VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
Iyke деп Eeuwigen , en 18 tot oneer zynes For- heerders — ja vloekt zyn evenmensch. Hy waert door den ongemeeten Sterrenhemel; ——— Hy berekent den af(tand der Hemelbollen ; Hy meet de hoogtte bergen —— ja, de aerde zelve; — Hy peilt de diepte der Zee; en ‘hy kent zig zelven niet, — Hy is de mededogenheid zelve —- en red zyn Elendigen Na- tuurgenoot „ met verzaeking van zyn eigen geluk; en —— hy is oorzaek van den jammerftaet van veelen ; — ja, zelfs van den dood van duizenden. Hy aenbid den Alweetenden , еп vlt met гупе denkbeelden ten He- mel їп; ——— Hy treed het Engelen Choor op zy; en — hy vergeet zyn Maeker „’en verkiest bet uitvaeg- zel van bet wenschdom tot zyn gezelfchap uit. y overwint den Йегкеп; Hy heerscht over Volken; „——— Hy gebied over Koningryken ; — еп —- helaes! hy is een flaef zyner driften en is zyns zelfs mees- ter niet. — Hy bevat de groottte geheimen; Hy kent grondig de verheevenfte Weetenfchappen ; en „—— һу verfuft voor het: zamenftel van een Vloo. Hy bouwt huizen en kasteelen, als of die de Eeu- wigheid verduuren moesten, en het gebouw zyries Lichaems valt їп één oogenblik. Ну verwelkt als een bloem ‚еп is verdweenen. De Mensch , die weenende op het tooneel der aerde treed, onbewust van zyn aenzyn , word met moei- te geboaren en met (merten voortgebragt ! ——— Blydfchap verfpreid zig dan door het huisgezin; want er is ееп mensch,een redelyk Weezen , gebooren ! blyde moeder drukt het tedere wigt , verrukt, tegens hae- ren hygenden boezem ; de dankbaere vader woert het zelve ор vleugelen van gebeden tot voor den Throou des Eeuwigen , en hy omhelst beide zyn Ega en Kroost , met verrukking 5 (want welk redelyk Schepzel gevoelt deeze aendoeningen niet, by zulk eene gebeurte- nis!) Het wigt word teder opgevoed en verzorgd; —- en zo гіз zig de eerfte beginzelen van redelyke Кепріз be- ginnen te ontwikkelen, verfpreiden lieve Lachjes zig, op het onfchuldig eén aenminnig gelaet. —— Geen heerlyker beeltenis der onfchuld, — — geen bemiùnely-. ker effenheid der ziele, fpreid zig immer ten toen, ——— dan, op het ronde aengezigtje,van ееп welvaerenden zni- geling. Zo wast ‚tedere lichaem weetig ор; =——— ZO Ontzwagtelen zig.de zielsvermogens van - иар - іп de waereld. VAN DEN MENSCH, 139 trap tot trap ; ——— zo brengt hy zyne eerfte kindíche dagen , de dagen дег onfchuld, ongevoelig door: —= dan, genaederd tot den tyd der vatbaerheid , begint het onderwys, vervangen door kindfche uitfpanningen , die van tyd tot tyd met meer oordeel geregeld worden; tot dat hy zig voorbereid en bepaelt , tot zyn aenftaenden ftand Eindelyk bereikt hy zyn oogmerk, hy word man , vader en beftuurder van een talryk huis= gezin, en zo loopt zyne leevensdraed af, en hy Maer hoe veele tegenheden , hoe veele ongelukken, hoe veele elenden, beftryden het menschdom ! Reeds in den dageraed des leevens , legert zig een heir van kwaelen, rondsom het waggelend wiegje, die het aenmine nig kind, om (гуа, aenvallen ; in de opkomende Jeugd, ontdekken zig andere, kwaedaardiger en befmettende ge= breken. En hoe menigvuldig zyn de ongemakken, de ziekten en rampen, die den mensch іп °t gemeen be- ftormen ! n gy, o wreede dood! gezwooren vyand van al wat ademt, hoe groot, hoe, ontzage ук, jammerlyk zyne uwe verwoestingen ! Hier rukt gy met geweld den teederen zuigeling , uit de omheizende moederlyke armen 5 daer zy haeren fchoot befproeid| met zite traenen, in plaets dat haere vrugt daar op dartelde, en van haer gekoesterd wierd. Hier grypt EN den hoopgeevenden Jongeling, die den vader tot Ыуд(сһар, of zyne oude moeder ten fteun verftrekte , met kragt aen ‚ zo dat hy voor uw vermogen moete bezwyken , en zyne ouders hem duizende traenen agter па weenen, Hier velt uw vermogen de tec- dere minnaeres , en beroofd haer ziele- vriend van zyn eenigst genoegen; hy treurt haer na, verkwynt van roue we en ziet, hy word u mede ten prooije. Hier doet gy den teeder minnenden Echtgenoot eenzaem overbiyven ; zyne Gaêde fterft, en hy is beroofd van eene gezellinne, die de lust zynes leevens was: —— en daer maekt gy weduwen en weezen , door den Vader, den verzorger des huisgezins, in Tt graf te rukken! О dood, о onverbidbaere dood , hoe fel zyn uwe pylen | ! me Dan de Sterveling worftele àlle de rampen des leevens ` door; hy koome tot eenen gezegenden Ќапа, tot overvloed zelve; hy geniete gewenschte welvaert 5 ——— hy zy bedeeld met de edelfte zielsvermogens ; nog kaa het witneemenfte van dien moeite en verdriet 2 туп;. здо . ZEDELYKE BESCHOUWING zyn; want al het ondermaenfche is ?delheid, —— hy, die zyne Edele vermogens ten nutte gebruikt, ——. die met edel тепісһеіук gevoel bedeeld is, — — die be- zeft het einde van zyne wording, һу, die met regt een redelyk bezield weezen , dat men Mensch heet, kan genoemd worden, die met menschlievende denk- beelden doortrokken is, weer het geluk, dat hem te beurt valt, zig zelven en anderen ten nutte te maeken, —— ja, hy beantwoord aen "с