VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
Tooneelen aan tooneelen ontplooijen zich voor zijn oog; met poëtifchen gloed als bezield, biedt hij ons de rijkfte wijsgee- rige denkbeelden aan, tot dat des Schrijvers Genius hem bö- ven de zigtbare ftoffelijke wereld verheft; hij bewandelt de ruimten der fchepping: wereld- en kometenftelfels , met der- zelver bewoners, ftaan voor zijnen geest. Het was ons hier, alsof wij eenen Britfchen JEAN PAUL hoorden, die zelfs de hoogfte vlugt van zijn genie door wetenfchappelijken ernst beteugelt. Men leze en oordeele ! Het tweede Hoofdftuk draagt ten opfchrift: Onderzoek @angaande het Gezigt in het Colosfeum, Het zijn wederom Ambrofio en Onuphrio, die op den top -van den Fefuyius el- DE LAATSTE DAGEN VAN EEN’ WIJSGEER,. 397 kander ontmoeten; maar nu wordt ook de anders zwijgende Schrijver, Philalethes, in het gefprek gewikkeld, » De dich- terlijk-wijsgeerige denkbeelden, in het voorgaande Hoofd. deel, onder den vorm van het Gezigt, voorgefteld, worden hier veelzijdig befchouwd, ontwikkeld, getoetst. Ambrofio, de bedachtzame , ftreng godsdienftige, — Onuphrio, de on- geloovige wijsgeer, — Philalethes, de gevoelige en geloo- vige, (door Onuphrio den „droomen-droomer” genoemd) la- ten zich over de gewigtigfte belangen der menschheid onbe- wimpeld uit. De Godsdienst: van jezus, het Bij- en On- geloof der Heidenen worden in dadelijke tegenftelling gebragt ; en wij weten inderdaad niet, wat hier meer aan te bevelen is: de ècht Christelijke geest van den Schrijver, de gron- digheid zijner wetenfchappelijke onderzoekingen, of de zeld- zame kunst, waarmede dė drie fprekers hunne gedachten zamenvlechten, waardoor al het gedwongene eener wijsgee- rige zamenfpraak geheel wordt weggenomen, In het derde Hoofddeel, De Onbekende getiteld, neemt het gefprek eene meer natuurkundige wending. De voor- gaande fprekers ontmoeten eenen belangwekkenden onbekende in het binnenfte van den Tempel van NEePTuNus, die, op eene even duidelijke als bevallige wijze, zijn geologisch ftelfel ontwikkelt. De befchaafde Nederlander, al is hij ook flechts met eene oppervlakkige kennis der Geologie uit: gerust „ zal hier eenen rijken fchat vinden, bovenal wanneer hij bedenkt, dat een der beroemdfte Scheikundigen onzer eeuw aldaar de flotfom zijner navorfchingen blootlegt. ` De vierde Afdeeling is genoemd: De Proteus, of Onfterfe- lijkheid, Wij ontmoeten den geheimzinnigen vreemdeling weder, Een noodlottig toeval, waardoor de Schrijver bij- kans-was omgekomen, brengt hem in naauwere aanraking met der onbekende; en hunne natuurkundige navorfchingen over zekere merkwaardige dierenfoort, de Proteus anguinus , leidt tot een Loogst leerzaam gefprek , waarin over het levensbe- ginfel endeszelfs wijziging en voortduring , met fcheikundige toelichting en wijsgeerige naauwkeurigbeid, wordt gehan- deld; terwijl het einde van dit gefprek , in den toon der war- me godsvrucht gefteld, ons voor den Christen-wijze, aan den rand zijns grafs ftaande, de diepfte achting inboezemt. „In eenen meer zuiver wetenfchappelijken geest is het vijf- de Hoofddeel, De Scheikundige, vervaardigd, Het is eene doorgaande, met gloed en kracht gefchrevene, apologie der 398 H. DAVY Scheikunde, waarin dezelve, naar hare waarde, tot de we- tenfchap der wetenfchappen wordt verheven, en haar alzij- dige invloed op eene overtuigende wijze voorgefteld, zonder echter van de kennis des lezers meer te vorderen, dan men billijk verwachten kan, Wij gelooven niet, dat de Schei- kunde ooit zoo krachtig en welfprekend verdedigd is, als hier door haren voedfterzoon , die der moeder zelve zoo veel luister bijzette. De laatfte Afdeeling voert ten opfchrift : Pola, of de Tijd, Wij moeten ook hier zeggen: het einde kroont het werk; het is daar, dat de onbekende den Tijd uit een natuurkundig oogpunt befchouwt, Verandering, ontwikkeling, vereeni- ging, oplosfiug der ftoffen worden ons In derzelver wijzigin- gen voorgefteld, de wetten der fchepping en die der ver- woesting in verband gebragt, en alles befloten met een’ vro- men blik op de Sterrekunde, deze tolk van Gods grootheid, Houdt men nu in het oog, dat, buiten dezen rijkdom van wetenfchap en nacuurkennis, in dit uitmuntend werk kwistig ten toon gefpreid, buiten den Christelijken zin, die daar beerscht, hetzelve doorvlochten is met treffende, fchilder- achtige natuurbefchrijvingen, eenen THOMPSON waardig, dan is het wel niet te verwonderen, dat deze Jaatffe dagen van eenen Wijsgeer door ons befchaafd werelddeel met vreug- de en dankbaarheid zijn aangenomen, en tevens te verwach- _ ten, dat dezelve ook in ons Vaderland, te midden van zoo vele weinig beduidende gefchriften, in derzelver waarde zul- _ len erkend worden, Wij kunnen ons niet bedwingen, ten bewijze van des Schrijvers en ook van des Vertalers be- kwaamheid, eene kleine proeve hier mede te deelen; — de befchrijving van ’smenfchen toeftand in den ftaat der be- fchaving, in tegenftelling van dien der wildheid, (bl. 270:) „ Hoe verfchillend hiervan (van den ftaat der onbefchaafd- „ beid) is de mensch in zijnen hoogften ftaat van befcha- „ Ving! Elk gedeelte van zijn ligchaam is bedekt met de „ voortbrengfels van fechei- en werktuigkundige kunften , die „ niet flechts nuttig zijn, om hem voor de gure jaargetijden „te befchermen, maar die