VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
men, verzekerde zy hem hoe zeer zy aangedaan was , over zynen toe- fend: en „ om zyne fmert te verligten en'zyne liefde aan te moedi- gen, beloofde zy hem haare gunst, waar voor de Jongeling zyn lee- ven wel zou hebben: willen fchenken, en betoofde daar voor zyne geheele bezitting wel te willen geeven, De eerfte en grootfte van alle gunfteu was hem te brengen aan de voeten van haar, de hy'zyne Bruid noemde. ` Razie gaf haare toe- ftenming. Het was ligt te doen door middel van vermomming. Numan werd in vrouwen gewaad gekleed. Niettegenftaande de ge- regeldheid zyner weezenstrekken, kon zyn gelaat niet wel voor dat van eene Vrouw doorgaan: het floers diende des om dit bedrog -te begunftigen. ‘ d Aan de degt van hét Serai? gekomen, nam zy de zwaarigheden ` weg die de Gefneedenen fnaakten om aan eene vreemde Vrouwe den «toegang te verleenen. Numan ging voor de Egtgenoot van den Doc. tor, Beide traden zy in eene lange. gaandery , en Razse, die, uit wel- voeglykheid, niet verkoos getuige te weezen van de eerfte ontmoe. ting der twee jonge Gelieven, wees het vertrek van. Zejneb aan de vermeende Vrouw-des Geneesheers; het kwam naast.aan dat van de Prinfes Abaza. ‘Door verbystering nam Numan de eene deur. voor de andere, Verfcheide vertrekken , elk ap °t pragtigst vercierd, doot, _ gegaan zynde, ondekte hy eindelyk eene Vrouw zeer kostlyk opge, kleed „die op eene trotfche wyze vraagde, „ wat hem zo ftout maaks te, om, zonder verlof, in haar vertrek te.komen? ” Numan poogde , in de grootfte verlegenheid , eenige woorden voort te brengen ;.maar zyne ftem verraadde hem, De Prinfes, ver- moedende dat de fluier een Man bedekte, rukte dien af, en was terftond bevestigd in °t geen zy vermoedde, Hier op verdubbelde toom, en, zo als-zy gereed ftondt om bevel te geeven, van zyne ftoutheid met den dood te (traffen , wierp hy zich neder op zy- he koien, en verzogt aan de voeten van Zeine te mogen kerven, die © . a d A H de corzank wis van zyn misdryf. Zich zelven onherftelbest veriogiey vekenende , verhaalde hy zyne gefchiedenis met weinig woorden, en, zo eenvoudig als harwoetend , de knien van de Prints fteeds vasthou dende. ~. Abasa , Daf goedhartig , luisterde aandagtig na het berigt zyos misflags, en was wel in haar {chik , dat zy de oorzeak van Zeincis kwyning geraden bach, Zy riep terftoud de jonge Minnsares, en ftelde Numan am haar voor, die haar zo veel traanen hadt doen forten. ` ` Wy zullen jr omg niet onderwinden de verbaasdheid , de vermk. king, en de vreugde dier Getievén te befchryven, Wanneer zy i zamen: verfcheide sangenmame uuren gefleeren hadden, behaagde het de Peinfes, die tur ege befchermfter geworden was, kun rt ver. maak der Muzyk te geeven, door. bere (lavinnen uitgevoerd. Ny- man werd met Boers overdekt , ging voor eene Vreemde , door de Prinfes genoodigd om op de luit te fpeelen, ’t geen hy op cent dierbevalligfte erte deedt, Naa een pragtige avondsmaaltyd , verzogt de Printes aan Zeineb eenige tedere airtjes te zingen „die zy, in baxe droefgeestige uuren , ’t verlies van haaren dierbaaren Narman be treurende , dikmaals herhaald hadt. Hy paarde zyn luie met de ften zyner Begmlade. Dit voerden zy zo wonder gelukkig uit , dat btt hoegstverrukkend. voorkwam , zelfs voor de zodanigen, die ge wisten welk een vermaak deeze twee gevoelden, door zo gelukkig gene vereeniging hunner bekwaamheden. - Zefnebs zoete zang werd gehoord buiten het vertrek van de Prin Ms. De Caliph‘, zo als by onder de venfters heen wandelde, hoorde de zengtoonen , die altoos zyn hant vermeesterden, Hi Qadr binnen, en beftrafte zyne Zuster, op eene vriendelyke erg, Om dat zy vermaaken nam in baar vertrek, waar aan zy hem gen deel vergunde. | | De weldasdige Ahaza omhelsde deeze gelegenheid om ‘er wee gelakkig te maaken, en in den Voest eerde drift te geneezen, de voor hem ongelukkig zou hebben kunnen weezen, Zy ontving den: Caliph met al den eerbied ran den Oppervarst verfehuldigd , en al de tederheid waar mede zy hem als haaren Broeder beminde. Zy fehonk hem de lekkerfte drenken ‘in, en deedt haare Vrouwen eeni. ge lugtige dausfen ‚te zyner vermaakinge en om hem in een goede bde te brengen, doen. Toen ftelde zy hem eene verandering vat vermaaken voor, en liet haare Vrouwen verfcheide vertellingen docs, waar in zy zich wonder kweeten: en daar de Vorst vermaak vond in deeze vernuftige vertellingen, nam Abaza baare bet waar onl ‘er ook een by te voegen. E d dä ` „ Gensdigfte Heer, fprak zy, ik zal u eene Gefchiedenis emt ` den, welker uitkomst de Menschiykheid en de Liefde even zeef kwetst. Een ryke Koopman van Agra hadt een Zoon, dien by bedoelde gelukkig te maaken 5 hy koos voor: hem eene Vrouwe, die hy dagt zyus Zoons waardig te weezen ; en de overcenftemmiog van de twee fouge Getieven biliykton ’s Vaders keuze. Zy zoude ale drië een befdendig geluk: gezoosen hebben, indien ean Yi Ai l. d OVER DE LIEFDE ZEGEPRAALENDE, 231 Vizier,die op niets anders bedegt was dan om de lusten zyns Mees- ters te voldoen, en hem in den fchoot der weelde te doen flasa- pen, de Bruid niet weggenoomen hadt van haaren Schoonvader en Minnaar, om haar den Swken ter Slaavinne te fchenken. De Vorst, mr bezit van zo ‘dierbaar eene Schoonheid geraakt, verliefde ter- flond op dezeive, doch by ken op geenerlei wyze haare wederlief- de verwerven. Zyn (laavinne kwynde in zyne armen, eu beween- de feeds den Egtgenoot dien zy verloeren hadt; met de koele onverfchiligheid ` alle liefdebefooningen verfimaadende. Eindelyk vond; hear trouwe Egtgevoot middel, em in de gevangevisfe van pe Halevriggdin te geraaken, (want voor de liefde is niets onmo- gelyk.) by genoot ber geluk van haar te zien en haar te hooren, san