einde, waar toe hy op de wae- reld geplaetst is. Dat ik zwyge van den gevoel- loozen mensch „ van den onwaerdigen Sterveling , ` die zyne redelyke bezeffen zig niet ten nutte maekt + maer alleen het dierlyke in het oog heeft ; die het lichaem bezorgen ‚ en zig aan de behoeften der zie- Jen niet kreunen, de zulken zyn ‘wel ons medely- den en een wensch tot verbetering , maer geenzints on- ze befchouwing , waerdig. Men fluite hier uit, dat edeelte van de bewooners der aerde, die nog in eenen Nacht van onweetenheid gedompeld liggen , tot wien het licht van zedelyke en godsdienftige Plichten nog niet ge- Котеп is, neen: deeze zyn de һоо е bejammeringe waer- dig, еп hun lot treft den menfchenvriend, — Dat wy daer en tegen befchouwen, den redelyken, ge- voelvollen , edeldenkenden mensch,die de rede tot Leids- vrouw , en den Godsdienst уап JESUS CHRISTUS tot zyn oogpunt heeft. Die Godsdienst, die hem de pligten leert, omtrent God, zig zelven , en zyn evenmensch. Die Godsdienst, die hem uit деп jammervollen (äer. waer in hy in Edens Hof. gevallen is , weder kan verheffen tot de vriendíchap van den God der Liefde zelve; —- die Godsdienst , die hem menfchenliefde en weldaedigheid leert, als zulke deugden, die den mensch het waerdigfte en beminnelyk{te voorwerp der Schepping maeken ! In - deezen nogtans , aen allerleije driften еп gemoeds- bewee. gingen onderworpen , kunnen die hartstochten ons niet ontflippen : dewyl de ondeugden zig over het gant- fche waereldrond verfpreid, en haer zetel in °з теп(сһеп hart geplaetst hebben, kunnen dezelve onze aens dagt niet voorby.. Zy zullen, tegen over de bee minnelyke deugd geplaetst (taende, zòo veel те treffender Contrast uitleveren. De Mensch beftaet uit twee allernaeuwst vereenigde zelfftandigheden. Een Lichaem wonderkonftig t’za. mengelteld , door den Almagtigen; «rma, een lichaem „ ‚ welks VAN DEN MENSCH, _ | 141 welks werking door Peezen, Spieren , Zenuwen en Verte, len onnafpeurlyk is; ——— welks aderen , bloed en melik- vaten , als een konftig uurwerk , alles in beweeging hou- den : welks inwendig geftel allerwonderlykst is , 20 ten aenzien van deszelfs plaetzing als werking ; welks uitterlyke gedaente , zoo als die beftaet uit vleesch en beenderen , de Almagt, Goedheid en Wysheid des Maekers luisterryk ten toon fpreid. Met dit lichaem verernigt zig eene Ziele , onítoflyk , ondeelbaer, na Gods Beeld geformeerd, onfterfelyk, gefchikt voor de Eeuwige heid! Die ‘ziele gevormd , om, door middel van het werk». tuiglyke Tichaem , alle гупе vermogens , alle zyne aendoe= ningen, іп t licht te ftellen, of verborgen te houden, die ziel, die door eene verbaezende Almacht , door zeer naeuwe vereeniging, zyne werking doet, op de al- lerfynfte en byna in het onftoflyk eindigende Vezelen der zintuigen, en wederkeerig beoordeelt het geene haer door middel van dezelve word medegedeeld (*), —— deeze werking zoo heerlyk , zo onbegrypelyk, (hoe verre men вок met naefpooringe deswegens gevorderd is,) verrukt den opmerkzaemen Natuurbefchouwer 5 vernedert ‚ деп trotfchen Sterveling, en verheerlykt oneindig de hoogfte Majefteit, die, op een enkel bevel, een ruwen aerdklomp tot zulk een overheerlyk werktuig formeerde, gefchikt ten zetel, voor eenen onftoflyken Geest, een uitvloeizel uit den Eeuwigen. Slaen wy nu gade, het zedelyk beftaen van den mensch , de uitvlozizels der ziele, zo als hy die door woorden en daeden in ’t licht ftelt; dog демуі het harte des menfchen met recht eene onpeilbaere 2ее, еп een on- meetlyken afgrond , Кап genoemd worden , zullen wy flegts eenige weinige Caraéters kunnen aanftippen; wyl den ge. heelen redelyken ménsch, met juiste verwen, te maelen, een werkftuk is, voor een weezen, verre boven het aerd- fche verheeven. Een ruim veld van befpiegelingen doet zig hier op. Hier vertoonen zig onftuimige driften ; daer effene bedaerdheid ; hier tog» melooze begeerten ; daer vergenoegdheid ; ——— hier nyd, haet, bedrog , leugen en belediging; ——— , daer E (*) Dit onderwerp, hier eigentlyk myne zaek niet zynde, wyze ik den weetgierigen Leezer, na de Ontleedende Proeve ever de Ziele, van den kundigen Heer CHARLES BONNET, K 3 7 ‘heid tot goede einden te hezigen en te beftuuren ; 149 ZEDELYKE BESCHOUWING daer goedaertigheid , menfchenliefde , eerlykheid en regt. vaerdigheil 5 hier nedrigheid zonder vleijery, —— vriendelykheid zonder geveinsdheid; — — daer Heersch- zucht en Hoogmeed ; die aengeboore- ne trek na het uitmuntende, de wortel en oorzaek van alle kwaed; de bron waer uit alle zonden op- wellen, zy, de Hoogmoed, was het, die onze vol- maekt goed gelchaepene Voorouders naer de verboodene vrugt deed trachten; -— om dat zy door het eeten van dezelve, па de taele van der Verleider, tot nog volmaekter Staet zouden geraeken , en het volmaektfte Weezen gelykvormig zouden worden. Deeze z tot volmaeking van zynen Gelukftaer, die Edele eigenfchap der ziele , wanneer zy zig binnen de paelen der betaeme- Iykheid houd, is зоо onaffcheidbaer, in "a menfchen