veld ssennederland 01
118 SIPO UND SD IN NEDERLAND groter schaal, als BdS in Polen; de maatstaven, naar welke hij daar tewerk ging, hebben zijn optre- den in Nederland zeker beïnvloed, zoals ook Rauter later zei.! Was het juist, wat deze voor zijn Nederlandse rechters betoogde, dat hij zelf in de eerste maanden van de Sipo-terreur, van augustus tot november 1944 door zijn militaire bezigheden zo was uitgeschakeld, dat hij geen zeggenschap over zijn BdS had? In deze krasse vorm valt het te betwijfelen, en, voorzover het juist is, blijft daar nog altijd de periode van ná november 1944. Maar dat van hoog tot laag, van de BdS zelf tot aan subalterne functionarissen van het kleinste Einsatzkommando toe eigenmachtig gehandeld en gemoord werd, staat wel vast. Dat Schöngarth zelf massale moordpartijen allerminst schuwde, eveneens. Nadat Rauter in de nacht van 6 op 7 maart 1945 bij een aanslag zwaar gewond was ge- raakt, liet Schöngarth honderden Todeskandidaten fusilleren. Of en in hoeverre een bevel of een suggestie hiertoe van anderen, met name van Seyss-Inquart (overigens niet van Rauter zelf), is uitgegaan, blijft de vraag: in ieder geval stemde Schöngarth er van ganser harte mee in.? Deze openlijke terreur van de Sipo in het laatste stadium van de oorlog kan echter niet als tekenend voor de organisatie gedurende de hele bezettingstijd gelden. Niet, dat vóór de nazomer van 1944 door het BdS-apparaat geen terreur bedreven werd, in verschillende vormen: daar was, elders in dit werk besproken, het aandeel van de Sipo in de zg. Silbertanne-moorden‘, daar waren de kampen van de BdS in Nederland, die door hun bestaan reeds tot de terreur bijdroegen. Wij doelen hierbij niet op Vught, dat een concentratiekamp was naar Duits model, en onder het SS-Wirtschafts- und Verwaltungshauptamt ressorteerde, evenmin op het Judendurchgangslager Westerbork, dat een geheel andere functie, geen terroriserende, had. Dat was wel het geval bij de Polizeigefängnis Scheveningen en het Polizeiliche Durchgangslager Amersfoort, inrichtingen dus van de BdS in eigen regie. Was Amersfoort daarmee geen concentratiekamp in de formele zin van het woord, in de praktijk waren de levensomstandigheden minstens zo slecht als in Vught. Dit alles neemt echter niet weg, dat de voornaamste taak van het BdS-apparaat in Nederland, over de gehele duur der bezetting genomen, heeft bestaan in het vergaren van alle informaties op politiek, economisch, sociaal en geestelijk gebied, die voor de bezetter van nut konden zijn (het SD-werk), en het bestrijden van verzet, van elke vorm van oppositie trouwens (het Gestapo-werk). Daar de organisatie echter ook een instrument was zowel van het RSHA als van de Höherer SSuPF, speelde zij ook een rol als technisch medium in de handen van de laatste als politieke figuur; zij kon worden aangewend tegen alle stromingen en groeperingen, die hem onwelgevallig waren, ook binnen de nazi-kring. Dat gebeurde dan ook. Natuurlijk kon Rauter de afdeling /V, de executieve, met haar gewelddadig bestrijden van elke verzetshaard, niet inzetten tegen Schmidt of tegen de NSB. Het inlichtingenapparaat van de BdS, het SD-deel in de vorm van Abteilung III, kon hij daarentegen heel goed tegen hen gebruiken. Het Referat III B daarvan hield zich uitgebreid bezig met politieke partijen, hetgeen in de praktijk in de eerste plaats neerkwam op minutieus bespioneren van de NSB. Zoals ZV het verzet bestreed door een tijdlang Spiele met de tegenstander te spelen en de verzetsorganisaties te infiltreren met spionnen, eufemistisch V-Männer (Vertrauensmänner) ge- noemd, zo maakte ook de afdeling JJI met haar onderafdelingen voor haar inlichtingenwerk gebruik van V-Männer en juist in het geval van de NSB was dat gemakkelijk : men beschikte immers over de (1) Zie nr. 4, noot 12. (2) Verkl. Rauter, p. 405-407. (3) Zie A. E. Cohen: ‘De verantwoordelijkheid voor de represailles wegens de z.g. aanslag op Rauter’, in Studies I, p. 288 e.v. (4) Zie nr. 467, noot 4. IIQ DE HÖHERER SS- UND POLIZEIFÜHRER IN NEDERLAND Nederlandsche SS, waarvan de leden, Feldmeijer zelf incluis en vooral de begunstigende leden (die zeer vaak niet als zodanig bekend stonden) als informanten dienst konden doen! Men onderschatte dit deel van de taak der Duitse geheime politie in Nederland niet, kwantitatief noch kwalitatief: er was weinig in de NSB, ook van strikt interne en vertrouwelijke aard, weinig van Musserts handelingen en opvattingen, zowel op politiek als op zuiver persoonlijk vlak, weinig van doen en laten van hoge en lage functionarissen van de NSB, dat voor II B verborgen bleef.” De huidige lezer zal dit aspect van het werk van Sipo und SD wellicht in het kader van de hele bezettingsgeschiedenis niet zo belangrijk vinden, en vermoedelijk geneigd zijn het meeste belang toe te kennen aan het aandeel van de Sipo in de jodenvervolging, voorts aan de bestrijding van het verzet, en hij zal aan het inlichtingenwerk, dat de Duitsers met frenetieke energie ten opzichte van de NSB (en aanvankelijk de andere niet verboden partijen) bedreven, hoogstens een belang van de derde orde toekennen. Voor de Duitsers heeft die volgorde van belangrijkheid waarschijnlijk precies omgekeerd gelegen, althans voor Seyss-Inquart, en voor Rauter, in wie politiewerk en SS- politiek verenigd waren. In hun visie immers (wij verwijzen hierbij naar hetgeen er in het eerste hoofdstuk is gezegd) waren de deportatie van de joden en de liquidatie van verzetshaarden niet veel meer dan het opruimen van restanten van het verleden. Het vormgeven aan de nieuwe orde, het tegengaan van foutieve ontwikkelingen in dit kader, in het nationaal-socialistische kamp, waar geen consensus over de te voeren politiek was, waar beginfouten zich later verdubbeld zouden wreken, was belangrijker. Daarom reeds was voor Rauter toch het politie-werk ondergeschikt aan de politiek