Dagboek van Louis Trigardt (1836-1838)
meer volk daar niet te veel wesen zal. Zei ik aan hem, dat hij meer volk in de water steuren moet, dat geen schaap -verongeluk, zal ik voor hem en zijn volk een os slagten. Hij zond aanstonds alle man bij, toen was het omtrind zestig man die hij bij zette. Het ging spoedig met ons door jagen, wij had voor middag al ons schapen door, als alleen twee : een van mijn en een van Jan of Albag, heb de loop genomen. Van Jan is drie vertrapt, was doot, anders was het gelukkig gegaan. Toen wij klaar had met doorjagen, vraag ik hem of hij die os mee nemen wil of hier slagten. Hij andwoorde : wat ik deet was wel gedaan. Liet ik de os halen en schoot het doot. Zei ik, dat hij nu maar ken laten slagten. Toen ik schieten zouw stond zij allen te kijken na de schoot, maar zoo als de schoot viel sloeg zij alle maal ondersten boven van schrik. De agtermiddag toen hij weggaan zouw, vrieg hij mijn om een bok ooij. Ik zei van ja; zei hij dat die ooij geen man heb, dat zij niet aantelen ken. Ik zei dat ik geen ram heb maar dat ik hem een bok geven zal die met lam is, was hij te vreden. Zijn oom had een stuk blouw bafta, á 7 elle, wouw Albag ruilen voor een schaap, wouw hij het niet doen, hij vraagte een bok. Zei Louwrins het aan Albag. Die ouwe Fransman wierd zoo boos, dat het niet veel scheelde, of hij had Lourins en de ouwe kaffer alle bij onder een jukscheij gekregen. Daar na kwam Lourins met die ouwe inan bij mijn en vraag mijn het voor hem en Anthonie te ruilen, voor een bok. Ik vraag of hij geen schaap hebben wil, zei hij van neen, een bok. Ik zei aan de Captijn dat hij de andere morgen ko- men ken om de bokken te halen, hij zei van ja. Feb. 1838.] 309 Toen hij gaan zouw vraagt ik hem hoe of zijn naam is; zei hij Marmanella Omsana. Ik zei dat ik al die Cappetijns haar namen op mijn Boek schrijf, om niet te vergeten en aan mijn Naatie te zeggen, wie van haar goed of sleg is. Aan de berg woon Marok- kana of Soekororo. *) Zei hij, dat ik zijn naam niet zoo schrijven mag, wand dat die Captijn niet goed is die mijn osse geslagt heb. Ik moes zijn naam in de Boek lesen, was hij tevreden. Van de Beeste getal gaat ouwe Bakker af, blijf de getal 490. Woensd. den I4de. Kwam Marmanelle Omsana met zijn oom, om zijn bokken te halen. Ik vraag hem of mijn beeste in die veld vrekken zal; zei hij van neen. Ik zei dat ik hier van Dinsdag af vliegen ge- zien heb, en hier ook, dat het reets agt dagen is dat ik de vliegen ziet. Hij zei, dat over de Baloela ooijt geen (nooit enig?) volk met vee of anders gewoond heb, maar al loop de beeste door het is éen veld, zijn beeste heef nooijt gevrekt. Ik vraagte hem : waar ik nu langs trek moet; zei dat hij mijn zijn groot kaf- fers mee geven zal, die zal ons gelijden. Is wij inge- spannen en van de kaffers drif getrokken, tot om- trind een uur aan de ander kand aan Baloela ; zei de kaffer dat wij hier slapen moet, wand dat wij de revier hier verlaten en de water te ver is om verder te rijden. Tegen de avond kwam Baloela af was de rivier veel hoger als hij gewees was toen wij niet door kon met ons vee. ') Sekororo, van wie die ldkasie vandaag nog aan die N.O. hange van Drakensberg geleë is. Vgl. aantk. bij 16 Nov. bl. 246. 310 [Feb. 1838 Donderd. den 15de. Ben wij getrokken, tot aan de Bergen-rivier *) dig bij ons patwijser zijn plaats. Voor dat wij uitgespannen was, ging ik en Carolus met hem na de water, was de water te sterk om door te rijden, nog voor ons vee om het door te krijgen. Is wij omtrind een \ mijl van de rivier uitgespannen, vraag hij mijn om na zijn kraal et gaan maar ik moes hem een man mee geven. Ik zei aan Sakanna, dat hij met het gaan moes. Tegen de avond kwam hij weer en brag mijn een kalbas bier. Hij zei de Captijn de andere dag komen zal met de volk die voor ons ko- ren wat zij ter ruil heb te bringen. Onder alle zei hij dat hij een veel beter weg bedag heb voor ons na de vort, als de Mageetsie * 2) af, dat bosveld is, dat hij Ma- geetsie aan de linkerhand laate wil en hem boven doorgaan, waar de rivieren klijn is, en de veld kaal zonder dikke bossen. Nog zei hij dat, als ik hem goed betaal hij met mijn gaan zal tot bij wat voor Cap- tijn van de Makwambas ik hebben wil; maar dat ik hem in voorraad betalen moes. Ik vond daar swarig- heid in, dog op de zeggen der wijsen : dat daar twee kwade betalers is : die vooruit, en die nooijt betaald. Ik zei dat ik de andere dag met hem daar over spre- ken zal. Die namiddag is ik en Pieta gereden om langs de revier af een drift te soeken, maar de