Algemeene Geschiedenis des Vaderlands, van de vroegste tijden tot op heden : Met platen, kaarten en portretten / 3,1 Van het jaar 1581 tot 1795 na Christus ; 1
6 Resol. Stat.-Gen. 15 Julij, 1613, DES VADERLANDS. 561 ——— ———————————PM— EE RE QE zijne Gezanten uit Spanje oorlogsschepen uitrustte en volk ligtte. Alzoo besloot men de mak voor alsnog in bedenking te houden, »als wezende van de grootste importantie 1.” Met deze uitdrukking gaf men te kennen, dat men de noodzakelijkheid voorzag van eerlang krachtdadig op te treden, doch daartoe de omstandigheden nog niet rijp achtte, Den 24'*^ December kregen de Staten een berigt van die van Lubek, waaruit bleek, dat zij eindelijk een brief van den Keizer aan den Koning van Denemarken ver- kregen hadden. Thans, wenschten zij, zouden de Staten tegelijkertijd eenen brief aan dien Vorst doen toekomen. Niets schenen zij in deze zaak zonder de Staten te willen ondernemen: ten minste raadpleegden zij hen in de maand Maart 1614, of zij een tweeden vermaanbrief van den Keizer aan den Koning van Denemarken, waarvan zij een afschrift mededeelden, aan dezen Vorst zouden toezenden, al of niet 3, De span- ning, die er tusschen Denemarken en de Staten bestond, zocht de Koning van Enge- land vredelievend op te lossen. Een jaar later (in Julij 1614) kwam zijn Gezant sın- CLA op zijne reize naar Denemarken te 's Hage, en meldde, dat hij gelast was den Koning van dit Rijk van de » opregte goede intentie van de Heeren Staten” te verze- keren, en te trachten te bewerken, dat »tusschen zijne Majesteit en deze Landen alle goede eenigheid, vriendschap, nabuurschap en vertrouwelijk verkeer mogt onderhouden worden" 3, In Augustus van hetzelfde jaar zuiverde zich saconus door zijnen Gezant worrow bij de Staten van de verdenking, die het bezoek, door den Koning van Dene- marken, zijnen schoonbroeder, in Engeland afgelegd, zou kunnen doen ontstaan 4. Hij schijnt zich gevleid te hebben met de mogelijkheid eener toetreding van Denemar- ken tot de Unie, die er tusschen Engeland, de Vereenigde Provinciën en de Duitsche Evangelische Vorsten bestond. Dit bleek uit hetgeen de Gezant, dien hij in het voor- jaar van het jaar 1615 tot bemiddeling der geschillen tusschen Lubek en Denemarken naar Koppenhagen zond, op zijne doorreize te ’s Hage mededeelde, Ook bij deze ge- legenheid ondersteunden de Staten de tot verzoening aangewende pogingen 5, Intusschen werden de Staten voor den Noordschen Vorst al meer en meer geducht. Voorzeker waren zij gaarne dadelijk met al de Hansesteden in verbond getreden, en de onderhandelingen met de stad Lubek, in wier burgemeesteren zij de bestuurders van het voormaals zoo magtige stedenverbond erkenden 6, waren met dit doel aangeknoopt, ! Resol. Stat.-Gen. 1613, 9 en 21 Aug. Resol. Holl. 1613, bl. 40, 2 Resol. Stat.-Gen. 1613, 3 Maart. 8 Resol, v. Holl. 1614, bl. 71. 4 Resol. v. Holl. 1614, bl. 83. 5 Resol. Stat.-Gen. 1, 4, 5, 6 Maart, 1616. 5 Resol. v. Holl. 1612, bl. 942. UI Deer, 2 Srux. 71 1615. 562 ALGEMEENE GESCHIEDENIS c——————————————————————————ÁmÀ——H 1615. Doch de onderlinge afgunst tusschen de verschillende Hansesteden 1 had teweeggebragt dat men zich eanvankeljk met het sluiten van een verdrag met Lubek tevreden had moeten stellen. Nu echter dit afzonderlijk verdrag eenmaal tot stand was gekomen, had de heerschende naijver deze uitwerking, dat ook de andere Hansesteden Lubek alleen niet in het genot wilden laten van de eer en de voordeelen aan het bondgenootschap met de Staten verbonden. Die van Brunswijk, welke reeds in 1612 der Staten tusschen- komst in de geschillen, waarin zij met hunnen Hertog gewikkeld waren 2, ingeroepen en een gunstig onthaal bij hen gevonden hadden, verlangden thans niet alleen voor zich zelven in het verbond, tusschen Lubek en de Vereenigde Provinciën gesloten, te worden opgenomen, maar spoorden ook die van Maagdenburg aan, hetzelfde te be- Gezanten van geren.’ Zoo kwamen dan in de maand September 1613 de Gezanten van Maag- Pri " denburg en Brunswijk tegelijk te °s Gravenhage, Den 13% dezer maand ver- age schenen zij ter vergadering der Staten-Generaal. Eerst hadden de Maagdenburg- sche Gezanten het woord, Bevalle,. zoo spraken zij, het verbond met Lubek ge- sloten een artikel, waarbij de toetreding aan andere Mogendheden, Landen of Stenden en met name ook aan de overige Hansesteden was opengesteld, zoo verlangden aij thans insgelijks de overoude verbindtenissen tot beveiliging van de scheepvaart op de Oost- en de Noordzee te vernieuwen. Maagdenburg was een belangrijk punt voor den handel. Aan de Elbe gelegen was deze stad de voornaamste stapelplaats tusschen Bohemen en de Nederlanden, en eene voorraadschuur tusschen Opper- en Neder- Duitschland. Maar boven dit alles gevoelden zij zich nog door eene andere drijfveêr tot een verbond met de Staten aangetrokken. 