Handboek der pharmakognosie
Onderz. 1849, V®. deel, 2e. stuk, bl. 105 — 132) en door strecker (Be¬ obachtungen über die Galle verschiedener Thiere , in Ann. d. Ch. und Pharm. 1849, .Bd. LXX, Heft 2, p. 149—197). — Tot de meer verouderde geneesmiddelen behooren de L en ticul i bovis, waaronder de gedroogde krystallenzen uit de oogen van ossen , koeijen en kalveren verstaan worden ] 0: MÜLTUNGULA. Veelhoevigen. Familien: Lamnungia. Obesa- Nasi com ia. Proboscidca. Na- suta. Selig er a. st. obesa. Logge Veelhoevigen. 1. Hippopotamus amphibius l. Het Nij lp aard- In Afrika, voor- MULTUNGULA- 68i namelijk in bet Kafferland. — v. d. II. 1e. Uiig- 11 593- — Le¬ vert de Nijl- of Rivier paard standen. Dentes Hippopotami. De groote hoektanden ; gebogen , van onderen hol , van boven schuins afge¬ sneden, ongemeen hard , tot 6 pond zwaar. Onder dezen naarn worden ook de hoektanden der tot de orde der Robben, Pennipeda, behoorendc Walrus , Trichechus Ros ma rus l. — v. d. H. le. Uitg. 11.627 — verstaan. Zij wegen 5 tot 10 pond, zijn bijzonder digt en hard, verblin¬ dend wit en behouden deze kleur in de lucht onveranderd. Dienen ter be¬ reiding van kunsttanden. — In de tanden van het nijlpaard vond lassaigne : Dierlijke stof . 25,1 Phosphorzure kalkaarde . • 72,0 Koolzure kalkaarde .... 2,9 19. nasicornia- N e u s h o o r n i g e n • 1. Rhinoceros africanus cuv. De eenhoornige Neushoorn. In Zuid- Afrika. — d. V. H. 1e. Uitg. II. 596. — En 2. Rhinoceros indicus cuv. De tw eehoornig e Neushoorn > In Oost- Indië. — v. D. H. 1°. Uitg. 11.596. — Leveren den Eenhoorn. Unicornu. De ongemeen harde, hoornige, vuilbruine uitwassen, die op de neus uit vergroeide borstelharen zijn ontstaan, en eene met beenderen over¬ eenkomstige zamenstelling bezitten. — • Unicornu verum [s. mari- num] zijn de beide regte, witte en bijzonder harde tanden, die zich in de bovenkaak van den Narwal , Ceratodon Monoceros briss. — v. o. H. le. Uitg. II. 574 — bevinden. Zij hebben eene lengte van 10 tot 18 voet en zijn op de oppervlakte spiraalvormig gedraaid. Gezegde narwal be¬ hoort tot de Cetaceae en leeft in de Noordelijke Uszee [voornamelijk in de straat Davis], Unicornu fossile s. Ebur fossile- Opgegravene Eenhoorn of Ivoor. Hieronder verstaat men de gebogene, barstige, uitwendig grijze of zwartachtige, inwendig witte slagtanden ter lengte van 10 — 14 voet van den uitgestorvenen Mammouth , Elephas p rim i g en i u s cuv. — v. d. II. 1e. Uitg. II. 598 — welke op enkele plaatsen in Duitschland , Nederland, Siberië en Noord- Amerika onder den grond gevonden worden en hierin eene zekere ver¬ andering ondergaan hebben. Bergmann vond in MULTUNGULA. 682 De tandzelfstandigheid : Water met een weinig dierlijke stof 1,63 Koolzure kalkaarde. ..... 25,77 Phosphorzure kalkaarde .... 57,00 Fluorkalcium ....... 3,20 Phosphorzure bitteraarde . . . 2,55 Aluinaarde, ijzer en manganesium sporen Hei glazuur : Dierlijke stof met een weinig water • . 9,45 Koolzure kalkaarde . 22,57 Phosphorz. kalkaarde 63,97 Fluorkalcium . . . 4,54 Phosphorz. bitteraarde spoor c. proboscidea. S n u i t d r a g e n d e n. 1- Elephas indicus ccv. De Aziatische of Indische E lep hant of Olifant. [In het Zuidelijk gedeelte van Azië en op de groote Oost- ïndische eilanden] — v. d. H. 1°. Uitg. II. 597. — En 2. Elephas africanus ccv. De A frihaansche Elephant of Oli fant, [Van den Senegal in Midden-Afrika tot op de Kaap de Goede Hoop.! — V- D. II. le. Uitg. II. 597. — Leveren het Ivoor of Elpenbeen. Ebur 5. Spodium. groote , tot 6 voet lange , zeer harde en zware slagtanden , die rondachtig, gebogen, van onderen hol, van boven digt, uitwendig bruin¬ achtig, inwendig wit zijn en met der tijd geel worden. Die van den Aziatischen kunnen 20 tot 48 en die des Afrikaanschen , welke tegenwoordig het meest voorkomen, tot 150 pond wegen. Zij bevatten kraakbeen, phosphor- en koolzure kalkaarde en waarschijnlijk ook fluorkalcium. Ebur ustum nigrum s. Spodium nigrum is ivoor, dat tot verho¬ lens des kraakbeens toe zwartgebrand en daardoor een mengsel is van de kalk- zouten met de kool des kraakbeens. — Datgene , wat in den handel en in apotheken onder deze naam voorkomt, bestaat meestal uit zwartgebrande beenderen van vele herkaauwende dieren, die wegens hunne overeenkom¬ stige zamenstclling zeer goed daarvoor gebruikt kunnen worden. Ebur s. Spodium ustum album, ivügebrand ivoor, is ivoor, het¬ geen gekalcineerd is, totdat hel kraakbeen geheel is weggebrand. tl. SETiGERA. Borsteldragend en. 1. Sus Scrofa l. liet Zwijn of Varken. Bijna over de geheele aarde verspreid. — v. d. II. le. Uitg. Iï. 593. B. und 11. 1.80. — Levert het Varkensvet of Reuzel. Axungia Porei s, Adeps suillus. De vetmassa, die uit de cellen, welke in de nabijheid der ribben en CETACEA. 083 nieren gelegen zijn, is uitgesmolten. Wil, korrelig, zalfachtig, zwak van reuk en zacht van smaak. Soort. gew. 0.938. Smelt bij om¬ streeks -+- 30J en bestaat uit 38 procent stearine en 62 proc. elaine. [Onder de vele andere deelen , welke de oudere geneeskunde aan dit dier ontleende, verdienen inzonderheid genoemd te worden: de Den te s Apri, zijnde de hoek- of slagtanden van wilde zwijnen.] 7. CETACEA. IValvischachtig en. 1. Physeler macrocephalus l. De Potvisch of Kazelot. In de zeeën van alle klimaten , doch meer in de zuidelijkere , voornamelijk nabij de kusten van Brazilië en Nieuw-Zuid-Wallis. — v. d. H. 1 e. Uitg. 11.573. B. und R. I - 91- — Levert a. W afschot. Cetaceum s. Sperma Geti. Eene eigenaardige vaste vetmassa , die zich bij het levend dier door de dierlijke warmte in een ander vloeibaar vet, walschotolie genoemd, op¬ gelost bevindt. Deze oplossing , het zoogenaamd vloeibaar walschot , vult hiervoor bijzonder bepaalde holten en vaten op , welke boven de hersen¬ pan , onder de huid van den kop tot aan den staart , en verspreid in het vleesch en spek liggen. Wanneer het dier na den dood begint koud te worden, dan stolt het vloeibaar walschot, waarbij zich dan het eigen¬ lijke walschot daaruit afscheidt , hetgeen alsdan van de walschotolie wordt afgezonderd en gezuiverd. Hiertoe wordt het met water afgewasschen , gesmolten , gecoleerd , na de bekoeling uitgeperst , met verdunde pot- aschloog behandeld , weder afgewasschen en gesmolten , om er zoodoende de laatste overblijfselen der walschotolie uit te verwijderen. Van ééne potvisch zou men 234 centen, walschotolie en 36 centen, walschot ver¬ krijgen. — Op -gelijke wijze bevindt zich het walschot ook bij andere C c- taceae, b.v. Physeter polycyphus, Ph. Trurapo, üelphinus edentulus, enz. Witte, paarlmocrglanzende , bladerig-krystallijne , halfdoorschijnende massa , die glibberig en vetachtig op het gevoel is en een soort. gew. van 0,943 bij -f 15° C. bezit. Smelt bij + 44®, 68 C. , destilleert bij + 360° C. grootendeels onveranderd over, verbrandt met behulp eener pit met eene glinsterende en lichtende vlam , vormt met 28,6 d. kokenden alkohol van 0,821 eene oplossing , waaruit bij bekoeling het walschot in bladeren aanschiet , is gemakkelijk in aether oplosbaar ; eene in de kookhitte verzadigde oplossing stolt bij bekoeling. Riekt eenigzins vischachtig. Smaakt zachl-vettig. Wordt in de lucht ligtelijk geel. In gesmolten toestand veroorzaakt het in wollen stoffen geenc vetvlekken , maar laat er zich als CETACEA. 684 poeder weder uilwrijven. Bestaat volgens chevreui. en dumas , behalve uit een gering overblijfsel der walschotolie, uit een eigenaardig vet, het cetine , hetgeen zich daardoor onderscheidt , dat bet door loogen in margarinzuur , oliezuur en acthal ontleed wordt. Dit aethal is een eigenaardig , vetachtig li geh aam , hetgeen in het walschot dezelfde rol speelt, als hel lipyloxyde in de gewone vetten. 4 olgens smïth daarentegen is het cetine de verbinding van het aethal met slechts één enkel zuur, hetwelk ongetwijfeld zoodanig met margarin¬ zuur overeenkomt , dat het gemakkelijk hiermede kan verwisseld wor¬ den , doch er ook zóó van verschilt , dat het als een eigenaardig zuur moet beschouwd worden. Hij heeft het cetinzuur genoemd. Zuiver wal¬ schot , levert bij de verzeeping geen vloeibaar vetzuur. b. Amber. Ambra s. Ambarum. Wordt op de kusten van Afrika , Oost-Indië en Zuid-Amerika , deels op de zee drijvend , deels aan rotsen gehecht , alsmede in de ingewan¬ den der potvisch gevonden. De oorsprong is nog onbekend. Men houdt hem 1) voor eene met bevergeil en civet overeenkomstige afscheiding, die zich slechts bij oude potvisschen in eene bijzondere blaas vormt , welke met eene vloeistof van syroopconsistentie gevuld is. — Daar deze blaas door anderen voor de pisblaas gehouden wordt , zou hij een met pisstee¬ nen overeenkomstig gewrocht zijn; 2) voor een met speekselsteenen overeen¬ komstig produkt , hetgeen in eenen zak achter de keel is ontstaan ; 3) voor een mei darm- en galsteenen vergelijkbaar ingewands-concrement van zieke potvisschen , en 4) voor een met vetwas analoog produkt van verrottende inktvisschen , hetwelk soms door de potvisch wordt ingezwolgen en zich dus slechts toevallig in hare ingewanden bevindt. De amber bestaat uit onregelmatige, rondachtige of hoekige, digte , ondoorschijnende stukken van zeer ongelijke grootte. Hij is vetachtig even als was, eenigzins taai, gemakkelijk stuk te kneuzen, doch moei- jelijk pulverisecrbaar , breekt fijnkorrelig en heeft een soortelijk ge- wigt van 0,908 lot 0,92. Stukken van 1 pond zijn reeds zeldzaamhe¬ den , en massa’s van 182 pond, zoo als er b.v. eene in Amsterdam be¬ waard wordt , zijn groote rariteiten. In- en uitwendig is hij witachtig- grijs met lichtere en donkerdere vlekken en strepen (Ambra grisea), of van buiten zwart, donkerbruin, grijs of grijsbruin (Ambra nigra). Bevat somtijds stukken van schelpen en fragmenten der kaken van Sepia moschata bijgemengd. Drijft op water, is hierin niettoplos- baar , smelt, zoo hij hiermede tot kokens toe verhit wordt, tot eene op CETACEA. 685 dc oppervlakte des waters drijvende olie , terwijl het zich daaronder be¬ vindende kleurlooze water door salpeterzuur zilver troebel wordt- Is in kouden alkohol van 0,820 weinig oplosbaar, in kokenden alkohol tot op een gering zwartbruin overschot. Deze oplossing scheidt bij uitdamping den amber even als eene weekhars in klompjes uit en stolt , zoo zij verzadigd wordt , na de bekoeling en afscheiding van eenige harsachtige klompjes, langzamerhand tot eene fijne massa, welke uit witte en even als amianth glinsterende naalden (ambervel) bestaat. Hij verhoudt zich tegenover aether bijna op gelijke wijze, doch wordt hierdoor veel meer opgelost. Is gemakkelijk oplosbaar in aetherische oliën. Smelt ligtelijk met vloeibare en vaste vetten zamen. Wordt door koude en kokende potasch- loog weinig of in ’t geheel niet aangedaan. Wordt in de hand ligt week en alsdan kneedbaar. Smelt reeds onder -f- 100° C. tot eene olieaardige vloeistof en verdampt dan met eenen aanvankelijk sterkeren , onverander- den smaak , die later stekend-zuur, brandig en onaangenaam dierlijk wordt. Eene gloeijende naald smelt er gemakkelijk zóó doorheen , dat er niets van den amber aan blijft hangen. Ontvlamt ligtelijk en verbrandt met licht- en roetgevende vlam tot op een weinig grijze , smakelooze asch. Bezit bijkans geenen smaak. Riekt eigenaardig, zwak specerijig, iets of wat naar benzoë , muskus en fijnen tabak , wel is waar niet onaange¬ naam, doch geenszins liefelijk en zeer aangenaam. Bevat volgens BOUILLONLAGRANGE : JOHN : Ambervet (a m brein e) — O3 II64 O. . . . 85,0 Adipocire. . . 52,77 Zoet balsamisch extract . . . 2,5 Hars .... 30,55 Onoplosbaar bruin overschot, benzoëzuuren keukenzout. Bcnzoëzuur . .11,13 1,5 Koolachtige stof. 15,55 De oorzaak van den reuk is onbepaald, juch beweert wel 0,08 tot 0,13 van dezelfs gewigt aan aetherische olie gevonden te hebben, doch ande¬ ren vonden deze niet, zoodat het bijkans den schijn heeft, als had hij eenen valschen amber of wel die stof voor zich gehad, waarvan zich dc ouden onder den naam van ambra als reukwerk bedienden , en die voor iets anders, dan voor den ons bekenden amber, gehouden wordt. Het benzoëzuur is door bucholz in ’t geheel niet en door ure slechts in één stuk gevonden , doch in een ander weder niet. Verwisselingen en vervalschingen : Ambra nigra. Ambra alba. Mas¬ sa’s uit was, benzoë, storax, ladanum , muskus, enz. bereid. 