Algemeene Geschiedenis des Vaderlands, van de vroegste tijden tot op heden : Met platen, kaarten en portretten / 1 Van de vroegste tijden tot op het jaar 900 na Christus
De andere zaak betrof de verhouding tusschen de Gerechtshoven en de Staten. Bitter Vraagstuk van waren de stukken geweest, tusschen deze beide Staatsmachten gewisseld, en nu de heesch Staten zoo diep vernederd waren, achtten de beide Hoven den tijd gunstig om hunnen rang boven dien der Staten te laten gelden en voor goed erkend te krijgen. Den 8* November leverden de Raadsheren van den Hoogen en den Provincialen Raad een ver- toog in bij de Staten, ten einde hun de préséance of voorrang boven de Gedeputeerden ter Statenvergadering, met uitzondering van de genen, die tot het Lid der Edelen be- hoorden, uitdrukkelijk mocht worden toegekend, Gelukkig was er nog zoo veel begrip van de grondbeginselen van OLDENBARNEVELT overgebleven, dat de Vergadering, de ver- warring van denkbeelden, uit welke zulk een eisch voortkwam, erkennende, daarop ten antwoord gaf, dat den Gedeputeerden ter hunner Vergadering, »als zijnde het souvereinste Collegie van het Land, het voorgaan, voorzitten en voorstemmen voor de Leden der Collegién van justitie toekwam,” met dien verstande dat deze Collegién en corps den voorrang hebben zouden boven enkele leden der Staten, maar niet boven de Staten noch ook boven het Collegie van Gecommitteerde Raden en corps. Met dit antwoord stelden de Gerechtshoven zich geenszins tevreden. Zij verschenen den 17° daaraanvolgende ter Vergadering der Staten van Holland, en op hun verzoek werd de Prins genoodigd de bijeenkomst bij te wonen. Toen Zijne Excellentie binnengeleid was, trachtten zij, bij monde van den President van den Hoogen Raad en daarna van de Raadsheren VAN DEN HONAERT en SCHOTTE, hun recht van préséance naast de Heren Edelen en voor de Gedeputeerden van de steden te staven door zich op voorbeelden en op het oude zoowel als op het gewone gebruik te beroepen. Het is duidelijk, dat zij bij deze hunne aanspraak den ouden Raad van Holland uit den tijd der Graven op het oog hadden, en niet. inzagen, dat nu de souvereiniteit verplaatst was, hun niets dan het karakter eener wel onafhankelijke, maar toch van elk aandeel aan de souvereiniteit verstoken rechterlijke Macht overbleef. In weerwil van hun plechtig optreden en van de door hen aangevoerde gronden, ja, » hoewel Zijne Excellentie de zaak voor deze reize gaarne ingewilligd gezien had,” volhardde de Vergadering bij haar besluit, al stond haar thans geen muco pg GROOT met zijne heldere rechtsbegrippen en onnavolgbare kracht van betoog en helderheid van taal ten dienste, Evenwel gaf zij aan hare be- slissing eenigermate het ‘voorkomen van een voorloopigen maatregel, door er bij te 1 Resol. van Holl. 7, 10, 17 Nov. 1618. sieeenseexK, Gesch. der Leidsche Hoogesch. Toevoegsels en Bijl. bl. 6, 11, 12. : III Deer. 5 Srvx. 10 74 ALGEMEENE GESCHIEDENIS T_T 1618— voegen, dat bij eene andere gelegenheid op alles nader zou worden gelet. Werkelijk 1591. waren de Hoven niet gezind zich gewonnen te geven, gelijk dadelijk hieruit bleek, dat de beide Raadsheren (crRommovr en sunrus), die reeds tot de taak van politieke com- missarissen ter Provinciale Synode van Zuidholland geroepen waren !, zwarigheid maakten