wie hy zyn leeven hadt opgeofferd: wanneer de minneyverige Syl- tan hen beide verreschte. Zyn geboonde magt en verfimaadde liefde onftooken zyne woede, Hy wilde geene verdeediging hooren , en de een senziende voar eene trouwlooze Slaavin en de andere voor een roekipos fchender van zyn Harem, toog hy ponjaard uit, en offerde ze beiden asn zyne wraake op.” —— Jk beken, geng- digte Heer, dat heg ongeluk deezer twee onfchuldige Slagtaffers my altoos heeft doen begeven, en ik kan niet gelooven, dat de magt vay een Sultan boven die yan de Liefde en het Huwelyk gaat. - Numan en Zeineb ton uiserften antkeld, wierpen zieh beevegde vaos de voeten van den.Caliph neder, die, aangemoedigd door de onyeta Wagte loffpraaken zyner Zuster, op niets anders bedagt was dan onf der zodanigen te bekroonen, die de Wetten: van het Qaszen vor den dood verwegsca. Hy liet ze van hem gaan met veele gp groeie ge- fthenken begiftigd , en beval hun niets aders dan elkander bedendig te beminnen; welle bovet zalle de volgende dagan huus legvens yol- bragten, — De Geneesheer, die hier zo wonder wel geflaagd Was, ging , door ‘t geheele Land, zo wel, ja meer, voor den Genees- heer der Zielen als der Lichaamen, WAAR- de te perdienen, door de getrouwheid, den moed, en de deugd nnen enten A aem nt WAARNEEMINGEN omtrent de LUGTS-GESTELDHEID, WEDER en WIND, te AMSTELDAi, in Maart 1771. poor ANTONIUS WILHELMUS SCHAAF, Med. Dog, Barometer. | Therm. ‚ Winds Streek, Weder, D.s morg. °smidd. "oo, mo.miav. Smorg'smidd. ‘sao, |Gefeldb, (eg, 11 (29. to |29. 9 j E 2 o E Ge E, dz E Säl-Slbrläläsl-— IN o |— [Bee — dl ken “l ëblälglagl——— IN o | — sij 5 |— ENEE N OU |— ja Jess zB 34 — gil 2} 30 36134 N t WIN t WIN t WiSneeuw, ken äs ZE 4 30/3331 N ONON O Gja A. ` Jesse 44 — st 32/4033 |Z VW Z Z € — 6 — 65 32/37/30 |N ON OIN O |= Held. mas Em 852913327 jm N Wom Jonn pc it ad al uebia 41|38 — | W | W [Hel Wok. Täkt — 11 — 7 |33|4439| Z | Z |Z ok Reg 13 == 6} — 6 445747 — |— |Z W Den éd I14— 7 — 7 — D 45/5846 [am IN O Weider. ISj 4 Fe 5} — 8 An42A1 N O IN WIN W Bee Mis. Im 9 [me 94—10 (4314643 W | W INW Wol, Held, 17- —11$30. o 30. 1 38/4138 N O N ON O |Ber. SE ac Aa S en eA DRB l 29113137 |42l43 | W W IN W |= — 21/29. TO |29.10} 30. o% 49|4234 N W| N IN O eg Hed. =— ff 29. 9 |31|37|31 N O IN O | [Helder Sn. 8 |— 8 — 8+30|36 30| NIN t ON t OlBuijg — — 9 |— 9 |— Bënslsass NM 0 ON O |— sj szi Ela ONON of aen 7 Kn 7 5 AID We WIN tW) N Ien Fe Lok —11 31/34/30) O IN O IN O Ben Hed wg LEE [27/3429 | O O Helde, 30. Í — 1 (29/38/34 N O IN,O IN O Jm Vog Zim 1 Je 2 ro 3 136139137 — een \—- Ber. Sa H e Barometer d. 30. 9 } ` ech Barometer d. 29. ak middelb.d, 29» SA Hoogfte Thermometer gr. 58 Laagte Thermometer gr. 24 middelb, gr. 41 D MEN G ELWER K} TOT FRAAYË LETTEREN, KONSTÉN EN WEËTENSCHAPPEN BETREKKRELYK. ; ` a | DE CHRISTLYKE“ GÓDSDIENST , REEDS GAN DEN AANVANG DER VERKONDISINGE AF, OP DEN TOETS DER SPOT» ` TERNYE BN VAN HET BELACHLYKE GESTELD.“ <-t | ©- … (Uit bet Engelsch.) ` K ftem den Lord snartssury volkomen toe, dat de Vry- heid van onderzoek in ’t ftuk vari dén Godsdienst moet- aangemoedigd en te werke gelteld wòrdeñ; dat we otis tot dusdanige nafpeurimgen behooren te: verledigen , wänheer wy het best in onzen fchik zyn , en dat, gelyk hy het nit- drukt, — een goed Humeur de beste grondflag van Gods- Gut en waaren Godsdienst uitmaake.”. Dan ik twyfel zeer aan de bondigheid'z$tis voorflags y om Vernuft, Spotterny; phet Belachlyké voor een’ toets van °t Waar gewigt der kken tot den 'Gođsdienst behoorende- Aan te neemeny naardemaal ’er , volgens de eigene bėkentersfe zyner' Lard= chappe , iets rechts’ en «verkeerds „ waat en vâlsch ‘im Vernuft en Geestigheîd gevonden wordt „en het Belachiyke tot gepaste en ongepaste onderwerpen kan gebragt wot- den, hebbe men déeze“derst by- zekere änderé-tepöfiriaat af te.pasfen , eer Den ze konne gebrilikén og er ander dins gen by af te meeten. My dunkt; der het onderwerp; waàp omtrent men het: Belacblsjke wil gebrutkem, wel onderzògt en verftaan , en’ het - Belacbiyke näxuwkèurig omfchreeven behoort te worde, vdor dat. meidrégtinaatie konne: oor deelen over de. eigènaartigheid: der: toefisfinge. Zonder zulks kan ik niet Zen „hoe wy. daar im meer kuiken tod) Íchryven, dan dät éd ‘er ons, gie if voor bý- gaan, met de vermaaken en: grimlacheri, geën-grootgevaarhloependt om er door bedroogert of verraaden te wòrdèns ? "728 IK weet zeer wet; ‘dat. lyke vertooningen van Beerenbuiden en Pektonnen te voegen Si de aanftootlyke wreedheden, welke de gefchiedenis des enschdoms ontluisteren, en boosaartig aangedaan were den aan perfooneu , die „ volgens eene volkomene overtui- ging huns verftands, het Euângelie belydende, ftandvas de wreedfte pynigingen uitftonden „om cop meer te geho zaamen dan de Menichen , en door hun vertrouwen op de beloften ‚ van GOD. door CHRISTUS hun gedaan , der Mensch- ke patpure eere aan deeden, Ik merk hier alleen aan , dat wy in deeze woorden een blyk hebben van de eigenaartige werkingen van het Belachlyke, een blyk genoegzaam om ons te waarfchouwen , dat wy de fchitteringen daar van niet enbezogt vor voldoende moeten aanneemen. Zyn Lordfchap verklaart nooit vernomen te hebben, dat de oude Heidenen zich immer bedienden van de aartige hane _ delwyze om met Poppenfpellen den Christlyken Godsdienst te keer te gaan. Maar is het een uitgemaakt Dok onder de Oudheidkundigen , det de Ouden eenige dusdanige- Spelen hadden? Misíchieu heeft het vernuft van laatere Eeuwen de eere. der uitvindinge van dit Meesterftuk des vernufts. Maar cens gefteld ayude, dat de boertende Marionetten van die oudheid zyn , is ’tdan vreemd , dat zyn ;Lordfchap geen bunner aartigheden tegen de Christenheid, te werk gefteld, by de Gefchiedboekers , of andere Schryvers van dien tyd, welke onze dagen bereikt hebben , vindt aangetekend ? Ver EE di . bee - (©) Lester Concerning Entbufiasm, SeG. UL op DEN TOETS GESTELD. 