van de SS. Mutatis mutandis gold dit ook voor andere Duitsers in de politieke sleutel- posities. Vandaar, dat in de hier gepubliceerde documenten, in Rauters brieven aan Himmler en diens antwoorden daarop, in de correspondentie van Seyss-Inquart, maar ook — hiermee komen we op de SD terug - in de door Abteilung III vergaarde informaties? zo bijzonder veel aandacht wordt besteed aan de opvattingen, gevoelens, gebeurtenissen binnen het nationaal-socialistische kamp en de grensgebieden daarvan. Ook in de tijd, dat de zon van het Derde Rijk naar de kim neigt, dat in Nederland verzetsacties en aanslagen tot de orde van de dag gaan behoren. Samenvattend gezegd, voor de Nederlanders is de ‘SD’, het BdS-apparaat, de gevreesde, veelwe- tende, plotseling toeslaande, meedogenloze politiemacht van Hitlers politiestaat geweest. De Duitse bezetter beschouwde het als het geëigende instrument om bepaalde politionele maatregelen met politieke implicaties — zo moet men bijv. de jodenvervolging van Duits standpunt zien — door te voeren, en verzetstendenzen te bestrijden. Maar tevens was het voor de Höherer SSuPF (en niet zozeer ten behoeve van de boven hem gestelde rijkscommissaris, als wel voor zijn eigen positie en die van de SS) een instrument, dat wapens leverde, voornamelijk uit informatie bestaande, voor de politieke machtsstrijd. (1) Zeer veel rapporten van deze aard, in tweevoud opgemaakt - voor Feldmeijer en voor I B-, waarin een opvallende overvloed van sappige details over het privé-leven van de bespioneerde figuren, in HSSPF 395 d, 396 a-d. Vandaar ook het vaak execrabele Duits, waar Himmler zich doorheen moest worstelen (zie bijv. nrs. 410 I en 417 onder punt I). (2) Getuige o.a. vele hier afgedrukte documenten: men zie bijv. nrs. 173, 410, 411, 413, 417 en de annotatie daarbij. Redevoeringen van Mussert werden door een bij de radio werkzame SS-onderofficier heimelijk steeds opgenomen, iets waarvan Rauter ook de rijkscommissaris niet op de hoogte wenste te stellen (nr. 418). (3) Zie de periodieke overzichten van Lage en Stimmung in Nederland, in MadN. 120 DE ORDNUNGSPOLIZEI IN NEDERLAND D. De Ordnungspolizei in Nederland Behalve de paar honderd man van de Sipo und SD had de Höherer SS- und Polizeiführer in Neder- land ook een paar duizend man van de Ordnungspolizei tot zijn beschikking. Anders dan in Duits- land verrichtten deze lieden in Nederland niet de normale bezigheden van politieagenten. Daarvoor was immers de Nederlandse politie beschikbaar. Wanneer bijzondere omstandigheden hen niet deden ingrijpen, leken voor de gemiddelde Nederlander de mannen van de ‘Grüne Polizei’ — zo genoemd vanwege de kleur van het uniform — wellicht weinig anders te doen te hebben dan, zoals een bekend schrijver het uitgedrukt heeft, zich op hun dienstrijwielen gedisciplineerd en geruisloos ‘als een school zwaardvissen’ door het stadsbeeld te bewegen. Wat hadden zij dan verder te doen? Een officier van de Ordnungspolizei in Nederland omschreef na de oorlog de taak van het korps in dat land als het bewaren van orde en rust, het beschermen van vooraanstaande Duitse persoonlijkheden, van vitale bedrijven, gebouwen e.d., het verlenen van assistentie aan Wehrmacht of Sipo, toezicht op de Nederlandse politie, en eventueel ook militaire operaties tegen geregelde vijandelijke troepen.? Aangezien orde en rust in de traditionele betekenis door de Nederlandse politie gehandhaafd werden, kon dit alleen maar de betekenis hebben van handhaving van de orde der bezetting. Wat dit cardinale punt betreft was er geen enkel verschil met de Sipo. De taak van beide soorten Duitse politie bestond — want daar kwam het in rond Nederlands gezegd op neer — uit onderdrukking van en agressie tegen de burgerbevolking. Alleen hun arbeidsterreinen en wijze van optreden verschilden. De Sipo was nu eenmaal een soort poli- tieke recherche, weliswaar meestal geüniformeerd (in een bezet land als Nederland) en zeer in de militaire sfeer getrokken, maar door haar specialisatie en werkwijze toch een bureau-organisatie, met individueel gericht werk, met V-Männer, infiltranten in verzetsgroepen, spionage- en contra- spionage-Spiele. De Orpo-bataljons waren daarvoor niet geschikt en ook niet bedoeld, wel voor collectieve fysieke onderdrukking, neerslaan van onlusten, breken van stakingen en demonstraties, bewaking en transport van grote aantallen gevangenen (van joden tot dwangarbeiders), organise- ring van drijfjachten enz. De Orpo moest inspringen, waar de Nederlandse politie de situatie niet meer kon of wilde beheersen, waar onrust zich tegen de bezetter dreigde te keren (hetgeen met de meeste onrust tussen 1940 en 1945 dreigde te gebeuren), en wanneer de te nemen maatregelen of tegenmaatregelen een massale en niet gespecialiseerde inzet geboden. ‘Aufflackernde Unruhen im Keime zu ersticken, ist Angelegenheit der deutschen Ordnungspolizei’, zo formuleerde in april 1943 de Wehrmachtbefehlshaber in Nederland het, toen hij heimelijk de schlagartige terugvoering van alle Nederlandse ex-militairen in krijgsgevangenschap voorbereidde. (2) Doc. II Ordnungspolizei. (3) Rondschrijven van de WBN 26 april 1943, afgedrukt bij Bouman, April-Mei-stakingen, p. 323. (4) A.v.,p. 259, 281; Sijes, Februari-staking, p. 89. I21 DE HÖHERER SS- UND POLIZEIFÜHRER IN NEDERLAND regelen beschouwden, hield, op zijn gunstigst gezegd, een onmiskenbaar agressieve component in. Nemen wij de februari-staking: kort samengevat komt het hierop neer, dat het provocerend op- treden van de WA in het centrum en de jodenbuurt van Amsterdam relletjes uitlokte, waarbij de Nederlandse politie de situatie niet meer in de hand hield. Daarbij verscheen de Orpo ten tonele, maar niet alleen om orde en rust te herstellen. Toen de bezetter als represaille voor een botsing tussen een Duitse politie-patrouille en een aantal lieden in een joodse ijssalon