om nu ook dezelfde commissie bij de Nationale Synode aan te nemen, omdat zij aan de Staten het recht betwistten ze hun op te dragen. Hierop diende iets gevonden te worden, en de Staten, duchtende dat, wanneer zij hier den toon des bevels aan- sloegen, hun gezag in den wind geslagen zou worden, verzochten die beide Heren den Lande de dienst wel te willen bewijzen van de Synode bij te wonen, hetgeen zij voor het overige aan hun goeddunken overlieten. Later verklaarden de beide Raadsherer, dat zij als bijzondere personen zich gaarne die taak lieten welgevallen: zij ontzagen rich hierin iets te doen uit naam van het Collegie, waartoe zij behoorden 3, Was de Generaliteit thans genoegzaam van de gedweeheid der Staten van Holland verzekerd, van den tegenstand der Fransche diplomatie was zij nog in geenen deele ontslagen. De buitengewone Gezant sorsstse was vertrokken; maar weldra kwam hij te ’s Hage terug. Op zijne aangevangen terugreis was hij tot Antwerpen gekomen, alwaar hij zich had kunnen overtuigen, dat er geene verstandhouding hoegenaamd tus- schen de belasterde Hollandsche Staatslieden en de Regering der zuidelijke Nederlanden Terugkomst bestond 3, Maar verder zette hij zijne reis niet voort, vermits hij bevel kreeg om run POT dadelijk naar ’s Hage terug te keren. Men mag het er voor houden, dat de voorstelling , die VAN DER MIJLE 4 te Parijs van den staat van zaken zal gegeven hebben, van dien ! Resol. Holl. 2 Resol. Holl, 9, 17, 30 Nov. 1618. 3 ouvhÉ, p. 287. 4 Het laat zich denken, dat van per mute te Parijs niet stil zal gezeten hebben, hoezeer hij. bij zijne bezoeken, aan LANGERAK gebracht, voorgaf: »dat hij de reis had aangenomen om zijne huiselijke verdrietelijkbeden een weinig te verzetten.” Den 144" September, zoo schreef LANGERAK, was hij weder uit Parijs vertrokken, door zijne vrienden, zooals hij zeide, verzocht zijnde om tot hunne vertroosting weder te ’s Hage te komen. Den 27+ September werd in de Generaliteit voorgesteld, dat aan VAN DER mite, die als Raad van State en alzoo in de dienst der Generaliteit, niet zonder verlof het land had mogen verlaten, gelast zou worden, Hun Hoog Mogenden reken- schap te geven van zijn vertrek, en dat de Raad van State hem niet in zijn midden zou opnemen voordat hij zich zou gezuiverd hebben (Resol. Stat.-Gen. 22, 27, 28 Sept. 1618). In het begin der maand Oct. werd van wege de Staten om nader bericht geschreven aangaande hetgeen vix DER MIJLE, die nog niet terug was, met sommige ministers zou verhandeld hebben. Resol. Stat,- Gen. 6 Oct. 1618. Het antwoord van LANGERAK was niet bezwarend voor van DER MULE. Weldra — was hij, na zich nog eenigen tijd te Antwerpen te hebben opgehouden in het Land terug; doch DES VADERLANDS, 75 EEE aard geweest is, dat men aldaar de rank der gevangene Staatelieden geenszins ale ho- 1618— 1621. peloos beschouwde, en begreep, ten minste verplicht te zjn eene vernieuwde poging te wagen. Den 14% September was sorsarsn te ’s Hage terug, gehoorzaam aan den ont- vangen last, maar met geen grooter hoop van te slagen. Den 17°" dearaanvolgende verscheen hij met py mauan ter vergadering der Staten-Generaal, alwaar ook de Prins van Oranje en Graaf wittem LopewuK tegenwoordig waren, De Gezant leverde een brief over van den Koning van Frankrijk, gedagteekend