water was te sterk om een drif te kunnen zien. Vrijd. den 16de. De morgen vroeg kwam de pat- *) Omtate, vgl_ i7e. en 2oe., waar ’t ook die Omta heet. 2) Makoetsie, wat uit die N. in Olifantsrivier vloei, of die Maétsie, ’n linker sijstroom van eersgenoemde, wat nabij Sekororo ontspring. Molik, — selfs seer waarskijnlik, — is ook, dat dit hier die Magwamba- naam is vir die Olifants (Baloela) rivier. Foto Exton , Pietersburg, KOORSBOME AAN DIE LIMPOPO- ' ' ' w •:.... -ó,l 311 Feb. 1838.] wijser zijn vrouw met een matje voor mijn vrouw, en een kalbas bier voor mijn. Mijn vrouw gaf haar een bokkevel en een wijnig vet. Toen de son moij op was, zei ik aan de kinders, dat zij na een bees moet zien die wij slagten ken. Zei Pieta mijn een, heb ik haar doot geschoten. Gaat van de getal af, blij de getal 489. Een kouij van H. Potgieter x) bij Botha heef ge- kalf, blijf de getal 490. Toen wij ons kalbas bier uit had, zei Botha, dat als een kaffer met hem gaan wil, hij de drif zal gaan bezien, en hoe ver het is. Zei ik dat aan ons patwijser, gaf hij een kaffer mee. De water was te sterk zodat hij aan de drift niet zien kon of het mooij is of niet. Saterd. den 17 de laat de Captijn met een man weten, dat hij komd, hij kwam een half uur daar na, brag mijn vijf kalbassies bier; de volk brag een wijnig mielies ook een wijnig (?) de meeste van de kalanderen uitgevreten. Wij ruilde het uit ge- brek. Ik vraagte hem wat de naam van de revier is daar wij voor leg, zei hij : de rivier hied Omtate, de berg : Omsana * 2 3) ; de grote berg hied : Rammakoote. 3) Toen mijn schapen na de veld ging, heb ik hem een schaap gegeven om te slagten, steurde hij die na zijn ‘) Waarskijnlik is, dat daar vee van genl. Potgieter met Trigardt meegekom is uit die Kolonie. 2) Msana-berg. Buffelskop ? Op die Oorlogskaart v _ d. Z. Afr. Re- publiek vind ik hier in die buurt die Manzanarivier. 3) Drakensberg. 312 [Feb. 1838. plaas. Hij had vijf en sestig man bij hem, zonder ge- weer, als alleen enige had zijn kierie met een kop, andere een simpele kierie. De water was nog te sterk, en ons klein vee krijg zoo veel bosluisen dat wij het niet redden kon, begon wij te dugten dat wij sleg weg komen zal; men dag dat de tijd van bosluisen voorbij zouw gaan, vermeerdert het nog dagelijks. Terwijl de water nog te sterk was, dese morgen zei ik dat wij liever op ons plaas moet blijven, dat als dan de bosluisen dog niet zoo veel aan de schapen komd als op een nuwe plek. Jan zei : ook zoo is mijn gedagten over de Bosluisen, wand de meeste is hier juis aan de vee en veel af gevangen, en op een varse plek komd het op nuw weer aan. Blijf wij die dag nog over. De middag kwam de Captijn met zijn raad, om te ackoordeeren met mijn over de volk die hij met mijn mee geven zouw om de weg te wijsen die de beste is na de vort. Hij had een lange raad eindelijk kwam hij met de padwijser over een, dat hij drie man zouw geven met de padwijser. Ik vraagte aan hem wat ik die volk geven moet, zei hij, dat hij niet zeggen ken, dat ik zeggen moet wat ik geven zal. Vraag ik aan de padwijser wat ik hem geven moet, zei hij : schapen en bokken ken ik geven, maar bees niet wand dat heb zij niet. Toen vraagte ik hem hoe ver dat hij meegaan zal. Zei hij, zoo ver als ik hebben wil. Zei ik aan Anthonie en Lourins, dat hij zeggen moet tot bij wat voor Captiin zij het beste verkies dat zij bekend is; zei Lourins en Anthonie dat hij gaan moet tot bij de Captijn Masonkkana, een Maquam- bas Captijn, die zij kende van de vort. Vraag ik hem 313 Feb. 1838.] hoeveel dagen hij te voed gaat van hier tot bij die Captijn; zei hij vier dagen. Presinteerde ik hem vier schapen aan voor zijn porsie, zei hij dat ik aan de andere volk niets hoef te geven. Zei ik, als zij vellen en vet hebben wil, zij vragen ken zal ik haar geven, was zij ook te vreden. Toen wij verackoordeert was, zei hij dat ik hem drie ooijen en een klijne ram ge- ven mag. Zei ik, dat ik hem dien ram toe geven zal. De avond heb ik hem die schapen gegeven. Ik kon van mijn eerste lot nieta) aanstons vinden, gaf Caro- lus een van hem. De Captijn vraag mijn of hij de nagt bij mijn lager slapen kon, zei ik oja, ik zal hem vlees te eten geven en melk als hij daar mee te vreden is, zei hij van ja. Sond. den 18de. De morgen zei wij onder mal- kander, dat de water een wijnig gesakt is, dat het beste voor ons is na de drif te trekken, dat wij als dan Maandag vroeg beginnen kan met ons vee door te bringen. Toen wij voor de drift kwam en uit gespan- nen had, ging wij zien hoe de water was, wouw wij die dag nog de vee en wagens door bringen, maar met beeste zag wij dat het te laat deuren zouw om al de schapen door te bringen. Heb wij de beeste weer te rug laate halen, en de avond gebleven. De Captijn is met ons mee gegaan tot bij de drif, wouw hij de avond naar huis gaan, wouw de volk ’t niet hebben, wand zij wouw regen hebben, haar mielies verdroog en het zouw niet regen voordat wij de revier door ge- &) Engelenburg teks : lit uit. Bedoel werd waarskijnlik : eerste (beste) lot skape. 