besloot meer dan vierhonderd joden op te pakken en weg te voeren, geschiedde de uitvoering van dit bevel door de Ordnungspolizei, die de order con amore uitvoerde. Het brute en sadistische optreden van de Orpo tegenover de opgepakte joden — men denke aan de beruchte scènes op en om het Jonas Daniël Meyerplein — was de aanleiding tot de door de Duitsers niet verwachte staking onder de Amster- damse arbeidersbevolking. Weliswaar werd die staking binnen enkele dagen genadeloos onder- drukt door Duitse gewapende eenheden, waaronder ook de Ordnungspolizei, maar dat doet niets aan het feit af, dat het ingrijpen van deze ‘gewone’ politie niet een gevolg was van de staking, maar de staking integendeel een reactie op die eerste openlijke vervolging en mishandeling van Neder- landse joden door de Duitsers, zichtbaar geworden in het weerzinwekkende optreden van de Orpo in de Amsterdamse binnenstad, zij het niet de Orpo alleen.! De grote landelijke stakingen van eind april en begin mei 1943 daarentegen waren een reactie op de hiervoor genoemde bekendmaking van Christiansen om de leden van het voormalige Neder- landse leger weer in krijgsgevangenschap terug te voeren. Het optreden van de Orpo toen - in samenwerking met eenheden van de Waffen-SS en personeel van de Sipo, hetgeen trouwens bij de februari-staking ook het geval was geweest — kan men hier wel als zuivere repressie beschouwen, zij het alweer in brute vorm, waarbij sommige leden van de Orpo zich aan regelrechte oorlogsmis- daden schuldig maakten.? Repressie kan men echter weer moeilijk zien in het aandeel, dat de Orpo bij de deportatie der joden had: in 1942 en 1943 haalden de ‘Grünen’ regelmatig de joden uit hun huizen, bij honderden, bij duizenden, samen met, helaas, een niet gering aantal Nederlandse politie- mannen; er werd bij deze werkzaamheden gemengd geopereerd, want alleen konden de Duitsers het niet af, maar anderzijds dienden de ‘onbetrouwbare’ elementen in de Nederlandse politie in het oog gehouden te worden. In Nederland was een wisselend aantal Orpo-bataljons gelegerd, aanvankelijk meest vijf, later vier, of zelfs drie, aangezien de Duitsers elke gewapende man elders hard nodig gingen hebben — een verzwakking van het potentieel, hetgeen juist met het gestadig groeien van het verzet in Neder- land bijzonder onaangenaam was voor de Höherer SSuPF in dat land. Doorgaans lag er steeds een politie-bataljon in Amsterdam, het Pol. Btl. 254 (de staf had zich in het Tropenmuseum gevestigd), een bataljon in Den Haag (Res.Pol.Btl. 67, hoofdzakelijk uit reservisten bestaand, hetgeen in de aanduiding tot uiting kwam), en een bataljon in Tilburg (Res.Pol.Btl. 112). Men beschouwe deze (1) Sijes, Februari-staking, p. 106-109. Op de foto’s (fotocollectie RvO, map 57 J, een aantal afgedrukt in Presser, Ondergang, bij p. 88) van de razzia is duidelijk te zien, dat de geüniformeerde Duitsers, die de opgepakte joden maltraiteren, meest leden van de Ordnungspolizei zijn. (2) Zie Bouman, April-Mei-stakingen, p. 268. (3) Presser, Ondergang, l, p. 269, 301; Verkl. Rauter VI, p. ro, 11; Joep Henneböhl, Ik kon niet anders, Amsterdam z.j., p. 25, 26. 122 DE ORDNUNGSPOLIZEI IN NEDERLAND opgave inderdaad als een gemiddelde: tijdelijk waren er ook elders politie-bataljons gelegerd, en bovendien werden vaak compagnieën van een bepaald bataljon in andere plaatsen gelegerd. De hier genoemde bataljons werden later ook door andere vervangen: de legering bleef dezelfde. Die drie bataljons in Amsterdam, Den Haag en Tilburg werden in juli 1942 samengevoegd tot een Polizei-Regiment 3 (meestal afgekort: Pol. Regt. 3), vanaf ongeveer maart 1943 evenwel aangeduid als SS-Pol.Rgt. 3; de toevoeging ‘SS’ kan hier moeilijk een verlening wegens betoonde dapperheid zijn geweest. De regimentsstaf vestigde zich te Tilburg, waar het aldaar gelegerde bataljon nu 1./SS-Pol. 3 (eerste bataljon van het derde regiment) genoemd werd. Het bataljon te Amsterdam was nu //./SS-Pol. 3, het Haagse //7./SS-Pol. 3.1 Deze bataljons, ressorterend onder de Befehlshaber der Ordnungspolizei in Nederland, vormden samen met de eenheden der Waffen-SS (onder de Befehlshaber der Waffen-SS in Nederland) de kern van de troepenmacht, die de Höherer SSuPF ter beschikking stond. Wanneer de BdS en zijn apparaat de hersens van de Duitse politie waren, de troepen onder de BdO waren ongetwijfeld de vuist. Naarmate de Duitse heerschappij steeds meer onverhulde onderdrukking werd, en deporta- ties, massale razzia's steeds frequenter optraden, had de Höherer SSuPF die vuist meer en meer nodig. Tot de Ordnungspolizei in Nederland behoorden ook nog (afgescheiden van de tijdelijke legering van andere bataljons) enige andere eenheden: een brandweer-eenheid te Pernis bij Rotterdam, een Polizeiwaffenschule te Den Haag, en eenzelfde eenheid te Maastricht; die laatste twee eenheden werden ook wel eens Lehrbataillone, opleidingsbataljons, genoemd. Afgezien van de voorshands nog geringe politionele of militaire kwaliteiten der rekruten, hebben zij waarschijnlijk ook nimmer de toch al beperkte sterkte van normale politie-bataljons gehad. Zeker zijn het geen volwaardige bataljons geweest. Verder waren er nog wat diverse kleinere eenheden van de Orpo, zoals een Nachrichtenkompanie en een eenheid waterpolitie te Rotterdam. Alles tezamen telde de Orpo in Nederland duizenden manschappen. Na de oorlog schatte Rauter het aantal Duitse politie- troepen, dat hij in Nederland had, het Polizei-Regiment Todt, dat vanaf vermoedelijk maart tot augustus 1943 in Nederland was, meegerekend, op een 6500 man. Een opgave van de Chef der Ordnungspolizei Daluege van begin 1943 vermeldt voor Nederland, het regiment Todt blijkbaar niet meegerekend, een aantal van 3079 Orpo-manschappen.? Wanneer men uitgaat van een minimale sterkte van drie volwaardige bataljons, regimentsstaf met de daarbij behorende