VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
we Schoon de Handwerken en Konftea, tot cieraad gefchikt , hulde bewyzen aan de Mode, moet deeze geheel van, da Schilderkunst verbannen worden; een Schilder moet nooig deeze grillige verbastering voor de egte afkomst der Natuur re houden; hy moet zich ontdoen van alle vooroordeelen trekkende ter begunttiginge van den tyd waar in hy leeft en van Tt land waar in hy woont; hy moet alle cieraaden , aan tyd en plaats bepaald , over °t hoofd zien , en alłeen het oog gevestigd houden op het geen overal en altyd het zelf- de is, Hy vervaardigt zyne werken voor. de Volken van alle Landen en alle eeuwen; hy noodigt de laate naakomee lingfchap om zeng ftukken te befphouwen, en zegt met ZEUXIS : In giernitater pingo, Ik fcbilder voor de eeuwigbeid, ‚> Het verzuim , om de hedendaagfche modes van de hoy- ding der Natuure te onderfcheiden, heeft aanleiding ge geeven: tot die belachlyke Schilderwyze , tot.welke zommf ge Schilders. vesvallen zyn, die aan Griekhfebe Helden de be- vallige houding en aangeaaamen zwier gaven aan ’t Hof van Lopes den XIV in zwang; eene ongerymadheid by- z: ans zoo Je REYNOLDS" REDENVOERING, kans zo groot als of zy die Helden ook gekleed hadden maar de wyze van dat Hof. : an Deeze dwaaling te vermyden „en de waare eenvoudig- heid der Natuure te behouden „is , nogthans , een bezwaar Iyker taak dan, in den eerften opflage , iemand toefchynt. De vooroordeelen ter begunftiginge der modes en gebruik- Iykheden , onscigen gewordegdoor de gewoonte, te recht een tweede Natuur geheeten , maaken het dikwyls moeilyk het geen,natuurlyk is te onderfcheiden van dat geen, ’t welk wy aan de Opvoeding verfchuldigd zyn; zy doen ons dik- maals zelf de voorkeur geeven aan het werk der Kunst; en bykans ieder een loopt gevaar om door deeze plaatsly- ke vooroordeelen gezwaaid te worden , indien hy zyn hart niet gezuiverd en de ongeftaadigheid. zyner aandpeningen niet geregeld heeft doot het eeuwig en onveranderlyk denkbeeld der Natuure. , an Hier moeten wy, overzulks , even als in °t voorgaan- de geval, de toevlugt neemen tot de Ouden, als onze Qn- derwyzers. Door het naarftig beoefenen van hunne werken zult gy in Daat weezen om de waare eenvoudigheid der Na- tuure re agterhaalen; zy zullen u verfcheide waarneemin- gen opleveren, die u waarfchynlyk zouden ontglippen , in- dien gy u alleen tot dé Natuur bepaalde. Voorwaar ik kan niet nalaaten te vermoeden, dat de Ouden hier in een ge- maklyker taak vonden dan de hedendaagíchen. Zy hadden, waarfchiynlyk , weinig of niet af te leeren: daar hunne ze den. nader kwamen aan die beminnenswaardige eenvoudig: heid: tere de hedendaagífche Kunftenaar, eer hy de was re geftalte der dingen kan zien „genoodzaakt is een gordyn weg te fchuiven, waar mede de heerfchende mode der ty den goedgevonden heeft haar te bedekken. ” STAATKUNDIGE HUISHUUDING IN EUROPA, (Questions fur PEncgclopedie, Vde Part. pag. 5o enz. ` “Londres 1771.) e, E Economie van een Staat is net de zelfde als die van een groot Huisgezin 3 dit bewoog den Her- tog van suLLY om zyne memoires den naam van Economies te geeven. Men moet de geheele beftiering aan dit denk beeld onderwerpen , of dezelve wordt vroeg of jaat i STAATKUNDIGE HUISHOUDING IN EUROPA. "eg deelig voor een Staat. Verdragen, die met goud gekogt worden , drukken een Volk; nadeelige oorlogen bederven het volftrektelyk ; gelukkige oorlogen zelve putten een land uit; de koophandel kwalyk beftierd of belemmerd veroorzaakt een regtftreeks nadeel aan de Ingezetenen ; overmaatige belastingen voeren de elende ten top; dit ak les is ftrydig oer, een wyze Economie. Wat is dan een ryke Staat, en waar in men tevens zeg. gen kan. dat eene goede Economie plaats heeft? Het is die, waar in elk mensch, die werkt, zeker is van een fortuin , met zyn Daat overeenkomftig , te kunnen wine nen en behouden , beginnende van den grootften af en daalende tot den geringften Handwerksman of Boeren-are beider neder. , , Laat ons een Staat ten voorbeelde neemen, alwaar d beftiering der geldmiddelen meer faamgefteld is dan moo- gelyk in eenig ander land van de wereld, Engeland na- melyk, De Koning is zeker van byna altoos een millioen pondén fterling, ’sJaarlyks „te verteeren te hebben, voor zyn huis, voor zyn*tafel, zyne Afgezanten en zyne ver- maaken. Dit millioen keert geheel tot dit Volk, dat het moet opbrengen, weder, door de Comfumptie. De wed- den van de Ambasfadeurs , °t is waar , worden buiten’s lands verteerd, maar in vergoeding verteeren die van an- dere mogenheden hunne inkomften ook weder te Lone den; elk burger derhalven, elk winkelier, elk tandman is zeker van zyn aandeel van dit geheele millioen te rug te krygen , met afhouding alleen van de belastingen , opgelegd door des Volks Reprefentanten in het Parle» ment, dat is te zeggen , door het Volk zelf, | De Koopman, de buitenlandíche Handelaar, krygt meer of minder dan met zyn arbeid, ftrikt genoomen , overeen- koomts; hy fpeelt een Hazard-Spel, en een fpel van vere nuft en kloekheid tegén andere Volkeren of tegen zyne eigen Landgenooten, en het blyft een tyd