235 beeldt Lord sesarTtsmury ich dat, de oude Heidenen ‘er niet op bedagt waren, om zich te bedieuen van dusdanige ‚belachiyke ten toon (tellingen , als men toen in gebruik hadt , om de Christenen tegen te gaan? — Ik geloof dat veelen der Hoogagteren en Vetwonderaaren van de Schriften synet Lordíchappe, begrypen dat hy daar door wil te verftaan geeven, ‘tgeen zy op ’t gezag zyner geleerdheid vertrou- wende aaancemen , dat dit met de daad zich zo toegedraae gen hebbes terwyl zy verder op zyn oordeel zich verlaa- tende, even vast gelooven, dat, indien men het Befpotlyke naar eisch „te werk gefteld hadt , zulks waarfchynlyk kragt- daadig zou gediend hebben om de Christenheid , in den eera ften opgang, te (tuiten: welke ongelukkige mis(lag zy zeer bejammeren. Laaten wy dit (luk wat dieper inzien, wat breeder overweegen. | , | tIs bekend dat de Romeinen, zo wel als de Grieken, de Schonwburgsverümaaklykheden tot een vry hoogen trap van volkomenheid hadden opgevoerd , dat men ‘er zeer onbe. fchroomd gebruik van maakte, om iets belachlyk voor tè ftellen; als mede dat het Volk “er zeer op verflingerd was ‚ inzonderheid op dien tyd, wanneer Keizer nero zelve het Tooneel met zyne eigene {naakeryen vereerde. ’%tIs waar wy hebben fchraalen voorraad van ftoffe om de Gefchieden nis van de geestigheid en het vernuft der Room/cbe Schouw burgen „ten dien dage, op te ftellen ; doch is het waarfchyn= lyk, dat de Christenen, dewy! zy de voorwerpen waren van s Volks bitteren haat, en 'sKeigers bloedgierige woe» de, geheel de befpotdug der Tooneelfpeelderen , en der bee lachlyke Pantorsinen, die mogelyk niet voor de zo geliefde Mariovetten zyner Lotdfchappe, in aartigheid , behoefden te wyken , zouden misgeloopen weezen? Daar NERO hun ' in Beerenbuiden kleedde, om tot "e Volks vermaak den Hon- den voorgeworpen te worden, of in Pektonnen fak, om de Stad ’s nagts te verlichten , kan men dan twyfelen of Ter wel iets verzuimd werd tr geen kon dienen om hen belach= lykafte beelden, om het gemeen te verlustigen en den Keir ærin de hand te werken? Neen, waarlyk , de fraaije ver- nuften en Tooneelfpeelders verftaan hun werk beter, en bedienen. zich van de hterfchende geestneiging des Volks en van het Hof. - | i Dan katen wy-de orde der tyden en der gebeurtenisferin’t 00g houden , iti zo verre de befcheiden , die tot ons geko- men Zyn , ons kunnen dienen, ` . Het werk der: bediening gan Jesus was bepaald tot de a Joo- 236 DE CHRISTLYKE GODSDIENST JOODEN $ Omtrent welk: Volk de meergemelde Schryver aanmerkt, dat , zy natuurlyk droefgeestig van aart wa- ren, en maar weinig boert in eenig. ding verftonden, en boven al dien niet konden dulden , omtrent Godsdienfti ge begrippen en leerftellingen, Den Godsdienst zagen zy aan met een Duurch gezigt, en hangen was het eenigst hulpmiddel, Ir geen zy wisten tegen de Verkondigers te- ner nieuwe Openbaaringe. Het hoofdbewys was Kruis bem, Kruis bem. Doch hadden zy, met atie hunne boos aartigheid , tegen onzen Zaligmaker en vervolgens tegen zyne Apostels, er flegts op bedagt geweest om te zynet veragtiug zulke Marionette Speien te vertoonen, als de Pausgezinden nog heden ten dage, te zyner eere, doen, zy zouden, myns bedunkens , onzen Godsdienst meer kwaads gedaan hebben - dan nu door alle hunne ftrenge en wreede behandelingen (*). Maar ‚fchoon de Jooden maar weinig Boert verftonden, hebben zy misíchien geen afkeer gehad van dien te gebrui. ken, tegen perfoonen van welken zy eenen afkeer bad- den, en dezelve hun te ‘pasfe kwam. — Ja, zal mer mogelyk hier op in °t midden brengen , dan zal het van ` die. groove en lompe fpotterny geweest zyn; want € awas in dat geheele Volk geen greintje van: aartigen en fya Spottenden geest. Dit is meer dan wy weeten, en men zegt met rede , male dicitur , quod in. multos : Nogthans weeten wy , door ondervinding „ dat de lompfíte ott nyen zo diepen indruk maaken, op de gemoederen van 't Gemeen, en zo duurzaame uitwerkzeis voortbrengen, als de uitgekipt{te. Bon Mots. op de hoogvliegendfte Geesten. Dat de Fooden zulk foort van Spotterny , als zy bekwaam waren af te geeven, tegen jesus te werk Melden, en wel -by eenige gelegenheden, die eene zeer fterke geneigdheid tot fpatten aanduiden, zullen, geng bedunkens , de vol- gende voorbeelden, door de Euangelisten opgetekend, mid- dagklaar. uitwyzen; terwyl wy tevens hier. in aanmerkia- ge mogen neemen, dat die Schryvers juist.alles, wàt van dien aart jesus ontmoette, niet hebben te hoek geflaagen. Wanneer jesus kwam om het Dogtertje vàn jAIRUS OP te wekken , weinig tyd naa dat hy het werk zyner De dieninge hadt aangevangen, en tot de pvpers en de woe Jende fchaare gezegd hadt, Vertrekt, want bet Dogterije Ar niet dood; maar flaapt, verhaalt ons de Euangelist Mar: ‚ THEU (© Letter Concerning Eatbufiasm, Se, UI, op DEN TOETS GESTEED. os meus dat zy bém belachten (*). Het lachen by dusdanig eene gelegenheid zou iemand ligt doen denken, dat de Fosden veel ett een fpotziek dan droefgeestig Volk waren, Ten anderen, Logn ouRrsTUS over een zeer ernftig en gewigtig onderwerp gefproöken hadt, de onvergiydelyke. Boodzaaklykheid naamlyk van de eenvoudigheid ir begin- zels en de ‘opregtheid’‘in gedrag, varheeven boven wee reldfche aanlobzels„ om iemand waarlyk: Godsdienftig , ep _ éen voorwerp van: de Godlyke gunfte te doen ‘zyn, zegt. 2 LUKAS d ga de Pharifeen ; die geldgierig waren, bem bee im ten ° ` ' l t’ -> ` Toen ALS Werk der bedieninge van jesus ten einde liepen het Volk in hunne begrippen wegens zyn Per- foon, verdeeld was , leezen