2. Balaena Myslicelus l. De G roenlands ehe Walvisch. In alle zeeën , voornamelijk in de IJszee. — v. d. H. 1e- Uiig. II. 572. B. und R. I. 111. — Levert 080 RASORES. a . W alvischvet , Traan of Vischtraan. Axungia s. Oleum Ceti. De dikvloeibare olie , die uit het spek óf van zelve , óf door zachte uitpersing met eene geelachtige kleur (Oleum Ceti album), óf door uitkoking met eenen vuilbruinen tint (Oleum Ceti fuscum) verkregen wordt. Zij bezit meestal eenen onaangenamen , scherp-ransigen reuk en smaak. b. Walvischroede. Priapus Ceti. Bevindt zich in eenige apotheken nog als rariteit , doch is als artse¬ nijmiddel geheel in vergetelheid geraakt. [c. Walvischoor of Zcekoesleen. Auris Ceti 5. Lapis Tiburionis s. Lapis Manati. Het slakkenhuis uit het rotsbeen der walvisch ; behoorde mede tot de geneesmiddelen van vroegeren tijd.] 2. AVES. V 0 GE IS. Orden: Oscines. Certhiae. Scansores. Halcyones. Chelidones. Raptator es. Cursores . Gr allator e s. Rasores. Natator e s. 1. RASORES S. GALLINACEAE. Hoe n der achtige n- Familiën : Columbae. Cracidae. Phasianidae. Tetraonidae. a. phasianidae. Hoenders. 1. Gallus domesticus temm. P hasianus Gallus l. D egewoneHaan. De ontelbare tamme variëteiten zijn afkomstig uit Oost-Indië van Gal- lusBankiva temm. en Gallus giganteus TE»p. — • v. d. H. 1°. Uitg. II. 442. B. und R. 142. — De kippen leveren a. Eiwit. Albumen Ovi. De dikvloeibare, glibberige vloeistof, welke in de cijeren den dojer omgeeft , in cclachtige en uit hoogst dunne vliesjes gevormde ruimten be¬ vat is en reuk, noch smaak bezit. Het is eene oplossing van alluminc (d. i. NATATORES. «87 eenc verbinding van 10 atomen proteïne met 2 at. zwavel en 1 at. phos- phorus) in water, die ongeveer 12 tot 13,8 proc. albuminc bevat. Men vindt er ook een weinig soda , keukenzout en sporen cener extractaardige zelfstandigheid in. b. Eigeel of Eidojer'. Vitellum Ovi. De dikvloeibare , citroengele vloeistof, welke binnen in het ei in eene bijzondere langwerpig-ronde blaas bevat is. Bestaat volgens gobley uit: Vitelline . 15,760 Cholesterine .... 0,438 Glycerinphosphorzuur . 1,200 Salmiak . 0,034 Vleeschextract . . . 0.400 Water . 51,486 Margarine en oleïne ..... 21,304 Margann- en oleïnzuur .... 7,226 Keukenzout , chlorpotassium , zwa- velz. potasch . 0,277 Phosphorz. kalk- en bitteraarde. . 1,022 Ammonia, melkzuur 0,853 Kleurstof, dierlijke zelfstd Het vitelline is een aan eidojer eigen , albumineachtig ligchaam. Het glycerinphosphorzuur is nieuw en zeer merkwaardig. c. Eijerschalen of E ij er doppen. Testae övorum. De witte , dunne, harde beklecdselen der eijeren, welke van vele fijne poriën zijn voorzien. Zij bestaan volgens vauqueun uit : Koolzure kalkaarde . 89,6 Phosphorzure kalkaarde met een weinig bitteraarde . . . 5,7 Zwavelhoudende , organisch-dierlijke verbindingsstof . . . 4,7 Werden vroeger door gloeijing van de organische verbindingsstof bevrijd en onder den naam van Testae Ovor urn calcinatae [5. Carbo Tes¬ tarum Ovorum] gebruikt. [Van de talrijke andere deelen , aan deze vogels eertijds voor artsenij- gebruik ontleend , noemen wij alleen het eivliesje , Pellicula Ovi, zijnde dat vliesje , hetwelk zich onder de schaal bevindt.] 2. NATATORES. Zwemvogels. Familien : Hydrochelidones. Porcellaricae. Pclicanides. A n- serides. Colymbidae. Aleae. lm pen nes. a. anserides. G a n s a c h t i g e n. 1. Anser einer cus meyer. Anas Anser l. De Gans. 1e. Uitg. 11. 405. — Levert het v. u. II. SAURII. 688 Ganzenvet. Axungia Anseris s. anserina. Is kleurloos, korrelig, van eene hoterachtige consistentie, aangenamen en eigenaardigen reuk en smaak. Smelt hij omstreeks -f-28°C. Vormt bij de verzeeping magarinzuur, oliezuur en glycerine. Bevat volgens bra- connot : Vast vet (margarine; stearine?) . 32,0 Vloeibaar vet , hetgeen den eigenaardigen reuk en smaak bezit 68,0 2. Anas Boschas l. De Eend. — v. d. II. le. Uitg . II. 405. — Le¬ vert het E endenvet. Axungia Anatis. Is zeer overeenkomstig met ganzenvet, doch smelt reeds bij -j-25°, en bevat volgens braconnot : Vast vet . 28,0 Vloeibaar vet, hetgeen den eigenaardigen reuk en smaak van het eendenvet bezit. . . 72,0 3. REPTILIA S. AMPHIBIA. KRUIPENDEN OF TWEESLACHTIGEN. Orden: Saurii. Ophidii. Chclonii. Batrachii. 1. SAURII. H ag e disachtig en. Familien: Grocodili. Lacertae. ïguani. Geckones. Chamae- leones. Scinci. ». scinci. Schinkach tig en. 1. Scincus officinalis schneid. Lacerta Scincus blumenb. Sc. ma- rinus l. De Schink. In de zandwoestijnen van Aegypte, Lybië en Arabië. — v. d. H. le. Uitg. II. 33t. B. und R. I. 166. — Levert den Zeeschink. Scincus s. Stincus marinus. Het geheele dier, van ingewanden bevrijd en gedroogd. Doordien men het gewoonlijk in lavendelbloemen, majoraan , orego , alsem, enz. be¬ waart, wordt het zeer ras door motten en andere insekten aangetast. Be¬ vat volgens Meissner : OPHIDK. — BATRACHIL 689 Vette, in aether oplosbare olie. Vette, in aether onoplosbare olie Walschot (?). Phosphorzure kalkaarde.. Koolzure kalkaarde. . . 4,6 Dierlijke lijm . 38,9 . . 12,9 Dierlijk slijm . 3,6 . . 0,8 Eiwitstof • • . 20,5 Osmazome. . 2,1 . . 9,6 Water. . 6,7 Wordt nog somtijds door landlieden als een aphrodisiacum , en wel bij menschen gebruikt. 2. O P H I D I I. Slang achtig en. Familien: Ven en o si. Maligni. Helissontes. Imbricatae. a, venenosi. Gift adders. 1. Vipera Berus goldfuss. Coluber Berus l- De gewone Adder. Door geheel Europa, in Oost-Azië en Noord-Afrika. — v. d. H. 1®. Uitg. II. 317. B. und R. I. 171. — Levert a. Gedroogde Adders. Viperae exsiccatae [5. praeparatae. | De adders , van den kop , den staart , de huid en de ingewanden ont¬ daan en gedroogd. Worden thans niet meer gebruikt. b. Addervet. Axungia Viperarum. Is olieaehtig-zalfaardig , geel, smakeloos, en heeft eenen flaauwen , op dien van traan gelijkenden reuk- Wordt ook niet meer gebruikt. De addervellen (Exuviae Viperarum), de adderbeenderen en rugge- graat (Ossa s. Spinae Viperarum) zijn thans geheel vergeten. [Onder der naam van Bezoardicum animale verstond men het hart en de lever van dit dier. — De addergal, Fel Viperarum, behoort nog in Hongarije tot de volksmiddelen tegen epilepsie.] 