veld ssennederland 01
Der Reichskommissar, dem ich von diesen Vorfällen berichtete, hat mir alle Vollmachten gegeben, um gegen diese Form einzuschreiten; auch Oberdienstleiter Schmidt sieht, wohin seine Schützlinge zielen und spricht mir gegenüber jetzt davon, dass man die Leute alle ins Konzentrationslager einsperren müsste. Mit Rücksicht auf die Meldung zur Waffen-SS, die die WA-Führung zur Zeit öffentlich propagiert, habe ich von Inhaftierungen Abstand genommen, habe aber der WA-Führung erklärt dass ein solches Benehmen untragbar sei und dass ich es nicht dulden werde, dass die holländische Polizei derart über den Haufen gerannt wird. Wie ich erfahren habe, hat die holländische Bevölkerung vor 6 Tagen in einem Haager Viertel bereits Barrikaden errichtet, um sich gegen die Terrorgruppen der WA zu schützen, dabei wurde geschossen, die Schiesserei auch gegen die eingreifende Sicherheits- polizei übertragen, so dass mit aller Gewalt vorgegangen werden musste. 13 Es besteht jedoch kein Grund zur Beunruhigung, ich bin völlig Herr der Lage. Gestern abend hat es auch in Amsterdam im jüdischen Emigrantenviertel eine Schiesserei gegeben. Organe der deutschen Sicherheitspolizei waren auf einer Streife, weil eine illegale Terrorgruppe angeblich ın einem Wirtshaus eines deutschen Emigrantenjuden namens Cohn eine Sitzung haben sollte. Als die Angehörigen der Sicherheitspolizei dort erschienen, wurden in der Strasse Lichtsignale gegeben, und als die Beamten in das Lokal eindrangen, wurde ihnen sofort Ammoniak in das Gesicht geworfen und auf sie geschossen. Bei Erwi- derung des Feuers flüchteten die Juden, es wurden Verhaftungen durchgeführt, der Inhaber des Lokals, der Jude Cohn, in einem Versteck im Nebenhaus aufgefunden und verhaftet. Im Lokal selbst fand man eine Menge Terrorinstrumente.! Der Fall wird nach Abschluss der sicherheitspolizeilichen Ermittlungen noch morgen dem SS- und Polizeigericht in Den Haag vorgelegt. Mit dem Reichskommissar sprach ich darüber telefonisch, er teilt meine (13) In Den Haag hadden zich een week tevoren relletjes in de volksbuurten voorgedaan (CNO, Not. secr. gen. van 15 febr. 1941). Volgens Duitse berichten werden er in de Schildersbuurt barricaden opge- richt. Een patrouille van de Sicherheitspolizei zou met stenen bekogeld en zelfs onder vuur genomen zijn (MadN 33 ID). Dit bericht wordt echter nergens bevestigd; ook uit het vervolg blijkt dat Rauter aan sterk overdreven versies van de gebeurtenissen geloof hecht — of wil hechten. (14) Het betreft hier de overval op 19 februari op de ijssalon ‘Koco’ in de van Woustraat, eigendom van twee joodse Duitse emigranten, E. I. Cahn en A. Kohn, door een patrouille van de Sicherheitspolizei. De commandant Lauhus, tevens plaatsvervangend commandant van de Sicherheitspolizei te Amsterdam, meende hier oorspronkelijk op een demonstratie van een of andere ‘Oranje-Bond’ te stuiten. Toen de Duitsers binnendrongen, ging het licht uit, waarna een fles ammoniak op de Duitsers werd leeggespoten. Volgens Lauhus moesten de daders de Duitse uniformen herkend hebben, hetgeen later door de enige 547 [NR. 61] Auffassung, dass - falls die Handhabe gegeben ist - man den Juden Cohn hängen soll. Nach Abschluss des gerichtlichen Verfahrens werde ich Ihnen, Reichsführer, sofort den Gesamt- vorgang vorlegen lassen und bitte Sie, dann das Urteil zu bestätigen, damit hier im Amster- damer Judenviertel endlich ein Exempel statuiert wird. 1° Vor wenigen Tagen erst wurde in Amsterdam ein NSBer erschlagen, ein Jude hatte sich von hinten auf ihn gestürzt, ihm die Schlagader durchbissen und ihm das Blut ausgesaugt.'® Die Ordnungspolizei, die sofort zugegen war, konnte leider nicht schiessen, weil sich Wehr- machtsangehörige unter den Juden befanden, sie gab Schreckschüsse ab, worauf die Juden- bande flüchtete. Ich freue mich deswegen, dass wir jetzt den Fall des Juden Cohn haben, in dem ich gerne durchgreifen möchte und wobei ich Sie bitte, mich zu unterstützen. Der Reichskommissar war ebenfalls meiner Auffassung und lässt Sie bitten, falls das SS- und Polizeigericht auf Grund von Beweisen zum Urteilsspruch kommt, das Urteil in diesem Sinne zu bestätigen bzw. zu verfügen. Es ist augenblicklich hier in Holland jeden Tag etwas los, so dass ich nicht gut abkommen kann, sonst hätte ich gerne die Gelegenheit wahrgenommen, um mich mit Ihnen über diese Vorfälle grundsätzlich auszusprechen. Heute wurde mir von der Wehrmacht vertraulich mitgeteilt, dass anstelle der 82. Division, die im Küstenschutz steht, die 30. Division heute eintrifft, um die 82. abzulösen. Es handelt sich bei der 30. Division um eine Division der 7. Welle, also lauter Reservisten. Ich wurde darauf aufmerksam gemacht, dass spätestens Mitte April das V. Armeekorps hier ab- gezogen wird, so dass dann in Holland nurmehr noch die obengenannte 30. Division liegen bleibt, und dass ausserdem noch von den 6 Landesschützenbataillonen 2 Bataillone ab- gezogen werden.!? Ich kann darum bei der dann so geringen Besatzung in Holland un- möglich die WA in der Form weiterexerzieren lassen und muss dieselbe in ihrer ‘faschis- tischen’ Beweglichkeit unbedingt zurückschrauben. Ich teile Ihnen dies jetzt zu Ihrer Orien- tierung mit, da es dann wohl schwer sein wird, die beiden Totenkopfstandarten von hier abzuziehen. Mit den gehorsamsten Grüssen und Heil Hitler! in Treue Ihr erg.® RAUTER BDC H 199: 2528-2536. Oorspronkelijk (fotokopie RvO) overlevende aan de andere kant ontkend werd, evenals het feit, dat er op de Duitsers geschoten zou zijn. De twee eigenaars van de ijssalon en hun helpers werden in het huis van Kohn gearresteerd. Dit incident was voor Rauter aanleiding om na ruggespraak met Himmler en Seyss-Inquart de beruchte razzia op 425 joden tussen 20 en 35 jaar in Amsterdam uit te voeren, die de aanleiding tot de februari- staking is geworden. (Sijes, Februari-staking, p. 102, 103; aldaar ook p. 201 e.v., waar afgedrukt een rapport van Rauter aan Christiansen van 4 maart 1941, HSSPF 1 a; deze bron ook voor noten 15 en 17). (15) Op 27 februari vond het proces plaats tegen Cahn, Kohn en zes anderen, voor het $S- und Polizei- gericht te Den Haag. Cahn werd ter dood veroordeeld en op 3 maart gefusilleerd; het was de eerste executie van de Duitsers in Nederland. Kohn werd veroordeeld tot ro jaar tuchthuis. (16) De vechtpartijen van 11 februari in de jodenbuurt hadden aan de WA-man Koot het leven gekost. Als officieel martelaar van de NSB kreeg hij een demonstratieve partijbegrafenis. De Beauftragte für die Stadt Amsterdam Bömcker citeerde in een rapport van 20 februari aan Seyss-Inquart, Schmidt en Rauter een ooggetuige, die beschreef, hoe een jood op Koot lag; hij had zich ‘vollkommen in das Gesicht Koot’s festgebissen und gebährdete sich wie ein wildes Tier.’ (Präs 10%). (17) Bij deze strijdkrachten zijn dus niet de twee verderop vermelde SS-Totenkopfstandarten en de Duitse politiebataljons inbegrepen. Delen daarvan werden ongeveer een week later in Amsterdam ingezet om de februari-staking te onderdrukken. (b) Laatste woord in hs. van Rauter. 548 62. NOTITIE VAN F. W. OSIANDER? ! Berlin, den 3. März 1941 Bei meiner Anwesenheit in den Haag sprach ich mit dem Beauftragten für das Ras- & Sibbeambt der niederländischen Waffen-SS?, SS-Unterscharführer ten Cate? sämtliche bis jetzt veranlassten sippenkundlichen Arbeiten durch, vor allen Dingen die Übersetzung und Herausgabe der für die dortigen Arbeiten notwendigen Formulare. Die aufgetretenen Mängel werden abgestellt und die von mir gemachten Vorschläge baldmöglichst durch- geführt. Da ein Heiratsbefehl? von dem Leiter der Niederländischen Waffen-SS noch nicht erlassen werden konnte, erstreckt sich die Arbeit des dortigen Ras & Sibbeambt® zunächst auf die Bearbeitung der Abstammungsnachweise und hier wieder zunächst der kleinen Ahnentafel bis einschliesslich der 4 Grosseltern. Bei einer weiteren Besprechung mit SS-Standarten- führer Jungklaus, SS-Sturmbannführer Dr. Isbert® (Propagandaministerium) und mir wurde vereinbart, dass SS-Sturmbannführer Dr. Isbert als Vertrauensmann von SS-Stan- dartenführer Jungklaus für die Arbeiten von ten Cate eingesetzt wird und der gesamte Schriftverkehr zwischen Rasse- und Siedlungshauptamt, Berlin und Ras- & Sibbeambt, den Haag, über SS-Sturmbannführer Dr. Isbert gehen soll. SS-Sturmbannführer Dr. Isbert ist in allen fraglichen Angelegenheiten genauestens orientiert und hat durch seine Arbeiten im Propagandaministerium in den Haag auch die Verbindungen zu dem kommissarisch beauftragten Leiter der niederländischen Archive, Dr. Vollmer.” Die Zusammenarbeit mit 62 - (a) Boven het stuk getypt: ‘Bericht über die Dienstreise des SS-Hauptsturmführers Osiander vom 27.2.1941 bis 2.3.1941, nach den Haag’. (1) Friedrich Wilhelm Osiander, geb. 14 september 1903, in 1941 SS-Hauptsturmführer en afdelingschef bij het Sippenamt van het RuSHA. In 1944 was hij chef van een Ahnentafelamt van het RuSHA. Ver- moedelijk is dit Ahnentafelamt voor die tijd een afdeling van het Sippenamt geweest (N 32/1 NO 2578). (2) Deze term is onzinnig. Een ‘Nederlandse Waffen-SS’ is er nooit geweest. (3) Zie voor hem nr. 43, noot 5. (4) Zie voor het Heiratsbefehl p. 16. De aanstaande bruid werd biologisch en genealogisch onderzocht door het Rassenamt en het Sippenamt van het RuSHA, waarbij in feite de beslissing bij het Sippenamt kwam te liggen, hoewel Himmler zich immer de beslissing voorbehield, en die in vele gevallen ook zelf nam. Onder de druk der oorlogsomstandigheden was het onderzoek van de SS-bruid - evenals de keuring van de SS-ers zelf trouwens — niet zo diepgaand, als men zich oorspronkelijk ten doel had gesteld, en is hoogstwaarschijnlijk meestal beperkt gebleven tot een oppervlakkige vaststelling van het ‘ariërschap’ en de gezonde lichamelijke conditie van de vrouw (N 32/1 NO 2576; Doc. II SS-huwelijk). Men achtte directe invoering van de huwelijksorder voor de Nederlandsche SS niet opportuun: de Nederlandse SS-ers moesten, zoals Ten Cate ook meende, met dit soort dingen nog vertrouwd raken (N 32/3 NO 3643). Osiander merkte op, dat de Nederlandsche SS nog aan de eenvoudigste gedachten- gangen van het sibbekundige werk moesten wennen (H 670: 5173). Na het afleggen van de eed aan Hitler in mei 1942 werd de Nederlandsche SS als onderdeel van de algehele - d.w.z. in feite de Duitse — SS beschouwd; sindsdien gold het Heiratsbefehl ook voor de Nederlandsche SS. (5) Zoals zoveel bureaus van de Nederlandsche SS een imitatie op beduidend kleinere schaal van het RuSHA. (6) Ispert. (7) Dr. Bernhard Vollmer, geb. 12 maart 1886 te Brunswijk, voor de oorlog hoofd van het Staatsarchiv te Düsseldorf, sinds juli 1940 chef van de afdeling Archivwesen onder Wimmer (VJ 60759; VJ-P 64088- 64130). In 1958 overleden. 549 INR. 62] diesem kommissarischen Leiter ist notwendig, da SS-Unterscharführer ten Cate auch gleich- zeitig für das vorgesehene niederländische Sippenamt vorgeschlagen ist. SS-Standarten- führer Jungklaus beabsichtigt, ten Cate mit den gesamten niederländischen familienkund- lichen Arbeiten, also für die SS und für die anderen familienkundlichen Vereine, einzu- setzen, um dadurch alle Beziehungen, die Familienkunde betreffen, in Handen der SS zu haben? (8) In 1940 was Ten Cate betrokken geweest bij de oprichting van het Nederlandsch Verbond voor Sibbe- kunde, dat min of meer een fusie van genealogische verenigingen op gedeeltelijk volkse basis was. Ispert was als bij alle zaken op dit terrein de stuwende Duitse kracht achter de schermen. Pogingen om niet-nazi instellingen als de Hoge Raad van Adel tot medewerking te bewegen waren echter al mislukt. In augustus 1941 werd de Centrale Dienst voor Sibbekunde als semi-overheidsinstelling opgericht, waarvan Ten Cate de leider werd; begin 1942 kreeg hij in die functie de titel van ‘Gemachtigde voor Af- stammingsbewijzen’. Zijn dienst ressorteerde dank zij bemoeienis van Ispert eerst onder het departement van opvoeding, wetenschap en kultuurbescherming, later, na de evacuatie van de departementen in 1943 naar Apeldoorn, onder binnenlandse zaken. Al sinds 1940 was hij leider van het Ras- en Sibbe-ambt der Nederlandsche SS; in 1942 moest de NSB hem ook een afdeling Sibbekunde