Het Museum-Boijmans te Rotterdam
In den katalogus staan die acht gravures, de voor- naamste bladen van dezen goeden graveur, beschreven op deze manier: ,,38 — 45. C. E. Hess, naarj. van Eyck, „Die Anbetung der Heiligen Drey Kônige. Verschil- „lende prenten, 8 stuks. Geschenk van de Koninklijke „Bibliotheek te München, 1867.” Eenige particulieren schonken drie prenten, het Ministerie van koloniën drie prentwerken, Mej. M. A. de Vries legateerde er één, en gekocht werden de vijf lithographieën, door S. T. Voorn-Boers gemaakt naar schilderijen uit het Muséum v66r den brand. De installatie en de opening. Op den i4den Augustus 1866 had de Directeur aan de Commissie medegedeeld, dat er gemaakt moesten worden een Hollandsche en een Eransche katalogus der Schilderijen, waarvoor de handteekeningen der 6g schilders moesten worden geteekend, en een Holland- sche katalogus der teekeningen; dat 270 schilderijen moesten worden schoongemaakt, gevernist en gere- toucheerd; dat de schilderijen en teekeningen moesten geschikt en opgehangen worden, en dat hij, met zijn zoon D. A. Lamme, aannam dat ailes te doen voor y40oo, te betalen in twee termijnen, 1867 en 1868. De Commissie aanvaa'rdde dit voorstel en besloot, 00k voor ’t aanschaffen van lijsten en meubelen, B. en W. voor te stellen, dat de Commissie hare nog aanwezige fondsen voor de dadelijke uitgaven zou gebruiken, terwijl de Gemeente van i Januari 1867 af en ver- volgens gedurende drie jaren f 3000 per jaar zou ver- strekken om de te maken schulden te vereffenen. De Gemeenteraad verleende deze buitengewone toelage op den 5^611 November 1866, en op denzelfden dag werd eene rekening van den Directeur voor het verdoeken van eenige schilderijen goedgekeurd. In Augustus 1867 werd de door den Directeur gemaakte Beschrijving der schilderijen gedrukt, en in ’t begin van deze maand was het Muséum in orde. De 75-jarige Burgemeester J. F. Hoffmann, die van 1845 af geijverd had voor de stichting van het Muséum, en sedert de opening ervan Voorzitter der Commissie was geweest, had in 1866 het Burgemeesters- ambt nedergelegd, en de heer Joostv. Vollenhoven was hem opgevolgd. Op den 7^611 Augustus werd het Muséum bezichtigd door den nieuwen en den afgetreden Burgemeester, door Wethouders en Gemeenteraads- leden, met hunne dames. Den volgenden dag werd Aet Muséum opengesteld voor iedereen. De regeling van 1S49 betreffende den toegang werd niet veranderd. Voor 5 centen op Zondag, van 1 1 tôt 3 uur, en op Woensdag, van 10 tôt 4 uur; voor 25 centen op Dinsdag, Donderdag, Vrijdag en Zaterdag, van 10 tôt 4 uur. Wie de portefeuilles met teekeningen wilde zien, moest een kwartje extra betalen, en werd hiertoe in de gelegenheid gesteld op Dinsdag, Donderdag en Vrijdag, wanneer de toegang tôt de schilderijen- verzameling 00k een kwartje kostte. DE ACADEMIE IN HET MUSEUM. In 1773 werd te Rotterdam opgericht een teeken- genootschap onder den wijdluften naam Hierdoor tôt Hooger. Het hield voor zijne leden kunstbeschouwingen, maar wilde niet weten van openbare tentoonstellingen. Daarom zonderden eenige leden zich af, die in 1831 stichtten een Schilderkundig Genootschap onder den plechtigen naam Arti Sacrum. Reeds het volgend jaar hield dit eene tentoonstelling, „Stedelijke Tentoonstelling” geheeten, omdat zij plaats had „met goedkeuring en medewerking van de eere- „leden Burgemeester en Wethouders,” en „ onder het „toezigt eener Vereenigde Commissie uit de Regeering „der stad en het Bestuur des Genootschaps.” Na deze volgden nog twee tentoonstellingen, telkens om de twee jaren, en toen vereenigden zich de twee Genoot- schappen. De tweejaarlijksche tentoonstellingen wer- den voortgezet, maar zij dreven hoofdzakelijk op de aan haar verbonden verlotingen, waar men kans 172 had voor / ^. — een schilderij rijk te worden ^). In 1850 werd uit de samenvoeging van het schilder- genootschap Hierdoor tôt Hooger en Arti Sacrum met een Industries choot geboren de inrichting, die den wel wat hoogdravenden naam kreeg: Academie vaii Beelde^ide Kunsten en TecJmische Wetenschappe^i. De Academie van Technische Wetenscliappen werd een hoogere Ambachtschool, die hoe langer hoe meer zich uitstekend ontwikkelde, en een grooten bloei ver- kreeg, terwijl de Academie van Beeldende kunsten een goede teekenschool werd, met een weinig beduidenden schildercursus. Het bestuur dezer Academie bestond hoofdzakelijk uit kunstmaecenassen, zooals J. Bosboom ze heeft ge- schetst: uit heeren, die „niet op het beste oordeel, noch „op uitsluitende bevoegdheid aanspraak mochten maken, „gelijk zij meenden te mochten doen.” De Academie nam 236 contribueerende leden van het Schildergenootschap over, en ging met de twee- jaarlijksche tentoonstellingen voort. Hoe druk 00k bezocht, werden de kosten van die tentoonstellingen niet altijd gedekt, waarschijnlijk omdat rijp en groen gelijkelijk werden aangenomen en dientengevolge het aantal nommers steeds steeg, zelfs over de 500 in 1862. Een kwade omstandigheid was 00k dat de tentoon- J. H. Bakker. Geschiedenis van het Genootschap Hierdoor tôt Hooger, enz. 173 stellingen der Academie terzelfder tijd gehouden werden als de tentoonstellingen te Amsterdam en te ’s-Graven- hage. Door medewerking van Minister Thorbecke werd dit euvel verholpen, en eene regeling getroffen, volgens welke in de drie steden beurtelings eene tentoonstelling van beeldende kunst zou plaats hebben. De tentoon- stelling van 1864 was de eerste driejaarlijksche te Rotterdam. Tôt aanmoediging der kunst had de landsregeering