VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
Het hing bevestigend aan den wand! Geen zangtoon kan mij meer vereeren; Als BILDERDIJK de laren spant, —= Doch wijde Apollo nog gehangen, ook Dat ’k éénen toon vlechts voort mogt brengen; Die grooten Dichter niet onwaardig, En mij die toon aan hem behagen... Ik zoude er eeuwig roem op dragen, En moedig weer naar lauren jagen === Mijn’ Citer werd op nieuw gefnaard, SPANDAUS. QUID PRO QUO. Ter algemene Audiëntie in zekere Duitse-Franse Stad bevond zich onder Anderen een Garenfabrikant, die, in een of andere qualiteit, een plichtpleging bij den Vorst moest afleggen. De Maire van zekere plaats stond nevens hem. Beiden waren even weinig gemeenschap met de Franse taal, als gewoon ten Hove te verschijnen; hetwelk uit hun voorkomen en hunne houding genoegzaam blijkbaar was. De Vorst, de Zaal omgaande; wendde zich eindelijk ook tot den Maire, met de vraag: „Qui êtes vous, Monsieur?“ — Sire... ik ben de Maire. — De Koning, hem tijd willende geven om zich enigszins van zijne bedremming te herstellen, wendde zich tot den anderen, met dezelfde vraag. Het antwoord was: Monsieur... ik ben de Maire. Waarop de Vorst grimlachend hernam: „Eh bien! vous êtes ensemble,” terwijl hij in witte sprak klonk even door de re, en het na in witte sprak klonk even door de re, en het na in witte sprak klonk even door de re. MENGELWERK, TE VOLLE FRAIJHEID LETTEREN, KUNSTEN EN WETENSCHEAPPEN, BETREKKELIJK. KOSMOLOGISCHE GEDACHTEN, BETREFFENDE DE VERMEERDERING EN VERMINDERING VAN DE HOEVERLHEID DER STOFFE VAN DE WERELD-BOLLEN. Door Dr. E. F. T. CHLADNI. (Wervolg van blz. 234.) II. Er kunnen, bij een Wereldbol, ook delen, als jaar- stokken, bij komen, en ook van denzelfde af- gaan, — Als op een Wereldbol, door een gewicht, een stok zoo ver in de hoogte geworpen wordt, dat de kracht, welke de stok van de Bol naar buiten drijft, in elk punt van zijn weg verder werkt dan de aantrekkingskracht, zal dezelfde niet weerom op den Bol terugvallen, maar in de richting, in welke hij geworpen werd, zoo lang door het oneindige Ruim voort gaat tot dat hij, als bij toeval, eenen anderen Werelds bol nabij komt, door wiens aantrekking de beweging van de stok zodanig veranderd kan worden, dat bij nu, naar mate van de richting, van de snelheid en van de aantrekking, of in een eene in zichzelf niet terugkeerende kromme lijn verder voortgaat, of zich, in het vervolg, in een meer- of mindere uitmiddelpuntige Ellips om den aantrekkenden Bol beweegt, of op diezelfde ven neervalt. — Op onze Aarde is de kracht der vulkanen, voor zoo veel wij die kennen, in verre niet toereikend, om stokken zoo hoog op te werpen, dat zij buiten de aantrekking der Aarde kunnen komen, en zonder weerom neer te vallen, in het Ruim blijven voortgaan; doch op de Maan is daarvoor een veel geringere kracht noodig, deels omdat de aantrekkingskracht der Maan, welke ongeveer tot 5, 3 tot dat van de Aarde is, veel minder is. is (*), een deels wegens den minderen weerstand van den zo dunnen Maans - dampkring : die kracht zou wel nauwelijks grooter dan die van onze Vulkanen behoeven te zijn, en een lichaam met een snelheid van ongeveer 800 voet in de eerste seconde moeten rennen voortdrijven. Dat de oppervlakte der Maan grootendeels door neutrale NPE (*) De zoo verschillende aantrekkingskracht der Wereldlichamen moet ook reeds op zichzelf een zeer verschillende bewerking der daarop levende wezens noodzakelijk maken, = Dezelfde zwaartekracht, welke op onze Aarde noodig is, om ongeveer één voet hoog op te springen, zou ons op de Maan verschillende voeten naar de hoogte verheffen; = op Jupiter zouden wij ons als met honderden ponden belast gevoelen ; en op de Zon zoude onze kracht ongeveer toereikend zijn om vleugels reguit te lopen; — op nog grootere Wereldlichamen, gezien worden, zich als hoedanige wel sommige Planeet-aardige Nevelstoffen mogen zijn, die op afstanden, op welke de vaste Sterren als punten schijven vertonen, zouden wij ons nog meer bezwaard vinden, — Indien derhalve, gelijk hoogst waarschijnlijk is, zulke Wereldlichamen ook door dierlijke wezens bewoond worden, moet bij dezelfde of de kracht der levens in hele andere verhoudingen tot derzelver lichamenkeuze inhoud zijn, of zij moeten, om zich te kunnen bewegen, van een dikkere vloeistof omgeven zijn, welke, gelijk het water ten opzichte der Vissen, het grootste gedeelte van hunne zwaarte draagt. CHLADNI De Heer Poisson berekende deze snelheid op ongeveer 6619 voeten in een seconde, dat een weinig minder is dan de snelheid, welke de Heer Biot berekent, te weten van 7771 voeten, welke verschil ontstaat, doordien de Heer Biot de massa van de Maan wat zwaarder nam, dan die, welke de Heer DE LAPLACE bij zijn onderzoekingen van de Theorie der Maanse beweging gevonden heeft, mm Een Engelsch Natuurkundige meende, dat een snelheid van 11000 voeten vereist zou worden, om een lichaam uit de Maan voort te