2 Zie hiervoor bl. 221. DES VADERLANDS, 565 mn wij geen groot gewigt aan de getuigenis van den Koning van Engeland zelven, die in sijnen brief van dankbetuiging voor het onthaal, dat zijne dochter, de keurvorstin van de Palts, hier te Lande had ontvangen, van de » wijsheid” gewaagt, » waarmede de Sta- ten zich in alle dingen, zoowel in de belangen der godsdienst als uit een staatkundig oogpunt gedroegen 1”; krachtig is het woord van den Gezant van GUSTAAF ADOLP, waar hj in de vergadering van den 7% September van dit zelfde jaar (1615) verklaart, dat op de aaneensluiting van Zweden en Nederland zijn Meester het vaste vertrouwen geves- tigd had, »dat alles eindelijk met de hulpe Gods almagtig tot Zijns naams eer eene goede uitkomst zou nemen, niet alleen tot welvaren en voorspoed van Zijne Majesteits Rijken en deze vrije vereenigde Landen, maar ook de geheele Gereformeerde Christen- heid ten beste.” Waarlijk het Bestand had aan den roem en den invloed der Staten nog geen nadeel gedaan! Dat het Verbond met Lubek grooten indruk gemaakt had, bewijzen de woorden der Gezanten van Brunswijk in dezelfde vergadering van den 13°% September, waar zij leggen, dat, »nu binnen en buiten het Rijk wijd en zijd het gerucht weergalmd had, dat tusschen Hunner Hoog Mogenden Genade, Heerlijkheid en Vorstelijke Waardigheid en die van Lubek een verbond was gesloten, zij gekomen waren om met eigen oogen te tien wat hun was aangezegd.” Op hun verlangen werd aan de Maagdenburgsche en Brunswijksche Gezanten inzage van het met Lubek gesloten verbond verleend, ten einde te beoordeelen, welke wijzigingen in hun bijzonder geval noodig wezen zouden. Deze wijzigingen waren gering. Den 16% verzochten zij, dat in het eerste artikel van het traktaat, waar men leest: Deze vereeniging zal wezen tot conservatie en hand- houding der vrije navigatie, commercie en trafiek in de Noord- en Oostzee, de woor- den ingevoegd mogten worden: en de stroomen en rivieren, die zich in dezelve ont- lasten. Voorts werd bepaald, dat Brunswijk en Maagdenburg te zamen de helft zou- den bijdragen van de som, die Lubek zou opbrengen. Op dezen voet kwam het ver- drag met de beide steden tot stand, om binnen twee maanden geratificeerd te worden, onder voorwaarde dat de Gezant van Lubek op alles zou worden gehoord 3%, De ratifi- catie echter leed eenig uitstel. De stad Bremen schijnt aanvankelijk te jaloersch op hare zelfstandigheid geweest te tn om zich aan al die verbindtenissen aan te sluiten. Toen de Staten in het najaar ! Resol. Stat.-Gen. 1613, 20 Junij. à Resol. Stat.-Gen. 1613, Sept. 13, 16, 18, 19 en 20. 3 Resol. Stat.-Gen, 4 en 5 Dec. 1613. 22 Febr. 1614. 71* 1615. Verdrag met Brunswijk en Maagdenburg. Betrekkingen met Bremen. 564 ALGEMEENE GESCHIEDENIS Gree EER EEE ERE OE 1615. van 1615 een schip op de Wezer gelegd hadden om zekere ligting van krijgsvolk tegen te gaan, waartoe men Staatsche soldaten hunne vanen trachtte te doen verla- ten, verzochten die van Bremen de verwijdering van dien bodem, opdat, schreven zij, geene andere Mogendheden in den zin mogten krijgen hetzelfde te doen 1. Doch toen de Staten zich eenigen tijd later, op verzoek van die van Brunswijk, tot den Raad van Bremen gewend hadden, ten einde deze den tol matigen mogt, op de bieren ge- heven, die Brunswijk naar de Vereenigde Gewesten uitvoerde, werd deze slap beant- woord door de komst van afgevaardigden uit Bremen te 's Hage. Hier verstonden zij zich op vriendelijke aanmaning der Staten met de Brunswijksche afgevaardigden, en bovendien bleek het thans spoedig, dat Bremen niet ongenegen was om tot de met Lubek gesloten alliantie toe te treden 2. Verdrag met Nu de Republiek der Vereenigde Provinciën alzoo van lieverlede de bemiddelares — werd der belangen van al die Duitsche steden, welke niet sterk genoeg waren om zich alleen tegen Denemarken te doen gelden, moest Zweden levendiger dan ooit gevoelen, dat een bondgenootschap met ons Vaderland hare leuze moest zijn, In di Rijk had cusraar ApoLr den troon beklommen, een Vorst, die reeds toen, nog zuchtend onder de gevolgen der met Denemarken gevoerde oorlog en belemmerd door de steeds voortdurende vijandelijkheid van Polen, in zijn geloofsvertrouwen kracht vond tot het moedig besluit om niet alleen zijn eigen Rijk te herstellen, maar de zaak van het gansche Gereformeerde Europa te handhaven. Daartoe (reeds haalden wij de woorden aan van zijnen Gezant) moest hij zich aansluiten aan de ‘Republiek. De Koning van Engeland trad op als de Vredestichter bij uitnemendheid; maar de Staten bevorderden den vrede en schroomden tevens niet om met het zwaard den vrede te handhaven. Dus verzocht Zwedens Gezant, de Nederlander var puck, in de maand Seplember 1613 te ’s Hage gekomen, dat de Staten Gezanten zouden gelieven le zenden om met die van Engeland bij de vredehandeling tusschen Zweden en Poles tegenwoordig te zijn 3. En dit niettegenstaande de Staten in 1609, terwijl zij Dene- marken hadden uitgenoodigd zich bij de onderhandelingen over het Bestand te laten verlegenwoordigen, Zweden, voorzeker om het twijfelachtige van het regt des toen- maligen Konings, waren voorbijgegaan. Bij dien voorkomenden stap kwam onze Slaat Zweden thans gaarne te gemoet. Op de openingen, sedert door den Zweedschen Gezant gedaan, kwam den vijfden April des volgenden jaars (1614) een verdrag voor vijftien jaren tot stand, waarbij Zweden tot het traktaat, met Lubek gesloten, toetrad, eh — bepaald werd, dat de beide Mogendheden elkander in geval van oorlog met 4000 man ! Resol. Stat.-Gen. 1613, 13 Sept. 2 Resol, Stat.-Gen. 20 Sept. 16, 18, 23, 24 Dec. 1613. 18 Febr. 1614. 5 Resol, Stat.-Gen. 7, 9, 10 Sept. 1613. DES VADERLANDS. 