toevertrouwen; in die functie kwam Ten Cate echter onder de anti-SS gezinde Van Genechten te staan. De bedoeling van de SS was tweeledig: ten eerste moest alle genealogische arbeid geconcentreerd worden in de handen van een SS-man, waardoor de SS zowel op het terrein van de staat als de partij de sleutelposities bezet hield. In de tweede plaats moest het Nederlandsch Verbond voor Sibbekunde alle genealogisch geïnteresseerden in Nederland ongemerkt en geleidelijk met de nazi-ideologie en speciaal de SS-gedachten vertrouwd maken. Doel en methode liepen dus zeer parallel met die van de Volksche Werkgemeenschap. In feite sloot het maandblad van het Verbond ‘Sibbe’ zowel wat vorm als inhoud betreft geheel bij de Volksche Werkgemeenschap aan. Daarmee onderhield het Verbond dan ook zeer nauwe en hartelijke banden. Het SS-karakter van de vereniging en het blad was eveneens gecamoufleerd, maar evenals dat bij de Volksche Werkgemeenschap en haar publikaties het geval was (vgl. p. 269, 270), menen wij te mogen veronderstellen, dat slechts de zeer naïeven niet het nazi-karakter doorzien hebben. Het bereiken van de doeleinden der SS op dit gebied werd echter in ernstige mate bemoeilijkt door de onenigheid, die Ten Cate al vrij spoedig kreeg, zowel met zijn beschermheer Ispert als met de leiding van het Nederlandsch Verbond voor Sibbekunde. De voorzitter van het Verbond, A. R. Kleijn, oud-officier, NSNAP-man en later adjudant van Seyffardt, was in 1940, eveneens ten gevolge van Isperts protectie, plaatsvervangend en feitelijk leider geworden van een genealogische afdeling bij de Haagse politie; het gevolg was een verbitterde ruzie tussen Ten Cate en deze concurrent, en Ispert. Andere prominente Nederlandse nazi-genealogen als J. van Toll en mr. J. J. P. Valeton keerden zich eveneens heftig tegen Ten Cate. Ook de chef van het RuSHA, Hofmann, begon bezwaren tegen hem te koesteren. Bij Kleijn c.s. speelde rivaliteit vermoedelijk ook een rol, maar men krijgt de indruk, dat de tegenstellingen toch in de eerste plaats te wijten waren aan de persoonlijkheid van Ten Cate, die zich slecht voor samenwerking leende; ook Osiander bekoelde binnen een jaar wel wat (zie nr. 119). De RuSHA-representant Aust wist de werkelijke diepere oorzaak hiervan: Ten Cates karakter vertoonde aspecten, die de sibbekundige van de Nederlandsche SS, fanatiek uitwieder van elk rassisch onkruid binnen en buiten die organisatie, al indertijd bij zijn keuring voor de SS ‘verdächtig für fremdblütige Abstammung’ hadden gemaakt (not. Aust 9 febr. 1943, bijlage bij Ispert aan Rauter 25 okt. 1943, HSSPF 1 c); de chef van de Germanische Leitstelle in Nederland oordeelde weinig maanden daarna niet anders: zie nr. 132, noot 4. Ten Cate geheel uitschakelen zou echter het openlijk toegeven van falen geweest zijn. De betrokken Duitsers, in de eerste plaats Ispert en Osiander, brachten in februari 1944 een compromis tot stand. Daarbij behield Kleijn de Haagse politie als jachtterrein, met uitzicht op de hele Nederlandse politie. Ten Cate bleef verantwoordelijk voor de rest, met uitzondering van het voor de Duitser Calmeyer gereserveerde arbeidsterrein (zie evenwel nr. 119, noot 5). Al eerder had hij te verstaan gekregen, dat hij zich niet met het Nederlandsch Verbond voor Sibbekunde moest bemoeien; dit deden de Duitsers echter in de eerste plaats om niet het Verbond en de propaganda uit die kring te compromitteren met Ten Cate’s Centrale Dienst voor Sibbekunde, ‘eine der am meisten verhassten Stiftungen’ in Nederland volgens de 550 [NR. 62] Bei den mit dem kommissarischen Beauftragten der niederländischen Archive Dr. Vollmer gehabten Besprechungen wurde die Frage wegen der Feststellung der Judentaufen be- sprochen. Da in den Niederlanden die Standesämter bereits seit 1810 bestehen, in den Ein- tragungen aber keine Konfession angegeben ist, ist die Führung des Nachweises der arischen Abstammung ausserordentlich schwierig. SS-Unterscharführer ten Cate, der bei der Be- sprechung anwesend war, ist von mir beauftragt, in dieser Beziehung mit Staatsarchivrat Dr. Vollmer weiter zu verhandeln, um die Wege ausfindig zu machen, die notwendig sind, um die Judentaufen festzustellen.® Die von mir gemachten Vorschläge müssen erst von Staatsarchivrat Dr. Vollmer über- prüft werden und es muss vor allen Dingen auch wegen der Durchführbarkeit mit den zuständigen Stellen gesprochen werden. Ich selbst habe mit dem SS-Unterscharführer ten Cate die verschiedenen familienkund- lichen Archive und Vereine in den Haag besichtigt und festgestellt, dass ın den Haag ausser- ordentlich viel familienkundliches Material vorhanden ist. Die Verkartung ist in weitgehen- dem Masse durchgeführt, vor allen Dingen auch im Gemeindearchiv in den Haag selbst, sodass unsere Forschung im allgemeinen, bis auf die Feststellung der Konfessionen, sehr leicht sein wird. SS-Standartenführer Jungklaus ist über alle Besprechungen informiert worden. SS-Unter- scharführer ten Cate ist in sein Arbeitsgebiet eingehend eingeführt und über das Ausmass sowie über die Handhabung eingehend belehrt worden. 1° OSIANDER BDC H 670: 5174-5175 (RuSHA). Oorspronkelijk (fotokopie RvO) directeur van het Duitse Reichssippenamt (anonieme notitie v. sept. 1942, bijlage bij Ispert aan Rauter 25 okt. 1943, HSSPF ı c). De aanhang van het Verbond bestond immers volgens de schatting uit SS- kringen voor één derde uit de ‘antideutsche Opposition’ (H 669, 670, 676, 678; Ispert aan Rauter 25 okt. 1943, HSSPF ı c; Doc. I Ten Cate; nrs. 104, 119, 511). (9) Osiander deed in april Ispert de suggestie aan de hand om de Nederlandse geestelijken opdracht te geven afschriften van doopbewijzen van joden aan de Duitse autoriteiten te geven. Dit werd blijkbaar wel op het rijkscommissariaat besproken, maar de Duitsers gaven er de voorkeur aan het denkbeeld niet uit te voeren. In Noorwegen zijn de kerkboeken wel systematisch onderzocht, vermoedelijk door de Duit- sers zelf (H 676: 5211-13; N 32/3 NO 3591, 4039, 4040. Men zie voor dit onderdeel van Ten Cates activi- teiten ook nr. 119, noot 5). (10) In november 1940 had Ten Cate met Keuchenius en de arts J. A. van der Hoeven een studiereis naar Berlijn gemaakt om daar een stage op het RuSHA te doorlopen (nr. 50 en H 699: 5372-86). 