werpen, zodat het tot dezelfde niet wederkeerde, welke bijna het dubbele is van de snelheid, die de Heeren Biot en Poisson vonden; doch hij gebruikte waarschijnlijk een te grotere waarde voor de massa van de Maan, welke men thans weet dat veel minder is, dan door NEWTON was opgegeven. De Verzaker. Kosmologische Gedachten. Kan de uitbarstingen gevormd is, kan duidelijk gezien worden, (zelfs toont dit een vlugtige voorstelling der afbeeldingen van de Maans oppervlakte, in de Selenotopografische Fragmenten van den Heer Schröter;) gelijk dan ook nog in latere tijden meermaals lichtverschijningen en nieuw ontstane Kraters op de Maan zijn waargenomen. Thans is mijn gevoelen, dat de van een vurig Luchte verscheenfel verzamlede IJzer- en Steenklomp, welke zo dikwijks op onze Aarde neervallen, niets anders dan uiteindelijk afgebroken delen van de Vulkanen van de Maan zijn, want het is mij geenoeg, in mijn Verhandeling over den oorsprong des door Pallas ontdekte IJzerklomp, in deze tijd de erkend te hebben, dat de voorhanden zijnde verhalen van zulke neervallende dingen geen verfijningen, maar werkelijke waarnemingen van natuurverschijningen waren; dat deze klompen van buiten tot ons komen, en geenszins opwerpen zijn van de oppervlakte der Aarde naar de hoogte, die weer neervallen; dat zij ook niet door een samenloop van delen in onzen dampkring ontstaan. Het zou wel kunnen zijn, dat die Maan-vulkanen, welke ons nu en dan enige uitwerpen toezenden, zich op de naar ons toegekeerde helft der Maan, aan de zijde, welke wij westwaarts zien, en die van de richting, naar welke zich de Maan beweegt, is afgekeerd, bevinden, waardoor dan de centissetschuwende kracht door de kracht der uitwerping grootendeels zou worden vernietigd. Dewijl de neergevallen klompen in hunne beftanddee= len zoo veel overeenkomst hebben, en alle, met uitzon- dering van dedoor BALDUIN, in de Miscell. Nat. Curiofs 1677. App. Page 247. Onderzochte, indien men hierop kan vertrouwen , (zie GILBERT , Ann. XV: 314) uit ijzer met nickel verbonden (*), of uit een meng{el van die l mes (*) IJzer, dat in de meeste ligchamen op onze Aarde ge- vonden wordt , kan ook wel een voornaam beftanddeel vaa andere Wereldligchamen zijn, === De zeer kleine flingerfagen van de magneet- naalde, welke men, overeenkomftig de ver- fchitlende ftanden der Zon en der Maan, waargenomen heeft, hebben waarfchijnlijk geene andere oorzaak, dan dat, even gelijk al het ijzer, dat in onze Aarde is, een grooten magneet uitmaakt , dic zelfde ook even zoo bij andere Wereldligchae men plaats heeft; = zoodat mn de Zon en de Maan, wan- ike 2 > > “heer 27r KOSMOLOGISCIE GEDACHTEN. metalen met kaarde en bitter-aarde, met iets zwaar, en soms ook wat kalkaarde, beltzaan, mag men vermoeden, of dat verschillende Aardgewesten onderling in hunne bestanddeelen overeenkomen (hetwelk eenigszins waarschijnlijk wordt, doordien de gemiddelde dichtheid der gevallen klompen met de dichtheid van het lichaam der Maan tamelijk overeenkomt), of dat de tot ons gekomen uitwerpselen vloeien van eenen, of van een paar, dicht bij elkaar gelegen Vulkaanen voortkomen; andere Vulkaanen mogen wel misschien geen kracht genoeg hebben, om uitwerpselen buiten de werking van de aantrekkingskracht der Maan te brengen; of dezezelfde in zulke richtingen voorzien, dat zij geheel en al naar buiten in het Ruimte voortgaan; vele klompen kunnen ook door de aantrekkingskracht der Zon gevat worden, inzonderheid wanneer een uitwerping van de andere zijde der Maan ten tijde van de nieuwe maan gebeurt. Een neerzetting van onze maan, die eenigermate naar ons toegekeerd is, een zwakke eb en vloed in de magnetische kracht der Aarde veroorzaakt; bijna zoo als zulks, op de Zee, door de aantrekking in de aantrekkingskracht der Aarde gebeurt. CHLORINE Het verdient bijzondere opmerking, en vermeerdert de waarschijnlijkheid, dat deze klompen niet tot onze Aarde behoren, maar daarop van buiten neerkomen, dat het samenstel van dezelve en hunne bestanddeelen, in allen die onderzocht zijn, hoe zeer op verschillende tijden en zeer ver van elkander verwijderde plakken gevallen of gevonden, zeer nabij dezelfde zijn, en dat zulk een samenstel van deelen in geen bekende mijnstoffelijke voortbrengselen van onze Aarde gevonden wordt. De Graaf DE BOURBON, Lid van de Koninklijke Societeit te Londen, onderzocht de Luchtballen, welke, in september 1753 bij Tabor in Bohemen, den 16 Juni 1794 te Siena in Italië, den 13 December 1795 te Yorkshire in Engeland, en die, welke den 19 December 1798 te Benares in India vielen, en bevond, dat die alle, hoe zeer ook in grootte verschillend, over derzelver geheele buitenoppervlakte met een zeer dunne, donker zwarte, korst bedekt waren, welke geen glans had, en doorzaaid was met kleine oneffenheden, die het gevoel als van fijn geitenleer veroorzaakten. De vleugels gebroken zijnde, vertoonde zich het buinenste grijs KOSMOLOGISCHE GEDACHTEN, 273 Een