3. BATRACHII. K ihvor schachtigen. Familien: Ranae. Salamandrae. Si rena e- a. ranae. Kikvorschen. 1. Bufo cinereus schn. Ra na Bufo l. De ge me ene Pad. Op voch¬ tige , donkere plaatsen , in de galen van muren , in kreupelbosschen , enz. — v. D. H. le- Uitg. II. 311. B. und R. I. 193 en II. 348. — Levert de AOANTHO PTERYG 1 1. 690 Gedroogde Padden , Bufones exsiccatae. De geheele dieren , welke in gedroogden en verkoolden toestand ook (hans nog somwijlen door landlieden worden aangewend. 2. Rana temperaria l. De bruine Landkikvorsch. — v. d. H. lfc. Uiig. II . 310. — Levert het Kikvorschenzaad. Sperma Ranarum. De kleine , ronde , doorschijnende , in het middelpunt van eene zwarte stip voorziene eijeren , omgeven door eene geleiachlige , slijmerige massa , waardoor gewoonlijk eene groote hoeveelheid tot eenen op water drij- venden klomp van afwisselenden omvang vereenigd is. Werd vroeger ter bereiding van Emplastrum de sperma te Ranarum gebruikt. 4. PISCES. VISSCHEN. Ajdeelingen : Pisces cartilaginei s. chondropterygii en Pis- ces ossei s. spinosi. Pisces osset 8. spinosi. JBeenige risse hen» Orden: A canthoptery gii. M alacoptery gii abdominales. Ma- lacopterygii subbranchii. Malacopterygii apodes . Lopho- br anchii' Plectognanthi. 1. ACANTHOPTERYGII. Stekelv innigen. 1. Äccrina vulgaris cuv. Perca cernua l. Het Postje. In zoet wa ter. Behoort tot de familie der Percoidei- — v. d. H- le. Uitg. II. 265. — Levert de P o stj 'esbeenderen. Lapides Fercamm. De beide kleine, witte, doorschijnende, ovale beenderen, welke zich aan het achterste gedeelte van den kop nabij den aanvang der ruggegraat bevinden , eenen gekartelden rand bezitten en op de eene zijde van eene overlangsche sleuf zijn voorzien. — Worden ook wel van de gewone baars , Perca fluviatilis l. — v. d. H. le. Uitg . II. 269 — verzameld. Deze zijn grooter, langwerpig , eenigzins gebogen, concaaf-convex , op den rug van 1 of 2 overlangsche verhevenheden voorzien , aan den rand gekarteld, hard en glinsterend wit- MALACOPT. ABDOMINALES. — MALACOPT. SUBBBANCHII. 691 2. MALACOP1 ERYGII ABDOMINALES. Buik vinnig en. Familien: Siluroidei. Salmonides- Esocini. Cyprinoidei. Clu- peacei. a. salmonides. Zalmen- 1. Salmo Thymallus l. Coregonus Thymallus oren. De Thijm- zalm. In de Noord- en Oostzee, in de meeste rivieren, in vele woud¬ heken van Noord- en Middel-Europa. — B. und R. II. 35. — Levert bet Thijmzahnvet. Axungia Aschiae s. Asciae. Het vet , dat zich op de ingewanden bevindt , en door uitsmclting in de zon verkregen wordt. Het is olieachtig-dikvloeibaar , doorschijnend, geel- of roodachtig, in reuk en smaak overeenkomstig met levertraan. b. esocini- Snoeken. 1. Esox Lucius L. De gewone Snoek- j In zoet water. — v. d. H. Ie. Uitg. II. 210. — Levert de Snoekshaken. Mandibulae Lucii piscis. De kaken met de tanden. Worden thans, even als het dikvloeibaar , geelroodachtig, reuk- en smakeloos snoekenvet (Axungia Lucii piscis) en de hoogst bittere snoekengal (Fel Lucii piscis), niet meer gebruikt- e. CYPiiiNOiDEi. Karpers. 1. Cyprinus Carpio l. De gewone Karper. In rivieren en zeeën. — y. D. H. le. Uitg. II. 213. — Levert de Karper steenen, Lapides Carpionum. De kraakbeenderen , welke zich tusschen het verhemelte en den eersten ruggegraatswervel bevinden; hard, driehoekig , geelachtig-grijs , hoornach¬ tig , doorschijnend. Zijn nog niet scheikundig onderzocht. 3. MALACOPTERYGII SUBBRANCHII- Borst- en K eelvinnig en. Familien: Echeneidae. Discoboli. PI euroneet es. Gadoidei. 692 MALACOPTERYGII SUBBRANCHII. », GADOiDEi. Sch e 1 vi ss c h en. i. Gadus CaUarias l. De Dorsch. 2. Gadus Carbonarius bl. De K o le. 3. Gadus PollachiusL. De P o Hack. 4- Gadus Morrhua l. D e Kabel jaauw. 5. Gadus Molva l. De Leng. 6. Gadus Merlangus l. De Wijting. 7. Gadus virens asc- De Sey of groene Schelvisch. [Volgens faber het jongediervan G- C arbona ri us.l 8. Gadus minutus l. De Molenaar. Verg. v. D. H. 1e. Uitg. II. 196 en B. und R. II- 46 , 49 en 51. Deze in de zeeën van het Noordelijk halfrond levende visschen leve¬ ren den Levertraan. Oleum Jecoris s. Jecinoris Aselli. Het vet uit hunne groote , drielobbige , lichtgele levers. Wordt ook Gadus - of Stolivisch-levertraan en gewoonlijk Berg sehe levertraan ge¬ noemd , dewijl zij te Bergen in Noorwegen bereid wordt. Hoofdzakelijk bezigt men daartoe de lever van den G. Callarias , hoewel ook de levers der overige genoemde G adu s-soorlen , voornamelijk die van G. Carbo¬ narius, Pollachius en Morrhua tot hetzelfde einde dienen , gelijk zulks uit de narigten bleek, welke de jongh voor eenige jaren van konow te Bergen en van gebroeders mack te Tromsoë heeft ingewonnen (*). Men onderscheidt: «. Witte of lichtblanke levertraan. Oleum jecoris Aselli album. Is helder , dikvloeibaar , goudgeel , riekt niet onaangenaam , eenigzins vischachtig, smaakt zoetachtig, vettig, vischachtig , in de keel eenigzins prikkelend, reageert zwak zuur, heeft 0,923 soort. gew. bij -{- 17°, 5, scheidt bij — 17° een vast vet af, droogt in de lucht zeer langzaam en is in aether in alle evenredigheden oplosbaar , terwijl alkohol er in de koude slechts 2,5 tot 2,7 en in de warmte 3,5 tot 4,5 procent van op¬ neemt. ß. Bruinblanke levertraan. Oleum jecoris Aselli fuscum. Is kas- (*) Zie ook: Verslag eener wetenschappelijke reize naar Bergen in Noorwegen , in¬ gesteld met het doel , om zich te verzekeren van de mogelijkkeid der verkrijging van zuiver- onvermengde , opzettelijk tot geneeskundig gebruik bereide levertraan , en volbragt in de maanden Julij en Augustus 1846 , door Dr. L. J. de jongh , prac- tiserend Geneesheer te ’s Gravenhage , voorkomende in Tijdschrift voor de wis- en na¬ tuurkundige wetenschappen , uitgegeven door de le. hl. van het Kon. l\ed. Instituut. Deel II Afl, 3. Amsterdam 1849, bl. 218—230. C. M AL ACOPTER Y G 1 1 SUBBBANCHII. (m tanjebruin , dikvloeibaarder, riekt sterker doch niet onaangenaam , smaakt eenigzins bitter, prikkelend, vischachtig , reageert iets sterker zuur, heeft 0,924 soort. gew. bij -f- 170,5 , is in alle verhoudingen in aether oplosbaar, terwijl alkohol er in de koude slechts 2,8 tot 