314 [Feb. 1838. trokken is. Moes hij blijven tot wij door de rivier was, de andere dag. Hij liet hem gezeggen. Maand. den 19de. Heb wij de vee en wagens ge- lukkig door gebragt, was het te laat om verder te trekken, is wij voor de drif gebleven. Toen de vee en wagens door was, liet hij mijn zeggen, dat hij na huis gaat. Ik zei van ja, dat wij nu klaar heb, gaf ik hem een schaap en aan zijn volk ook een. Hij had vijftig man met hem. Dinsd. den 20ste. De morgen kwam een Captijns zoon met een mooije olivants tand voor mijn, en zei dat zijn vader doot is, dat zijn moeder het voor mijn steurd. Hij was verseld met de raat volk van de Cap- tijn; zei hij, dat zijn moeder met mijn zelfs zal spre- ken als ik omtrind haar plaats komd. Ik zei dat het goed is, dat ik verblijd is als ik goede menschen op de weg aan tref, en gaf hem een schaap voor hem en zijn volk te slagten. Van de rivier Omta is wij getrokken tot aan de rivier Mabeti l) aan de overzij lij een plaats. 2) Woensd. den 21ste. Ben wij getrokken tot over de hoek van (de) bergh, langs een klijne riviertje dat staan water had. Ik zei aan de padwijser waar die water voor die vee is. Hij wierd verbaas en liep de rivier af kwam hij zeggen, dat voor ons en voor de vee een wijnig verder ook water is; hij steurde een kaffer na de mijd die daar Captijn is, om voor hem eeten te halen en die kaffer moes roepen als hij in ') Brakspruit. ’) Kafferstad. 315 Feb. 1838.] de donker komd. Toen agt of negen uur in de avond was riep hij, ik steurde Anthonie om hem in te ha- len, was zij met haar vijf. Ik vraag waarom zij zoo veel in de nagt bij ons lager komd. Zei : dat zij voor ons padwijser eeten brag. Ik zei dat aan de padwij- ser, dat hij haar zeggen moet dat zij derek weer na haar huis gaan moet, dat hier voor haar geen plaas is om te slapen in ons lager. Hij was bevrees om het zoo te zeggen; zei hij, dat zij weer na huis gaan moet en aan haar meesteresse, haar Captijn zeggen, dat zij geen regen moet maken, ik geen regen hebben wil, dat ik daar om kwaad is, wand het b(eg)on effen te druppen. Is zij weer weg gegaan. Ik zei aan haar, dat zij aan de juffrouw zeggen moet, dat zij de mor- gen vroeg bij mij komen moet, dat ik haar spreken wil. Donderd. den 22ste. De morgen vroeg kwam zij met vier of vijf van haar volk, liet haar vragen wat wat zij mijn te zeggen heb, dat haar zoon mijn ge- zegt heb dat zij met mijn zelfs spreken zal. Zij ging met haar raad een weinig van ons en de andere af zitten, en houd met haar een lange raad. Zij zei aan mijn, dat bij haar een kaffer is die haar uit haar regering schoppen wil, ik moet die dootslaan. Ik vraag haar waar hij vandaan komd, zei dat van dat de Bloot kaffers haar verreweerd heb, is hij bij haar gekomen en haar om plaats gevraagt in haar veld, heb hij eers bij gezeg, dat haar volk haar doot slaan wil, heb zij hen toegelaten die volk aan kand te ma- ken, en nu wil hij Captijn wesen in haar plek, en zeg dat zij een vrouw is dat zij geen Captijn wesen 316 [Feb. 1838. ken, hij zal ’t wesen. Ik liet haar zeggen, dat ik die Caffer zelfs vragen zal, en als het zoo is als zij zeg, zal ik haar versoek toestaan; maar zij moet haar volk bij bringen die hem overtuigen ken met de waar- heid, wand dat ik niet voor de onregvaardige strijen wil. Ik liet haar zeggen dat ik, als ik bij haar plaas komd, haar een schaap geven zal om te slagten. Ik laat haar vragen hoe haar naam is, zei de groot kaf- fer van ons : Mosalie. En die tegenpartij van haar hied Magoepie. Toen wij daar kwam, zei men, dat wij geen wa- ter die avond halen kon ; is wij daar gebleven en zouw de saak ondersoeken. Ik vraag waar de Captijn is, zei de volk van haar, dat hij olivantstanden laate halen heb om dan daarmee te komen, het welk een vaste gebruik is bij haar als de Captijn komd, hij wat meebringen moet, anders is het geen vredekoms. Hij zouw dan die dag komen, maar de avond was hij nog niet daar. Zij steurde die dag verschijde ge- schenken van mielies, bier enz. Ik nam het alles aan, en gaf haar de avond een goede slag