zeer toefielend voorbeeld van verandering in het lichaam van kleur, als een korrelachtig weefsel, in den vaten opgevallen naar grof zand gelijkend, en scheen uit vier onder scheidingen te bestaan, welke het vergrootglas gemakkelijk deed onderkennen. Een van deze, die overvloedig door de steenen verspreid lag, heeft de gedaante van kleine bolletjes, waarvan sommige volkomen rond, andere volkomen langrond of elliptisch zijn, en ondertevijf in grootte, van een papaverzaadje tot een erwtenboon, ver verschilend. Eenige weinige vindt men die groter zijn. Kleur is grijs, dan bruin, trekkend zij, zijn geheel en al doorgloeid schijnend, zeer broos, en worden alle even gemakkelijk, in alle richtingen, grom met een schulpswijze breuk. De tweede soort is een ijzer houdende Pyriet, van onbepaalde gedaante, van kleur geel - roodachtig, vrij wel naar de kleur van het Nikkel gelijkend; ditzelfde weefsel is korrelig, en gevild zijnde, verkrijgt men een zwart poeder: deze Pyriet is onregelmatig in de zelfstandigheid der steenen, verdeeld; en wordt door den magneet niet aangezogen. De derde soort bestaat uit kleine ijzerdeeltjes; in den matten van metaal; deze worden onder den hamer gemakkelijk geplet en gerekt, en geven aan de gehele massa der steenen de eigendomsbelang door den magneet te kunnen worden aangezogen: zij zijn, veel minder talrijk in de steenen dan de pyrietdeeltjes, en worden door den magneet, zeer licht afgezonderd, als de steentot poeder gemaakt is. Deze drie soorten van steen worden door middel van een vierde, welke aardachtig is, met elkaar verbonden; deze is grijsblauw, en zeer los samenhangende, waardoor men, met de punt van een mes, en zelfs met de nagel van de vinger, zeer gemakkelijk alle de andere deeltjes losmaakt, en de teel, met de hand alleen, licht gebroken, kan worden. De zwarte en dunne korst, welke de oppervlakte bedekt, is zeer hard, en geeft sterke vonken met het vuurpistool; zij is zeer broos, wordt onder de bamboe hoorbaar, en verhoudt zich geheel en al als de door de magneet aangezogene zwarte ijzerkalk. Deze korst is echter, even als de teel zelf, doorzaamd met kleine ijzerdeeltjes, in de metaalydrijke kaas; welke door de glans, die zij aannemen, als men de vijl licht over de korst laten gaan, gemakkelijk onderkend worden. Wanneer de teel door uitademing bevochtigd worden, geven zij een kleffeig reuk. De Engelse Scheikunde EDWARD HOWARD ontleedde de vier soorten van de: "De teel van Tarfshire; 16 Grein van dezelfde gaven 4 grein aan Sivaardachtige toffe, en het overige ijzer 150 Grein van het aardachtige gedeelte gaven Aarde e. = 75." Magnees o . 37 = of "Kalk . 48- Nickel-Kalk a 12- De Boheemse teel: 16 Grein van dezelfde gaven 2, Sivaardachtige toffe, en de 14 overige greinen bevonden zich 1,5 grein Nickel. 55 Grain van het aardachtige gedeelte gaven Keizersgraaf % e — e 25 Magnefia , _,e `. o 9-5 Ijzer-Kalk 23-5 Nickel-Kalk + 0 "1e Waaruit blijkt, dat deze kracht, hoe zeer op verschillende tijden en plaatsen gevallen, niet alleen in het wetenschappelijk aan zien overeenkomen, maar ook bij een scheikundige onderzoek bijna dezelfde producten geven. Sole: door BOURNON in de Luchtfabriek afgestoken: in elk afzonderlijk. Van den teen van Bernades gaf hem de eerste voorraad IJzer tien Nickel. De tweede, of pyriet - aardige voorraad, gaf Zwavel — o jk s,- 2 ie IJzer e ordres Nickel ` « PE oi Aardachtige dolf ° .-2 De derde voorraad was een mengsel van IJzerkalf, welke door den magneet werd aangetrokken, en van Nickel: 23 gram van deze voorraad gaven ; IJzer seos ve > 16-5 Nickel io « ° 6-5 Het vierde of aardachtig gedeelte gaf Aarde` °. . 48 Magneetian … « .… 18 Hydrocalc e cec 4, Nickel-Kalk e 2-5 De teen van Siena door hem onderzocht zijnde, was de uitleg: lage e . zo e 34 Haa ae 4 . 52 Nickel - Kalk ° «3 KOSMOLOGISCHE GEDACHTEN, 275 verbrijzelde Planeet (*), van welke tot hiertoe reeds drie stukken gevonden zijn, en verfchaftelijke andere waarachtig nog zullen ontdekt worden; terwijl andere stukken ook in loopbanen, die niet in zichzelf terugkeren, misschien in het oneindige Ruim voortgaan. — Het strekt gewisden voortreffelijken OLBERS grote eerlijkheid tot eer, dit denkbeeld eerst voorgedragen, en na de ontdekking van twee dier stukken, waarvan hij er zelf één vond, de plaats aangewezen te hebben, waar men meerdere zoeken moest (dewijl de loopbanen van die, welke een Elliptische kring hebben verkregen, aldaar elkander treffen moesten), alwaar men ook werkelijk het derde stuk vond, en waar men kan hopen nog meer dit membra Planete (weggeworpen stukken van de verbrijzelde Planeet) te zullen vinden (f). Het zij mij, ten befluite dezer Verhandelingen, verbeelding eenigzins den teugel te vieren. Reëme en ongewone denkbeelden, zoo lang zij bevestigde waarheden niet tegen spreken, of niet in derzelver plaats genomen worden, brengen de wetenschappen geen nadeel toe, en kunnen soms meer, dan gewone voorstellingen, tot