voor de tentoonstelling in 1862 zes gouden médaillés beschikbaar gesteld. Het bestuur der Academie begreep aanstonds dat dergelijke médaillés schilders prikkelen konden tôt inzenden en ingezetenen tôt koopen. Het verzocht de stadsregeering 00k gouden médaillés uit te loven, en de Gemeenteraad voldeed aan het verzoek. Weldra begreep de Minister echter dat het wijzer was op de tentoonstellingen schilderijen te koopen, indien er waren die beantwoordden aan de eischen, welke moesten gesteld worden voor opneming in een Rijks- verzameling. Het bestuur der Academie volgde 00k hierin de Regeering., Op 24 Januari 1863 zond het aan Burgemeester en Wethouders een brief. met het verzoek om, in plaats van de médaillés, jaarlijks eene subsidie van 7^500 te geven, ten einde op de driejaarlijksche tentoonstellingen een of meer schilderijen te koopen ten behoeve van de Gemeente, dat is: voor het Museum-Boijmans. En het slot van den brief luidde: „ Indien het nu nog 174 „daarenboven mogt gelukken, om eene dergelijke „bijdrage, bij wijze eener jaarlijksche contributie, „tot een minimum van twee gulden, van de burgerij „te verkrijgen, dan zoude eene voldoende som „voorhanden zijn om de kunst krachtdadig aan te „moedigen.” Wij hebben gezien, dat de stadsregeering uit de Verzameling schilderijen van den heer Boijmans niet alleen werken van de eeuw, maar ook werken uit de 1 8de en het begin der i g^e eeuw in het Muséum opnam, zelfs prullen van schilders, die thans geheel ver- geten zijn. Het voorstel van het Bestuur der Academie om werken van levende schilders aan te koopen kon dus bij de stadsregeering niet stuiten op het bezwaar, dat niets moeilijker is dan bij tijdgenooten kunstenaars te onderscheiden van schilders, blij vende waarde te onderkennen van voorbijgaande mode; dat het daarom steeds ’t verstandigst is den tijd uitspraak te laten doen, en met het opnemen van werken van tijdgenooten in een Muséum te wachten tôt zekerheid verkregen is aangaande de kunstwaarde, al moet men dan ook meer betalen. Het Bestuur der Academie meende deze moeilijk- heid te kunnen ondervangen door, althans enkele jaren, gelijk wij straks zullen zien, te benoemen een „Commissie van aanwijzing”, die eenigen waar- borg kon geven voor de wenschelijke objectiviteit bij het keuren en kiezen. Immers, ook Academie- 175 bestuurders zijn menschen ; ook zij hebben voorliefde voor een of ander genre, stellen de eene opvatting der kunst boven de andere, om nog niet te zeggen dat zij bij hun keus geleid kunnen worden door over- wegingen, die met kunst niets te maken hebben. Zoo’n kringetje loopt licht gevaar eenzijdig te worden en te blijven, wanneer, zooals hier, de leden worden benoemd uit een voordracht, dié het zelf maakt. Er konden nog andere bezwaren worden gemaakt tegen inwilliging van het verzoek. Nu zou het Bestuur der Academie schilderijen koopen voor het Muséum, en zou dit dus komen onder tweeërlei regeering: de afdeeling schilderijen van levende meesters onder het Academiebestuur, en de rest onder den Directeur en de Commissie voor het Muséum. Twee kapiteins op één schip: dat kon op den duur niet gaan. Burgemeester en Wethouders, ook de Gemeente- raadsleden, hebben waarschijnlijk deze bezwaren niet voorzien. De gevraagde subsidie werd toegestaan op den i5den OctQber 1863 en gebracht op de begrooting voor 1864, zonder eenige bepaling, die contrôle over het gebruik der toegestane som moge- lijk maakte. Op den dag zelf, waarop dit geschiedde, stelde het Bestuur der Academie een rondschrijven aan de inge- zetenen op, dat dadelijk verzonden werd. Het behelsde de aansporing aan het fonds deel te nemen, „om, de „verzameling van moderne kunst van het Museum- „Boijmans op die wijze allengs door werken der eerste „hedendaagsche meesters te verrijken en aanzienlijker „te maken.” Inteekenlijsten werden rondgezonden en er werd flink geteekend. De deelnemers vormden eene Vereeniging van voorstanders der kunst; hunne bij- dragen en die der Gemeente werden een fonds, dat beheerd werd door het bestuur der Academie. „ Eerste hedendaagsche meesters” — wie droegen toen dien eeretitel? B. C. Koekkoek, dien men nog jaren lang den grootsten landschapschilder noemde, niettegenstaande hij, zooals Paul Mantz in de Gazette des Beaux-Arts van Juli 1867 schreef, „ voyait mal la nature” en „connaissait peu la lumière”, was in 1862 overleden, evenals J. A. Kruseman. Arie Scheffer, de romanticus, geprezen als de schilder der zielen, was reeds vijf jaren dood. A. Schelfhout, die naar een vast recept, als hij nog wat verf op zijn palet had, maar weer op een ander plankje wat doode golven, boomen of sneeuw ging strijken, was 76 jaren oud. Zij niet; wie dan? J. W. Bilders, die toen 52 jaren oud was; J. B os b 00 m, die er 46 telde ; Gabriel, 35 jaren oud; Jozef Israël s, die op de tentoonstelling van 1862 een gouden médaillé van het Rijk ontving, en 39 jaren was; Jongkind, oud al 44 jaren; J. H. Weissenbruch, die in 1824 was geboren? Ziedaar, sommigen wat ouder, anderen wat 177 jonger, die een halve eeuw later zoo niet „eerste” toch goede kunstenaars werden geacht. Zien wij nu, hoe ’t ging met de tentoonstelling van 1864. Het Bestuur der Academie benoemde zes van zijn leden tôt een Commissie, waaraan ailes werd opgedragen wat de tentoonstelling betrof, en verzocht Burgemeester en Wethouders eene commissie te be- noemen, die, zoo mogelijk, reeds in de eerste week na de opening de werken zou aanwijzen, welke voor het Muséum zouden gekocht worden. Burgemeester en Wethouders