565 A ES ESS IUCUNDE PE REY souden bijstaan 1. Dit verdrag werd den 11°" December 1614 geratificeerd, en van 1615. puck tot gewonen Gezant van Zweden aangesteld. Eene der Hansesteden, met welke de Staten reeds een verbond hadden aangegaan, Staat van zaken bevond zich in eenen toestand, die spoedig de gewapende tusschenkomst der Staten eee noodzakelijk zou maken. Het was de vrije Rijksstad Brunswijk. Deze was in open- baren strijd met haren Hertog, die de vrijheden der stad te niet wilde doen, en als middel van bedwang de inkomsten van gestichten en bijzondere burgers verbeurd ver- klaarde, In 1615 was de Hertog rrepenm vrnicH aan Hertog mewpnik JuLrus opgevolgd. In zijnen oom van moeders zijde, den Koning van Denemarken, vond hij steun tegen zijne onderdanen. De Hanse, daarentegen, tot welke Brunswijk behoorde, trok zich het lot der verdrukte burgers aan, en zouden de Staten in overeenstemming handelen met de beginselen, die hunne staatkunde in deze oorden regelden; en aan den hoogen dunk beantwoorden, die de Noordduitsche handelsteden van hen hadden opgevat, zoo moesten zij vrijen en nijveren burgers tegen hunne wereldlijke en geestelijke onderdrukkers te hulp komen, en den koning van Denemarken ook op dit punt tegenwerken, in één woord, zoo moesten zij de burgers van Brunswijk ondersteunen. Aanvankelijk trachtten zij dit door wijze vermaningen te doen. Op hetzelfde tijdstip, dat het verdrag met die van Maagdenburg en van Brunswijk tot stand kwam, wendden zich deze laatsten in het bijzonder tot de Staten met het verzoek om hunne tusschenkomst bij hunnen jon- gen Vorst, bij de Vorstinne-moeder, bij de Landstenden des hertogdoms en bij Fixes sicismonp, bisschop van Osnabrück en Verden. Eenige dagen daarna beloofden hun de Staten aan al die personen en Overheden te schrijven, maar vermaanden hen niettemin zich met hunnen Hertog te verdragen. Deze bemoejing van de Staten ergerde zelfs den Koning van Engeland, die dit een stijven noemde van oproerige onderdanen tegen hunnen heer. Doch de Staten beriepen zich op de onpartijdigheid van hunne handelwijze, en zeiden, dat zij de Brunswijkers tot verzoening en vrede vermaand hadden. Werkelijk waren die van Brunswijk toen nog verre van zeker, dat de Staten hen en niet den Hertog gewapenderhand zouden bijstaan. Immers werden zij zeer verontrust door de tegenwoordigheid van ERNST CASIMIR vaù Nassau, die met eenen ingenieur en eenige werkmeesters te Wolfenbuttel gekomen was. Zij schreven deswe- gen aan de Staten en vraagden, of hij ook iets tegen hunne stad voorhad. 1615, 566 ALGEMEENE GESGHIEDENIS u———————————————————————À—————————nÜ stelling van eenige burgers in deze stad hadden de Staten hem bij een opzettelijk schrij- ven medegedeeld, dat de gang van zaken in het Brunswijksche hun zeer leed was, Hoe het zij, op de vraag der Brunswijkers antwoordden zij geruststellend, tevens meldende dat ERNST CASIMIR reeds weder te Arnhem terug was. Denzelfden dag, waarop zij beslo- ten aldus naar Brunswijk te schrijven, kregen 2ij van dien veldheer een brief, waarin hij hun meldde, dat er gunstig vooruitzigt op schikking tusschen den Hertog en de slad bestond 1, Misschien was hem dit van ’s Hertogs zijde voorgespiegeld. Maar in allen gevalle bleven de onlusten voortduren, en omstreeks het begin der maand Maart wend. den zich de Brunswijkers tot de Staten. met het verzoek om iemand van hunnentwege tot hen te zenden ter bevordering van den vrede, De Staten antwoordden, dat zulks, naar hetgeen zij vernomen hadden, den Hertog niet aangenaam zijn zou. Dus zouden zij de zending van eenen afgevaardigde tot eene betere gelegenheid uitstellen, en in- tusschen rieden zij hun aan, hunne belangen op de aanstaande vergadering der Geuni- eerde Vorsten voor te dragen: hier zoude der Staten afgevaardigde mede hunne zaak bepleiten. De bescheidenheid der Staten schrikte hen, die zich in Dustschland alles van hunne bescherming beloofden, geenszins af. Eene maand later kwam er een ver- zoek van de Hansesteden, dat de Staten hunnen afgevaardigden tot den Hansedag, den 25'* Mei te houden, een geleide van gewapende ruiters zouden medezenden, die dan te Brunswijk den afloop der vergadering zouden kunnen afwachten. Dit verzoek gaf den Staten een voorwendsel aan de hand om den Hertog met een vertoon van gewapende magt ontzag in te boezemen; doch hiervan meenden zij zich te moeten onthouden. Reeds dreigde de gewapende tusschenkomst van de Aartsherlogen en ‚Spanje in Duitschland, en door zich feitelijk met de Brunswijksche zaken te be moeijen, mogten zij geene aanleiding geven tot dadelijkheden van den kant van Spanje. Toen dus de Brunswijksche Gezanten den 12°* Mei gehoor bij de Staten verzochten, verontschuldigde men zich op grond van het kleine aantal der aanwe- zige leden, en meer dan eene maand duurde het, eer het gevraagde gehoor ver leend werd. Toen zij dan den 17** Junij ter vergadering verschenen, strekte hun ver zoek om het vroeger gemeenschappelijk met. Lubek en Maagdenburg, tusschen hen en de Staten gesloten verdrag afzonderlijk te mogen ratificeren. Lubek toch en Maagden burg haastten zich, in weerwil van alle aangewende pogingen, in geenen deele om tot de ratificatie over te gaan, De eerste dier steden, namelijk, wachtte steeds op de uitkomst van het gemeen overleg met al de leden der Hanse, en Maagdenburg, onder- vindende dat de Keizer hare verbindtenis met de Staten ongaarne zag, was huiverig om den beslissenden stap te doen. Eerst den 9% Julij gaven de Staten op het voorstel der Brunswijksche Gezanten een afwijzend antwoord. Zij achtten het, dus verklaarden zi, ! Resol. Stat.-Gen. 20, 24 Sept. 5 October, 23 December 1613. 