ook in hunne vormen fchoon- » heid en afwisfeling vereenigen; — hij fchept uit, het ftof „ der aarde onder zijne voeten werktuigen tot nug en ver- » fierings — bij haalt metalen uit het ruwe oer, en geeft „aan dezelve honderd verfchillende gedaanten tot duizende „ verfchillende einden; — hij kiest en veredelt de voort- DE LAATSTE DAGEN VAN EEN’ WIJSGEER. Bro, 264 bI. f 2-50. Toen wij dit boek eerst openfloegen, dachten wij aan CLAUDIUS; waarfchijnlijk door den man op den titel, die, in zijnen mantel, met den ftaf in de hand en het korte pijpje in den mond, op den aardbol, te midden van eene menigte manen en maantjes, rustig voortftapt; maar het werkje is geen Wandsbecker Bothen. Eene reisbefchrijving is het ook niet; want de reis uit Londen naar het Nasfaufche neemt flechts weinige bladzijden in, en befchrijving van dit Her- togdom zoeke men hier niet. Het is evenmin eene natuur- kundige befchrijving der Se/ters- en andere gezondheidsbron- nen; want er komt in het ganfche boeksken geen woord van ijzer-oxyde , van koolffofgas en derg. Nog veel minder is het een fcheepje, dat zich op de zee der politiek waagt (anders. nog al eene liefhebberij der Engelfchen); want dan moest het in dezen tijd immers vol zijn van Biberich, van Agnaten van het Huis van Nasfau, enz. doch ook daarvan geen 500 TIJDKORTING enkel woord, Het is eenvoudig, wat de titel belooft, tid- korting van een oud man , gedurende zijn verblijf in het Her- togdom Nasfau. „ De bejaarde Engelschman — een gepen- „ fioneerd Officier, zoo als wij ons herinneren ergens ge- » lezen te hebben — heeft het Nasfaufche bezocht, om uit „ deszelfs bronnen en baden nieuwe levenskracht te putten, „en. bij die gelegenheid tot tijdkorting de opmerkingen ten „ Papiere gebragt, die den inhoud dezer bladeren (bladen) „ uitmaken. Terwijl fommigen (Rec. niet] hem met sTER- » NE, anderen met den Schrijver der Brieven van eenen „ Afgeftorvenen (Rec. almede niet) vergelijken, komt men ` „ daarin overeen, dat een ongekunftelde, natuurlijke toon „ den ouden man bij uitnemendheid eigen is, terwijl niemand „ hem ook de gaaf van opmerking, luim en goedhartigheid „ ontzeggen zal.” Zoo zegt het Voorberigt, en wij zeggen het laatfte de Uitgevers na. De Redacteur van ons Tijdfchrift vergunne een klein plaatsje, om het volgende mede te deelen tot eene proeve, waaruit men den aard van dit werkje goed kan leeren kennen, Wij kiezen deze plaats, omdat er misfchien wel meer landen zijn, op welke de aanmerking van toepas- fing is, dan Engeland alleen: „ In ‘Engeland zouden fatfoenlijke lieden het een zeer ftui- tend denkbeeld vinden, om zich zoo gemeenzaam met hunne bedienden te maken, of hen in hun gezelfchap toe te laten , en zulks zou ook niet aangaan, wanneer men de manieren onzer bedienden in het oog houdt. Doch indien wij nu één wetboek van manieren hadden, in plaats van honderdvijftig- duizend, dan zou dit het geval niet zijn, en de Engelfche bedienden zouden zich even goed als de Duitfche in het ge- zelfchap (liever, in de tegenwoordigheid) hunner heeren en vrouwen weten te gedragen, zonder hen door vrijpostigheid te beleedigen, En welk een voordeel is het voor de laat. ften, en voor het dorp, waarheen zij, als zij eens trouwen, waarfchijnlijk terugkeeren, dat zij gelegenheid hebben ge- had, om getuigen te zijn van de levenswijze en gefprekken van bedaarde, verftandige, brave menfchen, die het voor- regt eener goede opvoeding genoten hebben! Het fpreekt van zelf, dat, zoo deze jonge meisjes hooge Toonen trok- ken, zich met den afgelegden tooi harer meesteresfen fier- den, en, uit het gezelfchap (de tegenwoordigheid) harer meerderen zonder genade verbannen, geene andere toevlugt hadden, dan in de dienstbodenkamer, waar knechts en mei- VAN EEN OUD MAN. ` -401 den onder elkander hokken, — het fpreekt van zelf, zeg ik, dat zij dan fpoedig dezelfde manieren en dezelfde klee- ding zouden aannemen, om welke eene Engelfche kamenier, zelfs in haar eigen land, zoo berucht is. Maar in Duitsch- land hebben het gezond verftand en de armoede ftellig en geftrengelijk voorgefchreven, dat de bedienden niet alleen in kleedij moeten onderdoen voor hunne meesters, mear dat ook hun voedfel, fchoon beter dan hetgeen zij te huis ge- woon waren, echter eenigzins naar het overige gewijzigd zij. Bedienden, die op deze wijze onderhouden worden, kosten zeer weinig; en evenwel, als zij geen flecht karak- ter hebben, hebben zij fteeds aanmoediging tot het goede, en weinig verzoeking tot bet kwade. Zij worden wel niet, even als de onzen, in fatijn, fijn lijnwaad en fcharlaken ge- kleed, zij fmullen ook niet dagelijks, maar zijn er, geloof ik, des te beter aan toe, en veel meer op hun gemak, nu zij binpen hunnen kring gehouden worden, dan wanneer zij manieren wilden nabootfen, die met hunne opvoeding niet ftrooken, of wanneer zij met gevoelens pronkten, die zij zelve niet begrijpen. Maar de blaam rust niet op onze be. dienden; zij hebben gelijk, dat zij eene hooge huur 'aanne- men, vofles, glacé-handfchoenen en fijn laken dragen; dat zij de manieren hunner meesters naäpen, en zoo doende in de vestibule eene Zurlesque vertooning teruggeven van’t geen ' zij boven gezien hebben; in één woord, dat zij zooveel verteren en zoo weinig werken als zij kunnen, Geen onpar- tijdige kan de blaam op de dienstboden leggen; maar ik vrees, dat alle hunne dwaasheden op onze hoofden te huis komen. Waarlijk, wij hebben zulks alleen aan onszelven te wijten, en het ware te wenfchen voor de eer van Engeland (en, naar Rec’, meening, ook voor die van Nederland, in- zonderheid in de groote fteden), dat eenige aanzienlijke fa- miliën het met elkander eens werden, om met kracht en ge- weld hunne bedienden te noodzaken, hunne levenswijze en kleeding op eene nederiger fchaal in te rigten.” (B1,72 volg.) Rec. mag dit werkje gerust aanbevelen. Dat de zeezieken benedendeks naar eene plaats gingen, waar weening en kner- fing der tanden gehoord werd, is het eenige, dat hij zich herinnert met afkeuring te hebben gelezen. 