compagnieën, de staf van de BdO zelf, en wat verspreide eenheden, komt men inderdaad al snel tot ongeveer drie- duizend man, beduidend meer dan de Sipo had, hetgeen gezien de verschillende functies van beide soorten politie ook verklaarbaar is. In december 1942 kreeg Rauter de opdracht een ZJsselmeerflottille te formeren, iets tussen een marine-smaldeel en waterpolitie in, bestaande uit een dertigtal kleine, lichtbewapende patrouille- boten. Die eenheid, die in de volgende maanden opgesteld werd, hoorde ook nog tot de Ordnungs- polizei, maar het verband was losser. De Höherer SSuPF zelf was, naar het schijnt met haast vol- ledige uitschakeling van het Hauptamt Ordnungspolizei te Berlijn, verantwoordelijk voor de forma- tie; officieren en onderofficieren werden geleverd door de waterpolitie van de Orpo, maar de man- schappen waren grotendeels Nederlandse vrijwilligers, al dan niet uit dienst van de Waffen-SS teruggekeerd. Tactisch was er een zekere subordinatie aan de Marinebefehlshaber in den Nieder- landen, voor het overige echter aan de BdO, dus uiteindelijk aan de HSSuPF. De primaire taak van het smaldeel was evenwel het verhinderen van mogelijke geallieerde amphibische operaties? (1) Hiervoor en voor het volgende HSSPF 296 a, b, 298 b, c, 299 a, 302 a; The German Police, p. 20; nrs. 451, 496. (2) Verkl. Rauter VI, p. 11; nrs. 314, 451. (3) Nrs. 236, 270, 288, 293. 123 DE HÖHERER SS- UND POLIZEIFÜHRER IN NEDERLAND Die /Jsselmeerflottille is eigenlijk een kras voorbeeld van de denaturatie van de Duitse politie. Wij zien hier, hoe de Höherer SSuPF een soort lichte SS-marine opricht met een feitelijk zuiver militair doel, en daarvoor naar believen personeel van de Ordnungspolizei, in dit geval de water- politie, gebruikt. In beginsel deed hij trouwens met de andere Orpo-eenheden hetzelfde; er werd bovendien nauwelijks anders van hem verwacht. De Polizeiwaffenschule werd gebruikt, eerst als reserve, al gauw als een van de kerntroepen van de bezetting van de SS-vesting Clingendaal-Sche- veningen, een complex, dat uitsluitend tegen geallieerde landingstroepen gericht was, en dat onder bevel stond van een Waffen-SS-officier. De drie bataljons in Amsterdam, Den Haag en Tilburg wilde Rauter gebruiken als kern van de territoriale Waffen-SS-strijdmacht, die hij uit Nederlandse vrijwilligers opbouwde, en die wij in een later hoofdstuk nog zullen tegenkomen.! De politionele functie dreigde meer en meer op de tweede plaats te komen. Werkelijke partizanen-eenheden waren er niet in Nederland, evenmin een frontlijn in de tijd voor september 1944, toen Rauter deze zaken regelde. Het bevestigt hetgeen wij reeds opmerkten over de militarisering, die de hele nazi-maat- schappij, en natuurlijk de politiemacht, kenmerkte: die militarisering was geen gevolg of althans geen uitsluitend gevolg van de enorme partizanenstrijd, die de Duitsers zich vooral in Oost-Europa op de hals haalden, maar veeleer van bepaalde grondbeginselen en een bepaalde ontwikkeling van en in het nationaal-socialistische Duitsland. De lezer zal nog zien, hoe deze ontwikkeling zich zelfs zou voortzetten in Nederlandse hulp-organisaties van de Duitsers met een politioneel karakter. Bij de militarisering in structuur, die al van voor de oorlog dateerde, sloot een militarisering in functie aan, die door het gebrek aan legerreserves slechts versneld werd. Hierdoor werd, zoals wij al zeiden, het onderscheid tussen de Orpo-eenheden en de Waffen-SS steeds vager, hetgeen Himmler alleen maar welkom was. De toevoeging ‘SS’ aan de nomenclatuur van de regimenten wees ook in deze richting. De na-oorlogse apologeten van de Ordnungspolizei beschouwden dit als een inhoudsloze, achteraf gezien wat ongelukkige toevoeging.? Dat laatste zal het na 1945 voor de betrokkenen misschien wel geweest zijn (of, waarschijnlijker, hoogstens nu en dan wat vervelend) maar inhoudsloos was het zeker niet. Toegegeven — wij deden het al — de SS-Polizei- Regimenter hielden hun politierangen en politie-uniform, zij bleven onderdelen van de Ordnungs- polizei; zeer vele manschappen, waarschijnlijk de meerderheid, waren geen lid van de SS. Naar onze mening evenwel zijn juist deze gegevens van formele aard, en was juist die geringe uitbreiding van de officiële aanduiding der politie-eenheden met de letters ‘SS’ wezenlijker; symptomatisch voor de richting, waarin de Ordnungspolizei zich bewoog. Met allerlei tentakels zat immers de hele orga- nisatie al aan de SS-structuur vast. Himmlers streven naar volledige versmelting van SS en politie kreeg door de vervaging van de grens tussen Waffen-SS en Ordnungspolizei een extra impuls. Hoe vaag die grens was, ziet men aan de SS- en politietroepen in Nederland duidelijk gedemon- streerd. Hiervoor werd al vermeld*, hoe onzeker de Duitsers zelf waren over de status van de reserve- eenheden van de S$-Polizei-Division, die in Nederland gelegerd waren, en geboekt stonden als onderdelen van Polizei-Regimenter, of SS-Polizei-Schützen-Regimenter, of een daartussen liggende nomenclatuur. Zij ressorteerden dan wel onder de Befehlshaber der Waffen-SS in Nederland, dat nam niet weg, dat tot maart 1942 de politierangen werden gebruikt, daarna de rangen van de Waffen-SS, waartoe zij evenwel al eerder geacht werden te behoren. Daar waren dus ook de drie politie-bataljons, later dus samengevoegd tot het SS-Polizei- Regiment 3, die men dan vooral niet mag verwarren met de bovengenoemde Polizei-Regimenter, immers, SS-Pol. Rgt.3 behoorde tot de Ordnungspolizei, niet tot de Waffen-SS. Fijnere nuanceringen in de wirwar van bevelsverhoudingen, dubbele onderschikkingen aan BdW-SS, BdO en/of Hauptamt Ordnungspolizei of SS-Führungs- (1) Nrs. 294 (en noot 8 daarbij), 306, 451, 496. (2) IMT Aff. SS-82. (3) Hetgeen Neufeldt e.a., Orpo, zoveel mogelijk tracht te bagatelliseren, maar moeilijk kan ontkennen. (4) Ziep. 108. 