wy, by JOANNES, dat veelen bunner zeiden. Hy. beeft den: Duiwel- ep tr uitzinnig, wat boort gy bem (4). Hoe dikmaals fchelden zy fchimpende' den Zaliger voor een Galileer ‚en Samaritaan, een die den Duivel badt of bezeten was. ` d De bygebragte gevallen toonen onloocttenbaar , dat Hane’ gen het eenigtte middel niet was, °t welk de Fooden Ken, den tegen de zodanigen , die eene nieuwe Openbaaring aankondigden. Zy maakten wel yverig gebruik van Ichelde en fchimp-naamen, verguizingen , en uitjouwend lachen s zo dikmaals zy zulks dienftig keurden, om de kragt der redelyke bewyzen te verzwakken, en de indrukken van. vermeesterende “overtuiging uit te wisfen: zy behoefden in dien flinkfchen handel voor geen befchaafder Volken te wyken. N NE ° „Jesus hadt van zich zelven voorfpeld dat by zou befpot „ fmaadlyk gebandeld , of befpoogen worden ($); de uitkomst heeft dit bewaarheid: want wanneer hy door den Aardse priester en de Ouderlingen als des doods fcbuldig , was vere oordeeld, leezen. wy, dat de Mannen, die jesus hielden, ` bem befpotten en met vuisten floegen; en als zy bem overdekt badden , floegen zy bem op ’t aangezigt, en vraagden bem zeggende , propbeteert ons, CHRISTUS, wie is 't die u geflaan gen beeft($S)? Zeker de voornaamfte Spot{pel- vertoonder kon zich niet onbefchofter en fchimpender ‘aanftellen , dan deeze Foodfche Knegten. , Toen Su aruos den gevangen JESUS na HERODES zondt „ Es | en’ d Mattb. IX. 24. (+) Luk. XVI. 14. (H) Joann. X. 20. A) Luk, XVIIL.-32. (S$) March, XXVI.. 67. Luk, XXII- 63. 53 E: $38 DE, CHRISTEYKE GODSDIENST en de nieuwsgierigheid van dien Viervosst om e wone derwerk van CHRISTUS te zien, geene voldoening kreeg, deedt by , gelyk Lukas aantekent, hem met zm Keyes lieden befpot bebbende een blinkend kleed aan, en zondt bem weder tot PILATUS CL, En het vervolg der Gefchiedenise fe wyst uit, dat dit bedryf den Viervorst in een zeer goed humeur bragt; deel daar daor eene vyandíchap, tusfchen hem en den Landvoogd, terftondt ophieldt. Wanneer jesus, dusstoegefteld, te rug geleid was n2 Stadhouders regtbank „en Pu.ATus zich badt laaten overe haalen, door der Fooden hoofdbewys, Kruis bem, Kruis beu, vinden wy, det gelyk des Hoogepriesters Dienst- koegten zyne Propheti(che waardigheid en eifchen op het Mesfiasfchap befpot hadden,zo ook de Krygsknegten des Laudvoogds zyne Koninglyke waardigheid ter verguizinge ftelden. Toen namen y zegt MATTHEUS. de Krygsknegten des Stadhouders jesus eet zich in bet Regtbuis, en verga- derden over bem de gantfche bende , en als zy bem ontleedt hadden , deeden zy bem eenen purperen mantel om, en eene kroone van doornen gevlogten bebbende, zetten zy die op. zyn hoofd, en een rieiftok in zyn rechte kend, ep vallende op bun- na Leien voor bem,befpatteden zy bem , zeggende weest gegroet gy Koning der Jooden, En op bem ge/poogen bebbende namen zy den rietftok en floegen op zyn hoofd. Boen zy bem be- ot hadden, deeden zy hem den mantel af „ en deeden bem zyne klacderen. aan , en leidden bem. beenen om te Kruizie n (t). . EE Als ik deeze bejegeningen jesus, in het Hof des Hooe gepriestars, van HERODES CH PILATUS , aangedaan , leeze, komt het my zeer aanmerkelyk voor, dat zy in de daad omtrent den Infteller van onzen Godsdienst gepleegd heb- ben, ’t geen Lord SHAFTSBURY denkt, das ; indien de Joo- den het gedaan hadden, zy onzen Godsdienst meer na- deels zouden toegebragt hebben, dan doos alle de firen- ge middelen van bun aangewend; te wecten, hadden. zy t maar "nt hoofd gekreegen om zulke Marionetten, ter befchimping van onzen Zaligmaaker te vertoonen, als ten deezen dage de Pausgezinden, te zyner eere, doen. —— ‚ Weezenlyke Marionetten hadden zeker de Pooden. niet ; want ter oorzaake huns uiterften afkaers van alleslei beel- den in dien tyd, zou de grootfte Marionetfpeelder onder hun D (*) uk, XXIL 11. ÇE) Mark, SEIL an, OP DEN TOETS GESTBLDe 239 = van Dot en verfmaading , als de geestigíte en bitterfte vyanden konden wenfchen. d 3 bragten indien gy de ing der: Yesden zyt, zo verios u zelven. Ja zelf a der eege Lef die nevens CHRISTUS de Kruls. Gre leedt , lasterde bem, zeggende: Indien gy de Cbristus 298 , derlos u zelven en ons (t). Zeker nimmer vertoonde zich; by dusdanig eene gelegenheid, de geest van fmazd en belaching zo fterk, zo algemeen, zo buitenfpoorigs Allen vielen zy aan op zyn Mesfiasfchap; dat beginzel waar op zyne teer gansch en al rustte. Is dan de (op terny weezenlyk een zo vreeslyke vyand als zyn Lord. fchap wil, zuik een vloed van Spotredenen moest dert naam van jesus en het Zuangelie geheel vernietigd en in eene eeuwige vergetelnis gedompeld hebben; nooit im- mer kou de Spotterny onbedwongener, nooit in voordee- lger omftandigheden werken, dan wanneer Volks overhe- en C°) Math, XXVI 3%. vi Ct) Luk, XRIM, 36 39- | 4 240 = DE CHRISTLYKE GODSDIENST den en Priesters , het: gemeene -Volk en de Krygslieden en ook een Geftrafte zamenfpanden om JESUS ,. aan het vloekhout hangende, met fchimp- en fmaadredenen te o verlaaden. o r , 2 , Doch het (chent de Schimplust heeft het hart nog niet -genoeg opgehaald; laaten wy zien hoe ze ‘doldriftig voort- flaat. Reeds hebben wy aangemerkt: hoe de Overpriesters en. Ouderlingen , onder meer andere Schimpredenen , ge- zegd: hadden. Hy beeft op cop vertrouwt ,.dat die bem nu werlasfe-indien by bem awel. wil. Dit zeggen , fchoon zy zulks mogelyk niet bedoelden, was eene bykans woord- Jyke- aanhaaling: van ‘het 8 vers des XXH P/alms. ` JESUS, deeze woorden gehoord hebbende; neemt die gelegenheid saar y om het:begin.van dien PJalm woor allen oor uit te fpreaken; by:roept Elis. Eli, lema-/abachtbani? dit is, erg, -GOD 3: MY.GOD,: Daarom bebt.ey my oerlaaten (*), waarfchynlyk met oogmerk om die wét- en. fchriftgeleere