402 F. w. LIPS, DE VEROVERING VAN BACHARACH, ENZ. De Verovering van Bacharach en Alexius en Irene, Histo- risch-Romantifche Verhalen, door F. Ww. LIPS. Uit het Hoogduitsch. Te Amfierdam, bij C. L, Schlegan, 1834. In gr. 8vo. 256 bl. f 2-90, He: tweetal verhalen, dat wij bij dezen aankondigen, zal veelligt reeds genoegzaam verfpreid zijn, zoodat wij niet noodig hebben hetzelve thans nog aan tebevelen. Het eerfte verhaal is uit den dertigjarigeù Oorlog ontleend , en het an- dere uit de tijden der Kruistogten. In beiden is het eigen- aardige van den tijd vrij goed behouden, en het eerfte vooral lazen wij met genoegen; ook het andere heeft verdienfie, Gelukkig is de vertaling in goede handen gevallen, en een bevallig vignet verfiert den titel, Meer is redelijkerwijze van zulke werkjes niet te vergen, Het is nu eenmaal de geest der Duicíchers, om. fmaak te vinden in het avontuur- lijke en middeleeuwfche, en in dat genre moeten thans de verhalen zijn, om te behagen, Wij hebben er vrede mede, zeggen al wederom: fous Jes genres font bons, hors le genre ennuyeux, en ftemmen in met het welgeftelde Voorberigt van den Vertaler, dat het werkje zijn eigen lot zal maken „ en ook de negative deugd heeft, dat het niets kwaads of ze- debedervends in zich bevat. Het drijve dus op den breeden ftroom, der romanwereld mede, tot dat het door anderen verdrongen„.en door. den vloed der Lethe met zijne lotge- nooten verzwolgen wordt! \ Wader en Dochter, of de Gevolgen van één enkelen Misftap. Naar het Engelsch van Mistrefs opte. Tweede Druk. Te Amfterdam, bij J. C, van Kesteren. 1835. In gr. 8yo. 202 Bl.f 2-: He goed vertier. van de eerfte uitgave der Nederduicfche. vertaling van dezen beroemden Roman heeft eene tweede noodig gemaakt, die wij niet twijfelen of zal insgelijks af- trek vinden, Hoe fomber toch, ja dikwijls akelig, de inhoud zijn moge, men legt dit boek niet fpoedig uit de hand, na met lezen te zijn aangevangen; want fteeds klimmend is de OPIE, VADER EN DOCHTER, 403 belangftelling in de ongelukkige Berty, die, na in de ftrik- ken van eenen listigen verleider gevallen te zijn, met de vrucht harer fchuldige liefde terugkeerende , om de vergiffe- nis van haren vader té erlangen, dezen, ten gevolge harer misdaad, als een krankzinnige wedervindt, en het overige harer dagen opoffert, om hem onderhoud te verfchaffen, en tevens, ware het mogelijk, het gebruik zijner redelijke ver- mogens te hergeven, welke hij echter niet dan in zijn fterf- uur herkrijgt, hetgene zoo fpoedig door dat zijner dochter wordt opgevolgd, dat de dag van beider begrafenis dezelfde is. Treurig is deze afloop; maar de ftrekking des verhaals was ook, om meisjes, die, in weerwil van een deugdzaam hart en goede opvoeding, te veel ijdelheid met te vèel zelf- vertrouwen paren, voor de gedachte te doen fidderen , hoe een enkele misftap een geheel leven, aan reine vreugde en kalme tevredenheid gewijd, met eindeloozen jammer en el- lende , zoo voor haar, welke dien begaat, als voor anderen , kan vergiftigen, — Deze les worde bij de lezing behartigd , en niemand denke: „ zoo vreefelijk zijn toch de gevolgen eener dwaling zeldzaam!’ — wie kent de oorzaken van al het lijden en verdriet, dat, foms voor het oog der menfchen, meer nog in het verborgen, geleden en verduurd wordt? Wie meent te faan, zie toe niet te vallen! Arkona, of de zegepraal des Christendoms over het Heiden- dom. II Deelen, Te ‘sGravenhage, bij A. Kloots. 1835. In gr. 8vo. 579 bl. f 5 - 60. Sedert mannén als W. SCOTT de kracht van hun genie, den rijkdom hunner menfchenkennis en den fchat hunner his- torifche kundigheden vereenigd aanwendden tot daarftelling van Gefchiedkundige Romans, zijn hier en elders een aantal Schrijvers opgeftaan, die dezen fchrijftrant hebben willen na» bootfen, en bij voorkeur in de’ Middeleeuwen het tooneel hunner historisch -romantifche tafereelen hebben gekozen, welke daartoe dan ook bij uitftek gefchikt zijn, bijaldien het genoeg is, van den aanvang tot het einde, bloedige gevech- ten te laten léveren, kasteelen en burgen te doen beftormen - en in brand fteken, grijsaards en jonkvrouwen in muffe ker- kerholen te doen opfluiten of de laatften te doen verkrach- 404 ARKONA, ten, zijne ridders en knapen te laten vechten, dreigen, vloe- ken en drinken, dat er iemand de haren van te berge rij- - zen, waarzeggers en tooverkollen hunne bezweringen te doen uitprevelen, en wat dies meer zij; — de Meesters in het vak hebben echter nog al iets meer geleverd, dat evenwel niet zoo gemakkelijk is na te volgen. Het voor ons liggende boek, blijkens de Voorrede , door den Duitfcher F. Ge