dachten er niet aan om den Directeur en een paar leden der Commissie van het Muséum te benoemen. Zij bedankten, en het benoemen der Com- missie van aanwijzing bleef aan het Academiebestuur. J. Bosboom en de kunstverzamelaar Ed. L. Jacobson werden uitgenoodigd, maar bedankten. Toen werden gevraagd Ch. Rochussen, die te Amsterdam woonde, de kunstvriend P. van der Dussen van Beeftingh en de Directeur van het Muséum A. J. Lamme, beiden lid van het Bestuur der Academie. Dit drietal aan- vaardde de benoeming. Op den 7 den Mei, ongeveer drie maanden na den brand van het Muséum, werd de tentoonstelling geopend. De prijs der loten werd van f — verminderd tôt y'3. — . Er hingen 558 kunst- werken ! Het Bestuur der Academie roemde in ’t Jaarverslag „den heerlijken aanblik der zalen, zoo door „het aantal als door de uitmuntende hoedanigheid van „verreweg de meeste der ingekomene stukken.” Ook 12 178 particulieren hadden ter opluistering schilderijen afge- staan. De heeren Edw. L. Jacobson en M. M. van Dam O. a. stuurden ieder een schilderij van den twintig- jarigen Willem Maris. In den katalogus vonden wij een groot landschap van J. W. Bilders, De Schaapherder van Joz. Israël s, een Heide van den 26-jarigen A. Mauve, geprijsd op /250, een Herfst- landschap van W. Roelofs. Voor het Muséum werden gekocht: Het Stadhuis en de markt te Naarden, van G. Springer, geprijsd op /'1750, en de Namiddag te Katwijk aan Zee, van S. L. V e r v e e r, dat genoteerd stond op y' 1600: Springer was 47, S. L. Verveer 51 jaren oud. ’t Was geen kwade keus voor dien tijd, al zijn het werken zonder picturale en dus van geen blij vende beteekenis. Voor de tentoonstelling van 1867 bestond de Com- missie van aanwijzing uit de schilders Ch. Rochussen en C. Springer met den heer A. J. Lamme. De katalogus telde 482 nommers. Verscheidene Duitsche en Vlaamsche schilders hadden ingezonden ; er was zelfs een landschap van C. F. Daubigny. Particulieren hadden o. a. afgestaan : Een provisor van A. Allebé; Jan Willem Friso in den slag van Malplaquet, van Ch. Rochussen, dat in 1878 werd gekocht voor het Muséum Boijmans. Verder merken wij o. a. op: twee landschappen van J. W. Bilders, twee van Gabriel, één van W. Roelofs, twee van J. H. Weissenbruch; en van de jongeren een Ouderlijke bezorgheid, van 79 B. J. B 1 0 m m e r s ; Rustende ezels aan ’t Scheveningsch strand, van W. Maris; een Geldersch landschap met vee, van J. H. L. de Haas. Voor het Museum-Boijmans werden niet minder dan vier schilderijen gekozen: Een bloem- en vruchtenstuk, van Mej. G. J. van de Sande Bakhuijzen, knap van techniek maar ook niet meer; een landschap van J. W. van Borselen, een vrij goed werk van — zooals Mej. Marins schreef — „een eerlijk landschapschilder, „die in zijn vroegen tijd, op kleine paneeltjes van zijn „weinig omvangrijk talent het best getuigd heeft;” een krijgsraad uit de 17 de eeuw, van H. F. C. ten Kate, waarvan ruimschoots geldt wat dezelfde schrijf- ster oordeelt over al zijn werken: „(zij) schijnen op het „eerste gezicht levendig van behandeling en door een „zekere ruwheid van kleurbehandeling lijken zij krachtig. „Bij herhaald zien verveelt zoowel de kleur, de factuur „als de voorstelling, en blijft er slechts een groote mate „van handigheid over;” het vierde stuk was het zoo- genaamd historisch schilderij van J. Spoel: De ont- vangst van Prins Willem IV en zij ne gemalin te Rotterdam in 1734, waarvan nog meer dan van het tijdvak, waaraan het onderwerp werd ontleend, geldt wat is dat week en slap en zoet! Wil men tôt ver- ontschuldiging van dien koop aanvoeren, dat Spoel een Rotterdammer was en drie jaren te voren lid geworden van het Bestuur der Academie, — waarschijnlijk noemt men dan de reden, waarom het ding gekocht werd, 8o doch tevens een leelijke fout der Commisie van aan- wijzing. Toch zal deze hierom niet zijn afgeschaft. In 1869 was Ch. Rochussen te PvOtterdam komen wonen. Hij werd dadelijk lid van de Commissie voor het Muséum en van het Bestuur der Academie. Aan hem had men genoeg. Dat is te begrijpen in dien tijd. Verwant aan de aanzienlijkste Rotterdamsche families, populair door zijn welwillendheid en jovialiteit, hooggeschat door zijn voor ieder dadelijk genietbare kunst, bleef hij jaren lang te Rotterdam de hoogste autoriteit op kunst- gebied. Leerling van W. J. J. Nuijen en A. Waldorp, was hij, als deze, de romantische opvatting toegedaan. Hij was de beste figuurteekenaar van zijn tijd, hoofd- zakelijk als illustrator. Diep ging hij niet, verder dan het uitwendige drong hij niet door. Voor hem was de schilderkunst niet, wat Fromentin schreef in zijn Maîtres d' autrefois \ „ L’art de peindre n’est que l’art d’exprimer ,,1’invisible par le visible.” Hij was dan 00k een vijand van de weldra opkomende Haagsche school, van Israëls en de Marissen, die de schilderkunst beoefenden zooals Fromentin haar formuleerde. Het verdroot hem, dat die school meer en meer veld won. In 1882 zette hij, met zijn geestverwanten Herman ten Kate en C. Springer, een soort van protest-tentoonstelling op tegen die der Haagsche Teekenmaatschappij, welke door J. Israëls werd geleid. Zij kregen van den koning de Gothische zaal. Baten mocht het niet: hun tentoonstelling mis- i8i lukte, hun protest vond geen gehoor, en dit stemde Rochussen niet zachter. Toen de Commissie voor het Muséum, op voorstel van den Directeur, den i3<ien Maart 1889 besloot J. Maris om een schilderij te vragen, besloot hij ontslag te nemen uit de Commissie, waarvan hij twintig jaren lid was