te fchryven dan is het onbegrypelyk , hoe de ig pia „ de Hooge- priesters geen onderzoek in ’t werk ftelden, en by den Romeinfchen Landvoogd verhooring van de Wacht begeer- den. Het Graf was ledig, by het welk de Romein/che Soldaaten 'de Wacht hadden gehouden, op dat het tweede Bedrog niet: erger mogt worden dan het eerte; het werd egter, want nu predikten de Apostels openlyk, dat Fefus was opgeftaan, en hunne prediking maakte eene.groote opfchudding, eerst in Palestina, en’ daarna in de geheele wereld, doch van de laatfte wil ik niet fpreken. Indien ‘er zulk een bedrog gepleegd wierd, dat zo veel opfchud- ding veroorzaakte, zo zou toch wel ieder middelmaatig verltandige overigheid , die daarenboven nog zigzelven in perfvon voelt aangetast , gielyk de Hoogepriesters doen moesten, (Hand. V. 28.) om verhooring en ftraf van de Wacht, die gn had, by den Romeinfchen Land- voogd verzoeken; maar dan ook zelfs in hun Rechtsge- bied, (onder hetwelk elle Leerlingen van Fefus behoor- den,) een zeer naauwkeurig onderzoek in ’t werk ftellen, wie het Ligchaam van Jefus geftolen had? en waar het gebragt was? Gefchied ’er van dit alles niets, dan is het zeker, dat de overigheid by zich zelve van eene kwaade zaak bewust is, van een getuige nis van de Wacht , dat geheel tegen hen kon uitvallen. Door een eenige goede verhooring en Protokol, benevens het ftraffen van de Wacht, zou het geheele verdichtzel van de Opftanding ten einde ge- bragt geweest zyn. Pilatus was van het Sanhedrin, om dat zyne handelingen bekend waren, zeer afhangelyk „ en Vitellius de grootfte Vriend der Jooden. Hadden de Wach- ters waarlyk by het onderzoek getuigd, het geen zy in't gemeen zeiden, dan had men wel de Leerlingen van Je- fus, zelfs Nikodemus en Jofef , gevangen kunnen nemen, afzonderlyk verhooren „en tot bekentenis van de waarheid, ten laatften, volgens het Romeinsch gebruik , de pynbank kunnen gebruiken. Maar niets van dit alles. „» Mattheus alleen, zegt eindelyk de Fragment-Schryver, heeft deeze Gefchiedenis , alle de overige kuangelisten laaten ze weg. Ji ik zov denken , dat dit niet te verwonderen is, want wat zouden die zich met een Stadspraatje van Perufalem, en de daar gewoone tegenwerping tegen zyne Opftanding , waarvan men in die Steden, daar zy fchreven , niets wist, inlaten ? „ En van de eene Hoofdzaak , te weten, dat deeze de tegenwerping in de Stad tegen de Opftanding van Fefus geweest 1s; de Leerlingen hebben het Ligchaam geftoolen als de Wachters fliepen , is Mattheus een onwederfpreekelyk getuigen. Was dit in zynen tyd geen Stadspraatje , dan had hy het in Palestina niet kunnen fchryven, en daaren- boven in ’t Hebreeuwsch , zonder van allen, die hem las zen, terftond als een handtastelyke leugengar erkend te worden. Markus had integendeel te Rome , Lukas ik weet niet waar, Johannes, na de verftooring van Jerufalem, te Ephefe, dit zeker kunnen fchryven; het mogt dan waar of onwaar geweest zyn: hun getuigenis van het geen het Stadspraatje van PJerufalem geweest zou zyn, zou niet verder voldoenend- zyn, dan zo-ver ik hun byna in het gezicht kan zien, en voor eerlyke Menfchen houde, > Dan echter nog één woord. By wien zou toch de Opfteller der Fragmenten dit bericht van de Wachters, die by de Hoogepriesters komen, en van hun omgekocht worden, zoeken? By Johannes? die laat gewoonlyk uit het geen zyne voorgangers hebben, en dan is zyn ftilzwy- gen eene toeftemming: heeft hy iets te verbeteren, zelfs alleen de duidelykheid betreffende, dan doet hy het. By Markus 2 Deszelfs Euangelium houd immers in het midden van de gefchiedenis der Vrouwen op, en word met het 8 vers afgebroken. Dus blyft enkel Lukas overig, Is dit nu wel eene tegenwerping tegen hec verhaal van eenen inland- fchen Schryver, die zelfs te Jerufalem tegenwoordig was : het kan niet waar zyn „want een uitlandsch Schryver , die zelf terftond in het begin belyd,dat hy het zyne alleen van anderen heeft „ heeft deeze Gelchiedenis , die daarenboven geenen vreemdeling aanging , niet verhaald,” bb 4 Leer- 362 B. BOSCH Leerredenen van BERNARDUS BOSCH’, Predikant te Diemen. Tweede Stukje. Te Amflerdam, by M. de Bruin, 1784. Behalven het Voorwerk , 224 bladz. in er. oftavo. T de wyze van uitvoering beantwoord dit tweede Stukje volkomen aen’t voorgaende ; men kan Leerredenen van die natuur, waerin het overtuigende en gemoedlyke zich fteeds verftandig te zamen paert, niet dan met een ftichtend ge- noegen leezen. De twee daerin overwoogen onderwerpen zyn ook van dat algemeen gewigt, dat ze by uitftek ie- ders aendacht kunnen vestigen. Ze raken den triumf van een Christen over dood en graf, {naer luid van 1 Cor, XV. 55—57, en de Onfterflykheid der Ziel uit de Reden bi- ld. naer aenleiding van des Predikers tael, Pred, ee | - Zyn Eerwaerde ziet, in de door hem kortlyk opgehel- derde woorden van Paulus, „, een’ onverfaagd Godver- „» heerlijkend Christenheld, die, door het geloof deelge- „> noot zijnde aan Jefus overwinning, den dood en het a graf uittart, en over dezelven zegeviert.” Dit doet hem, zynen Held in het fterkfte licht befchouwende, de volgende waarheden overwegen. „, Alle menfchen heb- „ ben eene vrees voor den dood, zoolang hij voor hun „ gewapend is met eenen, door de wet gefterkten prikkel. j Jefus Christus heeft voor allen, die hem aan- ‚> nemen, den dood en het graf overwonnen. God geeft „> ons de overwinning door Jefus Christus. — — Zij, „‚ die deel hebben aan deze. overwinning, vreezen geen „ dood noch graf; maar tarten hen uit, en juichen al „> ftervende: Dood, waar is uw prikkel? helle of graf „, waar is uwe overwinning? Gode zij dank enz.” Op de uitbreiding en het betoog dezer waerheden laet de Leeraer ene indrukbare toepasfing volgen, waerin hy etly- ke leerzame overdenkingen uit het gezegde afleid. a Is het geloof in het evangeli, of in Jefus Christus, het „» Cénig middel, om kloekmoedig en gerust. te fterven, „, dan is de godsdienst der Christenen de voortreflykfte. E Men flaa het oog op het onderfcheid , dat et „ is tus{cher een ftervenden wijsgeerigen vrind der deugd, >, vervreemd van de waarheid des euangeliums, en een „> godsdienfligen vrind ‘der deugd, het euangelium geloovis ‚, omhelzende: men bedenke tevens, zo zulk een wijs „ geerige vrind der deugd vol vrees en hope fterft, ae > welk LEERREDENEN. 363 s welk een angst en wroeging zullen zy dan niet fterven, „, die allerlei godloosheden gieriglijk bedrijven, en de les- » fen der deugd met het gantche euangeli verachten.” Het fchrikverwekkend tooneel hier mede onder ’% oog gebragt, geeft den Eerwaerden Bosch aenleiding, om >er ene heuchelyker voorftelling op te laten volgen , die van Gods genade in Jefus Caristus, waeraen wy deel kunnen erlangen op het geloof; en van welker deelach- tigwording wy ons verzekerd kunnen houden, wanneer ons geloof werkzaem is in de edelfte plichten van onzen beminnelyken Godsdienst. De noodzaeklykheid hiervan, en °t groot belang van dit heilryk vooruitzicht, ook met betrekking tot verfchillende ftanden, aengedron- gen hebbende, doet hy zyne Leerreden afloopen , mat ge- paste aenmerkingen over de voorbereiding tot den dood, em deszelfs gerust inwachten, zonder echter te wenfchen om deszelfs verhaesting; zo dat men naerftig werkzaem Zy, in dien kring van plichtsbetrachting, in welken de Voorzienigheid óns geplaerst heeft, en voorts vrolyk leve, onder een wachtend uitzien. na den reeds naderenden dood. In de tweede Leerreden bepaelt zyn Eerwaerde zich, na ene beknopte uitbreiding van des Predikers tael, tot het bewyzen der onfterflykheid van onzen Geest; zynde ’s Mans oogmerk, by de uitgave van een derde Stukje, in ene volgende Leerreden dit leerftuk uit de Godlyke Schriften te ftaaven. By de uitvoering van dit betoog uit de Reden gaet hy trapswyze voort; toonende, dat de ziel onfterflijk, eeuwig onfterflijk, — kan, — zal , — en moet zijn. Dit maekt het betoogende gedeelte deezer Leerreden