vele nieuwe, en wellicht zekere ontdekkingen leiden. In de Natuur is niets volstrekt groot of klein; de voorwerpen zijn zulks alleen in betrekking tot andere groter of kleinere. Men kan des met de hoogste waarheid aanmoedigen. Het is onbegrijpelijk, dat men niet reeds voor langen tijd met enige zekerheid vermoed heeft, dat er tusschen Mars en Jupiter een Planeet moest zijn, terwijl toch nergens in de Natuur, daar een soort van progressie plaats heeft, zulk een in 't oog loopende sprong, als hier, zoude gevonden worden. Reeds in mijn elfde of twaalfde jaar strekte mij de onregelmatige afstand tusschen Mars en Jupiter, zoo dikwijls ik een Kaart, waarop de loopkringen der Planeten getekend waren, bezag, tot grote ergernis; en ik verwachtte reeds sinds die tijd met reikhalzend verlangen, dat een aldaar zich bevindend Wereldlichaam zou ontdekt worden. Deze verwachting is reeds vervuld: dezelfde werkzame Sterrekundige OLBERS vond den 29 Maart 1807, des avonds om 8 uur, een vierde stuk, of kleine Planeet, welke men den naam van Vesta heeft gegeven. De Vertaler. Ons Zonnelfstel en andere dergelijke felstes van vaste Sterren zijn juist niet altijd zoo geweest als zij nu zijn, maar elk heeft zich op zekeren tijd gevormd. Zulk een vorming kan ik mij niet anders voorstellen, dan volgens hetgeen door de beide Heren MARSGHAL VON BIEBERSTEIN, in hun hier voor aangehaald geschrift, is voorgebracht; dat, namelijk, lichamen, uit verschillende stoffen bestaande, door uitbarsting, of ook door eenige andere voortwerpende beweging gedreven, (welke ook, indien die niet loodlijnig op het middelpunt gewerkt heeft, de oorzaak der wenteling om de as kan zijn. Voortloopen, en kleinere door de aantrekking van de grotere zo bewogen worden, dat zij of met dezelfde samen storten, en deze vergrooten, of dat derzelver eerste beweging in een Elliptisch of anderen kromlijnigen omloop veranderd wordt. Omdat Manen om Planeten, en Planeten om onze Zon loopen, en dit evenzo bij andere Zonnelfstels of andere plaatsen. Dit laatste zou ook wel bij de meeste Kometen kunnen plaats hebben, die waarschijnlijk niet tot het bestendig gevolg van de Zon behoren, maar vrechts een werpbeweging volgen, welke toevallig tot de Zon naderende, door hare aantrekking, parabolisch gebogen wordt; zodat de terugkomst van de meeste wel te vergeefs kon verwacht worden; — Van een die teruggekeerd is, en misschien nog van enkele andere, kunnen we de richting, snelheid en aantrekking in zulke verhoudingen geweest zijn, dat derzelver banen Elliptisch geworden zijn. Bij deze gelegenheid moet ik aanmerken, dat, dewijl geen vaste kern bij de Kometen is waargenomen, en zij bestaan uit vibreerbare of dampvormige stoffen, welke naar het middelpunt meer en meer verdikt zijn, schijnen te bestaan, in geval de zelve ook door bewerktuigde wezens bewoond worden, deze geven eene gansch andere levenswijze dan die van andere weelden, moeten hebben, want dewijl daar nergens een vaste grond is, leven zij eigenlijk niet op, maar in het Wereldveld; waarfchijnlijk in streken, die nader bij, of verder van het middelpunt zijn, naar mate hun dit hunne dichtheid en andere hulpmiddelen toelaten. KOSMOLOGISCHE GEDACHTEN, plaats hebben, volgt nog juist niet, bij opklimming, dat ook Zonnen en nog grootere Wereldlichamen om een middelpunt loopen moetens men zou toch ergens met zijne gedachten bij een hooger stelsel moeten staan, boven 't welk aan zulk een omloop om een middelpunt niet meer gedacht kan worden: want indien als je je om een gemeen middelpunt bewoog, zou dat door zijn aantrekking toch wel niet tot in het oneindige kunnen werken, en buiten zekere grenzen zou alles ledig moeten zijn; hetwelk tegen waarneming en gezond verstand strijdt. Wanneer men ook de zaak van den kant der noodzakelijkheid of doelmatigheid beschouwt, is wel voor ons kenbaar dat Wereldlichamen, als Planeten en Manen, in zontheid wanneer die door bewerktuigde wezens bewoond worden, een omloop noodig, ten einde licht en warmte aan alle zijden zouden kunnen verspreid worden. Doch voor onze Zon en andere vaste Sterren, die reeds licht en warmte in zichzelf hebben, laat zich daarvan geen nuttigheid zien. — Waarschijnlijker komt het mij voor, dat de meeste van deze voortlopen, gedreven door voortwerpende krachten; welke bewegingen echter door velerlei aan trekkingen enige veranderingen kunnen ondergaan. HERSCHEL befluit uit de toenemende afstandsen van verhuisde vaste sterren aan den eenen kant, en uit de nadering tot elkander der sterren aan den anderen kant van ons Zonnelveld, dat de eigen beweging der Zon thans naar de Ster in het sterrebeeld HERCULES heen gaat, immer voorzover zulks zich tot hiertoe, daar men eerst sedert korten tijd begonnen is naauwkeuriger waar te nemen, laat bepalen. Eerst na honderden, en wellicht na duizenden jaren, zal men dit uit de waarnemingen naauwkeuriger kunnen beoordelen; te weten, of men thans maar een klein