CHRISTEN gefchreven, en door on- zen Landgenoot j. ANDRIESSEN in het Nederduitsch over- gebragt, behoort almede tot de aangeduide foort, en ver- plaatst ons, hoofdzakelijk, op het toen nog heidenfche ei- land Rugen, tijdens het, in de tweede helft der XIIde eeuw, door de Deenen en hunne bondgenooten veroverd, en op de toen gebruikelijke wijze, d, i, te vuur en te zwaard, tot het Christendom bekeerd werd, Voorts is het rijkelijk geftoffeerd met heidenfche Vorften, krijgsoverften, priesters, hekfen, enz, doorgaans van vrij ondeugenden ftem- pel, en met dolende ridders en geroofde maagden, die iede- ren oogenblik , als door een wonder, uit levensgevaar gered worden, tot dat alles zoo goed afloopt als men het- maar eenigzins kan verlangen, daar de boosaardige en zelfs de iets betere heidenfche hoofdperfonen allen, de een voor, de ander na, doorftoken worden, zich van boven neder te plet- ter florten , of den nek breken (fic); terwijl de Christen-rid- ders, edel- en jonkvrouwen, na jaren lange fcheiding en veel fukkelens, ten laatfte allen regt gelukkig worden, en de voornaamften hunner, eenmaal ’sjaars, en wel in de maand Augustus, onder een lekker glas wijn, deze zege- praal des Christendoms over het Heidendom gedenken; al hetwelk wij niet twijfelen, of zal aan vele lezers, met name aan dezulken, die gewoon zijn zich uit de ordinaire Lees- bibliotheken van zielefpijs te voorzien, niet weinig genoe- gen geven, zonder hun groot nadeel toe te brengen, daar wij niet hopen, dat zij de leelijke vloeken van den Rugifchen hoofdman werno, die o. a. gewoon is „ bij, den d....r en bij zijn’ neus’ te zweren, zullen overnemen, | De overbrenging is doorgaans vrij goed, en men moet den Vertaler ‘het regt laten wedervaren, dat hij, door hlstorifche en zedekundige noten , getracht heeft, de waarde des boeks, zooveel In hem was, te verhoogen, a BOEKBESCHOUWING. Verhandelingen en Leerredenen over de Openbaring van JOANNES, door P. je LAAN, enz. lde Deel. Refultaat van veeljarig onderzoek naar het onder- werp der Openbaring van JOANNES, enz. on (Wervolg en flot van bl. 312.) He XVde Hoofdftuk handelt over de zevende bazuin, naar Openb. XI: 15—19. De Schrijver van het Ref/ul- taat denkt hier aan eene algemeene voorftelling van den val des Pausdoms. LAAN befchouwt het als eene in- leiding tot de zeven drinkfchalen , in welke de zevende bazuin wordt opgelost, gelijk in het zevende zegel de zeven bazuinen waren begrepen. Hij meent dus, dat „ hier geene bijzondere gebeurtenis wordt opgegeven; „ maar dat er, bij het blazen der zevende bazuin , een „ gejuich der hemellingen plaats had, dewijl zij van die - „ bazuin alles goeds voor de kerk verwachtten. Het „ voorftel van de zevende bazuin ftaat dan in zooverre „ gelijk met de voordragt des zevenden zegels , dat er „ van beiden geene bijzondere gebeurtenis vermeld wordt, „en dat de hemellingen bij beiden hunne belangftelling „ betoonen.”” Dit ganfche tijdperk der zevende bazuin acht hij te beginnen met de Kerkhervorming , en in zich te bevatten alle de volgende eeuwen, die vandaar ver- loopen moeten tot op CHRISTUS’ toekomst, om de levenden en dooden te oordeelen. Met het Re/ultaat , verftaat hij door spsbijvas, vs. 18, gewroken worden, zoo ook GROTIUS EN VAN DER PALM, hoewel het naar de ganfche uitlegging van LAAN van zelf fpreekt, dat zijne gefchiedkundige toepasfing geheel anders uit- valt, b. v.: „En in-de daad, als wij letten op het- „ gene, dat er federt eene halve eeuw gebeurd is in „ Frankrijk, Spanje, Portugal, Amerika, Duitsch. BOEKBESCH. 1836. No. 10. ’ Cc 406 'P. jJ LAAN „ land en elders, om van vroegere gebeurtenisfen te „ zwijgen, zien wij eene regtvaardige Voorzienigheid, „ die het, voor en na de Kerkhervorming vergoten, „ bloed der Protestanten’ (Protestanten vóór de Kerk- hervorming ?) „nog niet vergeten heeft te ftraffen , eh „ daardoor zich verheerlijkt op de aarde ; terwijl wij niet „ weten, wat er daartoe nog meer gefchieden zal.” De eigenlijke voortgang der voorfpelling wordt hier afgebro- ken door de infchietende gezigten van Openb. XII, XII, XIV. Hieram worden de drie overige Hoofd ítukken van dit boekdeel befteed (behalve nog twee Leerrede- nen); terwijl LAAN met het derde Deêl de verklaring van Openb. XV aanvangt. Het eerfte dier gezigten is. door ke NNES Hoofdft. Hij doet zulks in #wee Afdeelingen, ` waarvan de eerflt ' loopt over het Profetifche in dit gezigt, en de tweede eene ontwikkeling behelst der leer aangaande het Gees- tenrijk volgens hetzelve. De vrouw — om het voor- naamf{te weder van den inhoud op te geven — is bij LAAN de Kerk van JEZUS CHRISTUS} de-zon de Christelijke Godsdienst; de-farren de twaalf Aposte- Jen; de maan alle andere wijsheid, die niet uit het Evangelie haren oorfprong heeft. (Alzoo de menfche- lijke rede? want a//e menfchelijke wijsheid zal toch wel niet. uit het Evangelie te halen zijn.) De Schrijver van het Re/ultaat houdt de vrouw voor „ het genadig wel- » behagen Gods, geopenbaard door de zending van zij- » nen Zoon in de wereld „”” en dezen voor het kind, dat geboren wordt, om eens alle volken te hoeden met eenen ijzeren ftaf, het zinnebeeld van geftrenge regtvaar- digheid. Zonder tusfchen deze gevoelens te willen kie- zen, „moet Rec. echter den laatstgenoemden Schrijver doen opmerken, dat het niet zeer ten voordeele van