lang twyfelag= tig, of hy zyn Dogter aan een Pair van °t Ryk zal uit- huuwen , of zelf in *t Gasthuis fterven. Zy , die zonder zelve Handelaars te zyn , hun fortuin aan groote handel-dryvende Compagnien geven, om, naar evenredigheid van "tr kapitaal in de winften of nae deelen te draagen, gelyken volmaakt naar die lediglooe pers in Frankryk, die papieren van °t Hof koopen, en welker lot van het goed of kwaad fortuin der Regeering afhangt. s Zy 304 STAATKUNDIGE HUISHOUDING Zy welker eenig beroep is publieke fondfen te koopen ef te verkoopen op de goede of kwaade tydingen, die inkoomen , zy die een handel maaken van de hoop en vrees der Natie, zyn in het zelfde geval als de ftraks ge- melden, Het zyn-dobbelaars; en alle leden van een Staat, kan men zeggen, dat in zekeren zin een waag- {pel fpeelen , behalven den Landsman, die, wel mestende en ploegende , alleen een vry zeker Del heeft, en aan alle de overigen moet verfchaffen waar van te fpeelen, Wat is de oorfprong van Nationaale fchulden? Laat ons al weder Engeland neemen. Daar ontftaat een oor- log; de Regeering moet geld opneemen, om dat men eer leger of vloot met geene enkele beloften paaijen of met vooruitzigten betaalen kan, Het Lagerhuis legt eene be- lasting op het bier, op de koolen, op de fchoorfteenen, op de venfters, op het weiland, op de teellanden , op dé inkoomende goederen enz. ` Men berekent wat die belasting ten naasten by zal op brengen; de geheele Natie wordt daar van onderrigt; het Parlement zegt tot dezelve in eene" Ae; „ zy die an het Land geld opfíchieten willen zullen tien jaaren lang vier procento daar voor genieten, en- na dien tyd hun ke pitaal te rug ontvangen. ” | l Die zelfde Regeering maakt van het geen die belastin gen boven den ‘interest opbrengen een fonds van afb taaling; dien tyd gekoomen zynde, zegt dezelve; „ wil Er. uw geld te rug ontvangen of het ons voor drie prò cento laaten bouden "7 de Crediteuren verlegen waar hun geld te plaatfen, en gerust op de zekerheid van "Land, laaten veelal hun kapitaal. onder de Regeering. Nieuwe oorlog , nieuwe beleeningen, nieuwe fchulden. Het fonds van afbetaaling raakt ledig, men legt niets af. Dus is die hoop papieren, die een geld vertoonen , t welk inderdaad niet beftaat, tot honderd dertig milktoe nen ponden fterlings gebragt, en bedraagt thans meer dat houderd en vyftig millioenen ponden. ` Frankryk is omtrent in °t zelfde gevals het is omtrent honderd zeven en twintig millioenen louis d'or Schuldig; pu die twee fommen , om van die van andere Staate: byzonderlyk van Holland, niet te fpreeken, die twee fom men zeg ik „die wy, om het rond getal flegts ap dt duizend milkoenen Hollandfche guldens ftellen zullen, die beftaan niet in Europa, zo min als de gelden van i dere Natien, en Compagnien , die allen met baakt a IN EUROPA. 563 nog veel meer bedraagen ; zo dat wy veilig en voór’t minst zeggen mogen ‚dat er tien duizend millioenen in Europa cire culeeren , die "er niet in beftaan ;, of dat Europa een íchuld van tien duizend millioenen heeft. Hoe dezelve te betaalen ? Zo elk zyn geld te rug eischt is de zaak volftrekt one moogelyk, ten zy men den Philofophifchen Geen, of de beurs van Fortunatus vinden mogt. Wat dan gedaan ? Een gedeelte van de Natie heeft. aan de Natie honderd vyftig millioenen ponden (terlings tot drie procent intere est geleend ; zy moet dus tusfchen de vier en vyf mile lioen pofiden fterling jaarlyksch voor deze eene beuzee ling betaalen, en zy betaalt ze; en daar blyft dan nog een deel der publike inkamften over om de andere noo- dige uitgaven te voldoen, daar zou zelfs, met meerdere zuinigheid, genoeg overblyven, om de fchulden te vere minderen, die tot nog toe by ydere voorkoomende gele» genheid vermeerderd zyn. Laat Frankryk integendeel geregeerd worden door zulke flegte Vorften als er zomtyds , door zulke flegte Staats- ministers , het bewind gehad hebben , men zal altoos kunnen zeggen, ‘tgeen een Raadsheer van Venetie zeide tot LODEWYK den XII, die, in toorn dreigende de Repu bliek te zullen omkeeren , van denzelven ten antwoord kreeg; s Sire de zaak is onmoogelyk ; myne Confraters hebben daar nu al twintig jaaren lang alle bedenkelyke middelen toe in ’t werk gefteld, en zy hebben den onder- gang van onze Republiek niet kunnen uitwerken; gy zult het ook niet kunnen doen”, Daar konde gewisfelyk niets buitenfpooriger bedagt wore den, dan eene ingebeelde Compagnie van de Misfifippi te feheppen - die ten minften honderd procento aan elk gein- teresfeerden mòest opbrengen. Niets buitenfpooriger, dan de geldwaarde eensklaps driemaal te verhoogen 5 dan de Schulden van den Staat met een harfenfchimmig papier te betaalen , en door een bevel, zo dwaas als tvrannisch, aat jeder. Burger te belasten van niet meer dan vyf honderd francs in goud of zilver onder zig te mogen houden. Dit toppunt van buitenfpoorigheid was, tot aan dien tyd, or hoord; de algemeene tuimeling was zo groot, als ma adt moeten verwagten , elk fchreeuwde dat het voor ak toos met Frankryk gedaan was; tien jaaren daar na was alles herfteld. Een goed Land herftelt zig altoos van zelf, zo het maar