schaap. Vrijdag den 23ste. De morgen was de veld zo nat dat wij niet vroeg trekken kon; heeft ’t gedeurt tot omtrind 11 uur, was zij ontevreden dat wij niet wagten wouw tot dat wij het reg gemaakt heb. Zei ik dat zij zoo lang geweten heb dat wij komd, en waarom zij dat niet (rechtmaakte, dat) ik niet langer als ander half dag wagten moes, men dink dat ik lang genoeg gewagt heb. Toen wij ingespannen was, zei de padwijser dat de Captijn daar was, liet (ik) hem roepen. Zei hij aan mijn, dat Captijn kwaad is dat 317 Feb. 1838.] hij hoor dat die mijd hebben wil dat ik hem dooden moet. Ik vraag hem wie hier Captijn in die Contrij is. Zei zijn twee grootste, die bij hem was, dat toen de Blootkaffers haar verjaagt heb, zij na de Ma- quambos gevlugt is, en zijn vader na de gebergte; en toen de oorlog voorbij was, zij weer naar haar plaats is gekomen. En met de slag in de maand Sep- timber van Magramanie, zijn vader gebleven is; hij nu in zijn vaders plaats is gekomen, en zij in haar plaas is gekomen. En m.et de slag in de maand Sep- ongelijk heb. De padwijsers zei, dat hij die avond waar wij uitspan zal hij bij ons komen. Ik zei dat hij niet bevrees hoef te wesen, dat hij vrij en ge- rus komen ken. Is wij getrokken tot aan de rivier Donsee. x) Ons padwijser zei, dat de Captijn zeg, dat als ik weg is hij die vrouw die regeer met al haar volk dootslaan zal. Ik zei, dat hij het niet doen moet, dat ik het regmaken zal. als hij komd. Toen wij uit gespannen was, zei de padwijser, dat de vrouw aan mijn heb laten (weten) dat ik aan die Captijn zeggen moet, dat hij haar geen kwaad doen moet dat zij mijn een olivants tand steuren zal. Ik zei van ja. Toen wij ingespannen was kwam zij, haar zoon, haar tegen partij, eider met een grote zestig of zeventig man, brag een goede olivants tand die omtrind zes voeten lang was maar niet heel dik. Eerst kwam haar t raad, en zei dat die Captijn die olivants tand aan haar heb gegeven aan (mij) te geven, dat ik hem geen kwaad doen moet. Ik andwoord van Ja, maar ik moes hem zeggen, dat hij als ik weg is, haar ook geen ‘) Amanzie-Ntonde of Manzimtonto. 318 [Feb. 1838. kwaad doenen moet. Daar op liet ik hem met zijn raat persoonen roepen, om agter de waarheid te ko- men. Liet hem vragen wie hier de hoogste Captijn is. Andwoord hij : dat de vrouw de hoogste is. Lied ik hem zeggen, wat ik gehoord had, en of hij beloven en na komen wil, dat hij die vrouw en haar regering gerus en ongestoord laten zal, zelfs haar opvolgers na haar, wand zij was van een hoge ouderdom, — na gissing een hoge zeventig jaaren. Hij beloofde alles zonder eits tegen te hebben dat hij gedaan had of doen zouw. De ouwe vrouw vraagte mijn een brief, als van mijn natie na mijn komd, ik haar carakter aan die bekend mag maken, dat haar geen kwaad mogte ge- beuren. Daar op versogte hij mijn ook in de brief zijn goede karakter te stellen, dat hij ook gerus kan wesen als van mijn Natie na mijn komd. Ik zei dat het te laat is om het klaar te maken, wand het was reets al schemer, dat ik het morgen zal maken in aan die man geven die mijn gelij tot haar leste volk. Daarop is zij bij (beide) met haar volk vertrokken, ik gaf haar een slag schaap. De jonge Captijn had een oom van hem bij ; ik lied die zeggen, dat ik hoor dat zijn broerskind geen goed van mening is, dat hij na hem zien moet dat hij op geen verkeerde wegen gaat, wat regt is altoos in zijn oogen houd, wand dat zijn ongeluk en zijn volks verderf haas geboren zal worden, en hij mag zijn exempel aan Magramanie nemen, en aan Ramma- booij. De ouwe man beloofde het mijn het met de monde alles na te komen, en zijn wakend oog op hem te houden. Feb. 1838.] 319 Saterd. den 2Aste. De morgen was ons trektuig te nad om te trekken, ging ik hooren van mijn maats wat zij daarvan zei, ik wij die dag overgebleven. De morgen blijf een sieke kouij van mijn in de lager leggen, heb ik die door de kaffers laat af slag- ten voor haar. Gaat van de getal een af, blijft de getal 489. Agter middag kwam Jan zijn klijn Bosseman zeggen, dat de leuw een bok gevangen heef ; wij ging aanstons daar op af te voed, om dat bet digt bij de wagens was; was hij met een bok door de water, de water was te sterk met de geweer goed door te ko- men, deet Jan, ouwe Strijdom, en ik eider een scboot na hem, liet bij met de leste schoot de bok vallen, maar bij ging voort. Wij blijf daar eenige tijd zit- ten, deet ik en Jan weer eider een scboot maar ook mis. De avond, met dat wij zat te eeten, schrikte Al- bag zijn schapen, had bij twee dootgebeten. De avond toen de beeste