zijne meening fchijnt te pleiten, wanneer hij in de volgende verzen de allegorie der vrouw eenige verandering doet ondergaan; te weten, zij blijft bij hem niet het beeld des Gaddelijken WAPE N Dans wordt de. verkondi- VERHANDELINGEN , ENZ. 407 ging van dat welbehagen, de prediking der Evangelie- leer. Door den barensnood der vrouw acht LAAN ge- doeld op „de bittere vervolgingen , die de Christelijke » kerk, na JOANNES dood , eeuwen lang , tot de da- „gen van den eerften Christenkeizer CONSTANTI» » Nus toe; heeft moeten ondervinden , bijzonder op de » laatfte vervolging onder den Keizer DIOCLETIA- » NUS.” Het kind is JEZUS CHRISTUS, „ ZOO » als hij, naar de belofte des Vaders, de heerfchappij » over alle Heidenen en volken ontvangen zoude, en » Zoo als alle natiën en tongen hem eeren zouden 3” fchoon men uit bladz. 302 zou befluiten, dat L AAN door het kind het reine Christendom verftaat. De draak is de Duivel, voor zoo ver hij zich van het Romeinfche rijk bediende, om zijn doel te bereiken. Het vervolgen der vrouw door den draak is eene voorfpelling der bloe- dige twisten in de Christelijke Kerk; der verhindering van de meerdere uitbreiding van het Evangelie onder de ` Heidenen ; van de opkomst der Mahomedaanfche Gods- dlenstleer en derg. Het is niet te ontkennen, dat, inzonderheid in dit Hoofdftuk , de zucht van den Eerw. r AAN niet weinig doorblinkt , om że veel van de door JoANNES gebe- zigde beeldfpraak over te brengen, en die dan ook, meer dan eens, in de gefchiedenis te zoeken. Hij doet dat, niettegenftaande zijne eigene waarfchuwing , bledz. 3ll, om in deze fchilderij „ niet alles te vergeestelij+ Ce 2 408 P. J. LAAN « ken, maar bij het derde der vergelijking te blijven.” Ook vroeger konden wij den geleerden Schrijver van dit zwak — waarfchijnlijk een gevolg van zijne vaste over- tuiging der waarheid van zijne verklaring — niet vrij pleiten; maar in dit gedeelte is het ons bijzonder fterk in het oog gevallen. Om niet te fchijnen magtf{preuken neder te fchrijven , halen wij flechts één enkel voorbeeld aan. Op vs. l4 zegt hij, bladz. 311: „ Ondertus- „fchen werd de kerk in die woestijn door God gevoed „ cn onderhouden , buiten het gezigt, of het bereik der „ Aang. Wij behoeven hier niet weder op te halen de „ wonderbare zorg des Heeren voor de Waldenzen en „ Moraviërs , offchoon wij die hier vooral niet moeten „ vergeten, maar-het komt ons meer dan waarfchijnlijk, „en zelfs gefchiedkundig zeker voor, dat het in die » duistere tijden niet ontbroken hebbe aan duizenden, „ die, hoewel in vele opzigten met hunnen tijd mede » dwalende en aan de toenmalige inrigting, plegtigheden „en gebruiken zeer gehecht, echter eerlijke en vrome „ lieden waren, die den Heer jr zus teederlijk bemin- „den en dienden, al was het ook een crucifix of „ beeld , dat hen aan Denzelven deed denken.” Voorts kunnen wij, daar de tweede Afdeeling van dit Hoofdftuk voor ons openligt, de aanmerking niet voor- bijgaan , dat LAAN zich in het algemeen, en <hier voor- al, te veel heeft toegegeven in breedvoerigheid. Zijne geheele voorftelling van de leer aangaande de Engelen en Duivelen is eene uicweiding, vermits, hetgeen hij ter eigenlijke verklaring van Openb. XII aanvoert, gemak- kelijk op zeer weinige der daaraan beftede 34 bladzijden had kunnen gezegd zijn. Ook de uitweidingen over fom- mige punten in de Kerkelijke Gefchiedenis, b. v. over MAHOMED, over de Waldenzen, den val van het Westerfche Keizerrijk enz. , zijn, offchoon op zichzelve hoogst belangrijk en leerzaam, echter telang; en LAAN ' zou, onzes inziens, wèl gedaan hebben, met in zijne lezers kennis, althans van de hoofdzaken der Kerkelijke Gefchiedenis, te onderftellen, te meer, dàar, ook na VERHANDELINGEN , ENZ. 409 zijne breedvoerige - voorftelling van vele bijzonderheden , eene algemeene kennis dezer wetenfchap voor het regt verftand en nuttig gebruik van zijn werk onontbeerlijk is. -Maar het ftaat zekerlijk ons niet fraai, van wijdloo- pigheid te fpreken, daar wij zelve nog pas ter helfte van dit boekdeel zijn gekomen, en met elken regel, dien wij meerder fchrijven, de grenzen eener boekbeoordee- ling, althans in een niet opzettelijk Godgeleerd Tijd- fchrift, al verder en verder overfchrijden! Inderdaad, Ree. bemerkt, dat hij op deze wijze niet kan voort- gaan ; zonder van dit zijn gefchrijf bijkans een afzonder- lijk nommer der Letteroefeningen te maken, en hij ziet zich dus genoodzaakt , over het vervolg luchtigjes henen. te flappen. Tot den a/lgemeenen geest van LAAN’S verklaring der Openbaring en van het Re/ultaat kan men uit het gezegde toch wel reeds een befluit trekken. Of- _ fchoon beide Schrijvers, althans omtrent het meeste, voor zichzelven tot zekerheid fchijnen gekomen te zijn , drukken zij zich met befcheidenheid uit, en LAAN gaat ook het praktikale niet voorbij. Hoe gaarne volgden 410 P. J. LAAN wij hem op den voet, wanneer hij in het XV IIde Hoofd- ftuk fpreekt over het Beest met zeven hoofden en tien hoornen, eù zich zet, om vooraf te handelen over de overeenkomst, die wij hier vinden, met de Godfpraak van DANIËL 3 daarna over de uitlegging , die een En- gel aan JOANNES geeft van het monfterdier , Openb. XVII; ten derde over hetgeen Openb. XIIL van hetzelve gezegd wordt; en eindelijk, inzonderheid voor zijne Roomschgezinde lezers, de bezwaren oplost, die tegen zijne wijze van verklaren mogten overblijven. Maar wij Kunnen ons met dit alles evenmin bezig houden, als met het XVIIIde Hoofdftuk , waarin LAAN de vijf verto0- ningen toelicht, die in Openb. XIV voorkomen , en aan de hand der Gefchiedenis voorftelt , hetgeen hij de ver- vulling dier gezigten acht. Met twee Leerredenen, êene over Openb. XIV: 4., eene onuitgefprokene Avond- maalspreek , maar voor die gelegenheid veel te lang, en ecne over Openb. XIV: 13, eene uiterst verftandige , ge- fnoedelijke en opwekkende ‘Redevoering „ wordt dit Deel befloten. Rec. had vele bijzonderheden opgeteekend , van welke hij voornemens was iets te zeggen. Het verflag is ech- ter te lang, om meer, dan eene keuze uit eenigen, te doen. | Bladz. 