tamelyk wel geregeerd wordt; een (legt Land kan zig niet verryken , dan door eene alleruiterfte kloekheid , eene ge- lukkige naarftigheid , en aanhoudende zuinigheid , en nog moet het door eene gunftige ligging , ten opzigt van andere Landen, geholpen. worden. De evenredigheid zal altoos dezelfde zyn tusfchen Span- je, Frankryk , het eigenlyke Engeland, en Zweeden. Mer zekent gemeenlyk twintig millioenen Inwooners in Fank, ryk 3 dat is mis{chien wat te veel. Usrarts ftelt flegts ` zeven millioenen in Spanje 5 NicorLs geeft Engeland agt; men durft Zweeden geen vyf geeven. De Spanjaard, door malkanderen gerekend, heeft de waarde van tagtig frar- fche Livres jaarlyks te verteeren ; de Franfchen , pete , an IN EUROPA. ; - Boy. Landbouwers zynde , hebben honderd livres hoofd voot hoofd; de Engelfchen honderd tagtig; de Zweeden vyftigs De Hollanders hebben juist zo veel als zy winnen, om dat het hun Land niet is #’t welk hen voedt en kleedt. Hole land is’ eene geduurige markt , daar elk ryk wordt. doof zyne eigen kloekheid ‚of ryk is geboren door de kloekheid zyner Veorvaderen, en daar ieder vreemde Natie een ge- deelte haarer Producten laat blyven ten voordeele van de Hollanderen , die dezelve allen verhandelen. Zo veel doet kloekheid, naarftigheid en eerlykheid , door eene gunftige ligging geholpen. ` `, ` d : Welk een verbaazende ongelykheid in de bezittingen { Een Engelsman , die zeven duizend panden inkomfteú heeft , verzwelgt het inkoomen van duizend menfchen. Dié rekening vervaart ons in den eerften opílag ; maar na vere loop van een jaar heeft hy zyn zeven duizend ponden door den geheelen (taat verfpreid, en elk zyner duizend Mede- burgeren heeft Ter zya deel van. In ’t algemeen kost de Mensch zeer. weinig aan de Nae ` tuur; in de Indiën „alwaar. de Rayas en de Nababs zo veelé fchatten ophoopen, leeft het gemeene Volk zeer vernoegd van cen Hollandfche flüiver daags , en dit is zelfs raim gereid. . l , d De Amerikaanfche. Wilden , die nog onder geene Regee- ring zyn , niets dan hunne Armen hebbende, verteeren niets. De helft van Africa heeft altoos op dezelfde wys eleefd , en de Franfchen zyn flegts twintig Hollandfche Éroonen jaars boven die Lieden, Maar die twintig Hollande Sche kroonen maaken een verbaasd groot verfchil 3 en ° is hier mede dat de fchoonfte Steden gebouwd, en de Zeë met Schepen bedekt wordt, EK Het was door middel van veertig écus jaarlykfche inkom- ften voor ieder Ingezeten , dat LopewyK de XIVde twee honderd Scheepen in Zee en vier talryke Legers hadt; en zo lang Frankryk of eenig ander Land twintig ‘millioenen Ingezetenen , en elk Ingezeten ‘veertig écus inkomften hebbe , mag het als een zeer bloeijend Ryk befchouwd worden, ee Het is blykbaar, dat naar maate ‘er.meër menfchen ef rykdommen in een (taat zyn, er meer misbruiken en onge- regeldheden moeten plaats hebben.. De vryvingen zyn zo merkelyk in de groote Werktuigen, dat Sezelve meest al- toos ontfteld zyn. Die wanorders maaken zo veel indruk op de Geesten, dat ‘er in Engeland, alwaar elk mag den- V. DEEL: MENGELW, NO, Ile Oo ` ken, "4 , $% STAATKUNDIGE HUISHOUDING ken, en zelfs mag zeggen, wat hy denkt, alle maanden een Rekenaar te voorfchyn koomt, die zyne Landgenoo ten liefderyk onderregt, dat alles verlooren is, en dat de Natie nog maar zes weeken op de Been kan blyven, Gelyk men in Frankryk niet hard op denken mag , klaagt men heimelyk, maar men beduidt daarom malkanderen niet min- der tederhartig , dat het Ryk nooit zo naby zyn amdergang geweest is als tegenwoordig. Men antwoordt op die klagten dikwils door eene Lettre de Cachet, maar ongelukkig kan eene Lettre de Cachet ie- mand bederven, zonder hem te overtuigen. Ik wenschte dat de Regeering de klagten liever door eene betere beltie: ring poogde voor te koomen, en dat de Klaagers bedag ten , dat die beftiering erg genoeg is, zonder dat zy *t kwaad vergrooten in hunne klagten;als mede dat Frankryk ` de tyden van Clotorius en zyne kinderen, en van Koning „Jan, en van Carel den EI, en van den flag van Pavia, en van de burgerlyke Oorlogen , en van St. Bartbelemi , is doorgeworfteld , en dat zy, in plaats van zig nutteloos te kwellen over ’t geen zy niet verhelpen kunnen , om het antwoord van den Venetiaanfchen Raadsheer dagten. . Bois-Guilbert beweerde in zyn Detail de la France , dat dt groote Colbert den Staat reeds vyftien honderd millioenes verarmd hadt; het is zeker , dat hy Frankryk tot het top punt zyner glorie heeft gebragt. Een Rekenaar van onzen tyd, die de beste oogmerken des werelds fchynt te hebben, fchoon hy volftrektelyk wil, ‚dat men na de Mis een roes drinke ‚beweert dat de inkom ` Den van Frankryk , naar de tegenwoordige geldwaarde, flegts omtrent vier honderd millioenen livres beloopen, daa hy zig niet meer dan zestien honderd millioenen vergist. ‚ „Eene enkele dwaaling in deze befpiegelingen , die ‘er me nigvuldig in flippen , gelykt naar die dwaalingen , die in de Astrgnomifche afmeetingen begaan worden? een of twe linies verfchil op de Werktuigen, hier op aarde, maake! oneindige afftanden in den Hemel. , , Het is in Engeland en in Frankryk , dat