zie- le, ingegraveerd , dat alle zyne daeden ‚ alle zyne poogin- gen, flegts tot dat ééne punt zig vereenigen, namelyk om meer en meer gelukkig te worden; zelfs de grootfte euvel- daeden, voortvloeizels der hevigfte driften , worden ‚ he- laes! geheel ten onregte , tot dat einde bedreeven. ——— Hy dog, die eens anders goed na zig neemt, heeft hier mede ten oogmerk, om zig door °t zelve te уеггукег; hier legt hy het zelfs op zyns naesten leeven їое; om zig , door dien weg, ongeftoord meester zyner bezittingen te maeken. Hy, die zig in wellusten baed, — — of de verheuging door den wyn zoekt, heeft hier mede ten oogmerk, om zig vermaek, °t welk һу, ten onregte , zyn geluk noemt, te bezorgen. an helaes ! verkeerde middelen ge- bruikt hebbende, die God, zyn Evenmensch, en de Nae tuur , beleedigen, moet hy de gevolgen 2упег wandaeden ondervinden , en zig te laet beklaegen, dat hy den verkeer- den weg bewandeld heeft. — Maer hy, die het waere geluk beoogt , zoekt zyne driften іп te toomen; die zelfde driften, die zig niet zelden, allerleevendigst, in den verftandigften Sterveling vertoonen , (daer integendeel de verftandelooze , goedaerdig , zonder edel menfchengevoel, en naeuw gezet, zonder Deugd kan zyn;) — > want het vuur zyner vlugge verbeel ingskrag: doet fchielyk de genuwen des gevoels aen, waer door de driften in beweee ging gebragt worden. Maer hy weet dezelve door de reden in toom te houden, en deeze гупе vlug- terwyl die gepaste regeling van ееп vlug verltand, en een fcherp VAN DEN MENSCH. - 348 fcherp oordeel, gepaerd met een gevoelig hart, het edelfte Caraéter uitlevert, —— 6 Mensch, waer toe vervoeren u uwe driften! Gy Kroonendraegers , Sceptervoerders, van u afdaelende, tot den Stulpbewooner, vind men overal fpooren, die dese zelfs akelige gevolgen ontdekken! — - Magtigen der aerde, ` zult gylieden nog langer duizenden, tot onfchuldige Slagte offers, maeken! — om u lieder geringfte, ја beuzelage tige verfchillen, ге beflegten, of uwe bezittingen uit te breiden! — Bedenk, dat alle,die, met uw (сша, door t ootlog fneeven, eenmael uwe befchuldigers kunnen worden! — bedenk, ô mensch, dat toomelooze begeer- te na Rykdom, eer en aenzien, u іп den diepften afgrond van onherftelbaere Elenden kunnen dompelend ——— Ver- genoeg u, fterveling „ om de u voorgeftelde loopbaen, met eere te bewandelen; —— flaet geene bypaden in, ` dan die u zigtbaer aengeweezen worden; — en ge draegt gy u in dat geval, overeenkomftig uw geweeten , ~— vergenoegdheid en geluk zullen u verzellen! —— En gy myn Natuurgenoot , myn Medemensch, die uwe afkomst van déénen Stamvader, met den grootften Troon- Monarch rekent! die door dezelfde almagt, met hun, ge- vormd 2ус! die, fchaers van het tydelyke bedeeld, in fchaemele armoede, uwe dagen ziet voortwentelen, —— den gevoel hebt, flae het oog op den algemeenen lief- deryken Vader, wiens barmhartigheden’ duizende zyn, in tegenoverftelling van trotfche aerdsbezitters; —- laet u de redelyke Godsdienst van hem, die, uit enkele men- fchenliefde , onfchuldig іп den akeligften dood ging, troost verfchaffen. — Eén (tipje tyds brengt gy in kommer door, — een eindelooze Eeuwigheid kan u den rykften troost aenbrengen! — Kreunt u aen geene hitze Woore den, aen geene fchampere bejegeningen, aen geene ondere kkingen van gevoelloeze overheerfchers en gewelde- DENS; — — de menfchenliefde , de waere weldaedigheid , woont nog onder °t menschdom. ô Menschdom, wat levert gy eene verfcheidenneid van tekeningen der onderfcheidene hoedanigheden ор! verwondering doet den opmerkzaemen befchouwer aen, wanneer hy zo veele tegenftrydigheden їп.” beftaen der ftervelingen bemerkt. Stellen wy deugd tegens ondeugd, -——— kwaed tegens goed, —— met deszelfs gevolgen, zonder te beflisfen , wat van beide de overhand eeft, -— welk een fchildery zal zulks, voor Te opmer. kers oog, vertoonen, in aenmerking neemende wat een mensch omtrent zig zelven, en zyn evenmensch, het Opperweezen verfchuldigd is. (*) Ну, die met zig zel- (*у De groote Paulus tekent 21165 eigenacrtig af, Titum Il YS, 13, . | ` x ` VAN DEN MENSCH, ' ` 145 zelve ontrouw handelt, geeft geen agt op de welvaert _ van ziel en lichaem beide ; maer door aen het laetíte on- matige vermaeken en орсіегіпре te bezorgen, benadeelt hy het zelve merkelvk, en ftrekt теп fpot van den Wel. denkenden. Terwyl hy de belangen zyner ziele met voeten weed , bederft hy zynen aart , en hy wordt noch in tyd, noch in Eeuwigheid , gelukkig. Dan hy , die en Lichaem еп Ziel, volgens zynen onvermydelyken pligt na behooren in agt neemt, doet die beide tot eere zynes Maekers ver- ftrekken, en hy verfchaft zig zelve, door maetigheid en oeflening , dat geene het welk zyn geluk beftendig en eeu- wig maekt; en zo is hy een nuttig Иа der faemenlee- vinge. Hy, die niet beantwoord, aen t’ geene hy zyn evenmensch fchuldig is; maer denzelven benadeelt , in goed of eer, is, еп met reden, een veragt en te ver- myden fchepzel; daer, in tegendeel, de gedienftige, tot hulpe, redding en