in de lager was, zag wij ver- schijde osse en beeste die siek was omtrind zoo als die beeste aan de Soutpan is gewees. Begon wij te dugten dat wij sleg weg komen zal, wand die siekte ons tot twe a driemaal veel scbade beef aangedaan. Sond. den 25ste. De morgen steurde ik een kaf- fer om bessies te plukken. Omtrind hondert vijítig stappen van ons wagens kwam bij een leuw op de lijf die hem dreigte; kwam hij bet zeggen, dat de leuw gezien had, en voor bem gevlug heef. Ik is en Jan daar op af gereden met de bonden nam hij de vlug, heef wij hem nagereden, beb Jan hem gescho- ten. 320 [Feb. 1838. Maand. den 26ste. Ben wij getrokken tot aan de rivier Matamhaale. J) Wij had die dag hooge gras en sleg voor vee, maar aan de nvier was het veel beter. Toen wij uit gespannen had, zag wij een leuw aan de over zij van de rivier eers voor een wildbok aan, hij liep een rug over, zag wij dat het een leuw was. Dinsd. den 27ste. De morgen met breken van de dag hoorde wij de schapen schrikken, liep Wiilem, die de wag had, zag hij aan de honden dat het een leuw is. Ik riep aanstons na de wag, was Willem aldaar, hoor ik hem klappen met de sweep. Ik zat voor op de wagen, kwam de beeste aan na mijn wa- gens, was de leuw bi j J an had hi j drie schapen doot gebeten in twee gekwets. Ik was nog voor op de wa- gen, hoorde ik een bok wurgen, met een de schapen schrikken; ik nam mijn geweer en liep op de schrik van de schapen, nam hij de vlug, had hij een bok en een schaap doot gebeeten. Ik kijkte waar de schapen eers geschrikt had, vond ik nog twee schapen doot. Toen was het bijna lig, schrik de schapen aan de ander kand, had wij geen vermoede dat het een leuw kon wesen, maar toen het heel dag was, zag wij dat hij daar drie doot gebeten had en twee gekwets. Ca- rolus zag haar waar zij na toe ging. Toen de son op was nam ik, Jan en Pieta de paarden en rijd met de honden na omtrind de koers, had de honden de spoor, niet ver had de honden de leuw en een nouwe bos sloot, hitste wij de honden aan, kwam zij agter ‘) Ook Motamharie ; eigenlik : Moatlamohale, tans Sandrivier, ’n sijstroom van die Sabie_ 321 Feb. 1838.] de honden uit, zag wij dat het een wijt'fie was. Wij stond klaar als zij uit zouw komen, maar wij was te gouw de bos in; en de hoge gras belette ons haar te kunnen schieten. Wij hitste de honden altoos aan, gmg zij de sloot onder door, zag Jan haar eers, wijgerde zij ngeweer en ik schoot haar de been on- der de bouijt af, hinkte zij de bos weer in. Heb Jan, en Pieta haar eider een schoot gegeven, was zij doot. Toen wij bij de wagen kwam zag wij de Captijn aankomen met omtrind hondert twintig of dertig man. Hij brag mijn een olivants tand, mielies, bonen, water lemoenen. Ik vraagte na zijn naam, zei ons padwijser, Seuwhoe. Ik zei hem, dat de leuw de nag zoo veel kwaad gedaan had. Zei hij dat het twee leuwe is die daar houd, maar wij had maar een ge- zien. Van daar ben wij getrokken tot aan een klijne rivierje die in de Matamhaale loop. omtrind over de leste kaffers. Woensd. 28ste. zoo als wij de morgen klaar was om in te spannen, zei ons padwijser, dat die Cap- tijn agt van zijn volk gegeven had tot na de Ma- quambas, dat die volk nu terug gaat. die met hem mee gekomen is. Ik zei van ja, en gaf de Captijn een schaap die hij slagten kon.. Ons padwijser ging met de volk voor de wagens uit als na gewoonte; maar toen ik de eerste hoogte over was, vraag ik waar hij ‘) Eerw. Hoffmann is vsn cordeel, dat hier bedoel word ’n Mag- wainba-hoofman van enige betekenis, meer algemeen bekend als Subije, of Subye, wat later opgetrek het tot vlak onder Drakensberg waar Oli- fantsrivier deurstroom, (Mabien’s lokasie). 28 322 [Feb.-Maart 1838. was, wand ik zag de nuwe volk alleen voor de wa- gen. Zei men dat hij komd; toen wij op de uitspan plaas was, vraag ik waar Masonkwana is, — dat was de naam van ons padwijser, — had gene hem ge- zien. Ik zei dat hij ons gevopt heb, maar ons twee soldaten wouw het niet en de eerste geloven. Maar toen wij uitgespannen was zag zij dat hij alle zijne goederen had af gesteurd met zijn volk, zelfs zijn geweers, 1 was mijn vermoede maar al (te) waar ge- grond. Wij heef die dag niet ver getrokken wand ons vee was zoo veel van kreupel door de bosluisen. Wij was aan een klijn rivierje dat sleg water had voor ons vee. — Toen herinderde mijn dat ik gezeg heb, dat toen hij zei, dat ik hem vooruit betalen moes, dat daar twee kwade betaalders is : die voor uit be- taald, en die nooijt betaald. Tegen de avond zei men dat een kaffer komd met een tand die hij aan