de ftaatkundige - Huishouding of het Geldbeftier de faamgefteldfte en ingewik- keldfte is van de Wereld. Men heeft op geen ander gedeel te van onzen kloot, van den berg Atlas tot Japan, een denk- beeld van zulk eene beftiering. Het is maar weinige Dam geleden , dat die*konst „om de helft van de Natie de Schul denaar van de andere helft , of om de geheele Natie dt Schuldegaar van een deel te maaken, om oneindige fom ` , , . mel, ÍN EUROPA. ` 507 | ` 8 men, zonder geld, van hand tot land te doen overgäan, om den Straat aan den Staat te doen verfchieten , en te vera warren het géen zeer eenvoudig behootde te wezen; is uitgevonden. Die konst vordert in die beide Ryken zeer ‘geoefende en fyne koppen, en weinigen der Crediteuren, verftaan den handel dien zy met den Staat dryyen. ` Men heeft dit Werk nog een anderen draei gegeeven , en men doet den Souverain een openbaar Spel met de Onder- daanen fpeelėn bert welk Lotery genaamd wotdt. Het Spel van uwen kant gefchiedt met gereed geld ; zo gy wint, krygt gy een papier , zo gy verliest , wint gy evenwel , maar uw papier heeft minder waarde , dan of gy gewonnen hadt; en de Souverain verliest nooit. Dit heet Obligatie= Lotery. De gewoone Lotery gefchiedt ook met gereed geld van uwen kant, maar daar in krygt de winner geld weer- om, de verliezer verliest niet veel, en de Souverain wint altoos. Men maakt die Loteryen zo ingewikkeld als moo- gelyk is , om het Gemeen te winnen ; dit alles is in Hol- land, in Duitschland en elders, overgehoomen. ` De oude Staaten plagten geld voor tyden van nood op te leggen; de tegenwoordige vermeerderen hunne fchulden’, zomtyds zelfs buiten nood; dit fchynt niet al te verftandig gehandeld ; maar wie handelt verftandig in deze wereld ? de kleinen, de geringen, die, niets bezittende , geen gele- genheid hebben zig zelven te bederven. BERIGT WEGENS EENIGE VOORNAAME BYZONDERHEDEN VAN DEN BE» . ROEMDEN FARINELLI:. (Overgenomen'uit Dr. BURNLY’s Prefent State of Mufic in OO France and Italy.) A GS Mie den 25 Aug. 1770, bad ik het vermaak om dien dag door te brengen met Signor FARINELLI, op zyn landhuis, om- : trent eene myl van Bologna geleegen, °t welk nog niet geheel vol- ` tooid is, hoewel hy ‘er aan heeft laaten werken Zints zyne te rug komst uit Spanje: het Land daar rondsom is vlak; doch , fchooun : de landen rondsom Bologna misfchien de vrugtbaarfte zyn in geheel Italie , {chynen de Inwoonders geen fmaak te hebben, in het aan- leggen hunner Lusthovens niet te min heeft FARINELLI's huis een fraai gezigt op Bologna en de kleine heuvels daar omtrent. Vader MAESTRO MARTINI werd verzogt nevens my daar ber middagmaal te houden sen ik moet betuigen dat ik my zeer gelukkig rekende in het gezelfchap van twee zulke buitengewoone Mannen, , Oo s Sig- gef LEVENSBYZONDERHEDEN Signor PARINELUr is reeds lang geleéden uirgefcheiden met zingen; doch hy vermaakt zich zelven nog op de Klavecimbaal en de Viool d'Amour. Hy heeft een groot aantal Klavecimbaals im verfcheide landen gemaakt; die hy naar de naamen der grootfte Ztaliaanfche Schil- ders genaamd heeft, naar gelange hy ze hoogagt. Het meestgetiefde ftuk is een Piano Forte, in den jaare 1730, te Florence gemaakt, waar op nfet gouden letteren gefchreeven ftaat , RAPHAEL D'URBINO; hierop volgt CORREGIO , TITIAN , GUIDO enz. Hy fpeelde eene geruime wyl met veel oordeels en fmaaks op Zyn RAPHAEL, €n heeft verfchei. de fraaije ftukken voor dat Inftrument opgefteld, Naast daar aan komt een Klavecimbaal , hem vereerd door de overleedene Koninginne van Spanje, die, in Portugal en Spanje, eene Leerlinge was van scat LATTI. Voor deeze Prinfes vervaardigde sCARLATT: de twee eerfle Boeken zyner lesfen ; en aan haar werd de eerfte uitgave, te Penerie gedrukt, opgedraagen,toen zy nog Prinfes van Asturie was, Deez Klavecimbaal was in Spanje gemaakt, en, hadt zwaarder geluid dan een der anderen, Zyn derde geliefde (ok is mede een Spaansch snaakzel , onder zyn eigen opzigt vervaardigd ; het heeft verzerbaare Klavieren , waar door, gelyk op dat van den Graaf van Taxis te Pe netie , een ftuk hooger of laager kan gefpeeld worden, De Klavieren van de Spaanfche Klavecimbaals zyn zwart, die der halve en kruis toonen met paarlemoer overtrokken; zy zyn in een Ztaliaanfchen fimaak , alles van Cederenhout, uitgenomen de Zangboomen ; en be flooten in een dubbele kas. ` Signor FARINELLI was zeer fpraakzaam in °t onderhoud, en mt zeer rondborftig over de oude dagen , byzonder van die hy in Enge land fleet; en ik geloof dat zynleeven, ware het goed gefchreever, een leezenswaardig ftuk zou zyn ; naardien hy zeer geliefd eeneg aan de voornaamfte Hoven van Europa, en in dezelve zynen mes ten tyd gefleeten heeft ; doch dewyl! ik hoop dat hy op vere m zyne dagen niet geëindigd beeft, is het hier de plaats niet om zyne leevensbefchryving te onderneemen. Nogthans zullen de volgende bysonderheden, voorneamlyk opgezameld uit zyne eigene gefprek- kep,endie van Vader MARTINI, eenigermaate kunnen dienen om de nieuwsgierigheid te voldoen. - CAROLO BROSCHT, FARÍNELLI geheeten, werd in den Jaate 1705 te Napels gebooren ; hy genoot het eerfte