en onbeduidend deel van eenen Elliptische loopkring waarneemt, welke van de beweging in de raaklijn niet te onderscheiden is, dan of die richting dezelfde zal gebleven zijn, en alzoo het uitwerk van een werpbeweging is. Ik vermoed, dat het laatstgenoemde zich zal bevestigen. De meeste Planeet-gelijkende Nevelfterren, welke op dezelfde verbazend grote afstanden als de vaste Sterren, en waarschijnlijk op nog veel grotere, met een bemerkbare middellijn worden waargenomen, zijn misschien niets anders dan ontzettende "alle onze bekende grip". KOSMOLOGISCHE GEDACHTEN. De meeste Planeet-gelijkende Nevelfterren, welke op dezelfde verbazend grote afstanden als de vaste Sterren, en waarschijnlijk op nog veel grotere, met een bemerkbare middellijn worden waargenomen, zijn misschien niets anders dan ontzettende "alle onze bekende grip". Grippen van grootheid te boven gaande, verzamelplaatsen of Magazijnen voor geheele Wereldftelfels, welke daaruit gevormd kunnen worden, wanneer de stof, 't zij geheel, of bij gedeelten, door uitbarstingen, sterker dan de aantrekkingskracht werkende, vervroegd wordt. - Men kan hiertegen niet inbrengen, dat in een zeer groot ligchaam de aantrekkingskracht der debrislen onderling zoo geweldig (sterk zoude zijn, dat zij bijna niet zou kunnen overwonnen worden; want hoe groter zulk een ligchaam is, des te sterker kunnen ook de in hetzelfde, door inwendige gistingen of voortgeveldche Chemische werkingen, veroorzaakte uitbarstingen zijn. Herschel heeft verfchilde Nevelfterren waargenomen, in wier binnenste een lichtend punt is, en van welk punt het licht naar buiten flauwer en flauwer wordt. Het schijnt met de Natuur niet overeen te komen, dat men deze Nevelfterren voor hoopen van vaste Sterren zoude houden, die zich om een gemeen middelpunt bewegen. — Het is moeilijk te begrijpen, dat deze Weltlichkeiten niet, gelijk de Planeten om onze Zon, of de Manen om de Planeten, in hetzelfde, of bijna hetzelfde vlak, maar in allerlei richtingen, zodanig door elkaar bewogen worden, dat men overal een gelijkvormige afname van het licht bemerkt, zonder dat verstoreningen of opeenstortingen daarvan het gevolg zouden zijn, — Veel waarschijnlijker komt het voor, dat het licht, hetwelk de kern omgeeft, bij sommige, door een directe branding, of voortgevliegende ontbindende werking, veroorzaakt wordt (*); bij de R: i Ce C*) Dit schijnt bij de bekende Ster in Cassiopea plaats gehad te hebben, welke (gelijk ik mij herinner gelezen te hebben) eensklaps met een zeer helder wit licht verschijnings verkeerde, hetwelk met dezelfde veranderingen van kleuren, als van een langzame hand uitgaande vlam, of van een witgloeiend ijzer, dat langzaam verkoelt, afnam, tot de geheele uitblusching toe; welke geheele verschijning ongeveer 1 jaar duurde, doch welke ongetwijfeld vele jaren later bij ons is gezien geworden, dat dezelfde wezenlijk gebeurde, (**) CHLADNI, (**) Deze Ster werd door TYCHO aangetrokken op 11 November des jaars 1572 en was van den beginnen haar verschijning onzeker. Beide sterren zijn veertig keer niets gezien. De onderstelling van Buffon, dat onze Aarde en de andere Planeten, niet de Zon uitgeworpen zouden zijn, is zeer onnatuurlijk. Door zulk een uitwerping kon wel een beweging van binnen naar buiten veroorzaakt worden, die of altijd voortging, of, wanneer de werpkracht eindelijk door de aanwekkingskracht overmeesterd werd, wederom naar binnen terugkeerde; doch geen Elliptische, bijna cirkelvormige "omloop", tot welken veel meer een zijdawaarts, in de richting van de raaklijn, gegeven stoot noodig zoude geweest zijn. Veel vroegere tijden voorgevallen veranderingen, Over vele zaken met veel meer zekerheid zou kunnen oordelen. Een der merkwaardigste verafgelegen voorwerpen, hetwelk onder alle de meeste opmerking verdient, is de bekende Nevelvlek in Orion, aan welke verschillende veranderingen van licht en gedaante zijn waargenomen; die ik ook op enige plaatjes door een aanmerkelijke zwartheid van den minder donkeren grond des Hemels onderscheidt, — Dezelfde schijnt mij (inzonderheid naar een door den Heer Landmarkt van Hahn veraveaardigde, grote aftekening te oordelen) niet anders te zijn, dan een zeer verafgelegen, verre achterblijvende voor dezelfde zichtbare Sterren, zeer groot donker lichaam, van een onregelmatige gedaante, met uitgestrekte voorzien, bij hetwelk op sommige platen, inzonderheid aan de uitsteeksels, een brandend of uitbarstend naar verschillende richtingen gezien wordt. — Het schijnt, dat hier een ware Wereldschepping plaatsgevonden heeft. Gefschreven, en wel onder die, welke wij mochten kúnnen bemerken, waarbij de naaste. — Ik was het, hier het denkbeeld voor te stellen, dat wel onze Zon met derzelver gevolg van Planeten, en de overige vaste Sterren, die tot den hoop, waarvan ons Zonneveld een deel is, behooren, uitgewerfels naar dit groote lichaam konden zijn, en aan hetzelve hun baan en beweging te