den, de andere byzonderheden , in diën Pfalm begreepen, An. de gedagtenis te brêngensten einde. zy. mogten opmer- ken , hoe zy met:hun:Volk, tem dien tyde, bezig. waren om. veele uitdrukiyke en merk waardige :voorzeggingen , in dat Prophetisch (tuk begreepen „de ‚vervulling.te doen be. komen 5 en gevolgiyk , dat ter wich. toensveelvuldige ge- tuigenisfen van zyn Mesfiäsfchap:opdaeden. «: ‚_ Eenigen , nogthans , der lugthartige\ geesten daar by:ftaan- de vielen op het woerd Eli, eniwerdràaifen °t zelve in gen (potreden : en. zontmigèn;. van .dia:daar flenden zulks boorende ; zeiden , deeze roept Lias; «en terfend een wan bun doeloopende nam een fpongee ; en dte:ner. edik gevuld bebbende, fiak ze op een’ rietfhok en gaf bem te drinken; ondertusfchen liet men niet af van voort te vaaren mat dien laffen boert; anderen zeiden boud op laat ons zien of suras komt om bem te verlosfen(}). Wie kan zeggen.hqe ver deeze onmensche te fchimpzugt met den elepndigega zou voortgehold heb- ben, was dezelve niet geftuit geworden „door eenige ak len ernst verwekkende antzaglyke geheurtenisfen , die daar op volgden; als de drie uurige bovennatuurlyke duister- “nis, en eene vreeslyke aardbeeving:, door welke de (een, rotfen fcheurden. Ks . Dit alles wyst uit hoe men gansch ten onregte beweert, dat opze heilige Godsdienst, by den aanvange der ver . Olle (*) Matth, XXVIL 46.. Cf) Marth. SR, 474 ` EN A aen FOECS GESTELD. ` 242 @ ckondiżinge:y:'en:eerfte oprigtinge in de Wereld, niet op n toets „der Spotrernyes.gebragt is. De gebeurtenisfen ` desfpreeken ‚het. Jesus werd met alte fpotternye die de oden kayden verzinnen „-aangevogten, lang voor dat zy riepen; Kryib bem ‚Kruis beni; fmaad en fchimp volgden, zo veel wyvút-de:enkêle: gevallen ‘door de Euangelisten aangetekend’ ktnäen opmiaaken, hem, waarfchynlyk , den _ gebeelen.-tyd- zyner omwandelinge : en, eindelyk, ftelden zy alles wat de fchampere Spotterny en kwaadaartigheid kon verzinnen „te werk , op een alfergewigtigst tydftip. voor onzen Godsdienst, te weeten, wanneer de Infteller van den zelven’ den fchandelykften dood leedt , wanneer alle zyne Vyanden zegepraalden ,. en alle gene Vrienden wanhoopten. Voorwaar hadt. bet. Belachlyke ten toon Dellen. die kragt , welke. Lord SHAFTSBURY daar aan toe- fcbryft , de Wereld zou niets meer van CHRISTUS noch vin deh Christiyken Godidienst. gehoord hebbch. Laaten. wy vervolgens zien. welke bejegeningen van dere gelyken aart de Apostels van jesus, naa zyn. heenen , gaan moeste. verdraageu. Hun Meester hadt: hun reeds ge- leeraard hae. zy. foortgelyke: ontmoetingen te wagten hade den; zeggende„de Discipek is, niet boven den: Meester, noch de Diemtédegt beven zyn. Heen. Gen den. Discipel genoeg, dat by ‘aberde-gesyk zyn. Meester en de Dienstknegt gelyk zyn Heer; :Andien ag. den. Heer:derrbraizes Beebzebul bebben ges erte, bag speel: Ze meer zyne huisgenooten (*)?:Zo ras de Apostels; Aiden Hooge'-de mage ontwangen hadden, om het Buarigelie re: erkondigen en. voort te planten „en door de gaven vanden Heiligen Geest, ‚op-den eerstvolgenden. Pinxterdag.,. waren. in Daat gefteld , om zich in vreemde taalemte doer hooren ; ftondert de Vreemdelingen uit vere. _ Scheide: Volken die zich.taen:te Feryjalem onthielden , get, baasd ep. germmmierd „ zeggende -tt elkander , ziet em niet. alle dein dief fprecken Galileers?. en horen. wy cen ie- gelyk in zyn eigene taale de groote werken cops Jpreeken? mabr-anderen ;vwlAarfehyalpit burgers van: Jervfdlen of ine woonders:.van Judea, die alleen. hunne Moederfpraake ver- londen; zeiden. fpottende „zy. zyn vol zoeten dër (t).. Men mag. vrylyk veronderftellen 5 dewyl de ftukken zelve: H het uitwyzen , ‘dat de voortreflyke Leeringen-.der Aposte- len en hun. onbsrispelyk leeven „ gelyk.ook dat.der eerste ` be- OO) Mattb. X. 24; 25e (t) Handel IL Kéi vee ` ` S5 TT DE. CHRISTLYKS. oopsmendt bekeerderf, gepaard met de zigthaare merktekens, diè uit, weezen dat GODS hand met hun was, in de menigte de geneezende.wonderdaaden door hun ES, veroo ten dat het .beter en redelyker gedeelte des Volks hun e bied en ontzag toedroege , 't welk kragtdaadig diende om de onbefchaftheid van het losbandiger gedeelte te beteu den. Daarenboven betoonden zy altoos onder het drukken beproevingen , Gene grootmoedigheid, gefchikt om bunu te verheffen boven alle {potterny, en kragtlooze befchimping, Geen wonder , defhalven , dat wy, in hunne fchriften , weinig gewag gemaakt vinden van zulke weinig bedmidende ' tegenkantingení maar wy tteffen de verhaalen dan van veel zwaarder verdrukkingen , vermengd met en verbitterd door evoegde verazting en Ímaad , en dat dit het-geval was, niet alleen van de Apostelen, maar van de Christenen in 't algemeen. `, Ds En Wat de Apostels betreft, de Heilige pauLus befchryft , welk sene bejegening zy in de wereld ontmoetten ‚en wat hy des moest uitftaan „en hoe be ber verdroeg y op de vol- gende wyze 2: wast ik agt dat.c oD ons , die de laatfle Apos. teis zjn; Gen Zomm beeft :gefteld als ro den dood Gereueezenz zinfpeelende op de gewoonte „om de misdaadigers, die tot de ‘deodftraffe veroordeeld waren , aan allerlei fimaad en fchimp bloot te (tellen , welke het der boosaartigheid gelus- te han aaù te doen? gelyk wy dit reeds zagen in. het geval Van CHRISTUS ; want , dus vervolgt hy, wy zyn een febouw- fpei gewoonden asllik- se Engeln A Menftben. Tet ap deezen, tegenwoordigen t wy bonger, en iyden wy dorst Te zyn naakt en worden eco | a én bebe ben geen waste woonplaatfe , en arbeiden werkende met:onze eige banden : wy worden: gefebokien en: wy zegmen , wy nurdin vervolgd en wy wverdraagen : wy worden gelasterd en wy bide dens wy zyn geworden, dat wil zeggen , wy werden behan- deld, ak mangel der wereld on aller affthrapaet- tot nu Boe Cie E , P | Wat de e van den Gett Godsdienst: aanbe- langt , over‘ hún lot, ten’ deezen gte , WOgen-wy OdT- deelen‘uit het geen de Apostel san de Geloowige Hebveen- wen Schryft.