van den 6°" laatstleden, waarin deze Vorst zijne hoop te kennen gaf, dat men door matiging en zachte maat- regelen den vrede en de rust van den Staat voor stoornis zou bewaren. Om dit te bewer- ken zend hij norsstse terug. Deze voegde er mondeling bij, dat de Koning over de groote stoornis der gevestigde orde, die hier was voorgevallen, niet nalaten kon even ge- troffen te wezen, alsof de zaak zijn eigen Staat aanging. Hij zou geen rust hebben voordat alles weder tet eendracht was teruggekeerd. Dear zijne Majesteit zich gaarne de taak had laten toevertrouwen om de verdragen, volgens welke hun Staat thans bestuurd werd, te waarborgen, en bij meer dan een hunner bondgenooten tot hun behoud had toege- braeht, soo achtte bij zich verplicht en gerechtigd om tusschen te treden in alle zaken , met welke de rust van hun land gemoeid was, Wilden zij den schijn niet op zich laden, alsof zij zijne verplichte dienst versmaadden, zoo moesten zij den staat hunner zaken oprechtelijk open leggen 4. Deze taal gaf duidelijk genoeg te kennen, dat Frankrijk den staatkundigen toestand, dien zij gewaarborgd had, hersteld wenschte te zien; werd hier een andere regeringsvorm ingevoerd, dan stond het te bezien, of Frankrijk nog in dezelfde vriendschappelijke betrekking tot de Vereenigde Provinciën vermocht te blijven 2. Het antwoord der Staten liet zich niet lang wachten. In hetzelve verminderden zij, Antwoord der zoo veel hun mogelijk was, het gewicht der voorgevallen gebeurtenissen. Zoo wilden piet op den zij den Koning allen grond benemen om zich te beklagen, dat zij hem in het gebeurde en niet gekend hadden, en de houding aan te nemen, alsof hij aarzelen moest, de nieuwe Regering te erkennen. Met weinig grond, zeiden zij, was zijne Majesteit in de mee- ning gebracht, dat bunne zaken in een hagchelijken toestand verkeerden: niets, God dank, hadden zij kunnen bespeuren, dat van zoodanig gewicht was. Bovendien door hij vraagde zijn ontslag als lid van den Raad van State en hield zich schuil (cameron, II, p. 325, 328, 340). 1 Resol. Stat.-Gen. 14, 17, 18 Sept. ouvaú, p. 288. 2 Reeds vóór zijn eerste vertrek had soissiE zich even sterk uitgelaten. Immers zegt CARLETON (if, p. 300), dat de mondelinge redevoering, door hem bij zijn afscheid den 64> September ge- houden, hier op neder kwam: »dat de Staten tot een vaste schikking moesten komen, opdat de Koning zijn meester weten mocht, met wie hij een bondgenootschap had.” Deze krachtige woorden vindt men in de Resol, der Staten niet terug. 10 * 1618 1621. 76 ALGEMEENE GESCHIEDENIS , het voorzichtig beleid van den Prins van’ Oranje zou:met de hulp van Gods genade de binnenlandsche cenigheid weldra bevestigd zijn, en de Nationale Synode zou een einde maken aan de gedsdienstgeschillen, welke tem gevolge van de onberadenheid van som- migen, die weinig ontzag gehad hadden voor de bondgenootschappelijke wetten en oude gebroiken der Provinciën, aanleiding tot de verspreiding van zulke zorgelijke geruchten gegeven hadden. Wilde de Koning werkelijk het zijne toebrengen tot bijlegging dier geschillen, zoo kon hij dit toonen door, op hun dringend verzoek , aan eenige godsdienst- Bemoeijingen leeraren uit zijn Land te vergunnen, die Synode bij te wonen 1. Aak dit punt, de om de overkomst van Fransche Zending van