danken hebben. — De volgende gronden zullen (indien die al geen bewijzen zijn) echter volkomen toereiken, om dit eenigzins zeldzame vermoeden het onmogelijke en enkel willekeurige, dat men anders daarin zou kunnen vinden, te benemen, en misschien om onbevooroordeelde onderzoekers tot verdere navorchtingen aan te moedigen. De beweging van de Zon naar het sterrenbeeld Hercules, welke HERSCHEL meent plaats te hebben, gaat regtevast (met een geringe afwijking) van deze Nevelvlek af zen het verwijderen van elkander van eenige Sterren. Alleen lichamen, welke om hun as draaien, moeten een ronde of bijna ronde gedaante hebben, wanneer vele hunner deelen vloeibaar, of anderzins toegevend zijn, of geweest zijn; doch de gedaante van een lichaam, dat niet om zijn as draait, kan ook anders zijn. KOSMOLOGISCHE GEDACHTEN. as Een aan den eenen kant van ons Zonneveld, gelijk ook het naderen tot elkander van Sterren aan den anderen kant, doet zich omtrent zoo voor, als zou moeten geschieden, wanneer een voortwerpende beweging van dit middelpunt naar buiten plaats had. Aan de ene zijde van de Hemel, van waar deze Nevelvlek als het midden kan gehouden worden, (inzonderheid in Orion en deszelfs nabuur) zijn de Sterren meer opeengepakt, en hebben meestal eenen zeer helderen glans; zelfs is de grond van de Hemel aldaar, waarschijnlijk door zeer vele niet van elkander te onderscheiden Sterren, minder donker dan elders; — aan de tegenoverliggende zijde zijn daarentegen de Sterren minder opeengepakt, meestal bleeker, en vele bijna als in een nevel gehuld; zodat de Landmaartchalk von Hahn, in een der Astronomische -Jaarboeken van Bode, zeer juist aanmerkt, dat alles aan de ene kant een vreemder en jeugdeler, en aan de andere kant een flauwer en meer verouderd aanzien heeft. Door volgende waarnemingen van deze Nevelvlek (van welke men, ter betere beoordeling der lichtsveranderingen, een zeer nauwkeurige afbeelding op een zwarten grond hebben moest) en verdere vergelijkingen der schijnbare plaatsverandering van sommige kleine Sterren, zal bepaald worden, of deze voordragt met de Natuur overeenkomt, dan niet; en ik wensch daarom, dat men bij waarnemingen en vergelijkingen van deze soort, daarop aandacht zal geven. WAARNEMING, BETREFFEND DE KOPPELINGEN. Oer de nog heerzame vooroordelen, die 's menschen verstand niet alleen oneer aan doen, maar ook de Maatschappij tot geen gering nadeel trekken, hoort buiten kijf ook dat, hetwelk nog bij geen groot aantal mensen blijft plaats grijpen tegen het inentender Koekompen. Ja het gaat zoo verre, dat, het welke nog bij geen gericht aantal mensen blijft plaats grijpen, tegen het inentender Koekompen. (*). Een treffend bewijs hiervan leveren, onder andere, de maandelijkse sterflijsten alhier in den Haag, alwaar wij vinden, dat er in elke maand nog een aanmerkelijk aantal kinderen aan de Kinderpokken sterven. WAARNEMING Zij door vooroordelen, het zij door een ongepaste vrees gedreven, men geen gelegenheid laat voorbijgaan, om deze nooit volprezene kunstbewerking in een verkeerd daglicht te stellen. Het volgende voorbeeld trekt, mijns bedunkens, hiervan tot een overtuigend bewijs. Op den 2often Julij 1807 werd ik verzocht te vaccineeren de Kinderen van J.,.. W.., wonende alhier. Ik vaccineerde eerst het jongste kind, dewijl ik toen ter tijd schaars van koepoktogen voorzien was, en deze kunstbewerking aan nog meer kinderen moest verrichten. Dit kind nu was een zeer gezond jongetje van nog geen twee jaren. Ik verrichtte de inenting op beide armen, en deed op elk twee steekjes, met een bijzonder lang stokje, met zeer goede koepoktogen geïmpregneerd. Van deze vier steekjes verdwenen er drie; doch van een, namelijk op de linker arm, kon men reeds op den derden dag zien, dat de inenting gevat had, en bij dit laatste liep de vaccinatie geregeld af. Nu was mijn voornemen geweest, het ander kind (zijnde een meisje, ruim zes jaar oud, doch van een ongezond gestel) te vaccineren de bras a bras van haar broeder; doch dit meisje kreeg toen ter tijd de mazelen, die in den Haag gedurende langen tijd niet ophielden te grasfeteren; wesharve ik van dit mijn voornemen afzien, en een betere gelegenheid moest afwachten. Dit gelukte mij zes weken daarna, en ik vaccineerde dit meisje met koepok van een zeer gezond kind, vóór den negenden dag; doch de inenting, aan dit meisje verricht, liep vruchteloos af. Ik herhaalde dezelfde drie weken daarna, met hetzelfde gevolg. Nu was mijn voornemen, het nog eens voor de derde keer te vaccineeren, en dat wel de bras a bras van een kind, bij hetwelke de vaccinatie wel gefaald was; doch de ouders verhaalden mij toen, dat zij zich te binnen gebracht hadden, dat het kind, hetwelke ik nu reeds twee reizen vruchteloos gevaccineerd had, eens buiten den Haag bij iemand hunne familie gelogeerd zijnde, een huidziekte had gehad, en dat zij niet wisten of het echte dan wel onechte kinderpokken geweest waren; wesharve