3,2 en in de warmte 6,5 tot 6,8 procent van opneemt. y. Bruine levertraan. Oleum jecoris Aselli fuscum s. crudurn s. empyreumaticum. Iszeerdik- en syroopachtig-vloeibaar , donker¬ bruin, bij doorvallend licht groenachtig, slechts in dunne lagen doorschij¬ nend , riekt onaangenaam en branderig , smaakt bitter , branderig , zeer prikkelend, reageert zeer zuur, heeft 0,929 soort. gew. bij -f- 17°, 5 , is in alle evenredigheden in aether oplosbaar , terwijl alkohol er in de koude slechts 5,9 tot 6,5 en in de warmte 6,5 tot 6,9 proc- van opneemt. Scheidt bij — 12° nog geen vast vet af. De levertraan wordt door geconcentreerd zwavelzuur spoedig zwart , door salpeterzuur oranjebruin en door chloorgas snel donkerbruin gekleurd. Men verkeerde langen tijd in ’t onzekere, of deze 3 traansoorten door uitsmelting , gelijk balzer opgeeft, dan wel doordien zij van zelve uit de levers uitvloeijen , verkregen werden. In beide gevallen ware hare ver¬ schillende hoedanigheid verklaarbaar , door de bijmenging namelijk van andere bestanddeelen der levers en van ontledingsprodukten , welke door hitte of door verrotting ontstonden. Volgens de berigten , welke de jongh uit Bergen ontving , zijn beide meeningen tot op zekeren graad juist. De levers der G. Callarias en G. Carbonarius worden in hooge vaten bijeengelegd, waardoor zij ten gevolge harer eigene zwaarte het bevatte vet uitpersen , hetgeen er zich dan boven op verzamelt. Het vet, dat zich in de eerste dagen afzondert , heeft eene goudgele kleur en vormt den witten levertraan , en datgene , wat zich later verzamelt, den bruinblanlien. Het vet uit de lever van den G. Pollachius is lichter gekleurd , doch dikvloeibaarder, zoodat het slechts door zacht smelten daaruit en wel terstond slechts als bruinblanke traan kan verkregen wor¬ den. Alle levers worden alsdan , wanneer zij op deze wijze geenen traan meer leveren , ongeveer 16 — 20 uren lang met water gekookt, waardoor er zich het overschot van het vet uit afzondert , op de oppervlakte op¬ hoopt en den bruinen levertraan vormt. De gewigtigste resultaten der talrijke tot nu toe in ’t werk gestelde chemische onderzoekingen der in den jongsten tijd zoo belangrijk ge¬ wordene levertraansoorten zijn de volgende : MARDER vond in 100 deelen van eenen MALACOPTERYGII SUBBRANCHII. 694 lichten levertraan : Groene , weeke hars. 0,052 Bruine, harde hars. 0,013 Dierlijke lijm- . . 0,156 Oliezuur . 55,967 Margarinzuur . . . 10,313 Glycerine . 8,416 Kleurstof .... 5,759 Het zeer aanzienlijk verlies is vond hij bovendien bruinen levertraan : Bruine , weeke hars. 0,065 Zwarte , weeke hars. 0,078 Dierlijke lijm . . . 0,468 Oliezuur . 47,500 Margarinzuur . . . 4,000 Glycerine - , . . 9,000 Kleurstof . . . • 12,500 ;t verklaard. In 16 oneen daarvan Chlorkalcium . . 4,018 grein. Chlorsodium- . . 1,389 » Zwavelzure potasch 4,530 » Chlorkalcium . . 8,036 grein. Chlorsodium . . 2,361 » Zwavelzure potasch 3,390 » spaarmann vond in eenen bruinrooden levertraan : Vast vet . . . 19,0 Vloeibaar vet . 76,5 Extractaardige , vischachtig riekende en zuur reagerende stof. 4,5 Volgens hem leveren 100 pond traan bij de verzeeping 17,0 margarin¬ zuur, 74,5 oliezuur , 5,5 dclphinzuur (traanzuur-phocenzuur) en glyce¬ rine. hopfer de l’orme ontdekte het eerst jodium in den levertraan. Het werd ook door hausmann , brandes en bley, doch niet door sarphati , hübschmann , marder , SPAARMANN en gmelin gevonden. Later echter heeft GMELiN er de tegenwoordigheid van jodium bepaaldelijk in aange¬ wezen. Uit herberger’s onderzoekingen volgt, dat er in den handel soor¬ ten van levertraan bestaan , die óf jodium en bromium , óf alleen jo¬ dium óf geen van beiden bevatten. In eene 01. jec. As. album van Bremen vond hij 0,0903 procent jodium en 0,017 proc. bromium, in eene van Manheim slechts 0,0293 proc. jodium, en in eene van Mainz en eene andere van Frankfort van beiden niets. — In eene 01. jec. As. fuscum van Manheim 0,1564 proc. jodium en 0,0294 proc- bro¬ mium, in eene van Bremen 0,1723 proc. jodium en 0,0294 proc. bro¬ mium , in eene van Stuttgart slechts 0,0375 proc- jodium en in eene van Hamburg van beiden niets. — In eene 01. jec. As. crudum van Keu¬ len 0,0412 proc- jodium en 0,0101 proc- bromium , in eene van Bre¬ men 0,0318 proc- jodium , en in eene andere van Bremen van beiden niets. — Hij heeft wijders in 2 soorten uit de lever van den Gadus Lota (Liquor Mustelae fluviatilis hepaticus genöemd) noch jodium , noch bromium gevonden en daarenboven aangetoond , dat ook MA LACO PIER V G 1 1 S U BBRANC H 1 1. 695 de gewone traan van Balaena Mysticetus jodium en sporen van bromium, of alleen jodium, doch ook geen van beiden bevatten kan. Uit de aanwezigheid van jodium en bromium , wier voorkomen in den levertraan nu als zeker kan beschouwd worden , vloeit derhalve geene absolute echtheid voort. — stein heeft het waarschijnlijk gemaakt , dat het jodium zich niet eenvoudig in het vet opgelost bevindt, maar dat het een elementair bestanddeel van een gedeelte van het vet vormt , daar men het er niet eerder in kan aantoonen , dan na de volkomene ontleding van het vet , waardoor het mogelijk wordt , om te onderzoeken of aan den traan door een bijvoegsel van jodium een valsche schijn van echt¬ heid gegeven is- de jongh heeft deze opgave ten volle bevestigd en daar¬ enboven door uitvoerige analyses den aard der bestanddeelen in de ga- dus-traansoorten op eene uitstekende wijze toegelicht. Hij verkreeg uit 100 deelen van den witten: bruin-hlanken : bruinen: Oliezuur benevens gaduine en 2 andere sloffen. 74,03300 71,75700 69,78500 Margarinzuur . 11,75700 15,42100 16,44500 Glycerine .. Boterzuur- ......... Azijnzuur . . • Fellin- en cholinzuur. ..... Bilifellinzuur, biliverdine, bilifulvine. oplosbare zelfstandigheid.. Jodium .. Chlorium en sporen van bromium. Phosphorzuur. .. Zwavelzuur ........ Phosphorus .. Kalk .. Magnesia ......... wSoda. . 10,17700 9,07300 9,71100 • • • 0,15875. 0,12506 - 0,04300 0,06200 0,29900 . 0,26800 0,44500 0,87600 d- 0,00600 0,01300 0,03800 . 0,00100 0,00200 0,00500 . 0,03740 0,04060 0,02950 . 0,14880 0,15880 0,08400 . 0,09135 0,07890 0,05365 . 