124 DE ORDNUNGSPOLIZEI IN NEDERLAND hauptamt zullen wij de lezer besparen; het enige, wat hierin nu echt duidelijk is, dat al deze troepen via welke bevelhebbers dan ook onder de Höherer SS- und Polizeiführer in Nederland ressorteerden. In een later hoofdstuk kan men lezen, hoe functie en status van de territoriale formatie in Nederland van Nederlandse vrijwilligers, de “Landstorm Nederland’, dezelfde onzekerheid veroorzaakte, totdat dit korps tenslotte als een Waffen-SS-eenheid werd erkend. In verband met de opleiding van Landstorm-vrijwilligers, maar ook door andere mutaties gingen veelvuldig officieren en manschap- pen van de Ordnungspolizei over naar de Waffen-SS, in mindere mate vond er ook verkeer in tegenovergestelde richting plaats. Sommigen waren lid van de Allgemeine SS, anderen weer niet. In bepaalde gevallen diende men het groene politie-uniform met de daarbij behorende rangtekenen van bijvoorbeeld Oberwachtmeister der Schutzpolizei, of Oberst d.P. te dragen, in andere gevallen echter het grijze SS-uniform met de spiegels van een SS-Unterscharführer of een Standartenführer. Enzo- voorts, enzovoorts. Dat het voor de betrokken zelf allerminst duidelijk was, blijkt wel uit de vele directieven van hogerhand, die over dit onderwerp handelden.! Voor die betrokkenen had een en ander tenminste het voordeel, dat zij na de oorlog hun vroegere status met betrekking tot de SS achter een rookgordijn van onduidelijke en elkaar tegensprekende gegevens konden verhullen. Begrijpelijk is het, dat zulke lieden zich na 1945 van het stigma van het SS-lidmaatschap tracht- ten te bevrijden, en te suggereren, dat de Ordnungspolizei alleen maar een gewone, geüniformeerde politiemacht was. Dat evenwel was de Orpo, zoals wij aangetoond hopen te hebben, niet, althans niet meer. Zij had een belangrijk aandeel in de onderdrukking en ook in de criminele gewelddadig- heid, die van het regime uitging. Het is zeer de vraag, of in dit opzicht de Waffen-SS meer valt aan te rekenen dan de Ordnungspolizei en wat Nederland betreft zouden wij zelfs eerder geneigd zijn het omgekeerde te doen. Afgescheiden van het feit, dat een precies onderscheid tussen deze beide takken van het SS-complex niet te maken valt, is het nog voorhanden bronnenmateriaal onvoldoende om ons volledig in te lichten over de vraag, welk aandeel de Orpo heeft gehad in de oorlogsmisdaden, die door de Duitsers in Nederland gepleegd zijn. Hierbij zij het begrip ‘oorlogsmisdaad’ niet in de juridische betekenis van het woord verstaan; waar het om gaat, is de vraag, in hoeverre de Orpo betrokken was bij de terreur en de fysieke onderdrukking door de bezetter. Zeker, hier is al eerder het sadistische optreden vermeld van de Orpo bij het oppakken van de vierhonderd joden in Amsterdam in februari 1941, evenals het massale oppakken en wegvoeren van de zeer vele joden, die de Duitsers in de daarop volgende jaren in handen wisten te krijgen; daar zijn de oorlogsmis- daden, begaan tijdens de meistaking van 1943, voornamelijk bestaande in het zonder vorm van proces neerschieten van Nederlanders; de drijfjachten op onderduikers, waaraan men tevens de massale razzia's kan toevoegen van de laatste bezettingsjaren op mannen terwille van de Arbeits- einsatz in Duitsland. Afgezien van ‘rechtmatige’ executies had ook de Orpo een zeker aandeel in de terroristische fusillades van het laatste halve oorlogsjaar, hoewel de Sipo zelf in de eerste plaats voor de uitvoering van haar doodvonnissen schijnt te hebben willen zorgdragen.? Het zij gezegd, dat enkelen onder de Orpo-manschappen weerzin tegen deze werkzaamheden schijnen te hebben ge- voeld en ook openlijk uitgesproken, en dat een zéér enkele onder hen de slachtoffers zoveel mogelijk trachtte te helpen. Omvang en werking van de functie der Ordnungspolizei bij de Duitse activiteiten in Nederland laten zich evenwel niet precies vaststellen. De indruk dringt zich op (de gegevens laten een positie- vere uitspraak niet toe), dat de Orpo bij die terreur en onderdrukking een rol van het tweede plan heeft gespeeld, de rol van hulpinstrument om de doeleinden van andere instanties te verwezen- lijken: Wehrmacht, rijkscommissariaat, het Arbeitseinsatz-apparaat, en vooral de Sipo. Van deze (1) Bv. in HSSPF 327 b,c. (2) Dit op grond van gegevens in diverse BOOM-dossiers. (3) Henneböhl, Zk kon niet anders, p. 38; KA I 3197. Het voorbehoud, dat Presser, Ondergang, Il, p. 182, terzake maakt, zelfs ten opzichte van deze excepties, lijkt niet gerechtvaardigd. 125 DE HÖHERER SS- UND POLIZEIFÜHRER IN NEDERLAND autoriteiten gingen de impulsen uit, voor hun belangen gaf de HSSuPF de opdrachten aan de Orpo tot bewaken, deporteren, executeren. Een politiek instrument zoals de Sipo waren de Duitse politie- bataljons en de andere Orpo-eenheden niet; zij waren een technisch verlengstuk van de bezetter, dat tevens een verhoging van het Duitse militaire potentiee} in Nederland inhield (binnen het SS- complex speelden de Orpo-eenheden dezelfde rol van hulp-instrument ten opzichte van de Sipo). Een feitelijke zeggenschap over hen hadden echter noch de rijkscommissaris noch de Wehrmacht- befehlshaber, wanneer deze autoriteiten de Orpo wilden gebruiken, konden zij dat alleen via de Höherer SSuPF doen. De Orpo-eenheden betekenden dus als het ware een materiële versterking van de positie van Rauter. Het was bovendien de Ordnungspolizei, waarmee hij controle uitoefende op een ander gewapend korps, dat onder zijn bevelen geplaatst was: de Nederlandse politie. E. De Nederlandse politie De Ordnungspolizei was het kanaal, waarlangs de Höherer SS- und Polizeiführer de Nederlandse politie zijn orders gaf, beïnvloedde, controleerde, en probeerde om te smeden naar het Duitse model. Dat deed hij niet alleen, omdat de inheemse politiemacht voor hem onmisbaar en onbetrouw- baar tegelijk was. De Nederlandse politie speelde ook