raed, voor zynen des ontbreekenden Natuurgenoot , het welgevallen en uitterfte genoegen іп de ` groote maetfchappy uitmaekt. —— Еп welke kalmte, welke rust еп aengenaeme vergenoeging, word hy in zyn binnenfte gewaer, welk edel gevoel verfchaft hem dit ge- tuigenis van zyn gewisfe an ik heb myn plicht ge- daen” ! Ну, die zyn pligt vergeet omtrent den Op- perbeftourder van alles, vergeet ook dien tegens zig zel- ven еп zyn naesten; hy bewerkt zyn eigen ongeluk, zyn medgezel verleid en bederft hy; maer de tegen overgeftel. de eerbiedvolle en de Voorzienigheid erkennende ziele, die het oog op den alleen gelukkig maekenden Godsdienst des Euangeliums gevestigd houd, bewerkt de voorfpoed van zyn Нсһаеш en geest, en van de gantíche zamenlee- ving; voor zo verre hy daer toe in onderfcheidene ре- vallen betrekking heeft; en beantwoord, aan °t einde en oogmerk van 2упеп Schepper. l , n hoe gelukkig is de bedagtzaeme, de voorzigtige, die al het buitenfpoorige zoekt te vermyden! Maer wat behoort daer niet toe іп agt genomen te worden! —— ч duizenderlei opmerkingen, duizenderlei behoedzaemheden , | moeten geduurig de wagt houden; de ondeugd grenst zo na aan de deugd; haere overgangen zyn foms zo onmerkbaer ; het oogmerk eener zaeke kan vol, komen goed zyn, — maer de in °t werk geftelde middelen kunnen fomtyds álles bederven; —— en, wel verte van een gewenscht oogwit te bereiken, het einde allerakeligst maeken… TE ier word men door hoop 5 | . en t46- ZEDELYKE BESCHOUWING; ENZ. en vrees, als °t ware, op eene onftuimige zee, van af» wisfelende waereldbaeren voortgedreeven; daer landt men aen, na veel leeds en omzwervens, in eene behoude. ha- уеп: ——— maer hoe veelen, na eene begeerde rustplaets gevonden te hebben, die, naer hunne verwagting , hun ge- luk zoude aenbrengen „zien zig, helaes! op "rt overwagtíte in een poel van rampen gedompeld. —— Dan het is zeker, dat de mensch de meeste onheilen zig zelven op den hals haelt; en dat men een goeden en wel bereiden grond leggende, zo geene onverhoedze toevallen zulks verhinderen, een treffelyk еп beftendig gebouw kan oprig- ten; en even zo kan men, met goede voorzorgen ‚ zig een beftendig geluk verfchaffen. Maer „welk geluk , welk onwaardeerbaer voorregt ! — ô fterveling ! wy kunnen het oog op eene Eeuwig- heid vestigen ! ‘de grootfte , de troostrykfte hoop die zig by eenige mogelykheid kan opdoen! —— Ons voornaemfte deel, de ziele, is onfterfelyk; — — zy is geformeerd om eeuwig te leeven! Maar dat eeuwige bee aen derzelve kan zo wel ongelukkig als gelukkig zyn; laet ons dan daeromtrent getrouw handelen, — op dat wy het laetfte mogen deelagtig worden, en daer ` toe de hulpe des Almagtigen af bidden. Р, GENEES- ЕМ HEELKUNDIGE WAARNEMINGEN. Door JACOB VAN DER: HAAR. Wervolg van bladz. то.) 25. oor op de heilzame pogingen, еп dadelyke шь Пор ё van onze aangeboren goede Ке У genoeg te letten, word, maar al te dikwyls, aan niets waardige, zelfs nadeelige, hulpmiddelen de eere der her- ftelling van veele Ziekten toegefchreven ; waar uit dan ook veel dwaling en verwarring volgt. Het pryzen en laaken van één en dezelfde middelen , tegen één еп de- zelfde: Ziekte, is daar van een bewys. еб. Ziekten, die uit eene aangeboren gefteldheid , — uit GENEES» ÈN HEELKUNDIGE WAARNEMINGEN. 147 uit de leefwyze, uit de geäartheid van land of lucht, enz. voortkomen „ behoren wel onderfcheiden , en niet ver- mengd te worden met zulke Ziekten, die door eene da- kyke aanraking , en mededeeling van befmettend ftof, van den eenen mensch tot eenen anderen, worden voort- geplant: tot de eerfte behooren alle foort van Koort- zen, Verkoudheden, Borst- Ontfteking, Teering, Kropa klieren, Roodeloop, Podagra , enz. die, zonder de goede medewerking der Natuur, ook geenzins konnen genezen worden, Maar tot de laatíte behoren Kinderpok- ken, Mazelen, Rot- еп Scharlaken-koorts, Kinkhoest „ Pest, Schurft, Hondsdolheid , Venusziekte , enz. die niet daa door befmetting voortkomen, en ook oudtyds onbe- kend waren. Tegen deze konnen en zuilen tegen- gitten, zonder medewerking der Natuur, gevonden wor- den ; 20 als reeds by de Schurft en de Venusziekte blykt. 27. Schoon ‘er, zo veel ik weet, buiten my niemand van gefproken heeft, is het nogthans by my, uit veele vpldige welöpgemerkte waarnemingen, zeker, dat de 20- genaamde natuurlyke befmetting der Kinderziekte zig nooit, dan na ruim drie weeken, openbaart; — terwyl de befmetting , door inënting (snoculatio) aangebragt, zig altoos tusfchen den 7den en den dag vertoont. Zou hier van het voordeel der ingeëntte, boven de gee woone of natuurlyke befmetting , afhangen? 