0,07100 0,08595 0,01010 . 0,02125 0,01136 0,00754 . 0,15150 0,16780 0,08170 . 0,00886 0,01230 0,00380 . 0,05540 0,06810 0,01790 Het is duidelijk, dat niet alle hier afzonderlijk opgenoemde stoffen zoodanig in den traan voorkomen ; de vette zuren toch zijn daarin met lipyloxyde (waaruit hier het glycerine ontstond) tot elaine en margarine ver¬ bonden , welke de hoofdmassa van den levertraan uitmaken ; zwavelzuur , phosphorzuur en chlorium vormen met kalkaarde , bitteraarde en soda verschillende zouten ; jodium en bromium schijnen , zoo als reeds gezegd P LAG IA STOM I. 696 is , elementen van een gedeelte van het vet te zijn ; de phosphorus zou zich vrij in de olie opgelost bevinden. Het delphinzuur (volgens dumas — _ valeriaanzuur) is door de jongh niet gevonden. Uit deze resultaten laat zich eene voldoendere gevolgtrekking ten opzigte der zoo eigenaardige werkingen van den traan afleiden , dan vroeger, daar deze niet uit de eenvoudige vetmassa verklaarbaar schijnen te zijn , zelfs niet , toen men er later het gevonden jodium- en bromium-gehalte bij in rekening bragt. De vetmassa is hier het voermiddel van vele thera¬ peutisch werkzame stoffen, op wier zamenwerking ongetwijfeld de thera¬ peutische beteekenis van den levertraan berust. Een wezenlijk aandeel daarin schijnen de hier gevondene produkten der gemetamorphoseerde gal (bl. 678) te bezitten , daar zij in de meer gekleurde soorten in grootere hoe¬ veelheid voorkomen en deze zich werkzamer dan de lichtere hebben be¬ loond. Door water laten zich deze gal-bestanddeelen uit den levertraan grootendeels uittrekken. Het gaduine , hetgeen te gelijk met het oliezuur is vermeld , is in ze¬ kere mate eene in al deze traansoorten voorkomende kleurstof , die oor¬ spronkelijk geel is , doch door invloed der lucht ligtelijk verandert en bruin wordt, waardoor het de kleur der traansoorten bedingt. Het hangt zeer naauw met het oliezuur te zamen , terwijl deszelfs aard , wegens zijne veranderlijkheid bij de afscheiding daarvan nog niet met zekerheid kon aangetoond worden, berzelius vermoedde, dal het het op bl. 679 vermelde bilifulvinzuur kon zijn. Pisces ©artfilaginei. KraaHbecnige t 'issvhen. Orden: Flagiastomi. Sturiones. Cyclostomi. 1. PDA G 1 AST O MI. Kraakbeenige visschen met vastzitten de kieuwen. 1. liaja Batis l. De B o omrag • In Europesehe zeeën. — 2. Raja Paslinaca i. De Stekelrog. In vele groote zeeën. — v. d. H. ie. Uitg . II. 178. — 3. Raja clavata L. D c K nodsrog. — v. d. H. Ie. Uitg. II. 179. — Uil de levers dezer 3 rogsoorten wordt de Rog- Levert?' aan , Oleum Raj ae , verkregen , welke in de laatste jaren in Noord-Frankrijk , België en Holland dikwerf gebruikt werd en als werkzamer dan de gadus-leYerlraan STUUIONES. 697 werd opgcgevcn. Tegen zijne aanwending beslaan er inlusschen hinderpa¬ len , namelijk dat de levers der roggen klein zijn , weinig vet bevatten en de roggen zelven niet zoo veelvuldig voorkomen, dat zij in het aan¬ zienlijk verbruik des levertraans overal naar eisch en even goedkoop kunnen voorzien. Inlusschen heeft zich de apotheker clouet te Rouaan voor eenige jaren ter aflevering van niet te groote hoeveelheden aangeboden. Volgens MoucuoN worden de levers, na van celweefsel, enz. ontdaan te zijn , onder omroering verhit, tot dat zich het vet van de massa afzon¬ dert. Dit wordt dan uitgeperst en na het klaren door papier gefil¬ treerd. Door de uitgepersle massa verder te braden kan er ook nog een donkerdere traan uit verkregen worden. De rog-levertraan is lichtgeel , riekt even als vischtraan of versehe sardijnen, smaakt minder onaangenaam dan gadus-levertraan , heeft 0,928 soort. gcw. , reageert niet zuur, is in alkohol en gemakkelijk in aether op¬ losbaar, kleurt zich door geconcentreerd zwavelzuur lichtrood en vervolgens paarschrood , wordt door salpeterzuur en chloorgas niet merkbaar veran¬ derd , waardoor hij zeer gemakkelijk van den traan van andere visschen te onderscheiden is. Water lost er niets uit op. Zet in aanraking met lucht eene witte stof af en wordt daardoor lichter. Levert bij de verzee- ping elainzuur , margarinzuur, delphinzuur en glycerine. Bevat volgens PHEissER en GOBLEY jodium en phosphorus in grootere hoeveelheid , dan de gadus-levertraan , waarin gobley echter geene phosphorus vond. Of deze traan ook, even als de vorige gadus-lraan, produkten van gemelamorphoseerde gal bevat , is niet onderzocht. 2. STURIONES. K r aakb eenig e visschen met vrije kieuwen. 1. Acipenser Huso l. De Bjeluga. In alle Europesche zeeën, in de Wolga, den Ural, den Nijl. — v. d. H. le. Uitg ■ II. 183. B. und R. II. 3, 349, 352 en 354. 2- Acipenser Güldenstättii br. et ratz. D e Osseter. In de Zwarte en Kaspische Zee, zelfs in de Donau. — B. und R. II. 3, 10, 13, 351, 352 en 354. — 3. Acipenser Ruthenus l. De Sterlet. In de Zwarte en Kaspische Zee , alsook in het Baikalmeer , de Oostzee , enz. — B. und R. II. 3 , 10, 21 , 353 en 355. — 4. Acipenser stellatus palias. De Sewrjuga. In dezelfde zeeën ende zich hierin uitstortende stroomen. — B. und R- 1L 3, 10, 25, 351, 352 en 354. — 69 8 STURIONES. Deze steursoorten leveren de zoogenaamde I Vischlijm. Ichthyocolla s. Colla Piscium. De zwemblazen , die op de volgende wijze behandeld worden: Nadat zij uit de visschen uitgenomen zijn , worden zij zorgvuldig met warm water afgewasschen , overlangs opengesneden , op de binnenvlakte even¬ eens afgewasschen , in de lucht gedroogd, door klopping en wrijving van het binnenste , zilverglanzende, hoogst fijne vliesje ontdaan, in water weder opgeweekt, in verschilende vormen gebragt en gedroogd. Op gelijke wijze wordt ook de zwemblaas van den kabeljaauw , Gadus Morrhua, — v. D. H- le. Uitg • II. 196. B. und R. 11.46 — van den wentelaar , Silu- rus Glani s , — v. d. H. le. Uitg. II. 207. B. und R. II. 31 — van den brasem , Cyprinus Brama , — v. d. H. le. Uitg. II. 213 — en waar¬ schijnlijk ook nog van andere visschen toebereid en als vischlijm gebruikt en in den handel gebragt. De vischlijm vormt dunne, witte of zwak geelachtige, doorschijnende, hoornachtige, taaije , reuk- en smakelooze , celachtige vliezen, wier in water onoplosbaar hoofdbestanddeel door koking met water zeer ligtelijk eene, scheikundig nog niet goed opgehelderde, verandering ondergaat, waardoor het in water oplosbaar wordt en hiermede eene kleurlooze oplossing vormt^ welke bij bekoeling tot eene gelei stolt. Dit oplosbaar metamorphosen- produkt is de lang bekende dierlijke lijm. De vischlijm bevat vol¬ gens JOHN : Dierlijke lijm (welke er dus niet reeds geheel gevormd in voorhanden is). 