…… Doch gedenkt der ooortge' dagen, in de welke, nas das gy verlicht geweest zijt, gy veel foryd des bydens bebt verdraagen. : Ten decke als er door de fimaadheden on oerdrak- a. ` D fe C) -1 Corinth. IN, gx AZo. ` ‘OP DEN TOETS GE6TELD, 243 kingen sen Gene geworden at, (Ssargchopeter , gelyk Perioonen die, tot ’s Volks vermaakinge , op fchouwplaat- worden; misfchien duidt dit woord aan, dat zy dus voorgefteld ‚ent ten minften afgebeeld wierden door hunne befpotters in de belachlykfte gedaanten ; althans duidt het zeker aan eene zeer openbaare begekking en vere guizend fmaaden); en ten deele-als gy gemeen/cbap gebad bebt smet de geenen die alzo gebandeid wierden (*). Te deezer oorzaake „ oordeelden de Apostels het noodzaaklyk dikwyis de nieuw bekeerden te vermaanen, om zich niet te laaten ffchrikken „ door de fmaadheden en lasteringen , die de Ongsloovigen tegen hun afgaven. Dus vermaant PAULUS - de eeuwen, in de verfen volgende op de ftraks aangee toogene. En Apostel perruê (chryft, maar indien gy ook iydt , om der geregtigbdeids wille , zo zyt gy zalig , en vreest nist uit vreeze van bun „noch wordt niet onêroerd;maar beiligs cop den Heere ip uwe barten, en weest altoos Bereid tot ver- inge aan een iegelyk, die u reken/tbap afeischt van de boope die in u is, met zagtmeoedigbeid en vreeze, En bebt eene gordo confciensie, op dat in °t geen zy kwaalyk van u fpreeken als vas. kwomaddeegders , zy betbaa mogen worden , die uwen goeden awandel in CHRISTUS lasteren : want bet is beter dat gy weldoende (indien bet de wille cons'wil,) lydt dan kwaads doende (t). —= En wederom, Jndien gy gefinaadigt wordt om den naam Van CHRISTUS 20 2E ET > want de geest der beeslykbeid en de geest GODS rust op u; wat bun aat „ by words «oel gelasterd; maar wat u aangaat, by wordt vere beeriykt; doch das niemand van u lyde als een kwaaddoender , of dief , of als een die zich met eens anders doen bemoeit ; maar indien lemand lydt als een Christen , die febaame zich niet ; maar verbeeriyke com in deezen deele ($). De Apostels zyn ook zeer zorgvuldig in de Christgeloourgen te waarfchuwen, om alles te vermyden, °t welk den Ongeloovigen gelegenheid ` zou kunnèn geeven, om hun of hunne belydenis te laste- ren. PauLus geeft omtrent de aanftelling van de Dienaa- ren der Kerke deezen raad, Geen nieuwiing te neemen, ap dat byy nied opgeblaazen worde en in °’? oordeel des duivels vale le, by moet ook een goed getuigenisfe bebben van de geenen die buiten zyn , op das by niet valle in fmaadbeid „ en mi CG) Hebr. X. 3a ‚33e CÌ) 1Pes. TIL 14 „enz, CS) 1Pes, IV, LA ` 244 DE CHRISTLYKE GODSDIENST Prik des Duivels, of des Befchuldigers , Zagaha (*). Des- gelyks geeft hy aan de Weduwen een voorfchrift, hoe zy zich moeten gedraagen, op dat zy geen oorzaak van lasterin- e aan de wederpartye geewen (t), Ook vordert hy van de ienstknegten , dat zy bunne Heeren-alle eere waardig e op dat de naam Gods en de Leere niet gelasterd worde CL , Veele andere plaatzen, uit de Schriften der Apostelen, zouden wy kunnen bybrengen , ten blyke „dat de Ongeloo- vigen zich geënzins onthielden van den Christlyken Godse dienst, en de Belyders van denzelven met fpatterny, jok en belaching..te befpringen „ en met. één:woard aan te vallen , onder alle. gedaanten van begekkende ten toon- Stelling. Om op het zeggen zyner Lordífchappe te zin- fpeelen, bragten zy hun jen .tooneele, opde Bebaagelyker wyze van belachlyk ten toon, Bellen, lang voor-det zy hun in Beerenbuiden eu Pektonnen den volke voorhieldan; en het H A e e M y’ fchynt. niet duister te blyken „ dat zy de erte, wyze niet - hebben. aangewend , vgor dat.zy de kragtlpasheid-der eerst- geroemde ondervonden haddef, e. Wy hebben het hreedvoerigst en.omftandigst verhaal van de bediening en prediking vaa den ‘Heiligen PAULUS, eù het grootst gedeelte zyner Brieven je An het. Nieuwe Testament, begreepen. ` Laaten wy , dieshalven „het oog vestigen op eenige ontmoetingen hen wedervaaren, als een Fchets.van de.wyze waar op het Euangelie, en de Prediker van °t zelve. bejegend werden door de Opgelaovigen. Bee halvén geesfelingen , banden , gevangenisfen , :{teenigingen en de mishandelingen van de heffe des Volks ‚vinden wy, dat de Apostels fterke wederfpraak van kwaaglaartige ton- gen moesten uitftaan. Wanneer te Antiochien en Pifsdien de ongeloovige Jooden zagen; dat de Heidenen in groote me- nigte toevloeiden om hun te hooren, werden zy met nydig- beid vervuld en wederfpraken bet geen van paurus gezegd - werd , wederfpreekende en lasterende (S). Wanneer hy te Co- rintben den Jooden betuigde , dat JESUS de CHRISTUS wat, Kee en lasterden'zy bem (SS). d e Kerklyke overlevering Delt ons Apostel-raugus voor als een Perfoon klein van geftalte, en een gemeen voors komen; hy fpreekt zelve van zekere zwakheden „… welke hy een Jcberpe doorn in °? vleesch noemt y een Engel des Satans, l o; , die (*) 17im. m. 6,7. (DD 1 Tim. V. A KËNN L (OG) Handel. XIII. 45. de zagte behandeling zyner Atbeenjcbe tegenttanderen , dan by den bitteren en kwaadaartigen geest der vervolgende Joden ” ($). Laaten wy zien waar in deeze zagte behan. deling gelegen.was: want hier fehynt zyne Lordfclrap tos te ftam., dat de Apostel en het. Christendom, "tr geen: hy predikte , op de proeve van ’t Belachlyke gefteld ‘wierd , die proeve van :welke hy zo hoog opgeeft. "cr"? Wy vinden aangetekend, dat, terwyl PAVLUS te Atbent wagtte, zyn geest in bem.ontflooken werd, ziende dat de’ Stad 20 zeer. afgodisch was. Hy bandelde-dan in de Synagoge met de Joden. en mes de geenen die Gödsdienflig waren ; e gë de markt alle.dagen met de geeneni.die bim voorkwamen. En. zome migen van de Epicurifche en Stoifcbe -Philo/ópben foreèden met bem , en zommigen' zeiden ; wat wil tog devze Klapper zeggen ? Zeer befchaafd in'de daad doch ‘waar’ in beftaac hier de geestigheid 2-Dezelve fchynt: gelegen in de dubbelzinnigheid van het-woord ereẹpoasyes y door onze :Vertaalers Klapper overgezet: maar de voripfonglyke:betekenis van Keck is Li 2 Chr, XL, eps … Cf). 