Ca- rolus zouw verruilen. Die zegsman was vier in ge- tal, en zij kwam om met ons te gaan tot bij Maslank- kana, de eerste Maquambas Captijn. Ik zei niet ja en ook niet neen, maar dag te zien wat het worden zouw. MAART 1838. Donderd. den lste. Met breken van de dag be- gon het te regenen uit zuitoos. Toen de zon omtrind anderhalf uur op was, kwam een kaffer met de ge- zegte tand, had nog een man bij hem. Vraag hij aan Louwrins en Anthonie om voor die tand een van de ‘) Nml. sijn wapenrusting : asgaaie ens. 323 Maart 1838.] mijden te ruilen. Zij had met hem eene lange ge- sprek daarover, eindelijk kwam zij na (mijn) en zei mijn dat. Ik zei dat hij de betaling voor die osse ha- len moet, ken hij al de volk krijgen maar voor die tand ken ik niets geven. Ging die kaffer hem met zijn makkers wegpakken, krijg Louwrins de groot- ste om de lijf, en na veel roejen krijg hij hem op de grond, liep Anthonie (en) Sakana toe, gaf hem slagen met de vuijst. Sakana sloeg hem met een ko- per ring die hij in zijn arm had een gad agter in zijn kop. Ging ik daar op af, en zei dat zij het niet doen moes. Kij sprak van beeste, zouw hij het gaan wijsen waar het was; zei hij, dat het die Captijn zijn beeste is, daar wij van daan kwam. Wij hoorde van de andere kaffer, dat hij en zijn makkers van over Baloela kaffers is, kon wij lig dinken dat het van Masiepana zijn volk is. Nam Pieta, Diederick (en) Willem eider een paard en haar na om haar ge- vangen te nemen maar kon haar niet vinden. De oude zei aan mijn, dat hij geen vrouw heef, dat hij verkies met mijn mee te gaan. Ik : van ja; gaf Lou- rins een riem om hem in bewaring te houden. Hij was dan tevreden, maar ik kon hem niet los laten wand anders was zijn belofte maar voorniet, en ik wouw zijn versoek zeer graag doen geworden dog voor mijn verlies hem ook te houden tot tijd en wij- len de betaling voor de osse komd. en als dan de ge- hele boel te laten gaan. — Wij had de gehele dag regen, dat wij niet trekken kon, is wij die dag geble- ven. Vrijd. den 2de. Ben wij getrokken tot aan de 324 [Maart 1838. Sant drif, een klein rivier die uit de vlakke veld spruit, en af loop na de Matamhale. Wij zag die dag kameele en andere wild spoor. De veld was niet te veel bossen voor vee, maar een wijnig suur, en de heuvels hoge gras, maar niet zoo als dig bij de berg en de laagtes had de meeste gedeelte water en vlij- agtig. De nagt omtrind een uur had oude Strijdom met zijn zoon Isaak de wagt, streek de beeste uit, wierd juffrouw Schepers het gewaar, steurde zij haar zoon Cornelis om het terug te keren. Eer hij bij de voorste was, — die omtrind twee hondert stap- pen van de lager af was, — schrikte de beeste om, hoorde hij een bees brullen die de leeuw gevang had. Hij maakte aanstonds gewag, maar te vergeefs, — de honden liep toe, maar kwam spoediger terug als zij daar heen is gegaan. Saterd. den 3de. zoo als het schemer dag was, zag Jufr. Schepers twee leuwen van de aas af'lopen. Toen de son op was, nam ik, Jan, Carolus, Pieta, (en) Louw Albagh, de paarden en honden, maar kon de leuwen niet vinden, want wij had maar twee grote honden en een jonge hond, kon wij de honden de bos — daar wij meende dat de leuwen in was — niet inkrijgen. De morgen zoo als de son op kwam, kwam An- thonie met de groot kaffer die ons, voor lijdsman diende, zei dat wij trekken moet, dat de water zoo ver is dat wij het anders niet halen ken, en de eerste water te na leg voor een trekschof. Ik zei dat die gras te nat is om de klijn vee door te jagen, en als het zoo ver is dat ik dan liever bij de eerste water Maart 1838.] 325 blijf, wand dat ik als ik zoo trekken moet, niet ver komen zal met de klijn vee, die zoo kreupel is en swak lammers. Toen ingespannen was zei ik aan Pieta, dat hij zeggen moed, dat die vier mijden die op de pak wagens zit de ruggens op x) moet afklimmen en loopen; als het gelijk is ken zij weer op de wa- gen zitten, wand dat de wagen te swaar is met de beeste vlees die daar op is. Nam Lourins en Antho- nie haar twee mijden en ging op Albagh zijn wagen zitten. Toen wij op de eerste rug of hoogte was, kwam een kaffer van de beeste en zei dat een bees doot is. Riep ik Lourins maar hij was agter bij Al- bag, heef Carolus die kaffer met zeggen en wijsen gezeg, dat hij de os afslagten moet en de vlees vlees zig te nemen, de vel en de horens voor hem de andere dag, voor hem na te bringen. Toen wij bij de eerste rivier kwam, vraag ik aan de kaffers of de andere water ver is. Zei hij, dat wij nu halfpad is, dat die valij zoo ver leg als wij gekomen ben. Ik zei, dat die schof ver genoeg is voor ons vee, ben wij daar uitgespannen. Vraag (ik) hem, hoe of die rivier bij haar hied. Antwoord hij : Koemoerie. Sond. den 4de. De morgen met dat de dag brak liep een koui j de lager uit ; zoo als zi j dertig tree van de (lager) was na de ander ind van zijn wag, hoorde hij de gerug ; liep Carolus, Pieta, (en) ouwe Strij- dom toe, wijgerde Carolus en Strijdom haar ge- weers. Schoot Willem (en) Pieta, en Strijdom zijn geweer ging ook los. Liet hij (de leuw) de kouij loo- ') Hier gaat die trek oor die Lebombo berge. 