Fransche Godgeleerden ter Synode, was den Staten veel gelegen. Van Hei- Godgeleerden ter Synode. delberg en Londen had men berichten, dat men op de kemst van godgeleerden uit de Palts, Hessen en Groot-Britannién rekenen kon, en die van Zwitserland zouden niet achterblijven 2; maar veel had het in, de toestemming van vonsveisx XIII tot het vertrek van Fransche godgeleerden te verkrijgen. LamaERAK had den toenmaals zooveel vermogendén Hertog px LurwEs in den arm genomen 3 en van hem de belofte verworven, dat hij de zaak bevorderen zou. Bovendien duchtte men der invloed van Remonstrantsch- gezinde: Hollanders op de Fransche godgeleerden, en hield gedurig bij deze laalsten aan, dat vij toch zorgen zouden, tijdig vertegenwoordigers herwaarts te zenden. In het midden der maand September waren er reeds van wege de Fransche Gereformeerde Kerken vier afgevaardigden aangewezen; maar van ’s Konings goedkeuring ‘hield men zich gansch niet verzekerd, nu saeperobe nog kortelings uit Meidelbérg geschreven had, dat men in Frankrijk zeer tegen de Nederlandsche Synode gestemd was, en zelfs de Fransclie Resident in Zwitserland, die aldaar in groot aanzien stend, de aftending van Zwitsersche gedeputeerden scheen te willen tegengaan 4. Zoo bestond er dan alle reden om’ de zaak den Gezant nogmaals aan te bevelen. — Der Staten antwoord, zoo berichtten de Gedeputeerden, die het den Gezant medegedeeld hadden, werd door dezen goed opgenomen. Maar bij déze gelegenheid drong hij aan op antwoord op zijne aan- kfacht tegen axnsser. De Staten, dus uitte hij zich in zijn schrijven naar Frankrijk, de Staten gebruikten meer dagen om zijn stuk te beantwoorden, dan er regels schrifts in waren 5, De reden van dit talmen was mede daarin gelegen, dat zij eerst het verslag wilden afwachten eener- Commissie, aan welke zij het onderzoek hadden opge- dragen van eene reeks van stukken in den laatsten tijd, als voor de vierschaar der 1 Resol. Stat.-Gen. 28 Sept. 1618. 2 Reagl, Stat.-Gen, 6, 17 Aug.; 8, 15 Sept.; 1 Oct. 1618. 3 In Maart 1618 had men den Heer pz mansirac te 's Hage van wege de Staten, die wisten dat hij pr Luynes gunsteling was, plechtig begroet, 4 Resol, Stat.-Gen. 3, 12, 22, 24 Sept. 1618. $ ouvaé, p. 280. ^ DES -VABERLARDS. :- 17 " - — we Stalen-Genereal, tusschen AEBSSEN on VAN WxR.MiJbR- gewisseld, 1.: Dit, verslag, werd den 1618 18^" en nader den 24°" September. vitgebracht, Het, was- natunrlijk in. eenen oLDERRARr iiis NEVELT vijandigen geest gesteld en, moest atrekken om te bewijzen, dat agresan “het slachtofler was geweest van sommigen, die zijne betrekking te Parijs onhpudbaar. had- den willen maken. In het Framsch apgesteld, zou. het aan zoissse worden. medege- deeld 2. Welbaast was nu ook de brief gereed ter beantwoording van de missive , waarin 1 Staten ant- de Koning van Frankrijk zijn hooggaand ongenoegen over ArnssxNs.remonstrantig be- srszs Be: tuigd bad. Men behoeft niet te vragen, wiens pen den Staten hier ten:dienste had " ^^ geslaan. Het was sgrssan zelve, die den brief gesteld had, Het schrijven ving al da- delpk aan met het builen twijfel stellen van de hooge verdienste van den man, dien - het bier gold, Vreemd was het, dus.luidde de brief, den Staten voorgekomen, dat AERSSAN, die zoo langen tijd met zoo veel zorg, liefde en trouw -ep