onderwys in de Zang- e Speelkunst van zynen Vader Signor BROSCHI; en naderhand van PoR- PORA, die met hem reisde; hy was zeventien jaaren oud , wanne Re Napels verliet en na Rome trok , waar , alle avonden „in de Open een tryd wastusfchen hem en een beroemd Speelder op de Trompet, men En gg | Nn pm mm nan nne me m- ian wf 8 8. m ER ee in een zang onderfteand door dat inftrument. Deeze twist fcheenint ` eerst maar kortswyl, tot dat de Toehoorders er belang in begonnen te neemen en party te trekken. Naa verfcheide maalen eene noot uitge haald te hebben, waar in elk het vermogen zyner longen toonde, ¢8 zy elkander poogden te overtreffen in fchoonheid en kragt, badden? ` het zo lang uitgehouden , dat de gaufche menigte der Toehoorderet l. e ni 1 VAN FARINELLI 509 na den uitflag wagtte, en zy beiden ten einde adem fcheenen : de Trompetter , in.de daad afgemat, gaf het op, denkende nogthans dat zyn party niet min af. was dan by zelve; en dat het zou geoordeeld worden als een ftryd , waar in het twyfelagtig was wien men de over- winning moest toekennen ; wanneer FARINELLI, met een lach op zvn gelaat, toonende dat het alles nog maar fpel geweest was „op eenmaal , met nieuwe kragt , dezelfde toon aanhief ; en piet alleen die noot uiczong en trambleerde , maar de fchielykfte en moeilykfte verdeelin- gen maakte, tot dat hy, door de toejuiching der Toehoorderen , zich genoodzaakt vondt te zwygen. In het vroegfte gedeelte zyns leevens was hy in Jfalie bekend, onder den naam van den Jongen. Van Rome vertrok hy na Bologna , waar hy het geluk hadt om BERNACCHI te hooren, (deeze-was een Leerling van den beroemden PISTOCCO)) , die toen bekend ftondt voor den eerften Zanger in Malie zo wat fmaak als kunde betrof; en zyne Leerlingen maakten nader- hand de School van Bologne zo beroemd. , | Vervolgens ging hy na Venetie, en van Venetie na Weenen; in welke Steden men zyne gaven als wonderen befchouwde., Maar hy ’ verhaalde my dat te Weenen, waar hy drie maalen geweest is, en groote cere ontving van Keizer careL den Zesden , één raadgeeving van dien Vorst hem meer dienst ‘gedaan hadt dan alle de lesfen zyner ` Meesteren, of alle de voorbeelden zyner Mededingeren. Zyne Kei, zerlyke Majefteit hadt de beleefdheid om hem eens op eene zeer vriendiyke en gemeenzaame wyze te zeggen; ‚‚ dat hy in zyn zingen niet bewoog of ftil ftond , gelyk een ander fterveling ; alles was bo- wennatuurlyk; by veegde er nèvens, deeze grootfche trekken, die nimmer eindigende nooten, (ces notes qui ne finisfent jamais), ver- wekken alleen verwondering , het is nu uw tyd om te behaagen ; gy zyt al te verkwistend met de gaaven u door de natuur gefchonken ; indien gy beoogt het hart te raaken, moet gy een eenvoudiger en gemeenzaamer weg in flaan”, Deeze weinige woorden bragten eene geheele verandering in zyne wyze van zingen te wege; naa dien tyd mengde hy het roerende met het fterke , het eenvoudige met het verheevene; en vermaakte hier door zyne Toehoorders , zo wel als dat hy ze verrukte. | WW In den Jaare 1734 kwam hy in Engeland , waar elk , die hem ge- hoord of van hem gehoord heeft, weet, welk eene uitwerking zyn zingen hadt. Hy verhaalde my , in de eerfte den jaaren“zyns verblyfs aan 4 Spaanfche Hof, geduurende het teeven van Sp den V, alle avor den voor dien Vorst dezelfde vier Airs gezongen te hebben: twee derzelven waren opgefteld door nasse , Palido d fole en Per och dolce Amplesfo. De andere fchieten my niet te binnen : maar Cep was een Minuet, welke hy, naar welgevallen, veranderde. Naa den dood van prm den V, genoot hy dezelfde gunfte vat deszelfs Opvolger FERDINAND den VI, die hem , in den’ Jaare 17 50,86 de Orde van Calatrava vereerde; doch toen werd zyn Werk m eenzelvig en lastig , daar hy dien Vorst overhaalde om Opera's a te leggen, ’t welk hem veel gemaks gaf. Hy werd alleen tot beftuur- der daar van aangefteld, en kreeg uit Dale de beste Zamenftellers en Zangers van dien tyd, en mETAsTAsIO tot Schryver. Hy toonde my in zyn huis vier def voornaamfte toaneelen in Didone en Met Ze, gefchilderd door AMIconr, die hem eerst na Engeland en ve valgens in Spanje vergezelde , waar hy iert, Wanneer de tegenwoordige Koning van Spanje den throon beklom, was hy genoodzaakt dat Ryk te verlaaten: maar zyn jaargeld Hit volduuren „en hy kreeg vryheid allen toeftel „en wat hem toebehoorde, mede te neemen. Zyn Huisraad is zeer kostbaar , beffaamde meest wt geschenken van groote Vorften ontvangen. Het chent hem zeer te {pyten dat hy genoodzaakt geweest is na een ander verblyf on te zien, naa twintig jaaren in Spanje gewoond te hebben, in welk land hy veele Vrienden gemaakt hadt , die hem na aan " hart leggen: en" is eene groote proeve van de voorzigtigheid en gemaarigdheid gen charaêters, der hy, în een Land en-aan een Hof waar jalou en hoogmoed dermgate den meester feelen , zo langen tyd 's Ke ninge voorsaamften Gunfteling bleef; eene onderfcheiding zo en "AN FARINELLI, ` ert verwekkènde „zonder egter eit eenig oppgëoegen meteen der Span jaarden gehad te hebben, - Toen hy, in den Jaare 1761, in Italie wederkeerde, waren alle zyne oude Vrienden en