551 63. DAGBOEKNOTITIES VAN W. SIEVERS! Sonnabend, 29. März 8.49 Abfahrt Anhalter Bahnhof mit dem Leiter der Forschungsstätte für Urgeschichte Dr. Bohmers? nach Friesland. Während der Fahrt besprochen: I. Habilitation Bohmers bei Prof. Menghin in Wien. 2. Berufung Bohmers an die Universität Groningen. 3. Lage und Zusammenarbeit in Friesland. ? 63 -(1) Zie voor hem p. 64, noot 7. (2) Johan Christiaan ‘Assien’ Bohmers, geb. 16 januari 1912 te Zutphen, doch van Friese af komst. Voor de oorlog behoorde hij volgens zijn zeggen tot de leiding van de nationaal-socialistisch geörienteerde Fryske Folksparty. Reeds jaren voor de oorlog werkte de in 1937 gepromoveerde Bohmers als archeoloog in Duitsland. Via ‘Der Vaderen Erfdeel’ met het Ahnenerbe in contact gekomen, werd hij leider van de Forschungsstätte für Urgeschichte van deze instelling. In deze functie verrichtte hij, ook tijdens de oorlog, opgravingen te Mauern in Beieren en Unter-Wisternitz in Tsjechoslowakije. In september 1941 slaagde hij erin met hulp van Kapteyn en het Ahnenerbe tot privaat-docent aan de universiteit te Groningen te worden benoemd: het was de bedoeling, dat hij daar een sleutelpositie van het Ahnenerbe zou innemen. Hij stond op het punt lid van de SS te worden; dit is om onbekende redenen niet gebeurd (H 906; H 932, H 1023; Doc. I Bohmers). Bohmers had in januari 1939 al met Himmler over Friese politiek gesproken, en schreef op 12 mei 1940 een brief aan Sievers, waarin hij voorstelde het toenmalige anti-Duitse ambtenarenkorps in Friesland snel te vervangen, waarbij hij zich aanbood als adviseur bij de komende Neuordnung in Friesland. Later trachtte hij ook enige Friezen waaronder de leider van de Fryske Rie Kiestra, en andere bestuursleden van dit orgaan voor de Nederlandsche SS te winnen. Zijn activiteit viel bij Schmidt en bij Ross, de Beauftragte des Reichskommissars voor Friesland, niet in goede aarde. Doch ook de SS begon zijn bemoeiingen steeds minder op prijs te stellen. Ook Sievers wenste later, dat Bohmers zich uit de Friese politiek zou terug- trekken; hij moest eerst maar eens tonen, wat hij op wetenschappelijk gebied waard was (H 932: 6691-2, 6694; H 882: 6254; H 952: 6732, HSSPF 15 c). (3) Schmidt en Kapteyn vreesden, zij het op grond van verschillende motieven, het aanwakkeren van al- Friese tendenties. Sommige Duitse instanties, ook de SS, voelden daar aanvankelijk wel voor. De Beauf- tragte voor Groningen, Conring, zelf Oost-Fries van geboorte, en leider van de Oost-Friese Landschaft, had in deze laatste functie bepaalde richtlijnen van zijn Gauleiter gekregen: men zag het doel van de Oost- Friese Landschaft natuurlijk allereerst daarin, dat het zijn eigen regionale cultuurtaak uitvoerde, maar ‘darüber hinaus ausserhalb der Reichsgrenzen kulturpolitische Aufgaben übernimmt in Bezug auf die in der ganzen Welt zerstreuten Friezen,’ in het bijzonder (!) de Noord-Friezen in Sleeswijk-Holstein en de Friezen in Nederland. De SD-agent Lang (zie noot 4) attendeerde zijn superieuren op bepaalde mogelijkheden: de “Upstal- boom’, een algemeen-Fries symbool, dat zich gelukkigerwijs in het niet door Engelse cultuurpropaganda geïnfecteerde Oost-Friesland bevond, kon voor dit doel uitstekend worden gebruikt. Schneider, en de leider van de Germanische Leitstelle Riedweg waarschijnlijk ook, voelden wel iets voor deze ‘cultuur- politiek’ (H 14: 1554-60; H 1014: 7168-88, 7210-12). Althans, zij voelden hier in 1940, misschien nog in 1941 en 1942 voor. Toen de SS zich op Kapteyn vastlegde — met alle moeilijkheden van dien - heeft men dit soort pan-Friese flirtations tenslotte laten varen; de stukken zijn onvoldoende om een duidelijk en volledig beeld te krijgen. Een conflict van Bohmers met de Beauftragte voor Friesland, Ross, in december 1941 heeft als achtergrond de tegen- stelling tussen rijkscommissariaat, Schmidt en Mussert enerzijds, en de SS anderzijds. Of hierin duidelijk verschillende visies op een al dan niet pan-Friese politiek meespeelden, is echter twijfelachtig. In 1943 verklaarde Schmidt zich tegen een politiek, die appelleren zou aan pan-Friese gevoelens, en de SS, bang voor een Fries separatisme, sloot zich bij dit standpunt aan (zie nr. 357). De tegenstellingen tussen de verschillende instanties lijken eerder op beroepsmatige na-ijver dan op 552 [NR. 63] 4. Zusammenarbeit mit SS-O’Stuf. Dr. Langt, Wien, in friesischen Angelegenheiten. 5. Veröffentlichung der Grabungsergebnisse von Mauern? und Zusammenarbeit wegen Anfertigung der Karten deswegen mit Prof. Dr. Ing. Brand. 6. Grabung Unter-Wisternitz, Stand und Fortführung. In Groningen: Besprechung mit SS-Staf. Jungclaus, SS-O’Stuf. Dr. Schneider, Dr. Bohmers über all- gemeine Lage unserer Arbeit in den Niederlanden, insbesondere in Friesland. Sonntag, 30. März vormittags: Besuch beim Rektor der Universität Groningen und Leiter der Stiftung Saxo-Frisia, Prof. Dr. Kapteyn. I. Lage an der Universität Groningen. verschil in politiek inzicht of zelfs maar in politieke tactiek te berusten. Dat is zeker het geval, wanneer in het eerste halve jaar van de bezetting allerlei Duitsers, al dan niet deskundig, zich met dit soort zaken gaan bemoeien (zie ook nr. 43, noot 10). Karakteristiek voor de sfeer in die beginperiode is het geval van Carstens en Krogmann, twee ambtenaren uit Berlijn — van welke instantie weet niemand, ook Schneider kan daar niet achter komen — die een opdracht van het rijkscommissariaat weten te krijgen om zich ook op de Friese kwestie te werpen. Maar wanneer Schneider en Ispert protesteren, worden ze plotseling naar Berlijn teruggeroepen, hetgeen Schneider doet schrijven: ‘Merkwürdig — wozu immer diese Extreme? ... Sie hätten gut mitarbeiten können. Aber das soll mich nun nichts mehr angehen. Und zudem: was heute darüber berichtet wird, kann morgen schon wieder nicht mehr wahr sein.’ (H 917: 5894-7; vgl. H 1014: 7210). Men kan niet uitsluitend de SS een bepaalde doelstelling, bv. een aanwakkeren van Fries separatisme, - tegenover ‘Holland’ wel te verstaan — of pan-Fries nationalisme toekennen, en de tegenspelers van de SS, zoals Schmidt of de Beauftragten der provincies het tegenovergestelde toeschrijven (Zie ook p. 278, 279; tevens Y. N. Ypma: Friesland Annis Domini 1940-’45, Dokkum, 1953, p. 36-41). (4) Dr. Arend Lang, geb. 15 september 1909 te Leer in Oost-Friesland. Studeerde medicijnen; arts in staatsdienst, in 1938 benoemd tot leider van de Abteilung für Erb- und Rassenpflege bij het Hauptgesund- heitsamt van de stad Wenen. Lang interesseerde zich voor prehistorie, en schreef artikelen in bladen als De Vrije Fries e.d. In 1931 werd hij lid van de NSDAP en de SS; hij zou ook een bepaald aandeel in de staatsgreep tegen Dollfuss in juli 1934 gehad hebben (P 45: 9850-65). Schneider schreef op 25 november 1940 aan de Sicherheitspolizei te Wenen, dat Bohmers in Wenen Lang zou komen opzoeken om met hem over Friese zaken te praten. Lang, die al eerder in Nederiand was geweest, zou in opdracht van het RuSHA een studie van de Friese beweging maken. Bohmers wist niet, en mocht ook onder geen beding weten, dat Lang een geheime opdracht van de SD had, die Lang later tot volle tevredenheid van zijn meerderen uitgevoerd bleek te hebben. Over de inhoud van deze opdracht is niets bekend; waarschijnlijk sloot dit aan bij zijn studie en betrof het een onderzoek naar de politieke mogelijkheden voor de Duitsers en een nader bekijken van de in aanmerking komende persoon- lijkheden (H 932: 6669; H 917: 5888; P 45: 9867). Lang kwam bij zijn studie tot de conclusie, dat Fries- land cultureel zeer op Engeland gericht was; de leiders van de Friese groeperingen, berichtte Lang onverhuld, stonden bijna allemaal afwijzend tegenover het nationaal-socialisme. Zijn rapport werd door Rauter op 23 oktober aan Himmler gezonden (H 1014: 7213-14; H 1034: 7349-71; ook: VJ 59667/700). Lang stond in 1941 op de nominatie om een positie bij Schmidt te krijgen als specialist in Friese zaken; op een of andere manier is dit niet doorgegaan, misschien, omdat de SS het tenslotte toch niet wenste. Hij hield zich in dat jaar bezig met het bijeenbrengen van een Friese bibliotheek, die in september 1944 met een lading ander politiek en cultureel materiaal van de SS uit Nederland werd weggehaald en zich aan het einde van de oorlog te Waischenfeld in Beieren bevond (H 947: 6724; H 1014: 7202-8; H 981: 6804). (5) Zie voor punt 5 en 6 noot 2. 553 [NR. 63] 2. Verhältnis der Saxo-Frisia a) zu den friesischen Vereinigungen, b) zu gegnerischen Kreisen.® 3. Berufung von Dr. Bohmers an die Universität Groningen als Dozent oder Extra-Ordi- narius. 4. Wissenschaftliche Arbeit von Prof. Kapteyn, insbesondere seine Runenforschungen. nachmittags: nach Leeuwarden Besprechung mit Frau van der Minne-Bouma’, die innerhalb der friesischen Kreise eine führende Rolle spielt, um ihre Einstellung zur Saxo-Frisia und der von uns geplanten Auf- bauarbeit zu erfahren. Auf der Rückfahrt nach Leeuwarden Marsum und Dokkum besucht. abends: Fortsetzung der Besprechung der friesischen Frage und Zusammenarbeit. l Montag, 31. März vormittags: Besuch im Institut von Professor Kapteyn. Lichtbildervortrag über seine Forschungen, Fortsetzung der Besprechungen. nachmittags: Fahrt nach Assen. Besuch bei dem Gauinspekteur für die Provinz Drenthe, SA-Standar- tenführer Pg. Dr. Thiel. Besprechung wegen Aufbau und Arbeit der Saxo-Frisia. Mit Dr. Thiel nach Rohlde (Hünenbetten), Annen, Eext, Vries und zurück nach Assen. abends: Zusammenkunft mit den für die Arbeit in Friesland in Frage kommenden Per- sönlichkeiten: SS-U’Stuf. Wolfram’, SS-Stubaf. Dr. Ispert, Bürgermeister Bouma!?, (6) Vgl. nr. 60. (7) Dit was de vrouw van de gemeente-archivaris van Leeuwarden, mr. A. van der Minne, Lang, die haar persoonlijk kende, beschrijft haar in zijn rapport over de jong-Friese beweging, (zie noot 3) als één van de zeer weinige persoonlijkheden uit de beweging, die als pro-Duits beschouwd konden worden (VJ 59667/700; Doc. [ v. d. Minne). Haar eigen naam was Buma, niet Bouma. (8) Robert Thiel, geb. 4 april 1909 te Biebrich aan de Rijn. Opgeleid voor de handel. Sinds december 1928 (honorair) Führer in de SA. Op 20 april 1941 ging Thiel van de SA naar de SS over. Sinds 29 juli 1940 Beauftragter des Reichskommissars voor Drente; sinds 22 oktober 1941 Beauftragter voor Noord-Bra- bant met een onderbreking van medio 1942 tot augustus 1943 door dienst aan het oostfront. In 1945 was hij bij de Gauleitung van Karinthië werkzaam. Thiel, die ook een partijfunctie bekleedde, behoorde tot de groep partijleiders, die niet gezien waren bij Schmidt, daarentegen juist wel bij Rauter, omdat zij de SS-infiltratie in de partij vormden; hij was niet alleen pro forma SS-Führer maar stond ook inderdaad de SS-gedachten voor (P 62a: 10093-5; PA Präs. 41; H 158: 2437). (9) Johannes Pieter Wolffram, geb. 6 februari 1910 te Leeuwarden. Studeerde scheikunde aan de universi- teit van Groningen. Richtte in het najaar van 1940 de Nederlandsche SS in Groningen, Drente en Fries- land op. Op ı februari 1941 werd Wolffram chef-staf en plaatsvervangend Voorman van de Nederland- sche SS in de rang van SS-Onderstormleider. In de zomer van 1941 ging hij over naar de Waffen-SS, en vocht met de Standarte ‘Westland’ aan het oostfront tot april 1942. Zijn functie werd overgenomen door J. L. Jansonius. Een opleiding aan de SS-Junkerschule te Bad Tölz in 1943 beëindigde Wolffram met de rang van SS-Obersturmführer. Later in de oorlog werd hij leraar aan de Reichsschule te Valkenburg (Doc. I Wolffram). (10) Mr. Jan Liebe Bouma, geb. 4 juni 1889 te Langerak, burgemeester van Emmen; in 1943 benoemd tot 554 [NR. 63] Ruiter!! (Vorstandsmitglied der Saxo-Frisia), Feld!? (Sekretär der Saxo-Frisia), Dieters!? und anderen. Um die Friesen zu gewinnen, sollen in den Vorstand der Saxo-Frisia berufen werden: Ruiter, Siebesma!®, van der Molen®®, Jelle Brauer!®. 