65 verftaat LAAN door fleenen, MATTH. II: 9, heidenfche krijgslieden en tollenaren , op welke de Dooper zal gewezen hebben. Wij zouden ons niet kunnen begrijpen, hoe onze geleerde Bijbeluitlegger aan eene zoo zonderlinge en harde verklaring komt, ware het niet, dat de ftelling , welke hij daar ter plaatfe ver- dedigt , hem denkelijk daartoe aanleiding gegeven hadde. Is dit zoo, dan zal de Heer Laan het met ons af- | keuren, de verklaring eener Bijbelplaats op dogmatifcht gronden te bouwen. Wij hebben in de beoordeeling van het eerfte Deel op iets dergelijks opmerkzaam gemaakt; en offchoon wij het met zijn Eerw. in het daar berede- neerde hoofzakelijk eens zijn, zoo zouden wij ook nog meerdere plaatfen, tot bewijs bijgebragt, uitzonderen, VERHANDELINGEN , ENZ. Ali b. v. l PETR. IV: 3. Zie VAN DER PALM; bij welken Uitlegger men ook eene zeêr gemakkelijke en vol- doende oplosfing kan vinden, waarom Openb. VII: 6 MANASSE gelezen wordt, waar wij DAN zouden verwachten, offchoon de gisfing van LAAN, die het laatfte wil gelezen hebben, nog meer voor zich hebben zou, als zij maar door eenig uitwendig gezag onder- fteund werd; doch reeds ten tijde van orRIGENES luidde de tekst even als thans. Zie de noot van GR IE s- BACH, ad h. L Bladz. 212. Dat ABRAHAM ook door de larigdurige onvruchtbaarheid van REBEKKA in verzoeking werd gebragt, om aan zijnen God niet te gelooven, is moge- lijk, offchoon wij daarvan in de Heilige Schrift geen blijk vinden, en het, ook om andere redenen, ons al- thans niet waarfchijnlijk voorkomt. Bladz. 231 wordt van de Waldenzen gezegd} dat hunne geaardheid als bergbewoners hen wederhield van ligtelijk verandering in Godsdienst te gedoogen. Dat dit juist aan bergbewoners eigen zou wezen, daarvan weet Rec. noch grond, noch blijk. Bladz. 389 verklaart LAAN de moeijelijke en fchijn- baar ongerijmde ` uitdrukking, Openb. XVII: 8, aan- gaande het gedrogt : „ het was en is niet, hoewel het is.” Hij zou, maar op eene veel eenvoudiger wijze , tot dezelfde uitlegging — die nu hij hem hard is — gekomen zijn, door het aannemen der ook volgers de Codd. zoo waarfchijnlijke lezing sat aapeeras, voor KATER ECT. z l Bladz. 449 verftaat de Schrijver door het getal van het beest 666 het woord AATEINOE; die van het’ Re- fultaat denkt aan VICarIVs FILII Del. Rec. heeft over dit geheimzinnige getal nergens meer vermenging van geleerdheid en valsch vernuft, van bedrevenheid in de Kerkelijke Gefchiedenis en bijkans kabbalistifche be- tekeningen — offchoon dan toch het laatfte bovendrijft — aangetroffen, dan in een opzettelijk werkje , in het Engelsch gefchreven door F. Por TER, en in het. Ne- h12 P. J. LAAN. derduitsch vertaald door C. VAN BERCKEL., Leyden ` 1659, kl. 8vo; een werkje, dat zeer zeldzaam fchijnt te zijn, althans weinig bekend is, en op aucties nage- noeg nooit voorkomt. Aan welke dwaasheden heeft de - menfchelijke geest zich niet afgefloofd! En dan ftaat er nog een oordeel van Mr. JOSEPH MEDÉ voor, dat aldus begint: „Dit Tractaat van het ghetal des — „ Beestes is het gheluckigfte, dat noch oyt in de wee- „ reldt quam.” ! Moesten wij ons niet bekrimpen, dan voegden wij hier nog het een en ander bij over de redenering , die op bladz. 209 over tijd en eeuwigheid gevoerd wordt; over het gezegde, bladz. ‘318, „ dat niet de daad als „ daad, zij moge voordeelig of fchadelijk zijn , eenige „ zedelijke goedheid of flechtheid heeft; maar dat die „ zedelijke goedheid of flechtheid vooral in onze inzig- „ten met dezelve , en in het vrijwillige van onzen re- n» delijken geest moet gezocht worden.” Gaarne zou- den wij, bij gelegenheid der ontwikkeling van des Schrij- vers denkbeelden over het Geestenrijk , het een en ander zeggen uit en over de Betooverde Wereld van BAL- THAZAR BEKKER, en, bij gelegenheid der verklaring van een gedeelte der Profetiën van DANIËL , over de uitlegging van dien Profeet door denzelfden Geleerde, en alzoo deze beide, elk in zijne foort voortreffelijke , maar thans misfchiien te veel vergetene werken van eenen grooten, maar te weinig in zijne waarde gekenden , ja vaak miskenden landgenoot; maar het is meer dan tijd, dat wij dit verflag eindigen. In dit Deel troffen wij mindere taalfouten aan , dan in ‘het vorige. Ontvangen; wijdfche pracht; zondelijkheid; aardsyaders ; [nel vliegendfle voor fnelst vliegende; SACHARIAS eN ZACHARIAS op ééne bladzijde (238) zullen den Schrijver bij vergisfing uit de pen ge- vallen zijn; en als zinftorende drukfouten moeten wij aanteekenen: bl. 84 not. 1 Cor. IV: 10, lees 2 Cor. IV: 10; Phil. II: 10, lees Phil. III: 