geweest, en dit ontslag werd hem op de meest eervolle wijze op den 2 8sten Maart verleend. Dit uitstapje hebben wij ons veroorloofd, om van meet af begrijpelijk te maken de houding van het Bestuuf der Academie na Rochussen’s komst. Het jaar te voren was de heer J. Hudig benoemd tôt lid van dat Bestuur. Voor de tentoonstelling in 1870 bestond de Commissie uit de heeren Hugo Rochussen, A. Ellerman, A. van Stolk Cz., C. M. C. Obreen, W. P. Knowles en Ch. Rochussen. Uit den katalogus noemen wij slechts eenige stukken, die om een of andere reden o. i. de aandacht verdienen: een landschap van J. W. Bilders, door Mauve gestoffeerd ; een schilderij van G é r o m e, van Joz. Israël s, twee van Mes d a g. Voor het Muséum werden gekocht : De kerk te Alkmaar, van J. Bosboom; een stilleven van den Parijzenaar Biaise Desgoffe; een Gezicht op de Maas voor Rotterdam, van Jhr. J. S. Heemskerk van Beest, en Vaders- trots of De eerste pijp, van Elchanon Verveer. Het Muséum bezat een kerk van Bosboom, ge* schilderd in 1855, dat dan 00k de kenmerken draagt van zijn eerste nog wat romantische période, ’t Was ï82 dus een aanvvinst, dit werk uit zijn tweede période, waarin voor hem het sujet nog wel ’t voornaamste was, maar de gevoelde stemming meer dan vroeger werd uitgesproken. Jammer, dat een werk uit zijn laatste, hoogste période, waarin de aandoening van het geziene den kunstenaar hoofdzaak is, niet kwam in het Muséum. Waarom de Academie het onbeduidend stilleven van een Franschman koos voor een Muséum, waar uitheemsche kunst van beter allooi alleen nuttig kon zijn, — dàt begrijpen wij evenmin als de aankoop van het topo- graphisch, niemand ontroerend Maasgezicht van den dilettant [oud-zeeofficier Heemskerk van Beest. Ook het oppervlakkig strandtafreeltje met een zoogenaamd grap- pige stoffage, van E. Verveer, kunnen wij geen aan- winst noemen, omdat het niet hooger staat dan het groote publiek, dat zoo’n anecdote aardig vindt. Be- hoorde hiertoe de Commissie ook ? Dàt zouden wij bijna durven vragen, wanneer wij in het Jaarverslag der Academie lezen: „Het laatste meesterstuk van Schelf- „hout’s penseel, zoo rijk in de voorstelling der boeiendste „natuurtafreelen, maakte met nog vijf anderen een „sieraad uit onzer tentoonstelling, en terecht was er „het zinnebeeld der onsterflijkheid aan gehecht, de „krans der immortellen, met toespeling zoo op zijn „persoon als op zijn kunstgenie.” Grievend moest het zijn voor deze uitdeelers der onsterflijkheid, dat het door hen beheerde fonds leden verloor. Men moet hen hierover hooren, „Misschien” — i83 ZOO schreven zij — wügt de oorzaak” (van dien achteruit- gang) „voor een deel in een gebrek aan- of in een „eenzijdige richting in den kunstzin.” Gebrek aan kunstzin of eenzijdigheid verweten aan wie de kunst van Spoel, van Heemskerk van Beest, van El. Verveer niet behaagde! De volgende Driejaarlijksche werd gehouden in h et nieuwe gebouw, waarin de Academie thans nog huist, en waarvan de voorgevel, de tegen het gebouw geplakte, kleingeestige, smakelooze voorgevel droevig getuigt van den kunstzin van het Academiebestuur op architectonisch gebied. Er hingen op die tentoonstelling, welke 3 1 Mei 1873 werd geopend, niet minder dan 495 kunst werken, 76 uitheemsche, 419 binnenlandsche, en bij deze ont- braken — zooals het Bestuur zelf klaagde, zonder ze te noemen — „enkele van onze corijfeeën, waarschijn- „lijk tengevolge van ’t gelijktijdig invallen der Weener „ Wereldtentoonstelling.” Niet minder dan vijf schil- derijen werden voor Boijmans gekocht: Het Spui in Den Haag, een aardig, doch nog te topographisch stadsgezicht, niet , zonder talent op doek g*ebracht door den 38-jarigen J. J. van de Sande Bak- huijzen; een fraai Stilleven van vogels en vruchten, door Maria Vos; een minder gelukkig landschap van H. J. Portielje, zoo’n zoogenaamde mooie vrouw in uit- heemsch gewaad, slechts van den buitenkant gezien; een vrouweprent, als er in winkels prijken. Wien ver- baast het niet, dat een Commissie, die de drie eerst- genoemde werken koos, ook deze twee prullen kocht ? Voor de tentoonstelling van 1876 bestond de Com- missie uit de heeren Hugo Rochussen, D. A. Lamme, A. S. Chabot, P. A. Schipperus, H. Veder, C. M. C. Obreen en Ch. Rochussen. Er waren niet minder dan 691 stukken; de prijs der loten werd van fo-~ verlaagd tôt /2, — ; onder de inzenders merken wij op Th. de Bock en G. J. H. Poggenbeek. Voor het Muséum viel de keus op drie jonge schilders. Van den 24-jarigen J. C. K. K 1 i n k e n b e r g werd gekocht een gezicht op den korten Vijverberg te ’s Gravenhage; van H. W. Mesdag, die nog maar tien jaren zich geheel aan de kunst had gewijd, een Zonsopgang aan de Hollandsche kust, die beide niet van groote waarde zijn; en een stuk van den 28-jarigen Anton Mauve met koeien in de wei. Dit schilderij vooral was een gelukkige keus. Reeds de titel, dien hij zijn stuk gaf, getuigt van een andere kunstopvatting als de tôt nu toe meest gehuldigde. „In de schaduw” — ‘ ’t sujet niet genoemd, geheel ondergeschikt aan het spel van licht en schaduw, een voorproef van hetgeen de meester later scheppen 1-85 zou. Bij het genieten van dit werk, betreurt men van zelf, dat het Muséum geen van zijn latere, rijper werk en, geen van zijn heerlijke verre vlakten met hooge luchten verwerven mocht. In 1878 legde de heer Hugo Rochussen het Voor- zitterschap der Academie neer en werd in zijn plaats benoemd de heer Mr. W. H. s’Jacob. Toen de Drie- jaarlijksche van 187g naderde, werd de heer s’Jacob Voorzitter der