zij, daar de vaccinatie nu bij dit kind tweemaal vruchteloos afgelopen was, verkozen het daarbij te laten berusten. Maar wat gebeurt er? In de maand April van dit jaar bij een mijnheer komende, verhaalde deze mij, dat zij een van die kinderen zag, en dat het kind, hetwelke ik gevaccineerd had, thans laborieert aan de kinderziekte. Uit dit Geval, gelijk daarvan reeds meer dan een voorbeeld voorhanden is, leeren wij, aan de eenen kant, dat de Vaccinatie, ondanks herhaalde reizen in het werk gezet, wanneer zij haar geregelden loop niet heeft, geenszins een voorbehoedmiddel tegen de echte kinderverkroting oplevert; maar dat zij, aan de andere zijde, in soms een enkel geval een geregeld gevolg heeft, het zekerste voorbehoedmiddel tegen de ziekte is. 's-Gravenhage, A. DE PINTO, Jz. Mei 1808. Med. Doop. En) DE BEHOEDZAAMHEID, WELKE ER VEREISCHT WORDT BIJ HET TOEDIENEN VAN GENEESMIDDELEN, WARAAN MEN DE KRACHTEN NIET WEET, DOOR EEN VOORBEELD GESTAAFD. - Op den Herfst van het afgeloopen jaar werd mijne hulp verlangd bij een Liidsterfe, welke ik met de gewelddigste pijnen worstelende vond; een zeer sterk zweet bedekte haar geheele lichaam, terwijl zij een aanmerkelijke hoeveelheid bloed, en van een bloedigen afvloed onder de hevigste perfekten ontlastte. In deze gevaarvollen toestand (chreep ik haar het volgende voor): 284 WAARNEMINGEN Ik liet hiervan ieder uur een teaspje leiden, besloot dat zij ligegeestenwater gebruiken en een zacht dieet houden zou; terwijl ik na verloop van drie dagen het genoegen had, de Liidsterfe, hoewel verzwakt, echter in zoverre hersteld te zien. Wat kon nu tot haar ziekte aanleiding geven? Het verhaal komt hier op nader. De Patiënte had zich gevoeld twee dagen niet wel en zeer weinig stoelgang gehad. Een van haar bekenden prees haar daartoe een middel aan, hetgeen zeer zeker helpen moest; men gebruikte zulks, in die voege, dat de Lijderes twee teugen uit een flesch had genomen; daarop was die ontlasting van bloed en bloedige afgang ontstaan. Bij onderzoek bleek, dat dit zoogenaamd huismiddel in kolven bevatte, die op jenever getrokken waren. Ik vond dus ook door dit geval de waarneming van den geleerden VAN DER HAAR bevestigd, wanneer hij in zijn Proeven over de Nerven en Zenuwen, en wel bijzonder in zijn daar achter gevoegde Genees- en Heelkundige Waarnemingen, N°. 119, zegt: „Op het gebruik van KWIKMIDDELEN heb ik, gelijk ook vele anderen met mij, meermalen een hevige bloedige diarree zien volgen, die in duur, toevallen enz. van en met den gewoonnen roode loop in niets verschilt." Ik heb hetzelfde, ja nog sterker en met het gevolg des doods, na het gebruik van de Kolvenappelen gezien. Mogt men in 't algemeen behoedzamer zijn met het toedienen van dus geroemde huismiddelen, wanneer men geen kennis van den aard des gebreks, noch van de uitwerking dezer middelen heeft, en dit eenvoudig voorbeeld daartoe iets bijdragen! OM INSTRUMENTEN VOOR ROEST TE BEVEILIGEN MIDDEL OM STALEN INSTRUMENTEN, BIJZONDER CHIRURGISCHE, VOOR ROEST TE BEVEILIGEN, (Medegedeeld door A. COOPMAN, Mede & Chir, Dr, te Balk in Friesland.) Het onaangenaam en schadelijk de roest aan chirurgische stalen instrumenten, zal iedere praktiserende Wondarts met mij ondervonden hebben, en tevens, dat de meeste behoedmiddelen hiertegen zelden van nut zijn. Het middel, 't welk ik tegen de roest mijner stalen instrumenten gebrukte, is de Butyrum Cacao. De beroemde instrumentmaker TYLLI, te Berlijn, had dit middel reeds in RUS'TERS Akologie s. Tig bekend gemaakt, doch het scheen in vergetelheid geraakt te zijn, en sinds JUCH, te München, heeft het onlangs weer ten sterktte aanbevolen. Prof. SIEBOLD, te Würzburg, heeft het mede in zijn tijdschrift de Chron 1. 143 als een zeker middel opgegeven. Daar echter dit werk in weinige handen hier te lande komt, geloof ik mijn Heeren Collega's geen ondienst met deze bekendmaking te doen. Het instrument, 't welk men voor roest bewaren wil, maakt men een weinig warm, en smeeert dan zeer dunnetjes de cacao op hetzelfde; zodannde echter, dat alle platen volkomen bedekt zijn. Wil men het instrument gebruiken, zodannde men het weer eenigszins warm, en veegt het met een linnen doek af. Indien het instrument nauwkeurig bestreken is, kan men hetzelfde veilig aan zuren, water en de lucht blootstellen. De bewoners van de ontruimde provincie bleven met de Gotten ingelijfd, en dienden als bemiddelaars tussen hunne broeders, die aan de overzijde van de rivier woonden, en de nieuwe Volkstichters. De uitkomst regtvaardigde de staatkunde van AURELIANUS. Deze uitgebreide provincie, welke de Romeinen niet konden verdedigen, hare onafhankelijkheid herkregen hebbende, diende langen tijd als oorwolk tegen de invallen der Barbarijnen van het Noorden. Van tijd tot tijd en beurtelings gehavende onder de heerschappij der Gotten, Hunnen & Gepiden, werd Dacie door kleine vorstendommen beheerscht, die zich Onder de bescherming van Hongarije