een bepaalde, zij het passieve rol in de SS- politiek, die Rauter in zijn Oberabschnitt Nordwest bedreef. Terecht, naar onze mening, ging hij er van uit, dat de Nederlandse politie, indien geïnfiltreerd door de inheemse SS en vervlochten met het hele SS-complex, een belangrijke sleutelpositie zou zijn voor de SS bij de toekomstige staatsvorming. De Nederlandse politie stond, men mag wel zeggen in alle geledingen, onder toezicht van de Ordnungspolizei. Bij gezamenlijk optreden hielden de Orpo-mannen de Nederlandse politieagenten in de gaten.! Maar de gehele Nederlandse politie stond van het laagste tot het hoogste niveau onder het constante en straffe toezicht van de Orpo, met uitzondering van de Nederlandse recherche, die aan de controle en aanwijzingen van Abteilung V van de BdS (de Kripo-afdeling van de Sipo dus) onderworpen was.? Het toezicht op het hoogste niveau werd uitgeoefend door de staf van de Befehlshaber der Ordnungspolizei, die eerst te Den Haag en sinds mei 1943 te Nijmegen gevestigd was.? Die staf had een afdeling, die zich bezighield met de organisatie der Nederlandse politie, en een afdeling voor personalia van Nederlandse politiebeambten.* Daarnaast had de BdO bij verscheidene instanties verbindingsofficieren gedetacheerd. De belangrijkste waren ongetwijfeld de Verbindungsoffiziere bij de Nederlandse procureurs-generaal, die immers tevens fungerend directeuren van politie waren. Het middenniveau was vertegenwoordigd door drie verbindingsofficieren bij de Nederlandse politie- autoriteiten van Amsterdam, Den Haag en Rotterdam, en tenslotte was er ook nog bij elk van de provinciale Beauftragten des Reichskommissars een Polizei-Offizier geplaatst. De eerste categorie had de rang van majoor, de laatste die van luitenant; maar ook zonder dit gegeven zou men kunnen vaststellen, dat de volgorde van belangrijkheid inderdaad zo is geweest als hier geschetst: in een bevel van begin 1941 krijgen de verbindingsofficieren bij de procureurs-generaal voor hun comfortabel vervoer de beschikking over ‘grosse Viersitzer’, de verbindingsofficieren bij de Neder- landse politie in de grote steden krijgen slechts ‘viersitzige Dienstkraftwagen mittlerer Motoren- stärke’, terwijl de provinciale Polizei-Offiziere zich moeten blijven voortbewegen door middel van de ‘bisherige Dienstkraftwagen’.* Het Duitse gevoel voor hiërarchie in acht nemend, mag men hier redelijkerwijs ten eerste uit opmaken, dat de laatstgenoemde auto’s van geringe omvang en trek- (1) Zie Sijes, Februari-staking, p. 203, 208; Bouman, April-Mei-stakingen, p. 387. (2) HSSPF 53 a. (3) HSSPF 298c. (4) HSSPF 299 a. (5) A.v., Organisationsbefehl van de BadO 17 feb. 1941. 126 DE NEDERLANDSE POLITIE kracht geweest moeten zijn, en ten tweede, dat de Orpo-officieren, die bij de politie in de drie grote steden gedetacheerd waren, de middelste categorie dus, wel de rang van Hauptmann gehad zullen hebben. Deze volgorde van belangrijkheid blijkt niet alleen uit grootte en cylinderinhoud der gebruikte vervoersmiddelen, maar ook uit de Dienstanweisung, die in het genoemde bevel is opgenomen. Kort samengevat, komt het er op neer, dat de laagst-geplaatsten van deze verbindingsofficieren, de Polizei-Offiziere bij de provinciale Beauftragten, voornamelijk een observerende taak van secundair belang hadden. Veel verantwoordelijker was de taak van de zo hoog genoteerde Verbindungs- offizier bij elk der vijf procureurs-generaal (later de gewestelijke politie-presidenten). Hij moest de bevelen van de Höherer SSuPF, resp. de BdO, doorgeven aan de Nederlandse politie in het ambts- gebied van de procureur-generaal en de uitvoering van die bevelen controleren. Hij moest trouwens in het algemeen de Neder landse politie in zijn rayon controleren en ‘adviseren’. Daarbij hoorde ook de beoordeling — in nauwe samenwerking met de Beauftragten des Reichskommissars en Aussenstellen van de BdS - van alle Nederlandse politie-officieren en hogere politie-ambtenaren (behalve van de recherche), en van de anderen voorzover nodig. Verder had de verbindingsofficier de controle op de luchtbescherming, politieke optochten, inlevering van vuurwapens van de bevolking e.d. De Duitse politie-bataljons stonden niet onder het bevel van deze verbindingsofficieren, maar indien dringend nodig konden zij wel ‘Einsatzanordnungen kleineren Stils’ aan die bataljons geven! In wezen bleef dit systeem ook later gehandhaafd. Een Dienstanweisung van 9 november 1943 van de BdO? voegde aan deze opdracht nog iets toe: de Verbindungsoffiziere dienden de reorganisatie van de Nederlandse politie ‘überwachend voranzutreiben’. Er zijn redenen om aan te nemen, dat dit reeds lang gebeurde; die reorganisatie had trouwens in grote trekken allang haar beslag gekregen. Van belang was, dat de Nederlandse politie-bataljons en verdere gesloten eenheden, die in het proces van die reorganisatie in het leven waren geroepen, onder de bevelen van de commandanten der Duitse Orpo-bataljons stonden, en deze commandanten waren weer direct ondergeschikt aan de BdO, resp. hun regimentscommandant. Daarmee werd dus weer een bepaald deel van de Nederlandse politie aan het officieuze gezag van de Verbindungsoffiziere bij de procureurs-generaal onttrokken. Positie en taak van de drie Verbindungsoffiziere bij de Nederlandse politie in de drie grote steden, het middenniveau dus, blijven wat vager. Zij stonden evenals de vorige categorie direct onder de BaO, maar hadden blijkens de eerste hier genoemde Dienstanweisung uit 1941 wat minder bevocgd- heden, zij het, dat hun taak op hetzelfde neerkwam. De verbindingsofficier te Amsterdam had ook de politie van de stad Utrecht onder zijn hoede, die te Den Haag was ook competent voor de politie van de stad Groningen, en de verbindingsofficier te Rotterdam diende tevens Eindhoven voor zijn rekening te nemen. Aangezien dit zes van de acht