Commissie voor de tentoonstelling, die verder bestond uit de heeren Ch. Rochussen, Hugo Rochussen, A. S. Chabot. J. C. Hoynck van Papendrecht, W. Th. van Griethuijsen en H. Veder. De verstandige bepaling werd gemaakt, dat niet meer dan twee stukken van denzelfden inzender zouden aangenomen worden. Dientengevolge was het aantal inzenders, bij nagenoeg gelijk aantal stukken, aanmerkelijk grooter dan in 1876. Jammer genoeg werd zoo wat ieders werk aanvaard, zelfs dat van ettelijke dilettanten, vooral van ’t vrouwe- lijk geslacht, waardoor de vermeerdering van het aantal inzenders ongunstig was voor de qualiteit der tentoon- stelling. In den katalogus vinden wij J. Israëls met Van ’t veld naar huis en De arme Johannes; J. Maris, Aan ’t strand ; A. Mauve, kudde schapen ; Th. de Bock, In de hei; B. J. Blommers, De pop. Wat werd voor het Muséum gekocht ? Erasmus op het laatst van zijn leven te Bazel, met Amerbach, Frobenius en Episcopius, door H. A. van Trigt! Een zoogenaamd 86 historiestuk, echt Romantisch, zwak en week en onwaar. ’t Is alsof de Commissie bewijzen wilde, dat men uit het koopen van de Mauve niet besluiten mocht, dat zij van inzicht was veranderd ! Het sujet zal ’t wel gedaan hebben; ’t sujet, niet de kunst. In 187g stierf de heer Hugo Rochussen. De Com- missie voor de tentoonstelling van 1882 bestond uit dezelfde heeren als in 1879, niaar de heer P. A. Schip- perus kwam in de plaats van H. Rochussen, en de Hoofdonderwijzer J. Striening werd benoemd tôt tweeden Secretaris. De katalogus telde 476 nommers en meldde werken van J. W. Bilders, N. Bastert, Blommers, Gabriel, J. Israëls, W: Maris, A* Mauve, J O Z. N e U h U ij s, enz. Vier schilderijen werden gekocht: een landschap, Maartsche buien, van J. J. van de Sande Bakhuijzen, waarin de schilder trachtte weer te geven de sensatie van die buien, zonder er in te slagen, haar 00k aan den beschouwer mee te deelen ; een tweede landschap, koeien in een wei, hard van kleur en zonder atmosfeer, van P. Stortenbeker; een derde landschap, Ondergaande zon, stralend over een paarlemoere wetering, van het Commissielid P. A. Schipperus, — een aankoop, slechts begrijpelijk als vriendendienst; en een zwak bloemstuk van M. Roosen- boom. Of het Muséum 00k rijk werd aan stukken van „onze eerste le vende meesters” ! Op de tentoonstelling van 1885 waren o. a. twee 87 stukken van Blommers, één van De Bock, twee van Gabriel, Aan het strand van Joz. Israël s, de Binnenhaven en Het dorp van J. Maris, de Melk- bocht van W. Maris, de herder met schapen en In de Wei van Mauve, twee binnenhuizen van A. N e U h U ij s, twee landschappen van Joz. N e u h u ij s, — en gekozen werden: een atelierproeve van de jonge Wally Moes, een porseleinen prentje van P. Haax- m a n, en een Scheveningsche vrouw op een duin van Art Z. Hoe kwam de laatste bij de anderen? Artz was leerling van Joz. Israëls, studiegenoot van J. Maris, en al miste hij de emotie van beiden, al slaagde hij zelden in ’t weergeven van invisible par le visible'\ toch v/as hij een kunstenaar van qualiteit. Dit schilderij was geen van zijn beste, en, wat hem zelden over- kwam, niet af. Lang na de sluiting der tentoonstelling, op 28 September, herzag hij, op verzoek van den Directeur, zijn werk op het Muséum, en maakte hij de zwevende vrouw tôt een zittende. In de Nieuwe Rotter dams che Courant vdvn i Juli 1885 verscheen een ingezonden stukje, waarin het bestuur der Academie werd verzocht mee te deelen het aantal contribuanten, het bedrag hunner inschrijvingen en de prijzen, besteed aan elk der gekochte schilderijen. lemand, die zijn contributie had opgezegd, schreef een week later, dat hij bedankt had om de geheimzinnigheid, die over het fonds lag uitgespreid, en om hetgeen uit dat fonds werd aangekocht. Hiervan zou „ verre weg i88 „het grootste gedeelte over eenige jaren, wanneer men „er niemand meer pijn mede doet,” uit het Muséum moeten verwijderd worden, en hij gaf in overweging om aan het bestuur van het fonds te verzoeken, eene vergadering van contribuanten bijeen te roepen. Om dien aanval op de oppermacht van het Academie- bestuur te keeren, kwam „een contribuant van den aanvang af” vertellen, dat het fonds niet geheim was, want op de jaarlijksche algemeene vergadering der Academie lagen de lijst der bijdragen en de rekening ter inzage. Hierop repliceerde een ander, dat het bestuur de verlangde mededeelingen aan de contri- buanten moest zenden: „Zoo doet men in onzen tijd, „overal, bij aile mogelijke vereenigingen en maat- „schappijen, hetzij financieele, humanitaire of artistieke.” Een vijfde kunstvriend schreef, dat hij op de tamelijk middelmatige tentoonstellingen gewoonlijkbeter stukken vond dan de aan ’t Muséum opgedrongene; dat het ieder vrij stond een Spoel boven een Israëls te ver- kiezen, maar dat hij dien persoon niet zou kiezen tôt beheerder van het fonds. Hiermede achtte de redactie van de Nietiwe Rotter- damsche Courant deze quaestie voldoende behandeld. Maar ook buiten Rotterdam hadden de koopen der Academie de aandacht getrokken. Het tijdschrift De Lantaarn gaf in zijn nommer van 4 Juli de hier weêr- gegeven lithographie van J. Holswilder: „Dedriekra- „nigste schilders op de Rotterdamsche Tentoonstelling.” De drie kranigste schilders op de Rotterdamsche tentoonstelling, 1885. ■ •r >/ iSg .. ’t geheele land. Niet Die prent maakte Mortale” der redactie. minder deed deed alsof dit ailes het Het bestuur der Augustus een circulaire niet aanging, en verzo aan de leden. ^ ,864 af, voor het contribuanten te werve • _ ^ ^ genoemd; slechts Muséum w.e^.n, de stukken van Spoel en L g bij ongeluk, .. ^^„ten lieten zich echter niet De ontevreden contr gchriftelijk het bestuur doodzwijgen. Zes Op 20 October had de eene vergadering te ^ ^contribuanten werd .ergadering plaats^ ‘'^^^/^“^okLrsel herhaalde de bijgewoond. Ur- Courant geuit, en wenschen, reeds m ^,on ver- herinnerde, dat een 3 Vereenigmg tôt ,.ug4 werd. ,„r h« St.delijt „nkoop »»> moderne weusch» Irij, dm m Muséum te Amsterdam. o e^omen worden au commimlevoormnkoop^^^^^ vertegenwoordigers er j^nottenbelt ver- C„„,m»e voor he. u^Je» ge.o.rd kkmrde. dut eeu «oevo™— u,„. de ^erd, niet meer was va 3^ vergadering. met Voorzitter, Mr. W • J voorstellen ernstig de toezegging, dat de i g .oudeu “rf, ariee»ee.hul.e»..