begaven. Bindend werd Wallachie door de Ottomanen veroverd in het jaar 1418 ; Moldavië onderwierp zich aan SOLIMAN I, in het jaar 1529. De reiziger, door dit land trekkende, staat verbaasd over deszelfs fraaiheid, de verfcheidenheid der oogstanden en liggingen, en de vruchtbaarheid van den grond, die in de daad zeer gebrekkig wordt bewerkt, genoeg evenwel om denzelfde rijkelijk vruchten te doen dragen. De aloude Daciers waren zeer krijgshaftig; doch hunne nageslacht in onze dagen gelijkt niet meer op hen. Bij hen heeft een soort van trotse halftarrigheid het mannelijk en achtbaar karakter van de Romeinen vervangen, die hun dood van de hand wijden, hetgene zij wel weten dat men niet zal nalaten hun te ontnemen, en hunne genegenheid vestigen op goederen, welke zij niet meer durven verdedigen. De bevolking geeft zichzelf de naam van Romeinen of Romeinen: een benaming, door welke zij van de edelen of bojards onderscheiden worden. Hunne taal heeft eenige overeenkomst met het Grieks, verbasterd door de vermenging met een barbaarse taal. De kleeding der inwoners is nog genoeg nog dezelfde, als op de kolom van Trajanus staan afgebeeld. De zelve bevat uit een hemd van grof linnen, een lichte pantalon, een gordel, aan welken een bijl bracht, een schapenvel, over de schouders geslagen en op borst vastgemaakt, en schapenzolen van peintje me. VERDE MOLDAVIËRS EN WALLACHIERS: - 289 Hun woest voorkomen maakt een zonderlijk contrast met hunne kleinmoedigheid: want zoo groot is hunne verachting, dat zij overtuigd zijn dat de natuur hun lichaamssterkte heeft ontzegd. In gevolge hiervan worden zij beurtelings uitgeplunderd en mishandeld door de Turken, Grieken, Duitsers en Russen. Zij vluchten op het zien van een reiziger, die dikmaal gevaar loopt van aan stroom en vuur gebrek te lijden. Intussen zijn zij niet ongevoelig voor vriendelijke bemoeienissen, en de giften van een klein stukje geld aan de kinderen, of aan den eersten boer, welken men ontmoet, is genoeg om hun vertrouwen te winnen en de reiziger enige gemak te bezorgen. De heer THORNTON, op deze wijze te werk gaande; werd niet alleen wel onthaald, maar bij zijn vertrek verzelden hem het geheele gezin en dikmaal de Kuren, hem aangebiedende, zijn rijtuig over de kwade wegen te helpen, die men altijd aan den ingang der dorpen ontmoet. De Grieks-Orthodoxe Godsdienst is de heerschende in de twee Prinsdommen. Zeer gehecht zijn de inwoners aan deszelfde gebruiken en plichtigheden, en zijn zeer bevreesd voor deszelfde dreigementen. Hunne godsdienstvijand is de klok. Te Bacharett in het bijzonder wordt dit geluid bijkans onverdragelijk op de feestdagen, omdat deze stad meer kloosters en kerken bevat dan er voor geheel de beide Prinsdommen zelden noodig zijn. Het dansen is de voornaamste uitspanning van het Volk. Bij de Wallachiërs geschiedt het met kwijnende geluiden; de spelwijze is eenvoudig en eentoonig; en in hunne bewegingen heerscht eene zekere wellustige gruwzucht. De dansers en de danseres vatten elkander beurtelings in. vertellend bij de handen, en verheffend dezelve boven hunne hoofden, Hunne pasfening zijn eene beweging voor en achterwaarts , toestemming of weigering aankondigen? de; en die, zonder enige verandering, bij de drie vijfendeel uren aanhoudt: . ge Hun voornaamste spijs is een dikke pap, van maïs meel gemaakt , welke zij mammalika noemen; het is gezonde en zeer voedzame spijs; o o „De bewoners van het gebergte zijn; evenals die dezelfden, in aanwezigheid van deze dikke pap en aan andere dingen . o 288 IETS zeer leelijk en afzichtig, en de bewoners, vooral de Vrouwen, trachten dezelve onder hunne kleederen te verbergen. Wanneer deze ziekte eene zekere hoogte heeft bereikt, vernietigt zij in zekere mate bij hem, die er van aangetast wordt, het Onderscheidende kenmerk van den mensch; de ziel wordt er zowel als het lichaam aangedaan. Zij vervallen in eene volledige zwakheid van verstand. De bewoners van het platte land bereiken zelden den ouderdom van zeventig jaar; op hun zestigste jaar zijn zij oud en afgeleefd. Dit, echter, ontstaat niet uit oorzaken, aan het klimaat eigen: want de vlees- en ziekten zijn er onbekend, er de gal- en aflopende koortsen , hoevelingen, zijn er zelden doodelijk. Het getal der inwoners van de beide Prinsdommen wordt op een millioen gerekend; een getal, hetwelk in geene evenredigheid staat tot de uitgebreidheid van het land, de vruchtbaarheid van de grond en den rijkdom van desselfs voortbrengselen. Indien de inwoners het voordeel van een goed bestuur genoten, indien hun nijverheid genoegzame veerkracht konde bekomen, indien zij van het bezit der vruchten van hunnen arbeid verzekerd waren, hun getal zou weldra zeer schitterend worden, in evenredigheid der kleine moeite, waarmede zij zich van levensonderhoud kunnen verzorgen. De schatten der natuur zouden zich in werkzame handen vermenigvuldigen, en ongetwijfeld een bloeiende bevolking voortbrengen. 