70,0 Osmazome of vleeschextract . . . . 16,0 Melkzuur , zouten van potasch en soda , phosphorzure kalkaarde . . 4,0 Onoplosbaar vlies = 2,5 en water =7,5 . 10,0 Het gebruik der vischlijm steunt doorgaans op hare verandering in dier¬ lijke lijm. Naar gelang der vormen, waarin zij voorkomt, draagt zij verschillende namen : a. Ringvischlijm. Bestaat uit stukken vlies van 4 tot 6 duim lengte, tot rondachtige pijpen van 3 — 6 duim lengte opgerold, die dan lier- of hoefvormig gebogen en gedroogd worden- De beide uiteinden zijn dun¬ ner , aan den top plat, kort omgebogen en van eene opening voorzien. ß. Boekvischlijm. Platte, vierhoekige stukken van 5 tot 9 duim lengte, die in het midden eene opening bezitten en ontstaan zijn doordien groo- tere stukken vlies, even als een servet, over- en in elkander zijn ge¬ vouwen. ST URION ES. 699 y. Bladvischlijm. Onregelmatige , bladvormige stukken vlies , die aan den rand gescheurd en opengereten zijn. d. Tongvischlijm. Onregelmatige stukken vlies , die 5 — 9 duim lang , in het midden lVa tot 3 duim breed, aan beide uiteinden versmald, dus in ’t algemeen ovaal-langwerpig zijn. £. Lint- of Bandvischlijm. Zeer lange, onregelmatige stukken vlies, die dikwerf eene lengte van 6 — 8 voet hebben , aan den rand opengereten en niet overal even breed zijn. C. Draadvischlijm. Dunne, draadvormige, verschillend gebogene stuk¬ ken van eenige duimen lengte , welke uit grootere stukken vlies gesne¬ den zijn- ln al deze vormen komt de vischlijm van ongelijke deugdelijkheid voor , die zoowel van den visch, welke haar levert, als van de zorgvuldigheid bij de bereiding afhangt. Zij is des te beter , hoe dunner en witter zij is. Deze onderscheidene deugd drukt men in den handel bij iederen vorm door prima, secunda, tertia, enz. uit. Uit de zwemblaas van den A. Huso wordt slechts bladvischlijm vervaardigd. De vischlijm uit de zwemblaas van den A. Güldenstä ttii is de witste en beste, en komt onder den naam van Astrakansche vischlijm in ringetjes (krammen), boeken en bladen voor. De vischlijm van den A. Ruthenus komt in bladen en boeken voor. Uit de zwemblaas van den A. stellatus wordt alleen eene uitste¬ kende bladvischlijm vervaardigd. Uit de zwemblaas van den G. Morrhua wordt in Noord-Amerika eene in lange, lintvormig opgerolde repen ge- praepareerde vischlijm verkregen. De vischlijm van den Cyprinus Drama vormt bladen en die van den Silurus Glanis, welke onder den naam van Samovy -vischlijm uit den Russischen handel komt, ringetjes, bladen en boeken. De Sterlet en de sewrjuga leveren de meeste vischlijm. Die van den bjeluga is slechter, dan die van alle andere steursoorten , doch beter dan die van den wentelaar, kabeljaauw, enz. II. AÏVIMALIA MOLLUSCA. WEEKDIEREN. Klassen : bkachiopoda. cirrhopoda. pteropoda. cephalopooa. GASTEROPOBA. ACEPHALA. \. CEPHALOPODA. KOPPOOTIGEN. Orden: Decapo da. Octopoda. 1. DECAPODA. Tienpootig en. Familien : Orthostraca. Spirostraca. a. orthostraca. R e g t s ch e 1 p i g e n. 1. Sepia offïcinalis l. De g ewone Z ee kat , Inkt- of Blakvisch. Bijna in alle Europesehe zeeën, in den Atlantischen Oceaan, de Noord¬ zee, enz. — v. D. H. 1«. Uitg. II- 112. B. und R II. 314. — Levert het Zeeschuim of Wit Balein. Os Sepiae. De rugplaat. Het wordt dikwijls in de Middellandsche Zee drijvende gevonden. — Het is plat, op beide zijden vlak gewelfd, langwerpig- eivormig, 5 tot 10 duim lang, in het midden IV2 tot 3 duim breed en hoogstens 1 duim dik, wit, broos. Drijft op water. Het bovenst gedeelte, dat uit 2 tot 3 platen bestaat, welke zoo dik als papier en hoornachtig doorschijnend zijn, en hetgeen rondom over het onderst ge¬ deelte ccnigzins uitsteekt, is digter , op de oppervlakte ruw, groevig , PULMONACES. 701 vlakbultig en van talrijke , ovale ringen voorzien. Het onderst gedeelte zeer los, ligt, aardachtig, uit poreuze platen zamengesteld , welke door fijne, ineengedrongene cellen van elkander gescheiden zijn. Bijna reukloos. Smaak aardachtig , zoutig. Beide deelen zijn onder opbruising en afschei¬ ding van dierlijke vliezen in salpeterzuur oplosbaar. De oplossing wordt door salpeterzuur zilver kaasachtig wit gepraecipiteerd en door ammonia niet troebel gemaakt, joiin vond in het vaster gedeelte : weeker gedeelte : Koolzure kalkaarde met sporen van phos- phorzure kalkaarde . 80,0 85,0 Dierlijke, in wateroplosbare, doch hiermede niet stolbare zelfstandigh. met keukenzout. 7,0 7,0 Geelachtig, in water en laauwe potasch- loog onoplosbaar vlies. .*.... 9,0 4,0 Water en sporen van bitteraarde . . . 4,0 4,0 De kleine stukken , welke somtijds in den handel voorkomen , schij¬ nen van Sepia elegans afkomstig te zijn. 2. GASTEROPODA. BUIKPOOTIGEN. Orden: Cyclobranchia. Scutibranchia. Pectinibranch ia. He- teropoda. T ectibranchia. Inf er obranchia. Nudibr anchia. Pulmonace s. 1. PULMONACES. Long -Buikpootig en. Familien : Cochleata. Limacina. ït. cochleata. Huisjesslakken. 