22 Febr. 1614. DES VADERLANDS, — 567 EE ongeraden, zoo voor Brunswijk als voor deze Landen, met die stad afzonderlijk te handelen. Intusschen zouden zij al het mogelijke doen door verloogen, zoo bij den Hertog van Brunswijk en den Markgraaf van Brandenburg, als bij den Koning van Engeland, ten einde de zwarigheden door minnelijke schikking werden opgeheven. Zoo men slechts gedurende eenige maanden alle uitbarsting kon voorkomen, ware er reeds veel gewonnen. Ten dien einde zouden zij ook aan ERNST CASIMIR VAN NASSAU schrijven. Hiermede kregen de Gezanten hun afscheid, en hoe weinig hun zulks ook geviel, zij moesten zich daarin schikken !, Evenwel wilden de Staten alle betrekkingen met de ongelukkige stad geenszins afbreken, noch alle hoop harer ingezetenen op hunne on- dersteuning afsnijden. In September, toen na de krijgsbewegingen van het leger der Aartsherlogen geene bedenkingen van voorzigtigheid meer in aanmerking kwamen, hervatten de Staten het verkeer, door aan den Raad van Brunswijk onder andere berigten mededeeling te doen van sPrwoLas krijgsbedrijven. » Tegenwoordig,” schreven 5j den 8"*^ September, »ligt hij omtrent Wesel en hij stelt zich alsof hij voorhad deze stad te belegeren, daar hij ze heeft doen opeischen. Maar alzoo de burgers zich kloek en mannelijk gedragen, en zijne Excellentie een goed sterk leger van ruiters en knechten omtrent Emmerik bij elkander verzamelt, van alles wel voorzien, met het plan om binnen & of 6 dagen ter hulp van die van Wezel, die daarvan berigt hebben, op te trekken, zoo is het te hopen, dat met Gods hulp de zaken zullen worden hersteld en de stad Wezel zal blijven behouden tot schade en schande van den vijand en de papis- tische Ligue. Zulke taal was wel geschikt om den Brunswijkers nieuwen moed in te boezemen, Niettemin werden de Staten door de besluiteloosheid der andere Hanse- steden van elken krachtigen stap teruggehouden. Bovendien konden zij zich niet aan de verpligting onttrekken om in overeenstemming met den Koning van Engeland te bandelen, en deze Vorst, zoowel door de burgers als door den Herlog van Brunswijk uitgenoodigd , om met den Koning van Denemarken, te trachten de partijen tot een vergelijk over te halen, gelastte zijnen Gezant worron, zoodra hij te "s Gravenhage gemist kon worden, zich tot het bevorderen van eene schikking naar Brunswijk te begeven. Tegen den tijd der aankomst van dien Gezant moest zich de Raad van Brunswijk, dus vermaanden de Staten, van alle aanslagen onthouden, en zich gereed tot het bijleggen der verschillen betoonen, al waren ook de voorstellen van hunnen Hertog hun niet zeer aange- naam. Tevens schreven zij den Hertog zelven om ook van zijnen kant geene vijandelijkheden tegen de stad te plegen. Om te beter hunnen invloed te doen gelden zouden zij gaarne eenige afgevaardigden met worron naar Brunswijk gezonden hebben, en zij lieten den Koning van Engeland door hunnen Gezant te Londen deswegens polsen. Doch het lange dralen moede, kwam de Brunswijksche burgerij in opstand, stelde eenen nieuwen Raad ! Resol. Stat. Gen. 1614, 12 Mei, 16, 17 Junij, 2, 9, 12 Julij. 1615. 1615. 568 ALGEMEENE GESCHIEDENIS ———————————————————————————m———————— | aan, en hield eenige leden van den ouden Raad gevangen, op grond dat zij te’s Hage . veel tijd en geld op eene ijdele hoop verspild hadden. Dit gaf den Brunswijkschen Gezant var nuswrck aanleiding om zich tot de Staten-Generaal te wenden met het verzoek, dat zij bij den nieuwen Raad voor de ten onregte verdachte leden der afge- zette Regering wilden tusschentreden. Reeds voordat men in Brunswijk eenig schrij- ven van de Staten had kunnen ontvangen, trachtte de nieuwe Regering zieh met hen op eenen goeden voet te plaatsen. Zij zond hun eenen brief, waarin zij de voorizelting hunner welwillende medewerking verzocht, en klaagde, dat de Hertog in plaats van den voorgestelden vrede toe te slaan, van hen den afstand van alle regten en geregtig- heden vorderde, en zich de volstrekte heerschappij aanmatigde. Moeijelijk was de vraag, wat de Staten in deze thans zoo veel ingewikkelder zaak te doen hadden; de partij toch, die zij beschermden, was nu in zich zelve verdeeld. Gelijk meer bij moeijelijke vraagstukken geschiedde, werd aan OLDENBARNEVELT de taak opgedragen om de zwarigheid op te lossen. Hij werd verzocht een antwoord op het schrijven der nieuwe Brunswijksche Regering te | ontwerpen. De brief, dien hij schreef, miste zijne uitwerking niet, blijkens de beide brieven die de Staten den 24"** December ontvingen. De een was een antwoord uit Brunswijk met de belofte, dat men op de vriendelijke aanmaning der Staten zou letten. De ander was een schrijven uit Lubek van de afgevaardigden der in de laatste dagen van November en de eerste dagen van December aldaar vergaderde Hansesteden, waarin dezen te kennen pe ven, dat zij, terwijl zij beraadslaagden, hoe den afgezetlen Raad te Brunswijk weder te herstellen en de zaken aldaar naar behooren te schikken, berigt gekregen hadden, dat zich de Staten de zaak van Brunswijk aangetrokken, en hiervan de blijken gegeven hadden onder anderen door een » hoogst verstandig en gemoedelijk vermanend schrijven,” waarin juist hetzelfde middel van herstel was aanbevolen, dat hun in hunne vergadering het aannemelijst was voorgekomen. Van wege de stad Brunswijk, dus schreven die afgevaardigden verder, waren zij aangezocht om gezanten derwaarts te senden. Hiertoe hadden zij dan ook besloten, en thans verzochten zij de Staten insgelijks tegen den laatsten December (ouden stijl) Gezanten naar Brunswijk te zenden, ten einde, hu medelijden met die stad metterdaad bewijzende, eerst de inwendige staatkundige orde te herstellen, en daarna het tot stand komen van een billijk verdrag met den Hertog — te bewerken. Dit schrijven van de gezamenlijke Afgevaardigden der Hansesteden ging - van een bijzonderen brief der Burgemeesteren en Raden van Lubek gepaard, waarin de ware stand der zaken genoegzaam werd toegelicht, De Koning van Denemarken, dus