bekenden dood, of op andere plaatzen gaan woonen; zo dat hy als op nieuw moest aanvangen te leeven, zone ` der de aanvalligheden der Jeugd om nieuwe Vrienden te maaken, en niet meer begaafd met die vermogens, welke hem nieuwe Voorftane: ders konden verfchaffen. Hy verklaart dat hy en METASTASIO tweelingen van de algemeene genegenheid waren , ten zelfden tyde ter wereld gekomen ; daar hy in de eerfte Opera van dien Dichter gezongen hadt. Als hy my zyn huis liet zien toonde hy my eene Schildery , omtrent dien tyd gefchfiderd door AMICONI, waar in men de Portraiten zag van METASTASIO, FA- RINELLI, FAUSTINA en AMICONI. Uit zyne gefprekken is op te maaken dat het Hof van Spanje Bologna tot zyn verbly fplaats deftemd heeft, fchoon de Zraliaanen ` zeggen dat zyn oogmerk in’t eerst was zich te Napels , zyne geboor- teftad , neer te zêcten : maar dat hy van wegende veelvuldige en lastige. aanzoeken zyner bloedverwanten, van daar gegaan was. Wat hier van ook zyn moge, hy heeft eene Zuster en twee haarer Kinderen by zich; een derzelven is nog klein „en be er zeer op gefteld , fchoon het zieklyk, leelyk en onbevallig is: ik maakte hier uit op dat hy voor het huislyk leeven en genoegen van °t zelve gefchikt was. Hy be- klaagde zich dat hy , om ftaatkundige redenen ,„ zyn verblyf niet in Engeland mogt neemen: want naast Spanje , was dat het Laud, waar hy, met het meeste genoegen , het overige zyner dagen zou flyten.. To {preekt veel van de eer en dankbaarheid , welke hy aan de Es- gelfchen verfchuldigd is. Wanneer ik by hem het middagmaal hield „ gebruikte hy een Zilveren Servies in Engeland gemaakt , toen hy daar was. Hy toonde my verfcheide Portraiten van hem , in dien tyd ge- fchilderd ; een door AMICONI, naar welke een plaat gemaakt is. Hy heeft een Engelfchen Schoorfteenveegers Jongen fpeelende met een Kat, en een Appelwyf met een Kruiwagen, van dezelfde hand: als mede een Engelfche klok met kleine beeldjes „fpeelende een eoncert „ wier armen en vingers bewogen worden door denzelfden flinger ; al- les zeer keurig gemaakt. Zyn groote zaal, waarin een Billiard-tafel ftaat, is voorzien met de Schilderyen van groote Perfoonadien , bovenal van die Vorften , die in voorgaanden tyde zyne Verwonderaars en Begunftigers geweest zyn: onder deezen ziet men twee Keizers , één Keizerin , drie Koningen van Spanje, twee Prinfen van Asturie, één Koning van. Sardinie , één Prins van Savoije, één Koning van Napels, één . Prinfes van Asturie, twee Koninginnen van Spanje, en Paus ne- NEpictus den XIV, In andere kamers vindt men verfcheide fchoos ne fchilderftukken , door ZIMENES en MORILLO , twee Spaan/che Schilders van den eerften rang, en SPAGNOLETe : Oo 4 Den sis. LEVENGBYZONDERHEDEN Den Heer BENJAMIN Kreyg. beminde hy zeer, en hy fpreekt van den dood diens Mans als een groot ongeluk voor de Hoven van Engeland en Spanje ‚en een onherftelbaar verlies voor hem en alle . zyne Vrienden. Hy toonde my verfcheide fchilderyen in den {maak van TENIERS, vervaardigd door iemand terwyl hy om fchuld gevan- gen zat: de naam is my ontgaan.gluord CHESTERFIELD hadt ze hem op de verpligtendfte wyze gefchonken,. Wanneer ik hemte kennen gaf begeerig te weezen omzyn leeven te befchryven , of ten minften eenige byzonderheden daar van in myne Befohryving van den tegenwoordigen ftaat der Muzyk in Frankryk en Italie te voegen , zeide hy met een te verregaande zedigheid, „ Ach! indien gy voor hebt een goed werk te vervaar- digen , vul het dan niet op met de berigten van zulk een gering Schepzel als ik ben.” Egter gaf hy my alle de byzonderheden op van DOMENICO SCARLATTI, welke ik verlangde te weeten,en hadt de goedheid ze my voor te zeggen, terwyl ik ze in myn zakboekje optekende, ‚ Hy weet nog eenige woorden van de Engelfche Taal ,en onder- hieldt my een goed gedeelte van den dag met het verhaal zyner. ont- moetingen in Engeland ‚als zyn gefprek met de Koningin CAROLINA over CUZZONI en FAUSTINA, en een berigt van de eerfte reis toen hy zong aan het Hof van GrorGe den Il,toen de Kroonprinfes , na- derhand Prinfes van Oranje ‚op de Klavecimbaal hem accompagneer- de, en ‘er op aandrong dat hy, op `t eerfte inzien, twee ftukken van HANDEL zou zingen, die gedrukt waren op een’ anderen fleutel, en opgefteld in een gansch anderen Gel, dan hy gewoon was. Hy fprak met my van zyn verblyf op °t Land met den Hertog en Hero- giune van LEEDS en met Lord coBnaMs van het gefchil der twee Opera's, en hoe zeer de geweezene Prins van Walles die van den Adel voorftondt, terwyl de Koningin en de Kroonprinfes het hielden met die van HANDEL. . Desgelyks verzekerde hy my. van de waarheid des volgenden zeld- zaamen voorvals, °t welk ik dikmaals gehoord, maar nooit geloofd hadt, SENEsINO en FARINELLI, wanneer zy te gelyk in Engeland waren, en op denzelfden avond op onderfcheide plaatzen fpeelden, hadden geen gelegenheid om elkander te hooren, tot dat zy, by gelegenheid van een dier fchielyke tooneelomwentelingen , op een ent zelfde tooneel zich vertoonden. Senesino moest de rol van een woedenden Dwingeland fpeelen en FARINELLI die van een ongelukkig Held in keetenen geklonken: maar in den eerften zang vermurwde hy het hart des woedenden Dwingelands dermaate , dat seNesINO zyn Tooneel character vergat ‚na FARINELLI toeliep , en hem omhelsde in dat van een Kunstgemoot. Op Maandag den 27 Augustus ging ik ’s namiddags affcheid van hem neemen, Hy verzogt my ernftig wat langer te Bologna te bly- ven, en berispte my over myn fchielyk vertrek. Ik wond hem fpee- lende op zyn RAPHAEL, En verwierf vaa ben det by het Wi e Dt es eedi ; VAN PARINELLL , Suë deedt; hy fpeelt op eene zeer. bevallige en nadruklyke wyze. Het fmertte my deezen zeldzaamen en beminnelyken Man zo fchielyk te moeten verlaaten? Hy ftondt "er op dat ik hem zou {chryven, in- dien er iets in /falie was °t geen hy voor my doen of bezorgen kon. Ik vertoefde zo lang tot dat ik gevaar liep van buiten Bologne ge- flooten te worden: want men. flui daar savonds de Poort zo ras het donker wordt, BRIEF VAN DEN HEER L, DUTENS, OVER EEN WERKTUIGKUNDIG BEELD , , Jr WELK HET SCHAAKSPEL SPEELT (*). Myn Heer! K laat het aan anderen over verhaalen op te ftellen van de pragtige Feesten, hier gegeeven ‚ter gelegenheid van de tegenwoordigheid der Keizerin Koninginne, den Keizer, en de geheele Keizerlyke Fa- milie. Men kan niet wel genoeg roemen de gemeenzaame, vertrou- wefyke,en vriendelyke wyze, op welke deeze hooge Standsperfoo- nen zich omtrent hunne Onderdaanen gedraagen 5 en de agting en liefde, welke zy van hun wederkeerig ontvangen. Ik zal my bepaa- len om het Gemeen berigt te geeven van een Werktuig. , t weik zo zeer tot eer der weetenfchappen ftrekt , als °t roemryk is voor Pres- burg, waar ’t zelve vervaardigd werd, - Staande myn verblyf te Presburg heb ik het geluk gehadt om in kennis te geraalten by den Heer kEMPEL , Hofraadsheer, en algemeen Opziender der Zoutmynen in Hongaryen. Hy heeft zyne bedreeven- heid in de Werktuigkunde zo verre voortgezet, als iemand oit deedt ; ten minffên heeft hy dit laaefte Jaar in deeze kunst een alteruitnee- mendst tuk vervaardigd. De Heer KEMPEL, aangemoedigd door de verhaalen der werkftukken van den beroemden Heer DE VAUCANSON , en eenige andere Mannen van vernuft, zogt eerst alleen hun voet- fpoor te betreeden 5 doch hy deedt meer , hy liep ze vooruit, en heeft een Werkruigkunftig Beeld vervaardigd , 't welk tegen de bekwaamfte Speelers op °t Schaakbord kan fpeelen. : Dit Werktuigkunftig Beeld vertoont eert Man van netuuriyke grootte, op zyn Turks gekleed, gezeeten voor ‘eéne tafel van ome trent drie en een half voer lang , twee en een haiven voet bfeed , op ‚ welke een Schaakbord (ant. Deeze tafel rust op vier poorten met rolletjes, om ze te gemaklyker te kunnen verplaatzen , °t geen de Kunftenaat: menigmaal doet om allen vermoeden. van verborgene ge- meenfchap weg te neemef. De Tafel en het Beeld zyn vol raderen „ veeren en hefboomen. De Heer KEMPEL maakt geene zwaarigheid- om het Werktuig « van binnen te keen zien: boven al Han: dat at hy ete , . METKE rei Mercure de France v Oëob, 1770- | Oo 5 s14 L. DUTENS merkt badde, dat men vermoedde ‚dat hy ‘er een Jongen ia verbor- gen hadt. Ik heb met sandagt alle de deelen van de Tafel en het Beeld bezien, en ben volftrekt verzekerd, dat deeze verdenking van allen grond ontbloot is. Ik beb met dit Beeld een fpel gefpeeld; en boven al met verwon- dering opgemerkt de nauwkeurigheid, waar mede het de verfcheide en zamengevoegde beweegingen volvoert, met den arm waar mede het fpeelt: het ligt dien op en brengt denzelven na dat gedeelte van het Schaakbord , waar het ftuk is dat gefpeeld moet worden, vervol gens houdt het, door eene beweeging van de voorhand, de hand boven het ftuk, opent de hand en fluit dezelve om het te grypen, op te neemen , en te verplaatzen , en ligt eindelyk zyn arm neder op een kusfen, naast het Schaakbord. Moet het een Dok van zyn party „wegneemen , zo zet het, door eene beweeging van den geheelen arm , her ftuk buiten het Schaakbord , en neemt op de voor befchreeve wyze zyn ftuk op, om het in plaats te zetten. Ik zogt het Beeld te misleiden door de Koningin den loop van een Paard te doen neemen; maar het Werktuiglyk beeld liet zich niet bedriegen, het nam myne Koningin en zette dezelve op de plaats van waar ik ze genomen hadt. Dit alies gefchiedde met dezelfde vaardigheid als een gemeen Speeler het veier, en ik heb met veelen gefpeeld , die in vaardig- heid en wel fpeelen niet by dit Beeld konden haalen, en ondertuse fchen zich zeer gebelgd zouden gerekend hebben, als men ze daar mede vergeleek. Gy verwagt misfchien , myn Heer, dat ik , naa deeze befchryving , u eenige gisfingen zal opgeeven over de middelen, te werk gefteld om de beweegingen van dit Werktuig te regelen. Ik zou zeer wen- (hen ’er eenige redelyke van te kunnen vormen; maar, in weerwil van alle aandagt door) my bygebragt in myne waarneemingen , kon ik niets ontdekken, °t welk my daar omtrent kon voldoen. De Engel. fcbe Afgezant , de Prins GrusriNtANI, en eenige Engelfche Heeren , voor welke de Kunftenaar de beleefdheid hadt om het Beeld te laaten fpéelen , ftonden rondsom de Tafel, toen ik daar mede eene party fpeelde ; zy hielden allen het oog gevestigd op