«d. Dit ernstig oveneg igo Op i8 Februari 1886 antwoordde het Bestuur, dat het bereid was na afloop van iedere tentoonstelling aan de contribuanten een financieel verslag uit te brengen, waarin echter de prijzen, voor elk der gekochte schil- derijen besteed, niet zouden opgegeven worden, en dat het „ingeval er behoefte aan voorlichting bestond, „niet in gebreke zou blijven deze in te roepen.” De zes heeren werden door dit half ironisch bescheid natuurlijk niet bevredigd, en drongen in een nader schrijven bij het Bestuur nogmaals op de aanneming van hunne voorstellen aan. Toen zond het Bestuur, in Maart, een uitvoerig schrijven aan aile contribuanten. In dit merkwaardig stuk werd de geheele geschiedenis van het fonds verteld; werden nogmaals opgesomd de schilderijen, „die door zijne bemiddeling in het Muséum Boijmans geplaatst zijn” — waarbij weêr, bij ongeluk zeker, de meesterstukken van Spoel en Lingeman werden vergeten — ; werd verslag gegeven van de vergaderingen, gehouden met den heer Van Rijckevorsel en zijn medestanders, van de eischen door die heeren gesteld, en van de redenen, waarom het Bestuur wei- gerde die eischen in te willigen. Die redenen waren, dat aan het Bestuur eenmaal het beheer van ’t fonds was opgedragen door Gemeentebestuur en contribuanten, en het niet van zins was daarin anderen te doen deelen ; dat het aan contribuanten verslag wilde geven van het financieel beheer, met uitzondering van opgaaf der prijzen van de aangekochte schilderijen, omdat het — 91 nota bene — „die opgave eene indiscretie achtte tegen- „over den schilder” — alsof niet ieder schilder bijkans elken dag ziet de prijzen van zijne werken in den kunsthandel! Eindelijk de vraag, of „het belang van „het Muséum Boijmans een rechtstreekschen invloed „van contribuanten eischt,” omdat dit bij de tegen- woordige regeling niet „behoorlijk in acht genomen „wordt?” Gelijk van zelf spreekt, luidde het antwoord ontkennend. Het onware „de gustibus non est dispu- tandum” werd door deze leeken in de kunst te hulp geroepen; de Commissie, die de stukken koos, kreeg een pluim, en een beroep werd gedaan op den „ bij val”, steeds geschonken aan de gedane aankoopen! De heeren Knottenbelt en Van Rijckevorsel zonden nu aan de medeonderteekenaars van hun brief dd. 26 Februari een schrijven, waarin zij deden opmerken dat een voortdurende strijd van meeningen onvrucht- baar zou blijken, en voorgesteld werd de zaak voor- loopig te laten rusten. Waarschijnlijk droeg tôt het besluit van deze heeren, gelijk 00k tôt de houding, aangenomen door het Bestuur der Academie, niet weinig bij een besluit, door den Gemeenteraad reeds op 29 October 1885 genomen over een amendement door den heer C. E. van Stolk voorgesteld op de Gemeentebegrooting voor 1886, en strekkende om de in 1863 aan het Bestuur der Academie toegestane subsidie over te brengen op den post voor het Muséum. De Burgemeester, Mr. S. A. Vening Meinesz., 192 bestreed dit amendement met de overwegingen : dat de particulieren, die in aanzienlijker mate dan de Gemeente bijdroegen tôt het fonds van aankoop, zich nog meer zouden terugtrekken, dan in den laatsten tijd het geval was ; dat in de tweede plaats de prikkel tôt het inzenden van schilderijen zou worden weggenomen en de tôt nu toe aan de kunst verleende steun zou vervallen; ten slotte, ’t zou een onbillijkheid zijn tegen- over het Bestuur der Academie, dat uit eigen middelen de tentoonstellingen houdt. De heer J. Hudig, reeds 17 jaren lid van het Academiebestuur en sedert 1883 onder-voorzitter daarvan, vereenigde zich met dit betoog, en bepleitte het goed recht der Academie op de sub- sidie. De heer J. van der Hoop Jacz., lid der Commissie voor het Muséum, vertelde dat het Bestuur der Academie zich bereid had verklaard zooveel mogelijk aan de bezwaren van eenige contribuanten tegemoet te komen, dat de aanmerkingen op de aankoopen ongetwijfeld zouden behartigd worden (nota bene !), en dat het dus zeer ongewenscht zou zijn, het Academiebestuur in zijne goede voornemens te beperken ! Het voorstel van den heer Van Stolk werd verworpen met bijna alge- meene stemmen ; hij alleen was er voor. Ailes bleef zooals het was. De ontevredenheid der contribuanten nam toe. Tôt 1884 waren er steeds meer dan 300, in 1887 waren er 50 minder, en ieder jaar ging ’t cijfer achteruit, al wierf het Bestuur er eenigen aan in een tentoonstellingsjaar. ^93 En de „goede voornemens” van de Academie, waar- van de heer Van der Hoop had gesproken? Die bleken op de tentoonstelling van 1888. Onder de 501 stukken, die de bezoekers verbijsterden, waren er 00k van de drie „kranigste schilders”. Joz. Israëls stuurde zijn Herder, Jacob Maris een Stadsgezicht, A. N e u h u ij s Onder vaders hoede en In de lente. Verder