bleek uit dit schrijven, verlangde wel nieuwe afzonderlijke traktaten met elk der Hanse- steden te sluiten, maar de oude privilegiën van het geheele ligchaam der Hanse wer gerde hij te blijven erkennen. De krachtige eenheid van een Noord-Duitschen handel staat was het wat die Koning in overeenslemming met Spanje en den Keizer schroomde. Zijne gunsten had hij voor de verschillende steden veil ten prijs van de ontbinding rt? DES VADERLANDS, | 569 En haar Verbond. Van die steden moest de een aan haren Landheer prijs gegeven, de 1615. ander door den Keizer gekweld, een derde door hem, den Koning van Denemarken zelven, henadeeld en vernederd, de naijver tusschen alle onderling moest aangekweekt worden, ten einde een Stedenbond onmogelijk te maken, dat thans, nu de Vereenigde Provinciën een zoo sprekend voorbeeld van staatkundige ontwikkeling gegeven hadden, vrij wat anders te beduiden zou hebben, dan in vroegere eeuwen. In dezen staat van taken waren natuurlijk de oogen van allen, die onbekrompen genoeg waren om de megen in te willen slaan, door den nieuwen tijd geopend, op de Vereenigde Nederlan- den gevestigd, die van geen anderen bodem, als waarop de Noordduitsche Steden ston- den, waren uitgegaan, om een vrijen Staat in het aanzijn te roepen, — en omgekeerd pe staatkunde moest het streven der Nederlanders daartoe strekken, om in Noord-Duitschland de ont- ES ne wikkeling eener staatkundige orde, aan de hunne gelijk, te bevorderen, ten einde te Fidi Hanseste- sterker te zin tegen de veelvuldige vijanden van hunnen Staat. De brief uit Lubek moest hun het vertrouwen geven, dat de Duitsche handelsteden hare eigene zaak nog niet opgaven. Immers stond daarin te lezen, »dat Lubek en de andere Hansesteden nog niet geneigd waren de oude privilegiën in Noorwegen en Denemarken op te geren en zich met nieuwe afzonderlijke traktaten in te laten, maar. in communione blijven wilden? Ten einde het bereiken van dit doel te bevorderen, zouden zij met volmagt van alle Hansesteden tegen den 1° Maart 1615 (Ouden Stijl) een aanzienlijk gezantschap aan zijne Majesteit den Koning van Denemarken afvaardigen, waartoe Bremen, Ham- burg, Dantzig, Rostock, Wismar, Straalsond, Maagdenburg en Deventer gecommit- leerden zouden zenden, en dit Gezantschap zou in last hebben, van zijne Majesteit te verkrijgen, dat de hegeerde, reeds in 1598 toegezegde bekrachtiging der privilegiën haar beslag mogt erlangen, en zijne Majesteit niet de eene stad boven de andere be- twaren en met name Lubes niet uitsluiten mogt. Op dit besluit wensehte de Regering dezer stad den raad der Staten-Generaal in te winnen, waartoe zij bij deze gelegenheid haren secretaris, van geloofsbrieven voorzien, naar 's Hage gezonden had. 570 ALGEMEENE GESCHIEDENIS gn juk afgelegd en verworpen hebben, waaronder mede begrepen zijn de Hansesteden en andere vrije steden van het Heilige Rijk, — zoo is besloten te schrijven aan elk der voor- naamste Hansesteden, en haar ernstig te vermanen in goede eenigheid te blijven, wil de vijanden harer vrijheid en welstand er ongetwijfeld naar trachten en met alle booze listen en praktijken streven, om hare Unie te scheuren en alzoo de eene na de andere onder de voet te brengen 1.” Intusschen zonden de Staten nog geene Gezanten naar Brunswijk om met de Alge- vaardigden der Hansesteden aldaar te raadplegen; maar ook ditmaal deden zij de zaak met brieven af, meenende dat de belangen der stad vooreerst genoegzaam aan de Ver tegenwoordigers der Hansesteden waren toevertrouwd. Doch dezen slaagden er althans niet in om eene verzoening tusschen de stad en haren Hertog te bewerken. De Hane steden konden niet eens de onderhandelingen over hare algemeene belangen tot cen goed einde brengen. Ten minste betoonde zich de Koning van Denemarken, bij gele genheid van de bezending naar Koppenhagen in de maand Maart, gansch niet inschik- kelijk, en de Staten waren niet gezind tegen dezen Vorst ten behoeve der Hansesteden een hoogen toon te voeren, Integendeel, zij duchtten in deze oogenblikken niels 10 zeer als den reeds op hen verbitterden Koning tot dadeljkheden te zien overgaan. Daarom maakten zij van de bereidwilligheid van RosrRT AWwsTRUDTER, buitengewoon Gezant van Engeland bij den Koning van Denemarken, gebruik, om dezen Yoni eenigzins neder te zetten. Inmiddels maanden zij Lubek aan, de zaken toch niet tol uitersten te laten komen, en toen de Gedeputeerden der Hansestad Deventer in Augustus uit Lubek schreven, of het niet goed zou zijn, dat de Staten Gezanten naar den in September te houden Hansedag zonden, antwoordden zij, dat zij dit ongeraden achtten, daar het den Koning van Denemarken zou verstoren.. Toch lieten zij Lubek niet in den steek, gelijk de Koning van Engeland deed, die geërgerd, zeide hij, door d halsstarrigheid, welke de Lubekkers overstelden tegen de goedwilligheid, hun door den Koning van Denemarken ter zijner liefde betoond, zich aan de bemiddeling der ge schillen onttrok, Altijd baatte hunne tusschenkomst nog iets: ten minste liet canmTuis hen met een schrijven van den 23" Augustus weten, dat hij, ook om den wil no hun verzoek, aan die van Lubek toegestaan had om in het begin van het volgende jaar, ten derden male voor hem te verschijnen, ten einde te trachten de gevolgen zijner ongenade af te wenden 2, Inderdaad ook nog dezen Koning tot verklaarden vijand te hebben, terwijl men steed op het uitbreken van een ernstigen oorlog in Duitschland moest rekenen, was niet ge 1 Resol. Stat.-Gen. 8, 15, 16, 19 Septemb. 4, 6, 10 Novemb. 24, 29 Decemb. 1614. 