28. Het is bekend, hoe vroeger en veelvuldiger de Kine derpokken, па den еегйеп aanval der Ziekte. zig vertos nen, hoe langduuriger en gevaarlyker de Ziekte is; — het tegendeel fchynt veelal by de Mazelen plaats te heb» ben: want, fchoon de eerfte aanval dezer Ziekte, zoo wel by ingeëntte als natuurlyke befmetting , zig доот» gaans op den баеп dag vertoont, zo zyn nogthams Ma» zelen, die op den 3den dag der Ziekte verfchynen , door- gams goedaartiger dan die van den sden of баеп da Zou ook een langer inwendig verblyf van Maze fmet dit kwaad veroorzaken ? ` ag. Het drogen en bruin worden van Сғатепіорерде Kinderpokken in het aangezigt , enz. baart altoos veel jeukte,ftekingen en руп: deze heb ik dikwyls ongemeen verzagt, en , misfchiew, diepe putten en naden verhoed , door tydig en dikwyls fmeeren met twee deelen verkens« vet en één deel-geurigen Azyn, door veel en lang roe- rens volmaakt vereenigd, — Jeukte , hitte еп руп der wine \ „ftopping van de pis; verplaatzingen. 143 GENEES- ЕМ HEELKUNDIGS winterhanden , welke niet open zyn, word "er dikwyls mede door verzagt, еп het opengaan verhoed, — Шш senvouwigheid blinkt wysheid en goedheid, | ` 380. Kinderen, die іп den flaap op de tanden knarsfen , hebben veelal wormen; maar vooral is dit zeker, zo wans neer by hen de randen der bovenlip en van de neus, even als by de Scrofuler , eenigzins gezwollen „ еп zomwylen als geborften zyn. 31. Mannen van jaren vallen (om redenen die hier piet betoogd kunnen worden,) ligtelyk in een geheele op- en wie weet hoe veel ier jaarlyks aan fterven ! In plaats van een Heelmees- ter, roept men daar by doorgaans een Geneesmeester: ———— na dat deze nog eenige dagen , met inwendige middelen, vrugteloos heeft doorgebragt, en de blaas on- herftelbaar is uitgerekt, verdikt en verlamd , dan kan veelal de te laat geroepen Heelmeester onmogelyk met zy- ne Blaas-fleutel , of Catheter, de blaas openen еп het water aftappen. In dit geval is het doorfteken van de blaas in het intestinum re&um, naar de wyze van FLURANT , еп naar de fchoone voorbeelden die ik dage- lyks zie , een zeker, veilig en gemaklyk redmiddel, zo het niet te bat, gelyk helaas! te veel gebeurd, word aangewend. 32. De Heelkunftenaren hebben in alle eeuwen, maar vooral in deze ‚ tot verbetering der Geneeskunst niet weinig toegebragt 5 veele, byna niet bekende, inwendige Ziekten , in een helder licht gefteld , еп de репееѕмуё daar van , met weinige woorden , getoond. ik behoef, voor als nog, alleen maar te noemen, PETIT, over de ge- zwellen, door de gal, in de galblaas opgehouden, SN meerd; welke men дуун genomen heeft voor verzweerine gen in de lever, Puzos, over de menigvuldige zog- FLURANT , over de opflopping van Porr, over de inwendige verzweringen уап de pis. “de lichamen der wervelbeenderen, en daar uit volgende lammigheid van de onderfte ledematen; — plaatslyke dood wan de teenen, yoct, enz. 33. In hardnekkige buikverftoppingen by oude of zwak. ke menfchen, іп drooge krampaartige kolyken, als het koe Jyk van Poiteaus beknelde darmbreuken 5 7/2777, vo/yu. lus, cholera, enz. — by Steenen in de duor cholidoe chus , uretheres, enz. daar de gewoone zelf fterke purgeer? ` middelen vrugtloos of gevaarlyk zyn, doet één, twee of drie WAARNEMINGEN, 149 drie lepelen volt Oum Ricini, het zy alleen, of met een dooijer van een Ei, zuiker en water gemengd , zomtyds wonderen , vooral by wormen. By den Lindworm dient men, om den geheelen worm te doen volgen, eeni- ge uuren achter een, telkens een lepel vol van deze oly in te geeven. By den Rodenlgop fchynt , naar de waarnemingen van eenige Engelfchen, deze oly het beste laxeermiddel; in het Podagra heb ik de gemaklyke uitwerking daar van in my zelf meermalen waargenomen. 34. Calomel ; Sulph. Aurati Antimoni precip; Tart. Emetic.; Rad. ypecacuanha , enz. met Opium gee mengd, is, in vecle Ziekten, hoe ftrydig het ook fchynt, van veel dienst; maar Opium inwendig , en tevens Spaanfche-Vliegplaasters uitwendig , zoo als wel eens ge. daan word, fchynt kwalyk te (trooken; dan de goede Natuur overwint veele tegenftrydigheden. 35. Mannen van бо, enz. jaren. die dikwyls’snagts in de enkelen en voet krampen krygen , krygen zomwylen daar na, zonder de minfte ontfteking of zwelling, onverwagt een volkomen verfterving van één of meer teenen „en van een gedeelte der voet, Naar myne eigen waarnemingen , maar vooral van deszelfs grooten ontdekker, de beroeme de Heelmeester POTT, is 1 of 2 greinen Opium, alle 2,3 of 4 uuren ingegeeven, ор dat de Lyder, buiten руп, іп geen vasten Slaap maar in eene Zagte dommeling Коше, hier tegen een vermogend en onfchatbaar middel. Ik heb reeds Long, en voor dat ik Porr’s ontdekking wist, tegen dit zoort van verftervingen een ruim en verheugend ge- bruik van Wyn, aangeraden. Alle Heelmeesterlyke kunstjes , Scarificatien, uitwendige heete, prikkelende _ middelen „enz. zyn ook in deze verftèrvingen nadeelig. — Zou de eerfte en ware oorzaak van deze plaatslyke dood niet veel eer іп een kwalyk voedend, gevoel en beweeging werwekkend Zenuw(tof dan in een Osfificatie der-Slag-ade- ren, of in deszelfs bloed, gezogt moeten worden? Zou daarom ook het Opium en deszelfs bekende uitwer- kingen op de Herzenen, Zenuwen of het levensbeginzel , zo heilzaam zyn? (*) | 36. Ce Dat het gevoel en de beweeging van de herzenen en van de zenuwen afhangt is onbetwistbaar betoogd, dan ik eye nog іп