1. Helix pomatia l. De Wijngaar dslak of Grijze Huisslak. Op schaduwrijke , vochtige plaatsen , voornamelijk in tuinen en digte bos- schen. — v. d. H. le. Uitg. II. 100. B. und R. II. 323. — Het huisje hoogstens 1V2 duim hoog en breed, rondachlig , digi en even¬ wijdig gestreept , uitwendig grijsachtig-geelbruin , inwendig wit en , voor¬ namelijk aan de halfmaansgewijzc opening , blaauwachtig en rozenrood , in den herfst met een wit kalkaardig deksel gesloten , hetgeen er in het voorjaar weder afvalt. De slak zelve slijmerig. Haar benedenst ge¬ deelte verlengd , regt , met een afgerond voorst en een driehoekig , ge¬ spitst , achterst uiteinde. De buikvlakte plat en aan den rand dwars ge- 702 PULMONACES. sleufd. De kop niet van den rug, doch van onderen door eene dwarse spleet van het overige ligchaam gescheiden. De mondopening halfmaan- vormig , omgeven door eene dunne bovenlip en eene wrongvormige onderlip. Nabij den mond 2 cylindervormige en iets verder naar achteren 2 kegelvormig-cylindriscbe voelertjes met knopvormige uiteinden en 1 zwarte stip (oog) onder en naast den top. Ter regterzijde ligt regts ach¬ ter het kortere voelertje eene opening voor de geslachtsdeelen. De boven¬ vlakte geelachtig-grijs , de buikzijde bleeker. In het midden van den rug verheft zich het ligchaam spiraalvormig. Boven den aanvang van het spiraalgedeelte bevindt zich een vliezige ring , die het omgeeft. In eene driehoekige verwijding hiervan ligt ter regterzijde de eirondachtige ope¬ ning der ademhalingsholte en hierachter de opening des darmkanaals. Dit spiraalgedeelte wordt door het huisje bekleed, welk laatste, even als het eerste 4*/2 windingen beschrijft. Bevat slijm, gelei, osmazome , enz., en volgens figuier als werkzaam bestanddeel bet helicine , eene geelach¬ tige , doorschijnende, eigenaardig riekende en smakende , ligt in alkohol oplosbare, verzeepbare olie. tl. LiMACiNA. Naakte Slakken. 1. Ärion empiricorum fèrussac. LimaxRufus l. De roode Aard¬ slak. Op vochtige plaatsen in tuinen , wijnbergen , bosschen , op weilan¬ den , langs wegen , enz. — v. d. H. le. Uitg. II. 1 02. B. und R. II. 321 . — Zij komt van Mei tot in den herfst op vochtige dagen te voorschijn , inzonderheid des morgens in den dauw en na warmen regen- Op drooge dagen houdt zij zich onder steenen, bladen , in boomspleten, enz. ver¬ scholen. Het ligchaam is naakt, zonder huisje, slijmerig, ongeveer 4 tot 5 duim lang en 5/4 duim dik, oranjekleurig, rood, geelachtig, geelbruin , bruin, zwartbruin of zwart. De kop altijd donkerder gekleurd, dwars en overlangs gerimpeld , van 4 zwarte voelertjes , kleine , naauwelijks merk¬ bare oogen en halfmaansgewijzen mond voorzien. Op de bovenvlakte ontwaart men langwerpige, nu eens meer, dan we¬ der minder duidelijk gekielde verhevenheden, die door netvormige sleu¬ ven van elkander gescheiden zijn. De buikzijde plat , van kleine , even¬ wijdige , regte sleuven en breede randen voorzien , welke laatsten steeds talrijke , lijnvormige , evenwijdige , zwarte strepen vertoonen. — Bevat slijm , gelei , osmazome , enz. Verwisselingen: Limax agrestis- TEST ACE A. 703 3. ACEPHALA. K0PL00ZEN. Orden: Nuda. Testacea. 1. TESTACEA. Schelpdrag enden. Familien : Inclusa. Cardiacea. Chamacea. Mytilacea. Os- tracea. a. Ostracea. Oesterachtige n. 1. Avicula margaritifera brug. Mytilus margaritiferus l. De Paarlcmo er schelp. Op Ceylon , op kaap Comorin en in den Persischen zeeboezem. — v. d. H. 1°. Uitg. II. 54. — Levert a. Paarlemoer'. Mater s. Nacra Perlarum. De schelp; plat, hoogstens 1 vinger dik, hard, zwaar, doorschij¬ nend, uitwendig groenachtig, van binnen wit en fraai regenboogkleurig , uit digt op elkander liggende, vast zamenhangende platen zamcngesteld , welke afwisselend uit eene vliesachtige zelfstandigheid en koolzure kalk¬ aarde bestaan. b. Paarden. Margaritae s. Perlae s. Uniones. Concrementen , uit eene dierlijke vliezige zelfstandigheid en koolzure kalkaarde zamengesteld. Zij zetten zich uit het sap van het dier op vreem¬ de stoffen, zoo als: zandkorreltjes, plantenvezels , enz. af en bedekken deze in afwisselende lagen , wanneer zij toevallig in de schelpen van levende dieren komen , of er opzettelijk ter voorbrenging van paarlen voorzigtig worden ingebragt. — De kleinere en over ’t algemeen minder geschatte paarlen vormen zich op gelijke wijze in de schelpen der tot de familie der Mytilacea behoorende Zoetwater -Parelmossü , Unio margariti fera oäRTN. — v. d. H. le. Uitg. II. 50. — Zij zijn bolrond, óf halfkogelrond , óf langwerpig, óf onregelmatig- stomphoekig , ter grootte van gierslkorrels tot die van duiveneijeren , hard, vast, glanzend, somwijlen dof, meestal wit en prachtig regen¬ boogkleurig, óf ook geel, rozenkleurig, rood, bruinrood en bijna zwart. Bevatten inwendig het vreemde ligchaam , hetgeen tot hare vorming aan¬ leiding gaf. Zonder naauwkeurig op de afkomst te letten , onderscheidt men : a. Margaritae Orientales. Oost-Indische Paarlen. De bolronde, grootste en glanzigsle. Worden zeer duur betaald- 704 \ TESTACEA. ß. Margaritae Occidentale s. West- Indische Paarien. De paarlen van middelmatige grootte. Meestal van Unio mar ga rit ifera. y. Margaritae textiles. Stof-Paarlen. De kleinste. Werden vroe¬ ger gewoonlijk in de artsenijkunde gebruikt. 2. Ostrea edulis l. De eetbare Oester. Op rotsen in de Middelland- sche , Atlantische en Noord-Zee. — v. d. H. le. Uiig. II. 57. B. und R. IT. 335. — Levert de Oesterschelpen. Conchae s. Testae Ostreae. De schelpen; tweeschalig , rondachtig of eivormig, of onduidelijk vier¬ hoekig, 2 tot 3 duim breed, inwendig glad, melkwit en eenigzins paarlemoerglanzend , uitwendig geelachtig - bruin of bruinachtig-wit , groenachtig-rood en paarsch geschakeerd , met boogvormige concentrische plaatjes op de oppervlakte. De onderste schaal vertoont eene ter opname van het dier bestemde groeve , is uitwendig oneffen , ruw en van talrijke ribben en sleuven voorzien , welke excentrisch van het slot naar de Pe¬ ripherie loopen. De bovenste schaal is eenigzins dunner, bijna geheel plat en uitwendig minder ruw. Zij bestaan uit plaatjes , welke dunne , concentrische kringen vormen , en laten zich gemakkelijk daarin splijten. Bevatten volgens rogers : Koolzure kalkaarde. . . 95,18 Dierlijke, vliezige zelfstandigheid 0,45 Phosphorzure kalkaarde . 1,88 Kiezelaarde. . . • 0.40 III. ANMALIA ARTICULATA. GELEDE DIEREN. Klassen: annulata crüstacea. arachnides. jnsecta. 1. ANNUL ATA. RINGWORMEN. Orden: Tubicola. Dorsibranchia. Abranchia. i . ABRANCHIA. Kieuwloozen. (*) Afdeelingen ; Apoda. Chaetopoda. Tot de eerste afdeeling , de voetlooze ringwormen (Apoda), behoort de familie der a. HiRüDiNEA. Bloedzuigerachtigen. 1. Sanguisuga medicinalis savigny. IXirudo medicina lis l. De ge¬ neeskrachtige of Duitsche Bloedzuiger. In stilstaand (minder in stroomend) water, voornamelijk in sloten , vijvers en moerassen bijna door geheel Europa, inzonderheid in het Noordelijk gedeelte. — v. d. H. 