tot kunne volkomen tevredenheid, aan het onderhouden der vriendschap tusschen Frankrijk en de Vereenigde Provingién gearbeid had, zno zeer van zijnen plicht zou zijn afgeweken.: Daarom. had- den zij de zaak des te naauwkeuriger onderzocht; maar bevonden (hun geveetem noopte hen zulks niet te bemantelen), dat de Kening slecht onderricht was geworden; het bedroefde hen zeer, dat men zijnen.naam en gezag had willen misbruiken. om, gan de klachten: omatrent AmasBENs persoon kraoht.by.te zetten. Niet alleen achtten. zij dezen bunnen gewezen Gezant onschuldig aan hetgeen men hem te laste leide, maar zij. kopr den voor zijne Majesteit en de waarheid getuigenis afleggen, dat hij van. de „Koningin, de ministers en de zaken van. zijne Majesteit nooit dan met verschuldigden eerbied ge- sproken had, Immers wist hij te goed, dat zij het tegenovergestelde. niet zonden gedukd hebben. Zij vertrouwden, dat de Koning, die een wijs en rechtvaardig vorst was, niet zou dulden, dat. sija neam en gezag ooit misbruikt werd tot verkarling vam de rechten dezer Republiek of ten. nadeele van de ser. hunner trouwe onderdanen ep dienaren, dip zj altijd tot hunnen plieht apuden weten te houden. — Opmerkelijk is het dat agpager de Staten. zulk een toon durfde laten aanslaan. 78 ALGEMEENE GESCHIEDENIS hij zijne diemst des te kostbaarder, zoo hij.ze later aan het Fransche Gouvernement wilde aanbieden. — Ten antwoord aan sorssisg voegde men bij.dien brief eene breedsprakige, maar nieis afdoende rechtvaardiging van AERSSENs gedrag op die punten, welke van Frankrijks zijde tegen hem waren ingebracht, Wat het eerste punt betreft, zoo had arnssn sleehts willen zeggen, dat het Ministerie verlegen was geweest met het vraagstuk aangaande ’s Pausen gezag in het wereldigke binnen Frankrijks gebied; wat de Spaansche huwelijken: aangaat, had hij alleen de openingen op het oog gebad, bij die gelegenheid van de- Spaansche zijde door pon peono pz ToLEDO en den markies sort gedaan, en met betrekking tot het derde punt, niet de ministers had hij beschuldigd het geheim zijner ambtsberichten te hebben geschonden, maar het lafhartig verraad van sommigen hier te lande had hij gebrandmerkt. Eindelijk anassen had ten slotte zich bij eede gezuiverd van de blaam, dat hij de bewuste remonstrantie openbaar had gemaakt, en daarbij dezalken op het scherpst veroordeeld, die rich veroorloofd hadden de geheimste staatszaken ter- kennis van oningewijden te. brengen, en dien eed was hij bereid ten aan- hooren van den Franschen Gezant te herhalen !. — Frankrijks Bewind was zoo zwak niet, of het had in porssrsr nog eenen vertegenwoordiger te ’s Hage, die niet gezind was, den smaad zijner Regering door zulk een antweord aangedaan, koelbloedig te ver- uit tegen de handelwijze der Staten. Akmssen, met dezen eisch kwam hij nu voor den dag, moest den Koning en zijnen Raad om vergiffenis smeeken, en zijn geschrift door beulshanden verbrand worden. Ten slotte verklaarde hij, dat, aangezien Hun Hoog Mogenden ArnssEN verontsohuldigden en zijn geschrift, tegen den klaren text in, door 8 Hoe soissise duwen, Hij weigerde het antwoord aan te nemen: woordenrijk en heftig liet hij zich it opneemt, | allerlei uitleggingen rechtvaardigden, hij den smaad, zijner Majesteit aangedaan, thans piet meer aan