hoope dat ook eerlang het voedend vermogen van de һег2епеп doer de zenuwen, ёуеп 20 zeker betoogd, de ge: necs- en Heelkundige Systhemata. zal verbeteren. | 150 GENEES- EN HEELKUNDIGE 36. By alle nog voortlopende Verftervjngen (gangranue &“Sphacclus,) het zy uit ouderdom, iuwendige Scheiden- de (Critice) of uitwendige geweldige oorzaken, is het zeer gevaarlyk , voor dat de (cheiding zig ten volle heeft bepaald , het verltorven deel af te zetten , wyl er byna ze- ker de dood op volgt. Zes of acht weken na het аап der Verlterving, wanneer de lyder zyne kragten herhaalt, de ftomp eenigzins begroeid en gevormd is, kan de afzetting van het donde deel, eenige lynen in het Jevende, zonder merklyke kunst, moeite of gevaar, met een klein mesje en zaag, worden verrigt. Dit heb jk elders, zo ik meen, met genoegzame en goede voor- beelden getoond (f) 7. By alle zeer рушуке wonden , gezwellen, zweeren , been- en darmbreuken enz. het zy met of zonder ontfte= king, mits dat in het laatfte geval de ontlastingen vooraf en met de verkoelende geneeswys, gepaard gaan, is een ruim gebruik van Opium dikWwyls het eenige еп voornaam- fte middel; en zulks niet flegts alleen om de руп te ftillen; (waar voor zo redenloos gevreesd word) maar vooral om de ontfteking te weeren, weg te neemen en het heete vuur af te keeren. heb reeds. voor 40 aren, in een ftukje over de ge/choten wonden, Opium, een Goddelyk middel, genoemd; en ik verbeel my dat als onze nakomelingen de ware huishoudelyke werking van de herzenen en de zenuwen, wat beter zullen ken- nen, (waar toe, misfchien, eene flaauwe hoop is) dat ook de reden, maar vooral de bevinding, het tegenwoor- dige vooroordeel, tegen deze handelwys, zal vernietigen. Systhemata zyn goed; hebben haar nut; dog gaan gepaard met veele gebreken, еп blyven waarfchyn/yke OMAN. ` | - 38. Pynlyke toevallen die ua bet deprimeeren en cx- zraheeren van Cataractes of op ander uitwendige kwetzin- en van de oogen dikwyls volgen, worden, naar myne aarnemiagen , het best door een uit-en inwendig ge- bruik van Opium geftild; ——— maar het is verkeerd het reeds geprikkeld zenuwgeftel van deze тепісһер door Spaanfchevliegpleisters zo als veelal gedaan word, nog meer te tergen еп in beweeging te brengen. mmm In vee- ‚ (уу Hollandíche Maatfch. der Wetenfch. XII Deel. bladz, 291 enz. ооо. | | О a т. == — m o- WAANEMINGEN, 151 veele andere gevallen zyn Spaanfche plaasters de voor- naamfte pynftillende middelen, en Opium nadeelig. 39. By een bloot-liggend droog beenbederf (Caries) dienen geene uitwendige opdrogende Poeders nog zoge- naamde bederf weerende Tin&tuuren, hoe algemeen cok aangeprezen, gebruikt te worden; wyl zy de fcheiding van het been, іп de daad, vertragen : Warme, verte , prikkelende, Balzamieque middelen, rykelyk met roode Precipitaat gemengd; vet en warm, over het bloo- te been en deszélfs randen, gelegd, bevordert , onder eene geduurige warmhouding, de ettermaking en де fcheie - ding des beens: dit heb ik, zo ik meen, niet Перїѕ met redenen maar met bewyzen getoond (*). до. Een Heelmeester, met eene buitenwaards ontwrigte Kuiefchyf , welke men, zo het fcheen, niet konde herftel: len, vond ik regt uitgeltrekt op den rug liggen: de Knie- fchyf zat, in de daad, zo ftrak tegen het hoofd des Dye- beens , als of те met dezelve vereenigd was. Ik deed de Lyder vooröver gebogen zitten, en de zieke voet zyn hoofd naderen, waar door de терге Spier (Mu/c. тейи; ,) die van het Darmbeen voortkomt en in het Scheenbeen eindigt , ontfpannen wierd; waar na ik met myn duim, de Kniefchyf, zeer gemaklyk, їп hare plaats fchoof. —> Ik zou van deze geringfchynende handelwys, alhier, niet proken hebben, indien onze beste Schryvers, my be- d, ‘er iet van hadden gerept; en HEISTER, MUNNIKS , enz. de tegenevergeftelde houding, niet aangeraden had- en. “ат. "Ет zyn zeer veel diepzittende harde Gezwellen „ die aan de kundigfte Mannen , alle vermoeden van een waar Knoestgezwel (Scirrhus,) konnen geven , en het tog niet туп: blyken hier van zyn, dat zom- mige , door den tyd en natuur, uit zig zelf verdwynen, of, door eene goedaartige Verzweering, genezen. My geheugt, dat eene groote Waterblaas (Hydatis,) in de ‚borst van eene vrouw, om haare weerftrevende hardheid , door де kandigfte Amfterdamfche Artzen, waar onder de Dr. скАЅНОЗ was, voor eene ware Scirrhus ‘werklaard , zou worden weggenomen ; maar toen de be. ‚roemde Hand - Aarts A. VERDUIN, met de BIDLOOJAANSCHE э ‚ Су Bataafsch Genootfchap der Proefondervindelyke Wysbe- geerte, ҮП Deel, bladz. 