10; bl. 175, r. 7. vijfde, lees zesde, bl. 180. Schijten, lees Sey- VERHANDELINGEN , ENZ. 413 then, en bl. 296, de laatfte regel van den tekst, zót dat de denkbeeld , lees tot dat denkbeeld. Van den lof, aan LAAN’s geleerdheid , bezadigdheid en ijver voor het Christendom vroeger gegeven , nemen wij bij dit Deel niets terug. Het derde of laatfte Deel van dit werk wenfchen wij eerlang aan te kondigen. Gefchiedenis der Christelijke Kerk en Godsdienst in de Nederlanden , vóór het. vestigen der Hervorming. Door B. cLASIUS, Predikant te Slijk-Ewijk. Ilde Deel. Te Leiden, bij S. en J. Luchtmans. In gr. Bvo. 464 bl. f 4-20. - He doel en den geheelen aanleg dezes werks , en de wijze, waarop de Schrijver zijn onderwerp behandelt , hebben wij in dit Tijdfchrift voor 1834, No. XIV, bl. 577 env., genoegzaam en, zoo wij meenen, naar waarde doen kennen: wij zullen dus het aldaar gezegde niet met andere woorden behoeven te herhalen; maar het zal genoeg zijn in het. algemeen te zeggen, dat de Heer cr ASITUS op ‘denzelfden voet loffelijk blijft voort- gaan, gelijk uit eene hoofdzakelijke opgave van den niet minder belangrijken inhoud van dit gedeelte blijken zal , welke wij hier of daar met eene aanmerking willen ver- gezellen. Dit tweede Deel vangt aan met het tweede Boek des tweeden Tijdperks, of den toeftand der Godsdienst in de Nederlanden, tot het jaar 1288. — Hier befchouwt GLASIUS, in H. I, de verfchillende inrigting en wer- king van de onderfcheidene ftanden der Geestelijkheid ; welk een en ander welligt voegzamer tot het eerfte Deel, bl. 177 env., had kunnen gebragt worden , waar over de toeneming en het gezag der Geestelijkheid in dit Tijd- perk gehandeld is. Verder doet hij de leer en den toe- ftand der heerfchende Godsdienst, en derzelver zoo voor- als nadeeligen invloed op zedelijkheid en befcha- ving, in H. II en III kennen, waarvan vooral het laat- 414 B. GLASIUS fte belangrijk is. — H. IV wijdt hij breedvoerig aan TANCHELIN en diens aanhang, en H. V aan de nieu- we leeringen, buitendien hier bekend geworden en inge- voerd, bijzonder door de gevlugte Waldenzen en Sta- dingers, offchoon hiervan weinig zekers te zeggen is. Het. oordeel over TANCHELIN ‘valt vrij onguntítig uit, ongunftiger zelfs, dan hij te voren (D. I,- bl. 268) over hem geoordeeld heeft. Het zal intusfchen wel al- tijd betwistbaar blijven, omdat de bronnen van ’s Mans _gefchiedenis onzeker en van partij afkomftig zijn. Her- innert men zich echter hierbij, hoe de Waldenzen , Al- bigenzen , Stadingers, ja de eerfte Christenen gelasterd en befchuldigd zijn geworden; bedenkt men verder, wat het voorname punt van aanklagt tegen TANCHELIN was, namelijk dat hij tegen het belang der Geestelijkheid werkte , (geen wonder dus, dat „ zij op onderfchreidene » plaatfen in de hoofdzaken met overeenftemming han- _ delden,” bl. 62) bijzonder dat hij eenige landen aan den Bisfchop van Utrecht wilde onttrekken; let men ' eindelijk hierop, dat „ onder alle de vijanden vån den » vermaarden Man volftrekt geene wereldlijke perforien „ geteld werden,” (bl. 61); en neemt men dit alles zamen, dan zal men eer gunftig dan ongunftig over hem denken. Men vergelijke ook de hier geprezene Per- handeling van Prof. n. w. TYDEMAN, in de By- dragen tot de beoef. en gefchied. der Godgel. Wetene fchapper , (miet Godgeleerde Bijdragen) IL, 1, 72 enve Het derde Tijdperk, dat naar dezelfde orde , als het vorige, behandeld wordt, bevat den aanvankelijken Plrijd tusfchen licht en duisternis, of pogingen ter hèr- vorming van Geestelijkheid en Godsdienst; en wel tot het eerfle vervolgingsbefluit tegen LUTHER en deszelfs aanhangers in de Nederlanden, van 1288 tot 1521. Indien men den invloed der leer , zoo al hiet van TAN- CHELIN, althans van de Waldenzen en Stadingers; als poging tot verbetering, in aanmerking neemt, zou iñen den aanvang van dit Tijdperk wel heer dan ééne ëeuw vroeger kunnen ftellen; te meer, daar het niet — a aa Me CESCH. DER CHRIST. KERK , ENZ. 415 blijkt, dat er juist omftreeks 1288 zoo veel bijzonders in dit opzigt gebeurd is. — De Inleiding geeft een overzigt van den toenmaligen burgerlijken toeftand onzes Vaderlands; en hiertoe zou men ook met bekorting den inhoud van H. I. des eerffen Boeks kunnen brengen , dat over den uitwéndigen toeftand der Christelijke Kerk handelt; want veel van het aldaar vermelde gaat ons Vaderland niet aan. — De drie volgende Hoofdftukken, (voor vijfde l. vierde) bl. 103—270 , worden beftced aan de gefchiedenis der Utrechtfche Bisfchoppen „ van JAN VAN ZIERIK (1288) tot aan den dood van FREDERIK VAN BADEN (1517). De Schrijver zelf erkent eenigzins in zijn Berigt, bl. X, XI, de groote breedvoerigheid van dit gedeelte zijns werks, maar meent, dat zij tot de volledigheid noodig was. Rec. erkent ook gaarhe de belangrijkheid van vele medegedeelde zaken , en de moeite, door den Schrijver daaraan befteed ; maar zou echter eenige meerdere beknoptheid , naar evenredig-. heid van het overige, vooral in het verhaal .van de ftaats- en krijgszaken, en daarentegen iets over de eigen- lijke ùitgebreidheid des gebieds der Utrechtfche Bisfchop- pen, nogmaals wenfchelijk geacht hebben. Intusfchen wordt, bl. 263—270, een goed kort overzigt gegeven van de in- en- uitwendige oorzaken van het verval des Utrechtfchen Bisdoms , dat zich vooral deed