326 [Maart 1838. pen, had haar de neus en in de strod gebeten. Tege- lijk was de leuwen rondom ons lager, maar kon geen schade meer doen. Wij had een slegte plek om de Sondag te blijven, zei wij de een aan de ander, dat wij liever trekken moet, dat de kaffer zeg dat waar wij die dag uitspannen zal een gelege plek is voor ons vee en voor de leuwen. Wij had die dag Bosveld en zuuragtig, dog niet zoo als wij gehad heef van de hoek van de Berg. Ben wij getrokken tot aan de rivier. Omma- sloesloetoe, had wij staan water, een wijnig brak. Van de beeste getal gaat drie af : twee die de leuw gevang heeft, een os van Carolus gn : Vrij- man; en twee komd bij : de veers van Carolus haar kalf en de rode vetpens veers haar kalf, blijf de ge- tal 488 Wij had verschije beeste die de allegemeene siekte had, maar niet zoo veel als wij uit de Souijt- pan gehad heef. Maand. de 5de. Ben wij getrokken tot aan de rivier Loasie; wij had de dag Bosveld, maar de gras was soeter, wild zag wij ook, maar niet veel. Aan ons regterhand liep een groote rivier. Ik vraagte aan de kaffer hoe zij die rivier noemd; zei hij, dat de rivier hied : Motamhari, dat die rivier aan de regter hand van de vord in de see loop, dat wij die niet behoef door te gaan. Dinsd. 6de. Ben wij getrokken tot aan de rivier Liepopa J) Toen wij na de Loasie trekken zouw, zei i) Nie te verwar met Uimpopo nie ; eig. Lepopo, ’n sijstroom van 327 Maart 1838.] ons padwijser dat hij verstaan had dat in die weg die wij trek, vang gaten is, dat hij voor uitgaan wil om te zien waar wij voorbij komen ken. Ik zei van ja, en dat hij na de Maquambas Captijn gaan moet en hem vragen om volk die ons om de gaten bringen ken zonder schade. De morgen kwam de volk, brag mijn vijftien waterlemoenen, drie manten boonen die onder de grond draag, een renosterhoorn ; zei die daar baas is op die plaats, dat hij geen tanden heb, dat het al is die hij geven kon. Ik zei dat ik te vre- den (ben) met hem, als hij maar zorg dat van zijn volk mijn niet besteeld, wand dat ik niet goed is als ik dieven of schelmen doot schieten moet. dat ik zeer graag met vrede trekken wil. Hij beloofte dat doenen zal wat hij ken, en zal mijn een goede weg wijsen, en volk meegeven tot de naaste Captijn. Toen wij omtrind de halve schof getrokken had, riep zij agter : stil houden. Mijn wagen was voor- wagen die dag, ik vraag wat het was; zei men, dat Alba gzijn een voor wiel al de spaken af is tot op de naaf. Toen ik dagte dat zij aan kalvatere was, kwam Albag en vraag, of wij uit spannen zal, dat daar overal water is. Ik zei dat het hier te ruig van bos- sen is voor ons vee, dat hij de maat van zijn naaf de linkte nemen ken, en zijn osse met de ander wa- gen late mee gaan, ken hij een wiel van de uitspan- plaas te rug bringen; dat de kaffer zeg het is niet ver daar wij gaat uitspannen. Toen uitgespannen was, was Carolus zijn wiel de beste, heef hij zijn wagen gehaald. die Komatie. Dat die Motamharie regs van die fort in see val (vgl. 5 Maart, en die aantk. bij 26 Febr.) het die inboorlinge misgehad. 328 [Maart 1838. Woensd. den 7de. Had wij regen weer de na- middag. Botha was de morgen vroeg aan de wiel gegaan, had hem de avond bijna klaar. Carolus heef voor hem twee jukken gemaakt. Ik en Gustaf heb jukscheijen gemaakt. Jan heb ook een paar scheijen gemaakt. Pieta en Isaak Strijdom heef beeste op ge- passen. De avond vraag ons padwijser voor de regen bij de Maquambas in haar huis te gaan slapen. Ik zei van ja, (en vroeg) ook wanneer zij na huis gaat. Andwoorde zij : als wij van hier vertrek, zij zouw dan de andere dag weer komen. Donderd. den 8ste. Had wij troewel weer maar geen regen. Had Botha de wiel vroeg klaar, op de band op trekken na. De avond had hij de band op, maar hij had een kraak. Vraag Albag mijn om een beeste vel om daar een lap om te sitten. Ik gaf hem een. Ons pad wijsers was van die avond af weg, is niet weer gekomen. Vrijd. den 9de. Ben wij getrokken tot aan de ri(vier) Outombee. Die dag