2.00 Rückkehr nach Groningen. Dienstag, ı. April 7.00 Abfahrt nach Den Haag. commissaris van de provincie Drente; lid van de NSB, begunstigend lid van de Nederlandsche SS (Doc. I Bouma). (11) Geert Ruiter, geb. 22 augustus 1898 te Knijpe. Landbouwer en veehouder, reeds voor de oorlog werkzaam voor vele agrarische, meest Friese, organisaties. Van 1935 tot 1937 en weer vanaf eind 1940 lid van de NSB. Sinds mei 1941 lid van de Nederlandsche SS. In augustus 1941 benoemd tot directeur- generaal van de landbouw. Mede-stichter van de Fryske Rie (Doc. I Ruiter). (12) Fritz Konrad Emanuel Veld, geb. 16 augustus 1910 te Bremen; voor de oorlog onderwijzer, in 1939 schoolhoofd. Eind 1940 lid van de Nederlandsche SS; vanaf januari 1941 enige maanden secretaris van Saxo-Frisia. Thiel wist in maart 1941 de benoeming van Veld tot inspecteur van het lager onderwijs bij de inspectie Assen te bewerkstelligen. In 1942 zou hij echter uit de SS gezet zijn, omdat hij geweigerd had de eed op Hitler af te leggen (Doc. I Veld). (13) Gerhardus Dieters, geb. 17 augustus 1902 te Anlo, landbouwer; zijn bedrijf werd door de crisis van 1929 zwaar getroffen. Dieters, sinds 1933 lid van de NSB, werd in 1937 districtsleider van Drente. In 1935 werd hij gekozen tot lid van de Provinciale Staten van Drente, in 1937 tot lid van de Tweede Kamer. Dieters, die de NSB-leiders te veel ‘Hollands’ en te weinig geïnteresseerd in Drente achtte, werd in juni ’41 lid van de Nederlandsche SS, waar hij het tot de rang van Hauptsturmführer bracht. In de eerste helft van 1944 diende hij bij de Waffen-SS aan het oostfront. Na zijn terugkeer kwam het tot een breuk tussen Mussert en hem; hij bedankte als districtsleider. Na de oorlog veroordeeld tot ro jaar internering (Doc. I Dieters). (14) Rintje Pieter Sybesma, geb. 22 januari 1894 te Tjerkgaast, keuringsveearts. Voor de oorlog leider van een Frysk Faksiste Front, na opheffing daarvan lid van de NSB, in 1940 van de Troelstra-beweging, daarna van de NSNAP-Van Rappard, waarin hij o.a. de functie van groepsleider bekleedde. Begunstigend lid van de Nederlandsche SS. Na de capitulatie kwam men in de Friese Beweging tot een concentratie: er werd een driemanschap gevormd door E. B. Folkertsma van het Kristlik Frysk Selskip, de socialistisch gezinde ds. J. Kalma, en Sybesma als enige Duitsgezinde figuur. Al gauw echter begreep hij, dat hij met de anderen niet kon samenwerken, en trad uit. Daarop verdwenen alle ‘volks-’gezinden uit de concentratie. (Doc. I Sybesma; Doc. I van der Molen; MadN 32 III, 35 III; L. F. de Jong, Overzicht I, p. 63A-65). (15) Sytze Jan van der Molen, geb. 7 augustus 1912 te Leeuwarden, journalist, o.a. tijdens de oorlog redacteur van /t Fryske Folk, en Noorderland; begunstigend lid van de SS. Van ı november 1941 tot I mei 1943 secretaris van Saxo-Frisia en de Fryske Rie. Bij het conflict tussen Saxo-Frisiaen de Fryske Rie zag Kapteyn in Van der Molen de kwade geest van Kiestra en de andere bestuursleden van de Rie; It Fryske Folk was volgens Kapteyn de melkkoe van de kliek, waarvan de kern en de leider Van der Molen was. Van der Molen moest in mei 1943 bij besluit van Feldmeijer zijn activiteiten in de genoemde vereni- gingen staken, maar bleef nog enige tijd in het blad Hamer publiceren (Doc. I Van der Molen; HSSPF 16 a, b, 17 C). (16) Jelle H. Brouwer, geb. 23 augustus 1900 te Beetsterzwaag, voor de oorlog werkzaam aan de provin- ciale bibliotheek van Friesland en de Buma-bibliotheek te Leeuwarden. Bij het aftreden van Kapteyn als hoogleraar aan de Groningse universiteit wegens het bereiken van de leeftijdsgrens werd diens leerstoel, o.a. de Friese taal- en letterkunde omvattend, gesplitst. Dit onderdeel werd in overeenstemming met Kapteyns wensen aan Brouwer opgedragen. Schneider achtte het in 1942 nuttig, dat Brouwer — die door de Duitsers als nationaal-socialistisch gezind werd beschouwd - en de lector P. Sipma tot de Fryske Rie zouden toetreden, dit zou op vele Friezen een goede indruk maken. Geen van beiden wensten echter op deze Duitse wens in te gaan (HSSPF 15 a, 15 c; MadN 61 Cb). 555 (NR. 63] 71.00 Ankunft in Den Haag. 12.00 Besuch bei SS-O’Stuf. Oberregierungsrat Dr. Schwarz: " 1. Berufung von Dr. Bohmers als Extra-Ordinarius oder Privatdozent nach Groningen. 2. Heranziehung weiterer jüngerer Wissenschaftler an die Universität Groningen. 3. Besprechung der Möglichkeit, Dr. Piebenga'® ebenfalls an die Universität zu bringen. nachmittags: Besprechung mit SS-Staf. Kranefuss. !? Fernmündl. Besprechung mit Dr. Kornfeld, Düsseldorf, wegen der geplanten Museums- fahrt von 15-20 Niederländern. Besuch in der Volksche Werkgemeenschap. Besprechung mit den Herren van Houten?’ Heemskerck Düker?!, Btermann??, SS- O’Stuf. Dr. Schneider u.a. abends: Fortsetzung der Besprechungen. Mittwoch, 2. April vormittags: Meldung bei SS-Brif. Rauter: Berichterstattung über Besprechungen in Friesland und in Den Haag / Besprechung der Fortsetzung der Arbeit / Uk-Stellung® von SS-O’Stuf. Dr. Schneider. mittags: Besprechung mit SS-O’Stuf. Dr. Schneider, SS-O’Stuf. Oberregierungsrat Dr. Schwarz, SS-O’Stuf. Kurt Eggers, SS-Stubaf. Dr. Ispert. (17) Dr. Heinrich Schwarz, geb. 19 december 1903 te Berlijn. Studeerde rechten en staatswetenschappen. Vanaf oktober 1934 werkzaam bij het Reichserziehungsministerium. Na sinds augustus 1939 in de Wehr- macht gediend te hebben, werd hij in juni 1940 leider van de Hauptabteilung für Erziehung und Kirchen van het Generalkommissariat für Verwaltung und Justiz. Hij trad toe tot de SS in 1937, tot de NSDAP in 1940. In de SS bereikte hij in 1942 de rang van Sturmbannführer (P 59). (18) Haring Piebinga, geb. 5 november 1907 te Franeker, voor de oorlog te Berlijn werkzaam als mede- werker van Prof. Herman Wirth, daarna werkzaam aan het Kaiser-Wilhelm-instituut voor anthropologie te Berlijn. Was lid van de Fryske Folksparty, vanaf eind 1941 lid van de Nederlandsche SS, vanaf zomer 1943 lid van de NSB. Zijn pogingen om een leerstoel aan een Nederlandse universiteit te krijgen, hadden geen succes (Doc. I Piebinga; H 896: 6389-92). (19) Zie voor hem nr. 31, noot I. Juist in deze dagen werd hij door Jungclaus opgevolgd. (20) Zie voor hen p. 270, 271, en nr. 43, noot 3. (21) Zie voor hem nr. 