2,3 Jan. 18 Febr. 1615. 2 Resol. Stat.-Gen. 5 Maart; 14, 20 Mei; 2 Julij; 1 en 19 Ang. 14 Sept. 14 Octob. 1615. DES VADERLANDS. S71 en raden, Zulk een dreigend aanzien hadden de zaken, dat Prins wmaunrrs en-de Raad van Siate, den 20°" Junij 1615, in de vergadering der Staten verschenen om mede te deelen, dat bij hen berigten waren ingekomen wegens oorlogstoebereidselen van den Keizer en de Aartshertogen, en hierop den voorslag te gronden om eenig krijgsvolk nader bij de grenzen te brengen. Aan eene ontruiming van Gulik en Kleef werd niet eens meer gedacht, sedert de Koning van Engeland, door zijnen buitengewonen Gezant worrow terug te roepen, getoond had, dat hij aan den goeden uitslag zijner pogin- gen, daartoe aangewend, wanhoopte, en nu de Keizer zich de beslechting van het ge- schil ernstig scheen te zullen aantrekken, was de handhaving van de Brandenburgsche partij door Staatsche troepen meer dan ooit noodzakelijk, Den 53* September deelden de geheime Raden van den Markgraaf van Brandenburg, de Heeren srErwrGEN en als dochter van wijlen den Hertog van Gulik, met voorbijgang haars gemaals, tegen den 1" Augustus voor de regibank des Keizers was gedaagd geweest. De Geünieerde Vorsten hadden den Keurvorst van Brandenburg vermaand, de keizerlijke regtspraak nu niet langer te ontduiken, maar zijne gemalin, behoudens noodzakelijk voorbehoud op eenige punten, op de dagvaarding te laten verschijnen. Op verzoek der Keurvorstin was door den Keizer uitstel verleend tot den 1°" October. Het werd er, dus spraken de Gezanten, op toegelegd om den Prins van Brandenburg uit de Guliksche erflanden le verdringen, door zijne bondgenooten van hem te vervreemden. Reeds was te Praag de inbeslagneming dier landen beraamd. Saksen, Neuburg, Burgau hadden daartoe reeds hunne toestemming gegeven, en Zweibrück (Tweebruggen) zou zich daar niet legen ver- klaren, In één woord, al de Vorsten, die eenige aanspraak op de erfenis maakten, lieten zich de tusschenkomst des Keizers welgevallen, Het stond te bezien, dat de inbe- slagneming op den eerstvolgenden Rijksdag zou goedgekeurd worden, en dan zouden de Duitsche Rijksvorsten met behulp der Spanjaarden tot de uitvoering moeten overgaan. In dezen staat van zaken nam de Prins van Brandenburg zijne toevlugt tot Hun Hoog Mogenden »als zijne getrouwe. naburen, door wier hulp alleen, naast God, niet slechts zijn persoon, maar ook wat van de Guliksche en Kleefsche erflanden nog in zijne handen was gebleven, aan het geweld der Spanjaarden was ontrukt,” — » Het doel dier Spanjaarden is,” dus spraken de Brandenburgsche Gezanten, »om door het ingewand van den Prins van Brandenburg op de Nederlanden aan te vallen, ten einde de Spaansche vlaggen op en in de frontieren van Uwer Hoog Mogenden Landen te brengen en te laten wapperen.” Intusschen zou de Prins van Brandenburg zelf niet werkeloos blijven, Van zijne eigen niet te versmaden magt in Pruisen zou hij tot handhaving van zijnen Staat partij weten te trekken. Van de Republiek der Nederlanden geleerd hebbende, wat de zenuw was van den Staat, zou hij zich door den handel van Konigsberg op Amsterdam te bevorderen, hulpbronnen verschaffen. Niettemin, thans had hij bijstand en geld noodig, zouden zijne 12% 1615. Mededeeling Branden- burgsche Gezan- STICKE, herwaarts afgevaardigd, den Staten mede, dat de Keurvorstin van Brandenburg , ter- 1615. 572 ALGEMEENE GESCHIEDENIS | troepen niet tot muiterij overslaan, het platteland afloopen, en den landzaat de overlast — van het krijgsvolk ten laatste niet volstrekt ondragelijk worden. — Deze voordragt der Brandenburgsche Gezanten doet ons duidelijk beseffen, eensdeels welk een gevaarlijk lid het Duitsche Rijksligchaam aan Brandenburg had, dat zoo geneigd was van het voor- beeld en den steun der Republiek gebruik te maken, en anderdeels, hoe noodzakelijk het was, dat onze troepen in Duitschland geen duim gronds gewonnen gaven. Dit ble- ven onze Staatslieden dan ook niet in gebreke den Koning van Engeland, die zich aanstelde alsof hij reden had om op de Staten verstoord te zijn, dat zij niet in schikking wilden treden !, gedurig voor oogen te houden. Was hij werkelijk de beschermer des geloofs, dit lieten zij in de instructie, welke canon in October 1618 uit het Vaderland - medekreeg, duidelijk gevoelen, dan moest hij zich de wijze aantrekken, waarop de be- lijders der ware religie in Duitschland behandeld werden; hoe Muhlheim werd geslecht; wat de afgezette Raad en de andere Protestantsche burgers van Aken moesten verduren; hoe de Keurvorst van Keulen tegen de uitoefening der Gereformeerde Godsdienst tot zelfs te Rees, waar Staatsch garnizoen lag, zijne bevelen derst uitvaardigen. Zoo bleek | het, dus werd later aan 3aAKomus tot zijn onderrigt geschreven, » hoe de Papistische ` Vorsten de ooren begonnen op te steken, als om te toonen, dat hun alles voor den wind ging ?." Loo was dan ook voor de Staten de tijd daar om te besluiten handelend op te treden en den Keizer als met een voorbeeld te toonen, wat hunne beschermelingen in Duitsch land van hen te wachten hadden. Dit besluit zou het benarde Brunswijk ten goede komen. Toen Graaf xmwsr casmm de Staten verzocht had om zich naar Brunswijk te mogen begeven ten einde in de dienst van den Hertog te treden, alsmede om op de frontieren der Vereenigde Provinciën een regiment voetvolk te mogen ligten of laten ligten, werd dit regtstreeks geweigerd, en hem de taak opgedragen, zich veeleer, even als vroeger, te beijveren om de geschillen tusschen den Hertog en de stad in der minne te schikken. Zoo handelden zij reeds vooruit overeenkomstig het verzoek van wege d conventie der voornaamste Hansesteden te Luneburg, den 18 Augustus tot hen geko men, om toch niet toe te laten, dat uit deze Landen eenig volk den Hertog ui Brunswijk, die reeds het beleg om deze stad had geslagen, ter hulp werd toegetor den. Toen de Secretaris van Brunswijk, iomaw oLeman, den Staten daarvoor dant kwam zeggen, verzocht hij tevens om raad en daad, opdat de stad en daarmede he gansche Hanseverbond voor een onherstelbaren val mogten behoed worden, Weldn toen de Hertog was overgegaan om de stad met gloeijende kogels te beschieten, werd 1 Resol. Stat.