is vijf schapen van mijn vrekt, aan een soort van Nintas, en van Jan, en Al- bag ook. Carolus had die dag zijn osse door malkan- der geslagen, was een jonge os uit juk, wouw hij en Pieta die inspannen, ging de os aan stooten. Ik ging, dat het zoo lang deurde, ook er na toe; heb zij hem met een makke os bij gebrag en ingespannen. Caro- lus ging dispuraat tekeer met vloeken op die agter wagens, dat niemand hem is komen helpen. Ik zei, 329 Maart 1838.] als hij zoo kwaad is en die osse zoo gruwelijk slaat en doorbring, zal geen mens u komen helpen. Hij had een os de neus aan stukkend geslagen, en de an- dere met de mes gesneden. Ik zei dat hij die osse doorbring, dat hij niet meer heb, en ik ook niet meer heb die gesont is. Toen wij voor die drif kwam is ik doorgegaan, om te zien hoe of die pad is, raak een os van mijn wagen overtouw, werk Pieta om het reg te maken, was Carolus weer aan praten, zei Pieta dat hij voor nimmedal op de ander menschen vloek, dat hij die osse zelf omklaar geslagen heb; kwam hij woedent, wouw hij aan die os ook helpen. Ik zei als hij zoo kwaad is moet hij maar liever opzij gaan, wand dat ik de os niet zoo behandelen wil als de zijne. Met zijn weggaan stamp hij Pieta met zijn vuijs na zijn gezigt. Ik zei dat hij maken moet dat hij weg- komd, wouw hij nog verder weer op ander slaan, heb ik hem een stamp weerom gegeven. Hij sprak van oude dingen, en dat hij Pieta wel krijgen zal over die stamp die ik hem gegeven heb. Ik vraag of hij dan alleen gepermiteerd is te slaan en te doen wat hij wil; en als over die kinders die in mijn hoe- den staad heerschappij voeren wil, moet hij wagten tot ik doot is; dat ik nooijt toelaten zal dat hij bui- ten reden een van haar mishandelt. Ik vraag hem wat Piet gedaan heef, dat hij mijn het zeggen moet, als het niet goet is zal ik hem zelfs daarover slaan en mag niet toelaten dat hij als barbaar zijn woede op hem koel. Saterd. den lOde. Ben wij getrokken tot (tegen) 330 [Maart 1838. over de Captijn Halowaan, die eerste drif die wij dr(aa)ijen zouw, nam Pieta zijn osse de draaij te kort, kwam zijn voorwiel aan een boom, brak de dis- selboom voor die tang af. Wij stak aanstons die- zelfde weer in de wagen en reed voort. Toen uitge- spannen was kwam die Captijn met dertig man; hij brag mijn twee potten bier, zei dat hij zeer arm is dat hij van bier leef. Ik gaf hem een kreupele schaap, en vraag hem na de beste pad, die na de vort lijd. Zei hij, dat hij mijn van zijn volk zal mee geven tot bij de ander Captijn. Ik zei dat het goed is, dat ik van alle Captijns die goed was volk gehad heef. Met dat het schemer begon te worden ging hij na zijn huis; was Anthonie en Lourins [nog bij de wagen, zei de Masoot *) van Carolus, dat hij agter gaan wouw na] a) water, zei wij dat wij maar na de water rijden zal en steuren, en zien wat aan hem mankeerd; wand hij had niet laate weten dat wij het wis. Toen uitgespannen was, steurde ik Pieta en Gustaf terug, was hij besig om zijn wiel de band te wiggen, kwam hij met zon ondergang bij ons. Pieta zei dat hij veel vliegen gezien heb aan de paarden; dat verdubbelde onze vrees, wana ons beeste en osse was bijna alle siek, en begon agter te blijven met jagen. Ik vraag de Maquambas die bij ons was, of hier in hunne tijd beeste of vee gewees is. Zei zij van ja. Ik vraag of zij mijn miskralen kon aantonen; zij wijste miin dig bij ons wagen; ging ik meteen er na toe. Ik zag dat het een oude kraal moet gewees hebben. ') Mosoetoe. a) Tans nie meer te lese nie. 331 Maart 1838.] Carolus en Botha ging uit om te zien of zij geen wild zag, kwam zij en zei dat zij ook zoo grote kralen gezien heb, daar zii lang op moet gewoond hebben- Was wij verstomd dat, als de vliegen die vee doot, die vee zoolang hier kunnen gewees hebben. Wij nam ons voor zoo spoedig voor te trekken als wij met ons sieke vee kon. Wij had die gehele schof klipruggen gehad, daar wij over is getrokken, en bossen maar niet ruig en ook niet veel hoge bomen. De gras was droog en losse veld; aan de rivier was het een wijnig beter, de gras was soet en niet zoo hoog als de andere rivieren. Donderd. den I5de. Ben wij getrokken tot aan de rivier Wiensaana. De naaste Captijn was Clen- sana. Had wij die dag sekouijen, heb wij agt gescho- ten. De Captijn zouw ons volk meegeven maar zij is niet ver gegaan of zij was alle weg, op twee na die voor de wagen uitging om de weg te wijsen, — het was de andere dag. — Ik schoot twee sekouijen, Carolus een, Pieta een, Jan een, Botha een, een lij in twijfel tussen Jan en Albach de jonge. 