den Heer KEMPEL $ die naast de tafel ftondt, waar van hy zich zomtyds vyf of zes voe- ten ver verwyderde; niemand hunner bemerkte dat hy eenige bewee- ging maakte, welke invloed kon hebben op het Werktuiglyk Beeld. Zy die de kragt des Zeilfteens kenden, en wisten wat men ‘er te Parys mede gedaan hadt, beweerden , dat de Zeilfteen het middel was om den arm in beweeging te helpen en te beftuuren ; maar , behalven dat "er veele zwaarigheden tegen deeze gisfing te maaken zyn, heeft de Kunftenaar, met wien ik naderhand langen cyd gefprooken heb, ` aangebooden , om , tot vernietiging daar van , naby de tafel , de fterkfte en best gewspendfte Zeilfteen te laaten brengen, of eenig ftuk vie hoe zwaar men ook wilde, zonder dat hy iets in °t minfte vreesde dat daar door de bewegingen van zyn Kunstheeld inde war zouden Wei ! ! en. VAN EEN WERKTUIGKUNSTIG BEELD, eg ken. Hy verwydert-’er zich ook ‘van op allerlei afftanden , en laat - het wel vier flagen doen, zonder er by te komen. mr Is onnoodig hier aan te. merken, dat het wonderbaare.van die zelf beweegend Kunsttuig voornaamlyk hier in beftaat , dat het niet, gelyk zo veele andere beroemde Kunstwerktuigen , eenige bepaalde beweegingen agtereen volgende verrigt; maar zich altoos beweegt naar dat zyn Party fpeelt, ’t welk eene .verbaazende menigte van verfchillende en zamengevoegde beweegingen veroorzaakt. De Heer KEMPEL Windt van tyd tot tyd de raderen van den arm des Kunstbeelds op om de beweegende kragt te vernieuwen, 't welk geene gemeenfchap heeft met het beftuurend vermogen, *t geen de de groote verdienfte van dit Werktuig uitmaakt, Over °t algemeen geloof ik, dat de Kunftenaar invloed heeft op bykans elken zet of flag, welken het Kunstbeeld doet; fchoon hy, gelyk ik reeds vermeldde, zich zomtyds verfcheide flagen gan een zich daar van verwydert; °t geen, myns bedunkens, het bezwaar- Iykst te bevatten is van alles wat dit Kunsttuig bereft. De Heer KEMPEL heeft zo veel te meer eer ingeleid door dit yoortbrengzel zyns vernufts , daar hy Zich beklaagt geene werklieden gehad te heb- ben , zo bekwaam als tot de keurigheid van dus een Kunstwerktuig vereischt wordt. Hy hoopte, binnen kort, nog iets verwonderly- kers voor den dag te brengen. Men mag alles verwagten, van zyne bekwaamheden, die te fchooner uitmunten door zyne zonderlinge zedigheid ; nimmer overtrof iemand anderen zo verre met minder zelfsverheffing. Ik blyf Se, Le DUTENS, Presburg 24 July 1770. DE WELDADIGHEID, Een Perfiaansch Vertelfel, Hein , aangevallen door een befimettelyke ziekte, die zig in de Stad Tauris verfpreidde , deedteen Wyzen van zyne Vrienden haalen, die zyn verblyf op de bergen uitgekozen hadt. Hy be- zwoer hem van zig met zyn Zoon te belasten ‚zo wel om hem voor het gevaar te bewaren van langer binnen de muuren tener wantroostige Stad te blyven , als om hem een onderrigting , die hem in 't vervolg gelukkig kon maaken, te bezorgen, om dat een lange ondervinding hem overtuigd hadt dar het grootfte gedeelte der menfchelyke on- gelukken uit hunne ondeugden voortfproot. Hy onderrigtte Jhar, (dic was de naam van den Wyzen) wegens de geheime plaats waar hy al de fchatten, die hy na moest laten, zou opfluiten; maar welke hy niet als de eerfte bran van °t geluk zyns | oons dé -316 , DE WELDADIGHED. Zoons befchouwde. Dat verfchrikiyk oogenblik , waar in de Mensch , den tyd vergeetende, een flap naar de eeuwigheid doet , verandert gemeenlyk alle zyn denkbeelden; en hy ziet geen waare (chat meer dan die der deugden. Ibar nam met vermaak de zorg op zig , om den Zoon eens Vriends op te voeden , waar van hy de naby zynde vernietiging be. fpeurde, in de fchielyke verandering van zyn oude gevoelens, en in de verachting welke hy thans aan de fortuin betoonde, die hy voorheen te veel bemind hadt. Zie daar dan Jbn-Husfein al vroeg van de Hoofd(tad van Ader. bijan (*) verwyderd, en onder de befcherming van een kluifenaar gefteld , die hem geleidde tot den top des Heuvels , op welken hy zyn wooting gevestigd hadt. Het teelen van vrugten en de konst van biesjes zaam te vlegten, en te buigen onder verfchillende gedaanten., waren de tydkortingen van bar , gelyk zy altyd geweest waren en wierden die van Za. Husfein. . ° In Perfie ,. vrugtbaar in befpiegelende redeneerders , waren veel verhandelingen over de Opvoeding der jeugd voor handen, verwon- derlyk in de befchouwingen, gek in de praktyk. Zber maakte zig eene eenvoudige en weinig zamengeftelde methode: „ Zyf welda- dig en gy zult gelukkig zyn,” dit was het dat hy zonder ophouden aan zyn Discipel herhaalde, ‚Het is waar,dat wanneer zy.in de Steden of Dorpen gekoomen waren om er hunne vrugten en hun korfjes te verkoopen, zy niet weder naar huis gingen zonder de armen. bezogt te hebben, om den, zelven een gedeelte van hun winst uitte deelen, Dus is °t, dat eene les, onderfteund door *t voorbeeld, zig gemaklyk in den geest vaa de navolgende jeugd vestigt. Ibn Huefein wierdt zo overtuigd, dat die manier van zyn gelak te maaken de regte ware, dat hy ieder dag begeerde nog meer te werken „en dus meer te verdienen, pm. een groter getal elendigen te - helpen. 