245, enz. … уне f 15% ~ GENEES” EM HEELKUNDIGE . Vork, by geluk, їп de Waterblaas (ах , liep het water daar by neer; het harde Gezwel verdween ; de Vork(teek genas, en de Waterblaas groeide eerlang tot zyne voorige grootte. Dergelyke misflagen konnen де allerkundigtte niet verboeden, | 42. De zelfde duisterheid, die, als nog, by ware of іп» ebeelde Knoestgezwellen plaats heeft, ontmoet men ook by ware en ingebeelde Kankers; fchoon deze laatfte meer onder de oogen vallen, — — °Кг word veel oordeel n maar vooral ervaring , vercischt , dit te onderfcheiden, —— Ik zelf heb, en ik belyde het gaarne, by een gemeenen Boer, het voor my (mertiyk ongeluk gehad, eene inge- beelde Kanker van de geheele Onderlip, tot in de Kin, weg te (пудеп ; en met drie -zilvere naalden те hegten. — — Vóór de Operatie „һай ik den Lyder eenige reizen gepurgeerd; en, geduutende de gerezing, met melk en eiëren , gevoed. Na de genezing , herhaalde hy ras de fchade die hy dagt, onder deze handelwys, in eeten en drinken, geleden te hebben. — Hoe fraai het lide teken ook was, zag ik kort daar op, dat de zes naalden fteken weder begonnen te ontvellen, dreigende het nieuw- Iyks genezene te vernietigen: dit bedroefde my; dan ре. lukkig , dog te laat, ontdekte ik aan гупе Vrouw , datze beide Venerisch waren; en dat ік, door myne onkunde, есп Chianker voor eenen Kanker, had weggenomen, Thans weet ik, dat de randen der Chiankers veelal zagt, de andere hard zyn. Veele, zelfs Hoogleeraren, bedriegen zig hier in, niet zelden. 43. Ву een Fungus vel Polypus Uteri ©? Vagina, — by een Polypus achter het Verhemelte ‘in de Keel, enz. 15 , een zogenaamde korale Rozenkrans, zo als ik elders befchreven, en in figuur vertoond heb, het eenvoudigst en gemaklykst werktuig , om dezelve volmaakt te mortifi- ceeren en gelukkig af te binden; en heeft deze zyden koord , zo ik my niet bedrieg, zeer veel vooruit ‚ boven de zilveren draden en werktuigen, van den beroemden IEVRET (*). | 44. Aangeboren Horlvoeten ‚ by eerstgeboren kinderen, | | kan (*) Genees-, Natuur. en Huishoudkundige Paarlneken „ ade Deel, їйе Stuk, bladz. 241, enz. — Een Middelburgfche Geneesheer де winD heeft het zelfde werktuig na my uitgee- ven, en pryst het mede bover dat van den Heer LEVRET. Zie, Zeeuwfche бепе Вер, , oeo o WAARNEMINGEN,” 153 kan men , door een eenvoudig werktuig, door my elders befchreven en vertoond , kort па deszelfs geboorte aange- bragt, meerendcels altoos te regt brengen 6. 45. By zeer veel verfche,ja, zelf verouderde , gezwellen en diepe ontftekingen der gewrigten, van Kniën, enz. mits datze niet Critig , Podagrig, enz. zyn, doet het таве, drillende faan, met eenen dikken doek in kalk- of koud water genat, en daarmede bedekt, dikwyls ееп on- gelooflyken dienst. - Men kan de bewyzen hier van, die door veele bevindingen geftaafd zyn , elders naar- деп CA RASP een toevalligen Krommenhals, (Caput obfiie фит) beftaande in een verkorte of te zaamgetrokke mame wyze Spier, : Musc. Maftoideus) heb ik alle bekende, in- en uitwendige, middelen en werktuigen, vrugtloos zien aanwenden, en zelf, tot myne (теге, aangewend; maar door een gezet gebruik van het Akensch Dampbad , meestal in één faizoen, zien geneezen,. By verfche kramp- aartige te zamentrekking van deeze Spier, in gevoelige Kinderen, uit Aheumatiqgue oorzaaken voortkomende, heb ikẹ доог het fpoedig omwinden van den hals met een flenellenlap , in Spiritus Corn: Cervi Volat. GG Oleum Ol- varum, ana; of met Eau de la Reine doornat, een gun- {tig zweet, еп, zomtyds, eene fpoedige herftelling , vera wekt; dan, dit niet gelukkende;, kan ik, myne Medebure geren, het Akensch Dampbad, niet genoeg, fchoon ook het kwaad eenigzins verouderd was , aanraaden. ` 47. Schoon de Heer вот. 108 en ik, nog onlangs ($) het korstmaakend middel van de Heer BERNARD, uit wit Ratte- kruid bereid, tegen hardnekkige en langduurige Verzwee= ringen in het aangezigt, zeer gepreezen hebben; еп door meer en gewigtiger Prgeven nogmaals verpligt zyn dit te moeten doen; vinden wy ons tevens verpligt, van elk te waarfchouwen , om "er by den waaren Kanker tog geen gebruik van te maaken; wyl wy den verderflyken uitflag daar van, tot ons leedweezen, vernomen hebben; en het fmert „2? Zie HoWandfche Maatfch. der Weetenfch. XIX Deel, 3de St. ‚124 ` Un -A remeene Vaderl. Letteroeff. Vl. Deel. Mengelwerk. bladz. ат, — Van wY, Heelk. Mengelfchriften, ЇЇ. Deel, т Stuk, 14475 41. А - ` CD N. Algemeene Vaderl. Letteroeff I. Deel, bladz. 413. Men- gelwerk. ` `. Ш. DEEL. MENGELW. NO. 4. L 254 СЕМЕЕЗ- ЕМ НЕБЕК. WAARNEMINGEN. fmert my te meer, dat ik er, by de Uitgave daar van, met meer woorden niet fterker tegen gewaarfchouwd hebbe. 48. Wenschlyk was het voor ons Vaderland , dat "er eenmaal, іп deszelfs zeven Provinciën, eene algemeene Apotheek (Pharmacie) wierd opgefteld , en door "e Lands Staaten bekrachtigd; waar van alle de Cosspofttas „ daar іп vervat, uit niet meer dan zes, ten hoogten acht, Simpli- cias beftonden : dit zo gemaklyk, eenvouwig als heilzaam ftuk, zou Neerland eere aandoen, en, ор eene treffende музе, toonen, de Eeuwige Waarheid der Zin- _fpreuk van hunnen „by alle Natien, Vergoden Vaderlander „ Н. BOERHAAVB, Ssmaplex Veri Sigillum! Nu fchaam ik my, (en ach! dat ik dwaalde) wanneer ik de nog meer verouderde Medicinaale [уя van "a Lands Schepen. van Oorlog, en van de Edele О. І. Compagnie, enz, in aan- fchouw neem! | "e Hertogenbosch , den 1 Maart, 1787. Eze- 7 MNATUURLYKE HISTORIE DER AARSVOETEN