stuurde W. Maris een Landschap met vee, Mauve zijn Schemering en Op de hei, Blommers zijn Kleine garnalenvisschers en Op ’t duin, Breitner zijn Hu- zaren in galop. En gekocht werd: een schilderij van Thérèse Schwartz e, die op de Drie Amsterdamsche Burgerweesjes van 1885 nu liet volgen Vijf weezen uit het Amsterdamsche Maagdenhuis, te zien ge vende vijf freuletjes, in ’t kleurig kostuum van die weezen, om een tafel gezeten, bezig een Turksch tapijt te herstellen met haar fijne handen, terwijl in werkelijkheid de grove handen van die weezen uit den werkmansstand bijna geen anderen arbeid kennen dan schrobben en schuren. ’t Zijn dan 00k over ’t geheel stevige meiden — terwijl op ’t schilderij o. a. er eene voor de tafel zit, zoo fijn van bouw dat ze geen lijf schier heeft. Dit ailes daar- gelaten, kon de compositie geprezen worden en de chic waarmeê het stuk is gedaan. Maar was dit het „kranigste” werk? De tentoonstelling van 1891 zag er treurig uit. Onder de inzenders miste men Joz. Israëls, de broeders Maris, Breitner en anderen van den eersten 13 194 rang ; en ’t werk van sommige goede kunstenaars, dat à la rampe had moeten hangen, hing in de hoogte of in een hoek. Er was een fraai stuk van Al b. Ne uhuij s, „Op vaders knie”. Een van die arbeiders-binnenhuizen, waarin het karakteristieke van het leven dezer menschen en het schilderachtige van het tafreel, waaraan Neuhuijs ailes ondergeschikt houdt, voortreffelijk was afgebeeld. Een blijde kant van het kommervol bestaan van die landspitters had hem in de ziel gegrepen en hij had dien verwerkt tôt een aesthetisch geheel. Opmerkzaam gemaakt op de hooge qualiteiten van dit werk, besloot ’t bestuur der Academie het te koopen voor het Muséum. Begrijpe wie het kan, tegelijk kocht het ook een schilderijtje van den zeventigjarigen David Blés. Vier en twintig jaren te voren, in de Gazette des Beaux-Arts van 1867, had Paul Mantz over zijn werk schrij vende, o. a. reeds gezegd : «Certains de ses «tableaux doivent beaucoup gagner à la gravure” ! Een vorig geslacht vond Blés geestig ; ’t komt er maar op aan, wat men «geestig” noemt. Zelfs boertig of grappig was dit stukje niet. Blés wilde nu eens optreden als schoolmeester. «Wie teekenen leert, leert zien” — had hij zijn stuk genoemd. De meester en de leerlingen kijken allen zéér ernstig, ■ — Had hij De Teekenles van Jan Steen gekend, hij had zich aan deze les niet gewaagd ! De volgende Driejaarlijksche, in 1894, was nog onbe- duidender. De Commissie voor het Muséum, waarvan 95 Burgemeester F. B. s’Jacob nu Voorzitter was, en de Directeur woonden de opening bij. Zij zagen niets, dat zij voor het Muséum begeerlijk achtten, spraken hier- over met de Tentoonstellings-Comrnissie, en het besluit werd genomen niets te koopen. De heer Ch. Rochussen — sedert 1884 eerelid van het Bestuur der Academie — was toen ongesteld. Later de tentoonstelling bezoekend, vernam hij wat er besloten was, en riep: „Niets koopen! „en daar hangt een stuk van mijn ouden vriend „Stroebel! Dàt koopen we!” — en het werd gekocht. Een strook papier, den aankoop voor het Muséum meldend, werd aan de lijst gehecht. Dit gaf den heer Jan Veth een opstel over Museumbeheer in de pen, dat in het Amsterdamsch Weekblad van 24 Juni ver- scheen. Hij wees op het onvoldoend beheer der Neder- landsche Muséums in ’t algemeen, waarbij elke leidende gedachte ontbreekt, zoodat zij meer op pakhuizen lijken dan op keurverzamelingen. Een sprekend voorbeeld van totaal gebrek aan centraal beleid bij het uitbreiden van een muséum — zôô ging de schrijver voort — doet thans in Rotterdam zich voor. De situatie is niet van gisteren, maar het geval zooals het er weder ligt is karakteristiek, Men heeft daar ter stede aan de oorspronkelijke verzameling Boijmans een annex van moderne kunst. Dat is altijd een eenigszins kritieke zaak : het aanleggen van een nieuwere-kunstverzameling. Reden te meer ochter voor ernstig beraad en principieel beheer. En daar zou hier ook mogelijkheid toe zijn. Het Muséum- Boijmans heeft een Directeur wien het juist aan een open oog voor de hedendaagsche Hollandsche kunst geenszins ontbreekt, en in de Commissie van Toezicht heeft men abele 196 personen, bij welke hij voor kalm overleg geen gebrek aan medewerkiûg vinden zou. De stad zal dus, zou men meenen, aan deze direktie gaarne de noodzakelijke volmacht geven om de verzameling geleidelijk naar deii eisch uit te breiden. Men doet echter ongeveer het tegenovergestelde. De heer Veth vertelt nu van het fonds voor aankoop, dat berust onder het bestuur van een andere stedelijke instelling, de Academie. Daardoor heeft dit bestuur om de drie jaren eenige duizenden guldens beschikbaar en besteedt deze dan 00k zonder mankeeren tôt aan- koop van een schilderij op de driejaarlijksche tentoon- stellingen. Of, zooals dat nog al lichtelijk kan geschieden, zulk een driejaarlijksche geen enkel geschikt stuk aanbiedt, en er elders vele begeerlijke Holland- sche schilderij en zich aanbieden — en vaak voor goed over de grenzen slippen, — daar wordt voor het minst niet op gelet. Zulk een op het verlangde tijdstip te Rotterdam in de vereischte localiteit ontdekt stuk, wordt dan aan de stad ter plaatsing in het Muséum aangeboden, en naar dat zonderlinge recept geschiedt de geleidelijke uitbreiding van het Muséum, volkomen buiten het verantwoordelijke Museumbeheer om, en, het behoeft nauwelijks gezegd te worden, volkomen zonder eenig tastbaar plan. Onredelijker gebrek aan centraalbeheer is moeilijk denkbaar, dan