plaatsen zijn, waar later de Nederlandse gemeente- politie in een staatspolitie werd omgezet, en deze drie verbindingsofficieren in het document als ‘Öberleitungskommissare für die Schutzpolizei’ worden aangeduid, zijn zij waarschijnlijk hoofza - kelijk belast geweest met het doordrijven van deze reorganisatie. In de Dienstanweisung van novem- ber 1943 komen zij ook niet meer voor. Klaarblijkelijk waren zij overbodig geworden. Het ontbreekt aan bronnenmateriaal om na te gaan, hoe dit systeem in de praktijk precies heeft gewerkt. Vast staat, dat Rauter door middel van de uitermate SS-horige - zij het voor de SS jammer genoeg ook uitermate hardhorende — secretaris-generaal van justitie Schrieke, en nog meer door middel van de gevolmachtigde voor de reorganisatie van de Nederlandse politie Broersen, oud- (1) A.v. (2) HSSPF 298 c. (3) Na de oorlog verklaarde een Orpo-majoor, dat de verbindingsofficieren, althans die te Amsterdam en Rotterdam, sinds 1944 als Kommandeure der Ordnungspolizei bekend stonden (Doc. II Ordnungspolizei). Indien zo, dan moeten zij heel wat minder bevoegdheden hebben gehad dan een KdO in een bezet gebied doorgaans; zijn bewering wordt bovendien nergens bevestigd. 127 DE HÖHERER SS- UND POLIZEIFÜHRER IN NEDERLAND functionaris van de inlichtingendienst der NSB, maar overtuigd SS-man, zijn wil aan de Neder- landse politie kon opleggen. Op dat niveau hoefde hij niet bang te zijn voor weerstanden.’ In hoe- verre zijn wensen werden gerealiseerd door het Nederlandse politie-apparaat als geheel, politiek altijd een zeer onzekere factor voor de Duitsers ondanks de infiltratie met collaborateurs, was een andere kwestie. Waarschijnlijk moet men het zo zien, dat Rauters bevelen voorbereid werden door de staf van de BdO, en de uitvoering ervan gecontroleerd, met verdere aanwijzingen in détail- kwesties, door de Verbindungsoffiziere. Een belangrijk bevel van Rauter van 7 oktober 1941 inzake de oprichting van Nederlandse politie-bataljons is gericht aan de secretaris-generaal van justitie (de reeds vermelde Schrieke), en ter informatie tevens aan zijn collega’s van binnenlandse zaken en financiën, de inspecteur-generaal der Nederlandse politie, en de gevolmachtigde voor de reorganisa- tie der Nederlandse politie, maar dat bevel is kennelijk voorbereid en uitgewerkt door de Orpo-staf.? De Nederlandse politie was niet alleen maar een technisch apparaat, dat ondergeschikt was aan de Höherer SSuPF, maar tegelijkertijd minder en meer dan dat: als hulpinstrument was de politie aan de ene kant voor hem van twijfelachtige waarde, aan de andere kant betekende het politie- apparaat voor hem en zijn superieur Himmler, bezeten van het idee van een versmelting van SS en politie, tevens een onderdeel in de Nederlandse staatsmachinerie, dat juist uitermate geëigend was om die staat in de zin van de SS om te bouwen. Vandaar, dat vrijwel vanaf het begin van de bezet- ting Rauter er alles op zette om de Nederlandse politie om te vormen naar Duits model. Reeds in juli 1940 werd het ambt van directeur-generaal van politie gecreëerd. Dit was nog gedaan door de secretaris-generaal Tenkink, die echter in maart 1941 ontslag nam en wiens plaats tenslotte werd ingenomen door de NSB-er en SS-sympathisant Schrieke.® Directeur-generaal van politie werd mr. A. Brants, voordien procureur-generaal bij het Haagse gerechtshof. Daarnaast werd een andere centrale functie gecreëerd in de figuur van een inspecteur-generaal der Nederlandse politie. Dit ambt werd aanvankelijk, tot mei 1941, bekleed door de kolonel der marechaussee A. W. de Ko- ningh, en nadien waargenomen door de marechaussee-overste H. W. B. Croiset van Uchelen. De taak van de inspecteur-generaal bestond uit de leiding van de geüniformeerde politie. Daaronder was weliswaar ook de gemeente-politie begrepen, maar voornamelijk betekende dit toch het toe- zicht op de korpsen marechaussee en rijksveldwacht; het eerstgenoemde wapen had nu trouwens, in tegenstelling tot voor de oorlog, het karakter van een burgerlijke rijkspolitie gekregen. In het begin van 1941 gingen de rijksveldwacht en het jaar daarop de gemeente-veldwacht geheel op in de marechaussee.? Naast de reeds genoemden deed in juli 1941 een derde hoge functionaris zijn intrede, namelijk de reeds vermelde mr. L. J. Broersen als ‘gevolmachtigde voor de reorganisatie der Nederlandse politie’ bij het departement van justitie, sinds april 1942 ook bij het departement van binnenlandse zaken. Die formele departementale onderschikking betekende weinig of niets: de jonge, eerzuchtige SS-er was geheel en al de vertrouwensman van Rauter, die een hoge dunk had van zijn capaciteiten om het hele politie-apparaat van de grond af in de gewenste zin te reconstrueren. Eind 1941 ver- dween het ambt van directeur-generaal van politie weer; taak en bevoegdheden gingen op de gevolmachtigde over. Het ambt van inspecteur-generaal schijnt niet formeel te zijn opgeheven, maar vervluchtigde onafwendbaar in het niets, terwijl de werkzaamheden ook aan Broersen toe- (1) Zie nr. 151: voor Schrieke noot 3, voor Broersen noot 4 bij dat stuk. (2) HSSPF 297 c. (3) DZ 18 maart 1941; CNO-SG Not. 32/11 1. Tenkink had al eerder verscheidene malen overwogen zijn functie neer te leggen. Tot zijn definitieve besluit kwam hij, omdat hij voorzag, dat ‘Nederland, instede van een rechtsstaat, een machtsstaat zal worden.’ (CNO-SG Not. 29/11 4). (4) CNO-SG Not. 30/1 9, 32/1 5, 41/1 10; Nat. Dagbl. 3 okt. 1940; DZ 20 sept. 1940; KA II 1881; Doc. II Politie 7. 