AERSSEN, maar aan de Staten-Generaal zelven te last legde. Deze ver- bolgenheid, welke pu mavuniga ten volle deelde, bracht de Staten eenigermate in ver- legenheid. Wel wisten zij, dat zij slechts het aanbod der Fransche Gezanten om als be- middelaars in de zaak van OLDENBARNEVELT op te treden hadden aan te nemen, ten einde dien toorn eensklaps te ontwapenen; doch dit wilden, dit konden zij niet. Men koos de partij om geen gewicht te hechten aan de wijze, op welke, sorssise de zaak opgenomen had. Immers had deze Gezant geen last van zijn Hof om hen dus te bejegenen. . Hij had niet kunnen weten, hoe zij zijn voorstel beantwoorden zouden, en alzoo had hij zich niet vooraf van eene instructie te dezen aanzien kunnen voorzien. Bijgevolg behoefden zij zich nog niet ongerust te maken over de stemming des Konings. 1 Resol. Stat-Gen. 1 Oct. 1618, ovvak, p. 289. DES VADERLANDS. 79 Nn má nq Alzoo besloot men den Koning en zijnen Raden beleefde brieven te schrijven en hun 16i18— de stukken ever te zenden, die somsisk geweigerd had aan te nemen, en wat verder Pets tot toelichting strekken kon. Zeker zal aznssew zich sterk gemaakt hebben, de gun- stige ontvangst dier missiven te Parijs door bijzondere brieven voor te bereiden !. Een paar dagen later had zormsisg weder een nieuwe grieve. In een boekske, dat ten titel voerde Beljdemsse van Ledenberg, stond te lezen, dat de punten van die belijdenis medegedeeld zouden geweest zijn aan eenige Fransche Staatsdienaren om er hun advies op te hooren. Dit, beweerde hij, was onwaarachtig en strekte slechts om tegen de Franschen in te nemen. Das verzeeht hij, dat het geschrift zou worden ingetrokken, “maar ook de schrijver en drukker, die te Amsterdam woonde, opgespoord en gestraft. Hierop besloet de Vergadering der Steten-Generaal naar de Regering van Amsterdam te schrijven, opdat eensdeels aan den Ambassadeur en den Koning van Frankrijk geen reden tot ongenoegen mocht gegeven worden, en anderdeels » voor het toekomende de overgroote losbandigheid in het schrijven, drukken en spreken” mocht worden te keer gegaan ?. Wel mochten de Staten van overgroote losbandigheid gewagen; Niet alleen pe gevallenen worden steeds in geschriften a's werden de gevallenen op het onbarmhartigst en laaghartigst ten toon gesteld. De wei- — ge- in geschriften, maar ook in liedjes, spotprenten ; en voorstellingen op de openbare straat pige Franschen, die in deze omstandigheden "s Gravenhage niet verlaten hadden ; ‘sloegen met zekere »dubbelsinnige belangstelling en een spotziek medelijden ‘dat misbruiken der staatkundige vrijheid, die bljken van haatdragende godsdienstige geestdrijverlj” rade. Trouwens sorssıses klacht over dat schotschrift bleef zonder gevolg. Men bekreunde zich om de Fransche Gezanten niet: hun eenige bezigheid was naar hanne vrienden te Parijs te schrijven of een uitstapje naar Scheveningen te maken, en dagelijks moest sorssise de beleedigende vraag hooren, wanneer hij dacht te vertrekken 3. Hoe ging het intusschen met de gevangenen? Aanvankelijk kon niemand op de ge- dachte komen, dat eenig ander Staatsligchaam bevoegd was om hen te oordeelen, dan de Staten van Holland alleen. Ook tepensenac, die te Utrecht in hechtenis was geno- men volgens dezelfde beschikking van den Prins, als waarop de Hollandsche „Staats- heden aangehouden waren, werd eerst binnen Utrecht gekerkerd , waar zijne natuurlijke rechters geacht moesten worden gezelen te zijn. Doch de Staten van Holland waren na de inhechtenisneming een tijd lang uiteengegaan, en toen zij weder bijeen waren, wachtte men zoolang tot zij uit zulke leden ramengesteld waren, dat van die Vergade- ring het verzaken van haar eigen recht en het prijs geven van de zaak der gevangenen kon verkregen worden. Dus viel de tijd den gevangenen lang. Ovpensannevett; die 1 Resol. Slat.-Gen. 4, 5 Oct. 1618. 2 Resol. Stat.-Gen. 8 Oct. 1618. 3 oovat, p. 289, 200. Vergelijk over de voorstellingen op straat canteton II, p. 820, 347. 1618 1621. 80 ALGEMEENE GESCHIEDENIS zijge betrekkingen reeds dep eersten dag. gevleid had. met de verzekering, dat by spoedig eene beslissing verwachtte, begon zeer verlangend. naar de gelegenheid uit te zien om zich le, verantwoorden. Hij gevoelde zich ongesteld en verkeerde zelfs eens, zoo het schijnt, in de meening, dat men hem met zijne gewane ‚pillen vergif had willen in- geven 1, En muco pe Groot, hoe moet hem na de ongehoorde drukten van den tid vóór zijne inhechtenisneming, toen hij van alles kennis nemen en vertoog op verioog stellen moest, zoodat hij, gelijk pu mavaren schreef,.geen tijd had om aan slapen of eten te denken ?, hoe moet hem de stille der gevangenis gesmaakt hebben? Aan hunne betrekkingen bleef, in weerwil hunner herhaalde heden, de toegang tot hen ver- boden, slechts mocht de Geneesheer saasvar den kranken ms aaogr hetosken, miis in het, bijzijn van een kapitein der wacht of iemand anders, daartoe ean te wijzen 3, Aanstalten tot Doch toen men van de Staten van Holland zeker zijn kon, begon men ernstig over hon het verhoor der gevangenen. verhoor te denken. Dadelijk was men er op bedacht gewpest om op de papieren van de gevangenen heslag te leggen. Immers leest men in.de Reselutión der Staien-Genemal yan den 29"'*" Augustus, dat men het advies van Zijne Excellentie em van de bewuste Commissie zou. inwinnen, hoe zich het best van die papieren te verzekeren. Het laat zich denken, dat zulk een belangrijke zaak geen uitstel geleden beeft, en dat men voer geene bedenkingen zal zijn teruggedeinsd na hetgeen. men tegen de personen der ge- vapgenen bestaan had, en toch schrijft canzeron, den 8'*" September, dat hij eenige personen hunne apijt bad hooren uiten, dat men het groote verzuim begaan hed van OLDENBARNEVELTS papieren niet in beslag te nemen, toen hj gevangen genomen werd *. Men wilde het dus doen voorkomen, alsof zijne vrienden den tijd gehad hadden om uit zijne papieren enkele stukken te lichten. Dat dit is geschied, is niet bewezen en on- waarschijnlijk. Alzoo beteekent die klacht slechts, dat de uitslag van het cerste onder- zoek der papieren tegenviel, daar men er niets onder aastref, wat hem van de schuld overtuigde, die men zoo gaarne in hem gevonden had. Werkeläk ontzag men rich niet. om zelfs by de omgenoemde schotschriftschrijvers, die in den laatsten tijd tegen OLDENRAANEVELT hunnen laster hadden uitgebraakt en minder dan iemand in het besit van tot dusverre onbekende staatsgeheimen zijn konden, bericht in te winner, of zij waarlijk eenigen grond voor hunme aantijgingen gehad hadden 5, Er werd te Wesel van wege de Staten-Generaal zelven bij de Magistraat vernomen, wat er van was, dat er in der tijd uit den Haag derwaaris was geschreven, dat er niet één man gereed go ! CARLETON, ll, p. 348. vurrensocazar, Kerk. Hist. bl. 998, 1000, 1001. 