dit gereglementeerd uitgeven van de lakens buitenshuis. Ook dit jaar, ofschoon er een algemeene roep was over de buiten- gewone waardeloosheid der Rotterdamsche Driejaarlijksche, kwamen de zich noemende „Voorstanders van fraaie kunsten” weder met hunne vierduizend guldens in de tentoonstelling aandragen, niet rustende voor zij hun driejaars-spaarduit er voor een schilderij hadden ingeruild. De direktie van Boijmans werd zelfs niet in schijn geraadpleegd, en eenige goede smaak of zelfs maar wat gewoon redeneerend verstand evenmin. Tengevolge waarvan het Museum-Boijmans weder een schilderij staat rijker te worden, dat zachtst gezegd in zulk een collectie niets te maken heeft. Doch ik laat mij de overtuiging nog niet rooven dat de practische handelskoppen van de Rottestad zulke onbillijke, om niet te zeggen rotte verhoudingen, niet zullen bestendigen. Men leeft daar toch niet officieel in Boëotie, en het onrecht is al te sprekend. De Raad zal ongetwijfeld vôôr zij het aangebodene aanvaardt, toch wel het nuchtere begrip en de eenvoudige beleefdheid hebben, het oordeel van de museum- direktie, aan wie door hemzelve de zorg voor het Muséum werd opge- dragen, in te winnen, met de bedoeling zich naar dit oordeel te richten. En laat ons vertrouwen dat deze daarop, in een dringend advies, het goede voorbeeld geve, om de eer der haar toevertrouwde belangen, hooger te stellen dan de gemakzucht van den gewetenloozen jabroer. Zoodoende zou aan een onzinnigen toestand een eind kunnen komen, en bovendien van Rotterdam eens eenig klaar begrip uitgaan van hoe toch alleen een Muséum kan worden beheerd, en van wat een Muséum wezenlijk heeft te zijn. Ten slotte handelde de heer Veth over het bezwaar, dat de weigering den maker van het schilderij on- aangenaam zou zijn. Terecht antwoordde hij, dat de schuld hiervan komt niet aan hen die recht doen, maar aan degenen, die door hun dwazen aankoop onrecht deden, en hij vroeg, wie niet liever het leed wedervaren zou ergens den toegang te worden geweigerd, dan de meer dan levenslange straf ondergaan van het aanzitten daar waar hij aldoor beslister als niet van de partij zou bejegend worden. Aan dit bondig en straf oordeel stoorde de Academie zich niet, althans niet de Commissie der tentoonstelling. Zij bleef bij haar koop, en het Bestuur bleef bij 98 ’t plan om het gekochte stuk aan te bieden voor het Muséum. Op 30 Juni werd de Stroebel daar bezorgd met een brief waarin het stuk werd aangeboden, niet zooals gewoonlijk aan het Gemeentebestuur, maar aan de Commissie voor het Muséum. De Directeur, kennend het besluit van die Commissie, dat er op de Drie- jaarlijksche niets zou worden gekocht voor het Muséum, weigerde het schilderij aan te nemen, en zond den brief aan den Voorzitter der Commissie met een advies, waarin hij de redenen opsomde ; die hem noopten de aanvaarding te ontraden, overeenkomstig het reeds genomen besluit. Den 4^60 JuH kwam de Commissie bijeen. Zij droeg den Directeur op het bestuur der Academie te melden, dat het aangeboden geschenk niet aangenomen werd, en besloot Burgemeester en Wethouders te adviseeren het te aanvaarden voor de Gemeente. Burgemeester en Wethouders handelden overeenkomstig dit advies, maar overwogen tevens de sedert 1864 bestaande abnormaliteit, dat de afdeeling moderne schilderkunst van het Muséum in handen was van een buiten het beheer van ’t Muséum staande corporatie. Zij aanvaardden het geschenk, maar ver- bonden hieraan de voorwaarde, dat in het vervolg door het bestuur der Academie geen aankoopen uit het onder zijn beheer staand fonds zouden geschieden dan in overleg met de Commissie voor het Muséum en na verkregen machtiging van het Gemeentebestuur. Aan 99 het exclusivisme en de autocratie van het Academie- bestuur werd hiermeê een einde gemaakt. Hoe ongaarne ook, het bestuur moest deze voor- waarden aannemen. Zoo werd eindelijk de dertig jaren oude fout verbeterd, dank vooral het juiste oordeel en de zelfstandigheid van Burgemeester s ’ J a c o b. De heer Ch. Rochussen overleed 23 September 1894 ; de Voorzitter der Academie, Mr. W. H. s’Jacob, nam 19 December 1895 zijn ontslag. Zouden thans „nuwe pijpen” voor de verlichting van het bestuur der Academie van Beeldende kunsten worden gelegd? ’t Was wel wat laat. Het aantal contribuanten was gedaald tôt 206. In 1893 was de Rotterdamsche Kunst- kring gesticht, die op ’t gebied der Beeldende kunst debuteerde met eene tentoonstelling aan Jacob en Willem Maris gewijd, en spoedig volgen liet eene keuzetentoonstelling uit het werk van Jozef Israël s, welke zelfs in het buitenland de aandacht trok. De Kunstkring won dan ook jaar op jaar meer sympathie bij de stadgenooten, terwijl de Academie die meer en meer verloor. „Nuwe pijpen”, zooals De Lantaarn ze wenschte, werden in de bestuurskamer der Academie niet gelegd. Tôt opvolger van den heer Mr. W. H. s’Jacob werd gekozen de heer J. H u d i g, die de Romantische rich- ting was toegedaan en van de nieuwere richtingen, van de Haagsche vooral, even afkeerig was als de heer Rochussen. 200 Voor de „nuwe pijpen” hadden Burgemeester en Wethouders gezorgd bij hun besluit van 1894. Daaraan was het te danken dat op de eerste Vierjaarlijksche Tentoonstelling, die in 1898 gehouden werd, weder werken waren van verscheidene kunstenaars, die — zoo- als het Academiebestuur in zijn Jaarverslag getuigde — op vorige exposities niet ingezonden hadden, maar nu door dat bestuur „met vreugde” werden begroet. Waar- schijnlijk was het 00k aan het besluit van B. en W. 