-Gen. 17 Sept, 17 Octob. 1615. 2 Resol. Stat.-Gen. 24, 28 Oct. 16 Nov. 1616. DES VADERLANDS, 575 ge dit verzoek zoo van wege Brunswijk, als van wege Lubek meer dan eens herhaald: 1615, men verlangde ten minste eenige Gecommitteerden der Staten in de vergadering der Hansesteden te zien. Thans aarzelden zij niet langer. Om aan hunne vernieuwde be- „Afgevaardigden moeijing met de binnenlandsche belangen van het Duitsche Rijk een zekeren glimp te jandsche Dine geven, beschikte men de zaak zoo, dat de Nederlanders de vergadering in hoedanigheid um van afgevaardigden der Nederlandsche Hansesteden Nijmegen, Deventer, Zutphen, Arn- hem en andere Geldersche sleden zouden bijwonen. Hoezeer die afgevaardigden zich bj hunne ontvangst moesten verontschuldigen, dat zij in zoo vele jaren de bijeenkomst niet bezocht hadden, toch kon niemand aan die steden haar regt betwisten om zich hier te laten vertegenwoordigen. Maar waren zij eenmaal daar, zoo vertegenwoordigden de Nederlanders als van zelve de geheele Republiek, welke zich de: zaak ernstig aan- trok, Uitdrukkelijk werd den Nederlandschen Afgevaardigden vergund »des noodig van den naam en de qualiteit van deze Landen gebruik te maken.” Maar om nog niet dadelijk het mas- ker af te werpen , zouden zij beginnen met te zeggen , dat de Staten, ten einde Brunswijk met hulp van wapenen te redden, wel te bewegen zouden zijn om de middelen en de soldaten, die op de repartitie der Nederlandsche Hansesteden stonden, aan die zaak te wijden. In allen geval, bun doel moest zijn het behoud van Brunswijk, Hiertoe moesten de Hansesteden op het ontzet dezer stad aandringen. Gaf de Hertog aan hare vertoogen geen gehoor, zoo moesten zij dezen onwil, als tot schande en schade der Hanse strekkende, niet ongestraft laten ; zij moesten hem aanzeggen, dadelijk ten minste de vijandelijkheden te staken, en deed hy dit niet, dan mogt de Hanse te kennen geven, dat zij by de Nederlanden zoo hoog stond aangeschreven, dat zij van dezen onfeilbaar hulp zou bekomen. Na dit vastge- steld te hebben, waren de Staten zeker van hunne zaak, en zij lieten den Secretaris van Brunswijk hier te lande tot zijne geruststelling weten, dat zij »zulk een order op de zaken gesteld hadden, dat met de hulp van God Almagtig de goede stad Brunswijk behouden en bij hare regten gehandhaafd zou blijven.” Zonder den Hertog geweld van wapenen tegen te stellen, zou de zaak niet afloopen. Aan Brunswijk werden wapenen uit het arsenaal van Delft geleend. HENDRIK vertrekt aan het hoofd van een leger naar Brunswijk. 574 ALGEMEENE GESCHIEDENIS gm dige plaats. Zij wisten reeds welke onpartijdigheid zij van zulke onderhandelingen kon- den wachten. Of had de Overste scromBERG, die van wege den Keurvorst van de Palts gezonden was om de vijandelijkheden te doen slaken, de inneming der stad niet door raad en daad, aan den Hertog gegeven, trachten 4e bevorderen? De eenige Vorst, op welken zi rekenen konden, was de Landgraaf maunrrs van Hessen. Van zijne zijde verzocht de Hertog de bemiddeling van de Protestantsche Unie met die van den Koning van Groot-Britannië en van de Staten-Generaal. Doch middelerwijl trachtte men de wederspannige stad meester te worden, en ware dit gelukt, zoo zouden alle beraadsla- gingen verder weinig gebaat hebben. Dus begrepen ook de Staten het niet langer op onderhandelingen te moeten laten aankomen. Zij bekreunden zich weinig om eenen brief van den Koning van Denemarken aan saxosus I geschreven en hun medegedeeld, waarbij hij niet alleen klaagde dat de Staten, den rüksban bespottende, zich met de zaak van Brunswijk bemoeiden, maar ook den Koning van Engeland »op grond van het gezag, dat hij over de Staten had, verzocht, hun te gelasten, zich voortaan daarvan te onthouden, en de stad veeleer te raden, den Hertog, als hare Overheid, haar door God verordend, schuldige onderdanigheid te betoonen 1," Toen alzoo de krijgsoverste der Hansesteden, Graaf FREDERIK VAN soLMS, die tegen het leger van den Hertog, 2000 ruiters en 9000 man te voet, benevens 9000 gewapende huislieden sterk, slechts 800 ruiters en 1600 voetknechten over te stellen had, nog ontmoedigd werd door eenen brief van den Keizer, die hem gelastte alle vijandelijkheden te staken, spraken hem de Nederlandsche Afgevaar- digden moed in, en zeiden dat hij slechts zijnen lastgevers verantwoording schuldig was. Nu trachtte sonus de stad, die in den uitersten nood geraakte, met zijn hoopje volks hulp — te bieden; doch het plan mislukte en hij kon zich slechts, met verlies van honderden , redden door zich binnen de stad te bergen. Dus was het hoog tijd, dat er hulp uit de Nederlanden Prins rreperi kwam opdagen, Deze liet zich ook niet lang meer wachten. Prins FREDERIK BENDAIK — rukte in de eerste dagen van November met al de ruiterij, een tamelijk aantal musket- tiers, eenige stukken geschut en een trein van 400 wagens de grenzen over. Prins MAURITS bleef terug, daar hij, als Bevelhebber van het leger, dat gedeeltelijk in het Kleefsche en Guliksche te velde stond, gereed zijn moest om srmoLa, wanneer hij zich de omstandigheden had willen ten nutte maken, dadelijk het hoofd te bieden. Het ge- rucht van HENDAIKS komst was genoegzaam om de stad te bevrijden. Het beleg werd door den Hertog opgebroken, en de Koning van Denemarken begaf zich terug naar zijne Staten. Weldra ontvingen de Nederlandsche Afgevaardigden eenen brief van den Hertog, dat zij deel mogten nemen aan de onderhandelingen, die hij bereid was met de stad te openen. Op gansch anderen toon echter schreef hij aan mavarrs van Hessen om dezen Vorst in 1 Resol. Stat.