zien federt den invloed van het Bourgondifche Huis. Tot de eerfte behoorde de hoogmoed en heerschzucht der Bisfchop- pen, de rijkdom en het aanzien des Stichts, bron van veel begeerte en ftrijd, de regeringsvorm tusfchen het Monarchale en het.Conftitutionele; tot de laatfte, de veranderde toeftand der omringende Vorftendommen , de vermindering van het gezag der befchermers, de meer en meer doorbrekende verlichting. H. V geeft de gefchiedenis der vaderlandfche Geeste- lijkheid, tot op de komst van den Kardinaal DE CUSA (1288—1450), en betreft vooral derzelver zedelijke ge- ` fteldheid in het algemeen; waarbij in aanmerking komt de voortdurende zucht, om kerken en kloosters te ftich- 416 B. GLASIUS ten, als voor de Geestelijken een middel, om hunnen invloed uit te breiden; de tegenftand, dien zij van de Bisfchoppeú en de burgerlijke Regering ondervonden ; de ondeugden, die er onder hen heerschten.. Bij al het flechte waren er ook gunftige uitzonderingen, ook ge- leerde Mannen en lofwaardige Gefchiedfchrijvers. Korte melding wordt hier onder anderen gemaakt van de in- ftellingen van GEERT GROETE}; al te kort, zou Rec, haast gezegd hebben, zoo hij niet gezien had, dat cLASIUS er B. II, H. II, op terugkomt. — H, VI loopt van DE cusA tot op het einde van dit Tijd- perk, en wijst den ftrijd aan tusfchen den vromen zin des Nederlandfchen Volks en de verbastering der Gees- telijkheid. Over den eerften vindt men hier (bl. 307— 309) zeer "goede opmerkingen, om dien , hoe gebrekkig en bijgeloovig ook, wèl te waarderen; maar hoe die toen tegen de laatfte gediend heeft, hiervan worden niet vele voldingende proeven gegeven. De zending van DE cusa (omtrent wien men ook nog iets vindt in het Berigt, bl. VX) was wel eenigzins nuttig, maar kwam uit eene, hier aangewezene , andere oorzaak voort, == Verder weidt erASIUS wederom uit (bl. 316 env.) over de verbastering der Geestelijkheid, maar is zeer koft over de tegenftrevende pogingen ten goede; voorts op nieuw over derzelver onkunde (bl. 328 env.), maar ook met een woord over eenige meer verlichten , op welke hij in B. II terugkomt; eindelijk nog over eenige hulp- middelen ter befchaving en hervorming, onder anderen ook over het tooneelfpel, waarin men Bijbelfche taferee- len vertoonde, waarom hij het befchouwt als uitvloeifel der toenmalige vroomheid. Eene wat meerdere beknopt- heid in de behandeling van dit alles zou Rec. verkies- lijker voorgekomen zijn. Zou ook het laatst aangevoer- de omtrent het tooneelfpel wel zoo volkomen waar zijn? Zou de zucht naar vermaak niet veeleer de oorzaak ge- weest zijn,. maar tot welker voldoening men zich van den godsdienftigen zin als hulpmiddel bediende? — H. VII eindelijk, in dit eerfle Boek , bevat algemeene op- GESCH. DER CHRIST. KERK, ENZ. 417. merkingen over den toeftand der Nederlandfche Kerk en Geestelijkheid gedurende dit Tijdperk, en is eigenlijk eene korte recapitulatie van al het vorige, en als zoo- - danig niet ongepast. ‚Het tweede Boek dezes Tijdperks befchrijft den toe- ftand der Godsdienst, «en de voorbereiding van derzel- ver hervorming in de Nederlanden, — H. I fchetst de leer en den toeftand der heerfchende Godsdienst in be- trekking tot ons Vaderland, en handelt over het goede. en het verkeerde in den eerbied voor God en C HR Is- Tus; verder over aflaten, fakramenten, heiligendienst en andere bijgeloovigheden, onder welk alles toch hier en daar betere denkbeelden en blijken van prijsftelling op ware godsvrucht en deugd gevonden werden. Bl. 368 zegt de Schrijver, dat deze fchets „ reeds voorloopig „ zal doen zien, wat later bijzonder zal aangetoond „ worden , dat in ons Vaderland reeds van oudsher meer » vrijgevig, (*) verlicht en vroom, dan in andere ge- »„ westen, gedacht werd:” Zou het hier de regte plaats niet geweest zijn, om dit púnt te behandelen? Het komt Rec, voor, dat, indien de Schrijver fommige bij elkander behoorende zaken meer zamengenomen en afge- handeld had, hij ze minder dikwijls herhaald zou heb- ben , dan ook in dit Hoofdftuk , in vergelijking met het vroeger vermelde, wel eens het geval is, — H. II wijst het goede en het kwade of gebrekkige van het toen- malige godsdienftig onderwijs alhier over het geheel goed aan, en handelt bijzonder over hét nut der inrigtingen Van GEERT GROETE, gelijk ook vrij uitvoerig en belangrijk over de Leerredenen , waarin hij en zijne na- volgers met regt geprezen, en verder de verdienften van THOMAS à REMPI geroemd, en de uitgegevene fchriften van dien tijd kort vermeld worden, — De in» (*) Zou dit woord vrijgevig, dat GrLASrus hier en el- ders, en misfchien ook daarftellen, dat hij zeer. dikwijls ge- bruikt, niet een Germanismus zijn? Over t geheel zij den Schrijver naauwkeurigheid in ftijl, taal en correctie zijns werks minzaam aanbevolen! 413 B. GLASIUS vloed dezer Godsdienstleer en Eerdienst op de zedelijk- heid en befchaving des Nederland/chen Volks was , vol- gens H, II, tweeledig, deszelfs deugd bevorderende , maar ook tegenwerkende. Door de Evangelieprediking werd bij velen vroomheid verwekt en onderhouden: de invloed echter op huwelijk en kuischheid, op rust en goede orde was nog niet zeer gunftig, zoo door de Staatkunde , als door het flechte voorbeeld veler Geeste- lijken, hetwelk mede in het geheel nadeelig werkte op het zedelijk gevoel des Volks. 