drieledig, waer in de Redenaer telkens een hoo- ger trap van welgegronde verwachting beklimt; ’t welk hy met zeer veel juistheid op het levendigfte innemend voor- draegt. Vraegt men, hoe ver dit als een ftuk van zuivere redeneering doorgae: men hoore deswegens ’s Mans volgende oordeelkundige aenmerking, waermede hy dit betoogende befluit. s» Mijn taak is afgedaan; het groote leerftuk van de onfterflijkheid betoogd. Dan, in hoe ver (*) de Reden de C*) De geleerde G. F. Meijer heeft in ’t jaar 1746 te Halle uitgegeven : Gedanken von zuttande der Seele nach dem Code / waarin hij der Reden, om de onfterflijkheid der Ziel te bewij- Db 5 zen, 364 B. BOSCH de zekerheid dezer waarheid bereikte, geve ik ter uwer beoordeeling. Wel is waar, veele heidenfche Wijzen, paikverftanden der oudheid! hadden verheven gedagten van de eeuwige duurzaamheid der ziele; nogthans fpreken ` zij er altijd van op eene twijfelende wijze (*). Zij had den eerder eene vreesagtige hope dan eene zekere verwag- ting. Misfchien heeft mijn reden van het licht der open- baring eenig fchijnzel ontleend, waardoor ik deze waar- heid klarer vertoon, dan ik immer, leevende in den van heidenfche ‘onkunde, had kunnen doen. Edoch dit ontzenuwt de kragt van ons betoog niet; ten ware de Vrijgeest ‘ons overtuigde, dat onze bewijzen der gezonde reden niet overeenkomftig ‘en dus alleszins verwerpelijk zijn. Maar even dit zal hem in eeuwigheid onmogelijk zijn. Neen, neen! geen fterveling kan de fteunzels van mijne zekere hoop immer verzwakken. Zoolang ik mij- ne eigene natuur niet verzaken, en de volkomenheden van eene Godheid niet verlochenen zal, (en daarvoor zal de goede God mij eeuwig behoeden ,) zoolang zal niemand mij dit verrukkend uitzigt ontnemen; zoolang zal ik vol- harde in mijne betuiging: ik ben voor een eeuwigheid ke en zen, allen eisch ontzegt. De Heer S. G. Lange heeft hem van het tegendeel overtuigd. Waar op de doorziende Meijer, edelmoedig ‚(want valfche fehaamte vindt geen plaats in groo- te zielen,) zijne twijfelingen en onzekerheden herroepen , en tevens voorgefteld heeft in den jaare 1751, gwen bewerfe/ dass dic menfchtiche Deele ewig ebt. Welk bewijs door Pontoppidan en andere beoordeelt is. ’t Is zoo, de meeste Philofophen beweeren ; date de Reden, in dezen, de zekerheid niet berei- ken kan: maar hier uit volgt niet, dat de zekerheid dezer waarheid geen voorwerp onzer Reden zoude zijn. De vlugge Lavater ziet nog eene apodictifche demonftratie te gemoet, en gelooft insgelijks, dat zij nimmer zal komen. Zie zijne uit- zigten in de eeuwigheid, I D. IV Brief. De arbeidzame 4. P. L. Karflens denkt in zijn werkje (uerzuch Bic grunde ver Öc- wiszbero des ewigen Lebeng der menschlichen Deele vernunfmuszig umd paactifch vorzutragen te Feanhfuct/ 1760 gedr.) geheel an- ders, dan de meeste wysgeeren; te weten: hij twijfelt, of de op zig zelve gelaten Reden de onfterflijkheid der ziele bewij- zen kan; hoewel het bewijs, °t welk hij daar van geven wil, redenmatig is” (*) Onder anderen Socrates in zijn Apologie bij Plato c. 32. in de Phedon c. 8. Cicero Tusc. I. 9 en 11. en Seneca Ep. 102- kad LEERREDENEN, 365. Aen dit betoogend gedeelte hecht zyn Eerwaerde wy- ders ene Toepasting, waer in hy nafpoort, van waer de Vrygeestery in onze dagen ontttae zy, en waerdoor dit doodlyk kwaed nog onder ons voortgezet worde. En hier aen voegt hy ene treffende fchets van ’t ongelukkig cha- rater en den toeftand van een Vrygeest, vooral op het aennaderen des: doods; met een tegenovergefteld uitlok- kend tooneel van het heuchlyk charaêter en den toeftand van een reiziger naer de eeuwigheid, in de troostvolle verwachting, dat een beter lot,dan dit ondermaenfche hem geven kan, zyn deel zal wezen in eeuwigheid, Leerreden over Ps. CXXIV. 1—6. Uitgefproken op den algemeenen Dank- Vast- en Bededag , den 14 April 1784. Door P. A. VAN KOOTEN , Predikant te Nieuw-Helvoct. Te Utrecht by B. Wild, 1784. In gr. 8yo. 51 bladz. 