128 DE NEDERLANDSE POLITIE vielen. Toen de reorganisatie in 1943 afgesloten was en er een nieuw directoraat-generaal onder de nominale leiding van Schrieke was ingesteld, werd Broersen chef-staf van deze instelling en daarmee het feitelijk hoofd van de Nederlandse politie. Lang genieten van deze positie was hem evenwel niet beschoren, want in deze tijd begon Rauter na aanvankelijke geestdrift meer oog voor de defecten van zijn gunsteling te krijgen, en verving hem in september 1943 door de fanatieke SS-er Kooymans — overigens was dit ook geen blijvend succes, want de nieuwe chef-staf toonde nog sneller dan Broersen tekortkomingen, die niet met Rauters ideaal van de saubere SS-man overeenstemden.! Broersen had echter in de tussenliggende jaren, vanuit het standpunt van een Höherer SSuPF in een bezet gebied dan gezien, bepaald verdienstelijk werk geleverd. De ‘Verordening Organisatie Politie’ van 14 december 1942 (VO 147/42), die op ı maart 1943 in werking trad, was het eindpunt van een omvormingsproces, dat door de Duitsers, en natuurlijk met name door Rauter met de hulp van Broersen, in de jaren daarvoor stuksgewijs en onvermoeibaar was doorgedreven. Wanneer hier het resultaat wordt weergegeven, bedenke men, dat veel van de uiteindelijke organisatie van de politie al tijdens die eerste bezettingsjaren tot stand was gekomen, zoals de hierboven reeds genoem- de vorming van gekazerneerde politie-bataljons?, de oprichting van politie-opleidingsinstituten in nationaal-socialistische geest, of bijvoorbeeld het uitwieden van de ‘onbetrouwbare’ elementen in de politie en hun vervanging door toegewijde collaborateurs. Wat hield nu, kort samengevat, de nieuwe organisatie van de politie in, zoals in de verordening neergelegd? Reeds door zijn aanhef betekende dit decreet een zware inbreuk op de beginselen en de praktijk van het vroegere Nederlandse politie-wezen. Uitdrukkelijk wordt gesteld: ‘De politie is een aangelegenheid van Staatszorg’, of, in de als uitsluitend authentiek geldende Duitse tekst: ‘Die Polizei ist Angelegenheit des Staates’. Dit principe wordt volledig doorgevoerd in de steden Amster- dam, Rotterdam, Den Haag, Utrecht, Haarlem, Groningen, Arnhem en Eindhoven: de gemeente- politie in deze plaatsen wordt bij van kracht worden van de verordening staatspolitie. Niet de burgemeester heeft in deze steden het gezag over de politie, maar een aparte figuur als ‘staatspolitie- gezagsdrager’ met de uit Duitsland geïmporteerde titel ‘politiepresident’. De politiepresidenten van Amsterdam, Rotterdam, Eindhoven, Arnhem en Groningen zijn tevens gewestelijk politiepresident van twee of meer provincies. Zo is de politiepresident van Amsterdam tevens gewestelijk politiepre- sident voor de provincies Noord-Holland en Utrecht, die van Rotterdam voor Zuid-Holland en Zeeland. In de praktijk betekende dit, dat de hoofdcommissaris van elk van de genoemde acht steden een nieuwe titel, namelijk die van politiepresident, kreeg en dat vijf van deze politiepresiden- ten daarbij het ambt van de procureur-generaal als fungerend directeur van politie onder de titel van gewestelijk politiepresident overnamen. Blijkbaar is deze constructie door Heydrich voor- gesteld*, en inderdaad, men zou te ver gaan met de veronderstelling, dat de diepgaande omvorming van het Nederlandse politiewezen alléén het werk van Rauter, gesecondeerd door Broersen, is geweest. Gemeente-politie en burgemeesters verdwijnen evenwel niet spoorloos, maar behouden een zekere taak, In tegenstelling tot de situatie in de genoemde acht steden blijft in de kleinere steden en de andere gemeenten de burgemeester ‘politiegezagsdrager’ en kan hij als zodanig beschikken over een eigen gemeente-politie, of over de marechaussee. Aan deze burgemeesters, en dat is toch wel het principiële verschil met de vooroorlogse situatie, wordt nu het gezag over de politie opge- (1) Doc. II Politie; HSSPF 297 c; VJ St sL7/42 58688-91; VJ In 135a. (2) Zie p. 128; hoewel het bevel van 7 okt. 1941 dateert, was die oprichting in zoverre al eerder geschied, dat althans het politiebataljon te Amsterdam reeds op 15 mei 1941 was geformeerd (Doc. II Politie Amsterdam a 3, bijlage 10). (3) Zie CNO-SG Not. 18/IV 2. (4) Nr. 151; voor de ambtsgebieden der drie andere gewestelijke politiepresidenten zie noten 10, 12 en 13 daarbij. 129 DE HÖHERER SS- UND POLIZEIFÜHRER IN NEDERLAND dragen, de gemeente-politie is eigenlijk alleen een verlengstuk van de staatspolitie, en staat voortaan sterk onder controle van het centrale staatspolitieapparaat. De marechaussee, staatspolitie dus ook, waarin rijks- en gemeente-veldwacht zijn opgegaan, krijgt na de reorganisatie de taak van de politie in het algemeen te vervullen in gemeenten met minder dan 5.000 inwoners! De verordening bepaalt verder, dat de gewestelijke politiepresident binnen zijn ressort de staats- politiegezagsdragers — hetgeen wil zeggen: zichzelf en soms nog een of twee andere politiepresi- denten — en de marechaussee onder zich heeft, en tevens controle en zeggenschap uitoefent over de burgemeesters als politiegezagsdragers. Als centrale top van het hele politie-apparaat creëert de verordening een directoraat-generaal van politie (dat was dus eigenlijk een herschepping; maar natuurlijk lag dit nieuwe directoraat-generaal veel meer in de lijn van de Nieuwe Orde dan het vroegere). Hoogste politie-instantie is ‘de ten aanzien van de politie-aangelegenheden bevoegde Secretaris-Generaal’; tot nader order zou dat de secretaris-generaal van justitie Schrieke zijn, die trouwens ook met de waarneming van de functie van directeur-generaal van politie werd belast. De eerste chef van de staf van de directeur-generaal was, wij vermeldden het reeds, Broersen. De verordening splitst ook de recherche in staats- en gemeente-recherche. De acht steden met staatspolitie krijgen uiteraard ook staatsrecherche. De landelijke leiding berust bij een recherche- centrale. Dit orgaan werd een hoofdafdeling van het directoraat-generaal van politie, waaraan onder andere tevens een Hoofdinspectie Brandweer en een Hoofdinspectie Luchtbescherming werden toegevoegd.? Belangrijke veranderingen hadden zich al los van welke officiële verordening dan ook voltrokken. 