-Gen. 9, 18, 20, 21, 25, 20 Sept. 3, 10, 12, 18, 14, 17, 28, 24, 28, 29 Oct. 3, 7 Nov. 16165. DES VADERLANDS. — 578 | den tegenstand tegen de oproerige Hansesteden de zaak van alle Duitsche Vorsten te doen zien, Doch hij kreeg ten antwoord, dat hier geene beschouwingen over de belangen der Vorsten en de regten der Hanse te pas kwamen: daartoe waren de zaken te ver gekomen: thans was het de vraag om middelen te vinden ten einde de oorlog te staken, opdat geene vreemde Mogendheid er zich verder mede behoefde te moeijn en den » Papisten” niet langer stof gegeven werd om in de oneenigheid der Protestanten te juichen, Den 21ste No- vember kwam Prins HENDRIK met zijn leger te Schlüsselburg aan de Wezer in het Stift van Minden aan, alwaar zich de Nederlandsche Afgevaardigden bij hem vervoegden. De eenige tegenstand, dien hij ondervond , was de toespraak van den Landdrost en Krijgscom- missaris van den Hertog, die hem verzocht terug te trekken en de Wezer niet over te sleken. Toen de Prins hier niet naar luisterde, protesteerde de Hertogelijke Ambtenaar »voor God en de wereld, daar met zulk eene hardnekkigheid slechts de ondergang van den Duitschen Vorstenstand kon bedoeld zijn." Na den raad der Afgevaardigden ingewon- nen te hebben, deed de Prins thans de verklaring, dat, aangezien de Hertog het beleg had opgebroken en zich zelfs in de Unie scheen te willen begeven, hij geene vijandelijk- heden tegen hem plegen, noch de stad onbillijk tegen hem opzetten zou, Slechts ver- langde hij neutraal en in goede orde een korten tijd in zijn land gelegerd te blijven. Men was gekomen om den landvrede te herstellen, waartoe men zag dat 'sKeizers ge- tag ditmaal miet volkomen had kunnen baten, Ten slotte werden er vier artikelen ge- steld: ten eerste, moesten tegen den 5*^ December alle krijgstoerustingen zijn afge- schaft; ten tweede, van nu aan geenerlei vijandelijkheden meer gepleegd worden; ten derde, alle geschillen worden afgedaan door de tusschenkomst der Keizerlijke Commissa- rsen en de Heeren, welke men tot de onderhandeling zou uitnoodigen, en zoo men het niet eens kon worden, door de regterlijke magt; len vierde, zoo iemand iets tegen deze overeenkomst ondernam, zou men zich van beide zijden tegen de aanvallende partij verzelten, Daar de Keizerlijke Commissarissen, die alzoo onder het toezigt van het Ne- derlandsche leger zouden moeten onderhandelen, in de eerste verlegenheid uit Wolfen- butel naar Halberstad, de hoofdplaats van den Kreits, vertrokken waren, kon er nog niets bepaald worden. Doch gaarne had men de noodzakelijkheid om zich door de Ne- derlanders de wet te laten stellen nog ontgaan, Reeds den 21%" November was den Prins te Schlüsselburg een patent van de Vorsten en Stenden van den Neder-Saksischen Kreits toegezonden. De stad Brunswijk, dus heette het in dit stuk, had geen hulp meer noodig, daar » op 'sKeizers last" aan het beleg een einde gemaakt was; een indringen, als hetwelk de Prins zich veroorloofd had, strekte tot oneer van Keizer en Vorsten, en nooit immers had de Neder-Saksische Kreits de Staten beleedigd. — De Nederlandsche Afge- vaardigden antwoordden, dat de hunnen het voor de stad hadden moeten opnemen, omdat het hun onmogelijk geweest was een lid van het Hanseverbond , waartoe zij ook in betrekking stonden , te zien verdrukken, en geen der Vorsten of, Stenden van den Kreits zich de zaak aan- 1615. 1015, Onderhande- lingen te Steder- borch. 576 ALGEMEENE GESCHIEDENIS ee —— trok, De Prins zou niet verder trekken, maar niet henengaan, voordat de zaken dus geregeld waren, dat men na den aftogt niet zoude behoeven weder te komen. Van nu aan werd een wapenstilstand van weinige dagen gesloten en telkens vernieuwd. De Gezanten van den Keurvorst van de Paltz traden als bemiddelaars tusschen de Duitschers en de Neder- landers op. Het stedeke Stederborch bij Brunswijk werd tot de plaats der onderhandeling gekozen, en onzen Gezanten vergund daaraan deel te nemen. Doch dit sloegen zij af, verklarende, dat zij »tusschen de partijen wenschten te gaan en alles tot redelijke en regimalige voorwaarden te schikken.” Tot geen ander doel was het leger gezonden, - en zoo de cene of de andere partij wat onbillijks vorderde, kon men hen raadplegen en waren zij bereid onpartijdig advies te geven. Toen de Hertog den 4** December de vier ar- tikelen onderteekend had, verklaarden de Keurvorstelijke Gezanten te verstaan, dat Prins HENDRIK aftrok, en als om de Nederlanders te doen begrijpen dat het hun geraden was weg te trekken, voegden zij er bij, dat de Graven van sucgvor en RIDBERG reeds op der Staten leger afkwamen, Dit was het middel niet om den Prins spoed te doen maken, De Keurvorstelijke Ge- zanten kregen ten antwoord , dat de. Nederlandsche troepen voor sucQvor en RIDBERG niet bang waren, en dat als dezen onze soldaten zochten, zij ze gemakkelijk zouden vinden. 