43, noot 4. (22) Carel Johan Hendrik Bierman, geb. 12 juli 1912 te Arnhem; bankbediende. Sinds 1933 lid van de NSB, waarin hij het tot groepsleider bracht. Behoorde al voor de oorlog tot de volkse richting. Sinds mei 1941 begunstigend lid van de Nederlandsche SS; eerst zakelijk medewerker, later plaatsvervangend hoofd van de Volksche Werkgemeenschap. In 1944 verbonden aan de Dienst voor Ras- en Erfgezondheids- zorg van de Volksche Werkgemeenschap (Doc. I Bierman). (23) Unabkömmlichkeitsstellung, positie van onmisbaarheid, kan dus niet voor militaire dienst gemist worden. (24) De SS-Dienstaltersliste 1938 levert twee SS-Untersturmführer met de naam Kurt Eggers op. Hoogst- waarschijnlijk is hier bedoeld Kurt Eggers, geboren 10 november 1905 te Berlijn, auteur, die in zijn geschriften de oorlog verheerlijkte; in 1936 lid van de SS in de rang van Untersturmführer. Op 12 augus- 556 [NR. 63, 64] nachmittags: Abschliessende Arbeitsbesprechung mit SS-O’Stuf. Dr. Schneider. 19.06 Abfahrt in Den Haag. [SIEVERS] BDC H 946: 6719-6723 (Ahnenerbe). Doorslagkopie (fotokopie RvO) 64. BERGER AAN W. SCHMITT! ? Berlin, den 3.4.1941 Lieber Gruppenführer! 3 Die Holländer der Mussert-Bewegung sind auf Leib ebenfalls nicht gut zu sprechen. Ste knüpften an die Abgabe von Freiwilligen der Mussert-Bewegung eine Reihe von Bedingun- gen und wollten hiermit Reichsführer-SS zwingen. Leib hat ihnen nun bewiesen, dass er es ohne sie viel besser fertig bringt und es ist ganz eigenartig, die Niederländer, die nicht aus der Mussert-Bewegung kommen, sind bessere und willigere Soldaten als die aus der Mussert- bewegung. Leib ist für sie immer der gefährliche Mann, der in der Lage ist, auf Befehl in den Niederlanden auch eine Gegenpartei aufzumachen. Wenn das einmal genehmigt würde, glaube ich, sind in 8 Wochen mehr Mitglieder und bessere Menschen in dieser Partei als sie Mussert hat. 4 Jungclaus ist ja nur für den Aufbau der niederländischen SS der Mussert-Bewegung ab- gestellt. Er hat auch eine etwas feinere, liebenswürdigere Art und kommt darum sehr gut mit ihnen aus. Die Hauptsache ist, dass Jungclaus und Leib ausgezeichnet miteinander, wie es sich für SS-Führer gehören sollte, zusammenarbeiten, sich gegenseitig die Bälle zuwerfen und letzten Endes doch das durchführen, was eben Reichsführer-SS will. Heil Hitler! Ihr G. BERGER BDC P 7: 8586-8587. Oorspronkelijk (fotokopie RvO) tus 1943 sneuvelde hij aan het oostfront. Naar hem werd de eenheid, waarin oorlogsverslaggevers van de SS organiek waren samengevat, SS-Kriegsberichter-Standarte Kurt Eggers genoemd (Das Deutsche Führer- lexikon 1934-35; Storm 17 sept. 1943). Deze Eggers was eind april 1942 ook aanwezig op een ‘Ger- maanse’ bijeenkomst te Maagdenburg, waar o.a. Sievers, Berger, Feldmeijer, Schneider en andere SS- prominenten uit Nederland aan deelnamen (H 824: 5983-5). 64 - (1) Walter Schmitt, geboren 13 januari 1879, SS-Gruppenführer, chef van het SS-Personalhauptamt. (SS-Dienstaltersliste 1938; zie voor het SS-Personalhauptamt ook p. 61; voorts The Allgemeine SS, p. 14; Org. buch der NSDAP 1943, p. 420). (2) Deze brief is een antwoord op een brief van Schmitt van 31 maart (P 7: 8584-5). (3) De weggelaten passage handelt over Vlaamse kwesties, die Schmitt al in zijn brief van 31 maart had aangevoerd. (4) Schmitt schreef in zijn brief van 31 maart, dat hij een gesprek had gehad met H. W. Müller Lehning, Gemachtigde van den Leider der NSB in bijzondere dienst. Deze had hem uit eigen beweging gezegd, dat Leib de wervingsarbeid in Nederland moeilijk maakte, terwijl er met Jungclaus heel goed te werken viel (P 7: 8585). 557 65. CIRCULAIRE VAN H. JÜTTNER* Berlin-Wilmersdorf, d. 3.4.1941 1.) Auf Befehl des Führers wird die SS-Freiwilligenstandarte Nordwest aufgestellt.! Sie untersteht dem Reichsführer-SS und ist ein Truppenteil der Waffen-SS. Die in ihr dienenden Freiwilligen aus den Niederlanden und Flandern werden nicht in die SS übernommen, haben aber als Angehörige der SS-Freiwilligenstandarte Rechte und Pflichten der Ange- hörigen der Waffen-SS. Die Angehörigen der SS-Freiwilligenstandarte erhalten wie alle in der Waffen-SS dienen- den germanischen Freiwilligen zur Staatsangehörigkeit ihres Heimatlandes zusätzlich die deutsche Staatsangehörigkeit.” Sie sind somit im kriegerischen Einsatz deutsche Staatsangehörige und geniessen alle völkerrechtlichen Rechte der deutschen Soldaten. Hinsichtlich Eidesleistung ergeht besondere Verfügung.’ 2.) Tag der Aufstellung: 10.4.1941. Aufstellungsort: SS-Kaserne. Hamburg 3.) Das Ergänzungsamt der Waffen-SS wird ab 10.4.1941 laufend die Freiwilligen nach Hamburg einberufen und zwar so lange, bis die Stärke von 2500 Mann Freiwilliger erreicht 1st. 4 5.) Zum Kommandeur der SS-Freiwilligenstandarte Nordwest wurde durch den Reichs- führer-SS der SS-Standartenführer Reich? ernannt. Er ist für die Aufstellung der SS-Frei- willigenstandarte verantwortlich. 6 [JÜTTNER] BDC H 622: 4998-5000. Oorspronkelijk stencil (fotokopie RvO) 65 - (a) Rechts bovenaan de paraaf van Himmler. (1) Zie hfdst. IX, § C, van de inleiding. (2) Zie voor deze kwestie nr. 47, noot 6. (3) Vermoedelijk afgelegd op 21 juni (Fernschreibstelle RK 6968). (4) De weggelaten passage bevat een aantal organisatorische en technische kwesties. (5) Zie voor hem p. 348 e.v. (6) De weggelaten passage behelst behalve enige technische details onder meer een lijst van commandan- ten der onderdelen van het regiment. Als zodanig kunnen althans vijf Nederlanders worden geïdenti- ficeerd, Voor de eveneens weggelaten details betreffende uniformering e.d. zie nrs. 73 en 75. 