2 Oor, X. 10. (5) Letter Concerning Entbufiasm, aad- 246 DE CHRISTLYKE GODSDIENST Zaadpikter ; cen naam gegeven aan kleine veragte Vogel. tjes, die de orrelis „op de markten en elders geftrooid, oppikten. Vervolgens werdt dit woord gebezigd om zulke pen aan te duiden, die hun kost wonnen met het be kendmaaken en verfpreiden van vertellingen en andere lax ge bedryven: en, buiten twyfel hadt men hier ook ’t oog om de kleine geftalte en geringe gedaante van PAULUS aar. tig te befchimpen. Aartig (taaltje van Boertery! Ik durf, egter, wel {taande houden, dat dus veragtiyk een fchicp den Apostel niet zwaar gevallen hebbe, —— Maar ande ren zeiden ; by Jclrynt een verkondiger te zyn van vreemde Go den; om dat by bun jesus en de OPSTANDING verkondigde. Zy dagten dat jesus de naam was van eenigen nieuws God , en Anastafis , dat is. de Opftanding „ die van eene nieuwe Godin, van welker Godlykheid paurus hun zogt te overtuigen én te onderwyzen in den dienst daar aan ver- fchuldigd. Deezen namen PAULUS en bragten bem op de plaats genaamd Areopagus „bet baoge gerdgtsbof te Atbene , aan welks oordeel alle zaaken, tot den Godsdienst behoorende , on- derworpen waren. Volgens de wetten der Atbenienferen , was het invoeren van nieuwe Goden en Godsdienstplegtig- heden „door de Wet niet goedgekeurd , eene hoofdmisdaad. Paurus ftondt , derhalven , met gewaar zyns leevens voor dit hooge gerigtshof, dat gerigtshof , ’t welk voorheen den grooten SOCRATES over dezelfde befchuldiging , het inv- ren van vreemde Goden , ondervraagd, veroordeeld , en ter dood verweezen hadt. My-dunkt dit kan in geenen deele eene zagte bebandeling heeten. °t Is eene foort van jokkerny alte ernftig om er mede te boerten. Egter nam de Apos- tel zeer voorzigtig en eigenaartig uit het opfchrift eens Al taars aan den Onbekenden God geheiligd , gelegenheid. om hun den Opperften aop , den Schepper en Beftuurder. des Heeb als te prediken ; en vermeldde hun „ dat zy diën cop , dus lang hun onbekend , fchoon onweetende , gediend hadden: en gevolglyk dat de befchuldiging, als of hy nieuwe Go- den, door de Wetten niet g ekeurd , verkondigde , valsch en ongegrond was.. Deeze verdeediging fchynt men, in "tr algemeen , als voldoende aangenomen, en PAULUS op vrye voeten gefteld te hebben s maar toen hy, op ’t einde zyner Redenvoeringe, gefprooken hadt van de Opftanding van jesus uit den dooden , werd. zyn zeggen zeer verfchil lend opgevat van zyne Toehoorders. Eenigen [potten daar mede , anderen , misfchien getroffen door bet voorfte se. ‚ k De, ee e a Ae „OP DEN TOETS CRSTRLD.: 47 deelte zyner Aanfpraake , beloofden, wy witten u. wederom bier van booren CA - ` ` WW Zyn Lordfchap gelooft; dat onze Apostel min voors deels vonde by deeze zagte behandeling zyner 4tbeen/che Tegeoltanderen - dan by den bitteren en kwaadaartigen eest der verwolgende Jeoden. Indien hy hier mede meent, da PAULUS onder hun weinig of geen Aanhangers maake te, is het gansch anders met de zaak geleegen. Terftond naa dat hy in het Gerigtshof zich verdeedigd hadt, en lose gelaten was, leezen wy, dat, niet tegenftaanle de Spot- ternyen van zommigen, eenige Mannen bem aanbingen, one der welken was DIONYSIUS DE AREOPAGITER, (een zyner Regteren , eene Vrouwe met saame DAMARIS , waarfchyne lyk iemand van aanzien, en anderen met dezelve (+). Dit was, myns bedunkens, zo groot een opgang, naar tyds gelegenheid „als hy doorgaans maakte onder de bittere , en kwaadaartig vervolgende Feodén : en het blykt niet , dat hy, uaa den tyd , te Asbene bleef, of immer derwaards weder keerde, e a Verdèr merkt Lord SHAFTSBURY aans ,, dat. wording , niemand by bem geweest is; maar zy allen bem verlaaten bebben., Maar de Heere beeft my bygeftaan, en my bekragtigt; op dat men door my ten vollen zoude verzekerd zyn van de predikinte „ en alle Heidenen dezelve zouden boaren; en ikben wit den muil des leewws verlost (1). Bedoelt zyn Lordfchap met de bygebragte plaats te kennen te geeven, dat aur. us met het prediken van het Euangelie te Rone Weinig opgang maakte; zo merk ik aan dat °s Apostels ei- gen berigt van deeze zaak aan zyne Vrienden ons e@n gansch ander denkbeeld van dit tuk geeft, als wanneer hy aan de Geloovigen te Pbhilippis Wad? Ik wil dat gy weet, Bros- ders, dat bee geen aan my is gefcbiedt meer tot bevorderinge van (*) Handel, XVIL (t) Aldaar. (4) 2Timotb. IV. 16, 17. 248 DE CHRISTLYKE: GODSDIENST van bet Euasigelie gekorgen itz alza dat myne buħdih Ge CHRIS us openbaar geworden zyn in "E gan/cbe Regtbuis , en allen anderen; en dat het meerendeel der. Broeaeren inden Heere door myne banden vertrouwen gekreegen bebbende , woervloediger bet avoord onbevreesd durven fpreeken déi Zodanige plaatzen ais de reeds opgehaalde uitde Schriften zyner Lordfchappe toonen te over hoe het geenzins: veilig is, indien wy niet misleid willen worden „.te vertrouwen op zulke geestige ‘en inneemende Schryvers... "rr" Laaten wy tot de volgende dagen komen. Het is waare Schynlyk , dat de Romeinen „ eenigen tyd den Cbristhyken Godsdienst niet aanmerkten als van den: Foodfcben onderichei- den. En dus de Belyders van denzelven medef®edoelden, in alle de geestigheden en {potternyen , welke zy-zo over- vloedig. op. de Jooden afgaven y: gelyk bekend: is:aan alle die eenige bedreevenheid hebben in de Rormeiscbe en Schimpdichters. —: Wanneer , naderhand, d zenlyke (taat deezer zaake algemeen bekend werd, het der Christenbeid, in geenen deele , aan beftryders onder de fraaije. Geesten, Wysgeeren en bykans. diterlei flag van Schrygers , geduurende: de eérfte drie honderd: jaaren en langer , terwyl ĝe Belyders van jesus naam zich. bloot ge- feld vonden aan het zwaasfte lyden, door de bloedplak- kaaten tegen hun aangekondigd, en aan den bitterften en algemeenften haat van by-en overgeloovige. Afgodendiena:- ren, die geenzins nalieten om alle de rampen, -welke het Ryk, in deeze ongelukkige dagen, troffen „'aan- de Christe- nen toe te fchryven, als die door hunne Godverzaakery en Nieuwigbeden de wraak der Goden verwekt hadden. Staan- de dit tydperk „konden eerzugtige Schryvers geen gereeder en zekerder weg inflaan om de gunst van ’t Hof, en dé toe- juiching des Volks te verwerven, dan dog {maad-en fpot- Tedenen.tegen.de: Christenen af te geeven. ‘Kunnen wy dan nalaaten vast té (ellen, dat het toen geenzins ontbrooken hebbe aan Lieden, die va zulke uitlnkkende. pryzen don- gen? Dr. LARDNER heeft, in gyne. Heiden/sbe Getuigeni:- Jen, op bet opwederleglykst; beweezen dat des geen ge brek wase: EN A : Inzonderheid heeft ceLsus -en Epicurist 4. ih de tweede Eeuwe, de Cbristenbeid dangevallen, ir: een uitgebreid Werk; waar in hy ,. behalven de ftoffe.,. welke zyn eigen vernu . ` Ce Go Philipp. Lasch Et OP DEN TORTS GESTELD. 249 belezenheid , en verkeering hem verfchafte, overvloedig . gebmik maakte van de beuzelagtige vertelzeltjes, en on. gerymde vercieringen , welke hy by de Foeden opzamelde 4 om CHRISTUS, den Cortstlyken Godsdienst; en de Belyders van deazelven , belachlyk en befpotlyk ten toon te Dellen, ` Omtrent denzelfden tyd hebben APULBIUS en LUCIANUS. hun vernuft tegen den Godsdiènst gefpitst. Op een fchim- pend Stukje , aan den laatstgemelden toegefchreeven , maakt de geleerde LARDNER de volgende regtmaatige aanmerking. vw Wy kunnen hier uit afneemen , dat de Christenen en hanne Leere, in ouden tyde, belachtyk::ten toon gefteld werden , door hunne oude Heiden/cbe enden, Het is3 over zulks , een misverftand der tegenwoordige Beftryde- ren van den Christlyken Godsdienst , wanneer zy zich ver- beelden , dat de oude Heidenen niet bedagt geweest zyn om op die wyze dien Godsdienst te beftryden. En dit is het eenig voorbeeld van deezen aart niet, It welk ons is voorgekomen. De Schriften van LUCTANUS leveten er meer uit „en , ongetwyfeld , zvn er eenige van die Schriften verlooren geraakt} daar de Christenen van laatefen tyde ze niet waardig oordeelden bewaard te worden "7, ` Porpryruus heeft zich, in een groot Werk , veel moeite gepeeven om de Heilige Schriften te verfmaaden, en de- zelve af te maalen, als vol valschheden en onbeftaanbaars heden. Noch was hy fpadrzaam in zyne boerteryen tegen CHRIRTUS en de Apostelen. d ` Desgelyks HIeEROCLES, de Overfte, (niet de Wyse geer), heeft , terwyl hy, als Landvoogd ‚de Christenen met de wreedfte vervolgingen plaagde „als Schryver , twee Boes ken opgeftelds „, waar in hy, volgens de aantekening van LACTANTIUS 4 poogde te toonen , dat de Heilige Schriften zich zelve wederfpraken , door de tegenftrydigheden. ; welke men daar in vìndt, en drong aan op zo veêle plaat- Zen, met elkander onbeftaanbaar , dat iemand zou gedagt hebben , dat hy eenigen tyd dien Godsdienst , welke hy nu lasterde , omhelsd bach", Hy zegt van CHRISTUS, dat hy door de Fooden werd uitgebannen, en vervolgens ne- gen honderd mannen verzamelde ; en met. hun op roof uite ging. Hy (taat ook breedvoerig ftit op eene vergelyking Van JEsus cHRISTUS met den bervemdern Tovenaar APOL- LONIUS FYANÆUS , en geeft.aan den ‘laatstgenielden verre den voorrang. dE d aten wy verfcheide gnderënt., die met de pen de Ebris- tenbeid beffreeden , voorby-gaande , komen tot den -Keizer Ve DEEL. MENGELW. NO. 6. T : Jg: $50 DE CHRISTLYUE GODSDIENET Us, wiens. Schriften uitwyzen , hoe hy, zich gelad- tende van de wreedheden door de voorgaande Keizers ter poderdrukking van het Christendom aangewend , af te zien, gereed was alles. te. - Misfchien weníchen zommigen, dat deeze Tegenfchrif- ten bewaard gebleeven waren: en veele der geteerdfte en opregtíte. Voorftanders der Christenbeid weníchen mede, dat alles , wat oudtyds tegen den Christlyken Godsdienst werd . gefchreeven, nag voor handen was; ten vollen overtuigd zynde, uit de voorbeelden dier Schriften ; die onzen tyd bereikt hebben, dat zy aan de zaak der Christenbeid geen nadeel zouden hebben toegebragt ‚by alle opregte en edel- moedige Voorftanders van waarheid en deugd, die alleen Christenen kummen weezens veel eer zouden zy dienen op ons licht te geeven in de gefchiedenis van den voortgang des Christenderss ‚ ER toonen hoe "CC zelve heeft moeten kampen tegen de Veelgodery, en de wereldiyke Magten. Doch van wien zon men, naa de algemeene omhelzing der Cbristhyke Leere, het bewaaren dier Schriften , met rede, wagten ? De Christenen oordeelden ze des bewaarens op. waardig , en althans het niet noodig de moeite te doen om >er Afichriften -van te-maaken, of die voor veél gelds té koopen. Helaas! wy bebbén veel meer rede om ons te beklaagen , -over her verlies van. veel dierbaarder Werken, zo van Christenen als van Heidenen, door verzuim, onge- luk, en het vernielen, des tyda , ons ontrukt. ' De Lord szArTSBURW had eene leevendige verbeel- dingskragt ; doch hy werd, gelyk: dit meer gebeurt „ ‘er zelve zomtyds door bedroogen. Hy bezat een- ryke ader van geestigheid en boettery ; maar hadt ’er een al te groot denkbeeld van. „Het Belachlyke verwekt eene dus voorby- / d gaan- e dÉ a OP DEN. TORTS:CHSTELDs . Ae. 