OF FUUTENe (Volgens den Hecr DE BUFFON.) D: Larsyoct , of Fuut, heet in °t Grieksch Keavufies, in in °t Latyn Colymbus, in °t Fransch Grebe, in °t En- gelsch Aarsfoot- diver, їп °t Hoogduitsch Dewechel, те enetie Fi/anclle. Zeer bekend is de Aarsyoct, door de fchoone Moffen, van derzelver borstvelletjes gemaakt, die zilver wit туп, en, by de digtheid van dons, de fterkte van veeren en den glans van zyde hebben. De Pluimadie уап den Zort, voet, inzonderheid die van de borst, levert, zonder eenige toebereiding , een fchoon dons uit, dat zeer digt, vast, en heerlyk van kleur js; de fchitterende veeren liggen op en door elkander, op eene wyze, dat ze een gladde ор» ervlakte vormen, zo ondoordringbaar voor de koude der ugt als de vogtigheid des waters. Een bekleedzel, tegen dit alles beftand, hadt de Aarsvoat noodig, als die zich. іп de ftrengfte winters in het water onthoudt, even als de Duikers, met welken men hem dikwyls vegnengd heeft onder den algemeenen naam van Colymbus, Welke, naar deszelfs woord.oorfprong, even zeer past op Vogels, die е \ an nne nr D, ы — NATUURL, HISTOR. DER AARSVOETEN , OF FUUTEN. 15$ de bekwaambeid bezitten om te duiken en te zwemmen 5 doch deeze naam drukt derzelver verfchillendheden niet uit: want de foorten, tot de darsvacten behoorende , zyn weezenlyk van de Duikers агаг in onderfcheiden, dat; daar de laatstgemelden geheel gevliesde Pooten hebben, het vlies aan de Pooten der Aarsvoeten verdeeld is, en afgefneeden om elken vinger hangt.. De Aarsvaet kan, uit hoofde van zyn maakzel, alleen in °t water woonen , гупе fchenkels geheel agterwaards ge- plaatst, en bykans in den buik ingedrukt, geeven aan de even zigtbaare Pooten ‘de gedaante van riemen: welker plaatzing en natuurlyke beweeging, om buitenwaards uit те Паза, het lichaam deezes Vogels op den grond niet kunnen draagen, of hy moet zich recht over eind hou- den. In deezen (tand valt het gemaklyk te begrypen, dat het uitfpreiden zyner vleugelen, in ftede van hem in de lugt op te beuren, alleen dient om hem voorwaards over te doen ftorten; daar de Pooten de upbeuring, wel- ke ber lichaam van de vleugelen ontvangt, niet kunnen onderfchraagen :°t is, derhalven, niet dan met zeer groote moeite, dat һу zich van de aarde opheft. Wel ontdeke kende hoe zeer hy een vreemdeling is op den grond „ heeft men opgemerkt, dat hy het land fchuwt, еп, om. ‘er niet tegen aangedreeven te worden, altoos tegen wind opzwemt: en wanneer, by ongeluk, de golven hem op den oever voeren, doet hy meest aitoos vrugtlooze poo- gingen met Pooten еп Vleugelen, om zich іп de lugt o te heffen of het ruime water te winnen: dikmaals wor hy dan met de hand gegreepen, ondanks het heftig flaan met den- Bek te zyner verdeediginge, En Maar de bekwaamheid van den Aarsyoet in Ir water is ‚zo groot, als zyne onbekwaamheid op т land. Hy zwemt, duikt, klieft de golven, ep zweeft over de oppervlakte ` met eene verbaazende fnelheid: men wil zelfs, dat zyne beweegingen nooit leevendiger , vaardiger en fchielyker dan wanneer hy zich onder water bevindt; hy ver volgt de visfchen tot eene zeer groote diepte; de Visfchers wangen den Aarsvoet by wyten in hunne netten; daar hy іп volle zee dieper dan twintig voetén daalt. De Aarsvoeten onthouden zich in zee en ook in versch - water , fchoon de Vogelbefchryvers meest gefprooken heb- ben van die Meiren, Poelen, en monden der Rivieren be- Wwoonen, vindt men verfcheide foorten in de zee by Bres tagne, Picardie, en in ’t Kanaal. Бе. Aarsyoet van het 2 eir 556 NATUURLYKE HISTORIE Meir van Geneve, dien men ook in °t Meir van Zurich en andere Meiren van Zwitzerland vindt, en zomtyds op die van Nantua, en zelfs in eenige Poelen van Bourgogne en Lotharinge, is de meest bekende foort, еп een weinig grooter dan ае Koet. De langte, van den Bek tot den Aars, is één voet en vyf duimen, van den bek tot de ‚ klauwen, één voet en negen duim. Het geheele bovenlyf is donker bruin, maar glanzig; van vooren zeer fchaon zi veragtig witsgelyk alle andere Zarsvocten ‚heeft hy een kleinen Kop, еп een rechten en fcherpgepunten Bek, aan de hoeken van den Bek is een kleine kaale roodagtige plek, die zich'tot de Oogen uitftrekt; de Vleugels zyn kort, weinig aan de grootte van het Lichaam geëvenredigd : zeer bezwaarlyk neemt hy, derhalven, de vlugt; maar, eeus opgevloogen, kan hy lang vliegen: de Stem is zwaar en rauw: de Nagels zyn breed en plat; de Staart mag gezegd worden aan de Aarsvoeten geheel te ontbreeken; zy hsb- ben, nogthans, aan den Stuit verhevenheden, waar uit eene foort van Staartpennen voortkomt ; doch deeze zyn kleinder dan in andere Vogelen, zy maaken een boschje uit van kleine Veeren, en geen eigenlyk.gezegde Staart- pennen. А Over °t algemeen zyn de Aarsvocten zeer vet, niet al- leen eeten zy kleine Vischjes, maar ook Zeeplanten , en zwelgen Slyk in:dikwyls vindt men‚ook in de maag witte veeren, niet om dat zy vogels eeten , maar waarfchynlyk om dat zy de ор het water dryvende veertjes voor visch- jes aanzien. 