558 66. RAUTER AAN HIMMLER* Den Haag, den 8. April 1941. Reichsführer! Ich bitte Sie, den SS-Sturmbannführer beim Stabe des SS-Hauptamtes!, Erich Eftger?, SS-Nr. 279 312 zuletzt befördert am 10.12.1939, Reichsamtsleiter im Stabe des Stellvertreter des Führers und Oberbereichsleiter, seit Ende Mai 1940 abkommandiert zum Reichskom- missar für die besetzten niederländischen Gebiete, Vertreter des Generalkommissar z.b.V. Oberdienstleiter Schmidt, zum SS-Obersturmbannführer zu befördern. SS-Sturmbannführer Eftger hat sich als Vertreter des Generalkommissars z.b.V., der SS gegenüber, immer sehr anständig verhalten und mir die Arbeit auf dem recht schwierigen politischen Sektor erleichtert. Seine Beförderung zum SS-Obersturmbannführer wird von mir wärmstens empfohlen und vorgeschlagen. Ich bitte Sie darum! Heil Hitler! Ihr gehorsamst ergebener RAUTER BDC P 22: 9163. Oorspronkelijk (fotokopie RvO) 67. RAUTER AAN HIMMLER am 10. April 1941 Reichsführer! Unter Bezugnahme auf Ihre seinerzeitigen Aufforderung, das Studium der Ostsiedlung vorwärtszutreiben!, melde ich, dass es mir nun endlich gelungen ist, durch eine Verfügung des Generalsekretärs im Ministerium für Unterricht, Erziehung und Wissenschaft, Professor 66 - (a) Links onderaan in hs. enige gegevens over Eftger, zoals leeftijd, partij- en SS-nummer, e.d. Rechts onderaan het stuk in hs.: “Stab Stellvertreter des Führers anfragen’. (1) Omschrijving van honorair SS-Führer, wat vroeger dus Ehrenführer genoemd werd. Deze omschrijving is wat eigenaardig: meestal worden de honoraire SS-officieren aangeduid als ‘Führer beim Stab RFSS’ wanneer ze een hoge rang hebben; in de lagere rangen ‘beim Stab’ waarna de betreffende Oberabschnitt of Abschnitt volgt. De betrokkene, de functionaris van het Duitse bezettingsbestuur in Nederland Eftger, wordt later ook aangeduid als ‘b. Stab Oa. Nordwest’ ($S-Dienstaltersliste 1944). (2) Erich Eftger, geb. 16 augustus 1900 te Bremen. Na de wereldoorlog werkzaam bij verscheidene handelsfirma’s, soms zelfstandig, dan weer zonder inkomsten en met schulden beladen. In 1932 kreeg hij een functie bij het Fürsorgeamt van de stad Bremen. In hetzelfde jaar werd hij lid van de NSDAP, waar hij in 1934 een functie te vervullen kreeg. In 1935 bij de Stab des Stellvertreters des Führers (ook wel ‘Stab Hess’, na de vlucht van Hess Parteikanzlei der NSDAP genoemd) te München. Van 29 mei 1940 tot 6 september 1944 was Eftger werkzaam bij het rijkscommissariaat als chef van de Hauptabteilung Orga- nisation van het Generalkommissariat z.b.V., en plaatsvervanger van Schmidt. Eftger had in deze positie vooral te maken met zaken als Arbeitseinsatz, Nederlandsch Arbeidsfront, sociale wetgeving, Winterhulp e.d. (P 22; PA Präs; Doc. I Eftger). 67 - (1) Zie nr. 53. 559 [NR. 67] van Dam?, den Mittelschulprofessor Dr. Theuniss® vorläufig für 4 Monate aus dem Schul- dienst in Zwolle zu beurlauben. Dr. Theuniss hat den Auftrag erhalten, die Ostkolonisation der Niederländer näher zu erforschen. Damit steht Dr. Theuniss jetzt dieser von Ihnen angeregten Arbeit ganz zur Verfügung. Dr. Theuniss wird demnächst für einige Tage nach Berlin fahren, um dort mit deutschen wissenschaftlichen Stellen Fühlung aufzunehmen. Ebenso wird er einen Besuch in Hamburg und Danzig machen, da von deutscher Seite im Augenblick kaum geeignete Fachkräfte eingesetzt werden können. Dr. Theuniss hat nach- folgenden Auftrag erhalten: I.) Zusammenstellung einer übersichtlichen Bibliographie über sämtliche wissenschaft- lichen Erscheinungen, die diese Frage angehen, wobei diese Bibliographie so nach bestimm- ten Sachgebieten angeordnet sein muss, dass leicht mit ihr zu arbeiten ist. Ausserdem muss zu den wichtigsten Werken eine kritische Bemerkung hinzugesetzt werden. 2.) Durchforschung der dafür in Frage kommenden Archive nach bisher unveröffentlich- tem Material für diese Ostsiedlung. 3.) Eine kurze Zusammenfassung der Arbeitsergebnisse seiner gesamten Forschung auf diesem Gebiet. Ein zusammenfassendes wissenschaftliches Werk über die niederländische Ostsiedlung soll und kann das endgültige Ziel sein. 4 (2) Jan van Dam, geb. 3 oktober 1896 te Amsterdam. Studeerde Nederlandse en Duitse letteren aan de gemeentelijke universiteit te Amsterdam; 1923 gepromoveerd. Lectoraten te Bonn en Amsterdam; 1929 hoogleraar aan de gemeentelijke universiteit te Amsterdam in Duitse taal- en letterkunde. Van november 1940 tot mei 1945 secretaris-generaal van opvoeding, wetenschap en cultuurbescherming. Geen lid van de NSB, wel pro-Duits en beg. lid van de Nederlandsche SS. Hij trachtte met matiging op te treden. Ook protegeerde hij een bepaalde groep joden. Na de oorlog veroordeeld tot zeven jaar gevan- genisstraf (Doc. I Van Dam). (3) Johannes Theunisz, geb. 7 september 1900 te Stadskanaal. Geschiedenisleraar te Zwolle. Voorzitter van de Volksche Werkgemeenschap; de eigenlijke leider was Feldmeijer, die hem op I juni 1943 verving door prof. G.A.S. Snijder (zie p. 272; H 815: 5697; H 897: 6393). Theunisz was voorts redacteur van De Volksche Wacht, het orgaan van de Volksche Werkgemeenschap, en bestuurslid van Saxo-Frisia. Hij cultiveerde een soort regionaal ‘Saksisch’ nationalisme, sterk tegen ‘Holland’ gericht. Tevens ambi- eerde hij een professoraat, zonder succes. Sinds maart 1941 lid van de Nederlandsche SS; kreeg daarin de rang van SS-Onderstormleider. In september 1944 bestuursraad van Drente. Na de oorlog veroordeeld tot internering voor de duur van het voorarrest (Doc. I Theunisz; P 10; een iets uitgebreidere levensloop met een oordeel over zijn geschriften vindt men in Schöffer, Nat. soc. gesch., p. 331-332). (4) Zie voor deze opdracht aan Theunisz H 815 en H 937. De drijvende kracht achter deze opdracht was Schneider, die het voorstel aan Theunisz deed. De hier afgedrukte brief is dan ook ontstaan op basis van een notitie van Schneider van dezelfde datum (H 815: 5686). Theunisz nam het voorstel gretig aan. Hoewel Van Dam geweldig traineerde met het geven van verlof aan Theunisz (zie spec. H 815: 5694) wist Schneider het zover te krijgen, dat Theunisz in de loop van mei 1941 kon vertrekken. Maar terwijl Theunisz al in Duitsland was, kwam er nieuwe tegenwerking in de persoon van Greifelt, de chef-staf van Himmler als RKFdV (zie voor hem nr. 32, noot 1). Hij wilde dit werk centraal vanuit Berlijn, dus onder zijn controle regelen, maar Schneider wist dit te verhinderen: Rauter, die de zaak in zijn functie van Beauftragter des RKFdV behandelde, noteerde op 28 mei kortweg: ‘die Auffassung des SS-Brigade- führer Greifelt ist durch den Auftrag des RF-SS überholt.’ (H 815: 5670). 