2 Archiv. de la Maison d'Orange. S. 11, T. 11, p. 562. 3 Resol. Stat,-Gen. 20, 22, 26 Sept. 1618. * cameron, Il, p. 308. | 5 canteton, li, p. 308. DES VADERLANDS. ` | 81 a^ i | M Hi " a ü ili 3 r h GT veem e * * maakt of eem paard gezadeld zou worden tot bijstand det stad 3. Zocht men in dat 1618— P EDD qu 1621. schrijven een pant van beschüldiging, dan moet men ðf reeds ten einde raad of ten eenen male-onbevoegd geweest zijn om OLDENBARNEVELTS staatkunde te waarderen 2, Nog nieliger bezwaren ving men ten dienste der toekomstige rechters gretig en met gemaakte ` gewichtigheid op. Toen' tamelijk canteron aan eenige staatsleden mededeelde, dat zijn Meester het yveemd gövonden bad, ‘dat orpENsARmxvxLT tegen de brieven van de Ge- neraliteii; waarbij het hómden der Nationale Synode werd aangekondigd,‘ andere brieven had overgezet, waarbij deze Vergadering als onwettig doorgedreven werd voorgesteld, » toekenden ‘dip Beren dit dadelijk aan als eene misdaad, waarmede men hem onder andere .dergelfjke kon- beswaren 8” Was hun die zaak dan onbekend gébleven? En was die handeling van- oLpznyannzveLt niet natuurlijk voortgevloeid uit de houding, die de Staten wan: Holand; wide dienaar hij was, toen ter tijd nog volhielden, ‘en uit den toestand waarin men toed verkderde? € Doch ook had men de schriftelijke verklaring Getuigenis van in handen vex Givsmrecitr VAN HAuTWYELT, Domheer der Domkerk te Utrecht,’ en S — ig Yan JONAN VAN WEEDE, secretaris dierzelfde kerk, den $% Augustus daags voor de faa den ANg: verandering der ‘Regering 5 aldaar ‘afgelegd. Zi hield in, dat zij den Heer van oos- Tau, drie maanden geleden, volgens zijn beweren, uit de beste bron hadden hooren zeggen, dat abe Staten, wel bemerkende, waar de Prins heen wilde, zijnen loop wel: zoden weten te stuiten. Als hij, namelijk, het land van Utrecht en de hem tegenwer- ` kende Steden .van Hollend of van andere Gewesten met geweld wilde ‘dwingen, zouden de Staten „acht: of -tiundaizend: man soldaten aannemen en ze in Rotterdam, Hoorn, Kampen en. Swab leggen. Dan ‘sow men deh Prins aanzeggen: zoo gij ons niet met wede wilt lateri, sullen wij genoodzaakt zijn ons te verstaan met den Aartshertog van Oostenrijk en ems cender zijne geboorzaamheid begeven 9. Dese verklaring’ kon niet in emwt.geacht.wonlen ids bezwerends voer diegehen, welke men daarmede op het oog had, rin, tehouden. Immers. wordt van de onderhandelifg met den Aartshettog ge- spoken niet: ale van een doel, waartoe. men geneigd wes te komen, maar als vin een wanhopigen stap, waartoe -de Prins, 200: hij tot uitersten kwam, sijne tegenpartij zou noodzaken, em zoo graweljk, dat de vermelding alleen genoeg moest zijn om hem af to schrikken wan hetgeen hij in den zin scheen te hebben. In weerwil van de. zorgvuldigheid, waarmede men de gevangenen van de buitenwereld afgesloten. hield, -kwam de verandering der Regering in de steden van Holland ter ! Resol. Stat.-Gen. 23 Sept. 1618. 2 Verg. het hiervoor gezegde, D. III, St. Hi, bl. 648, 544. 3 cameron, ll, bl. 310. ‘ Lie hiervoor, D. 111, St. Il, bl. 818, 837. * Zie hiervoor, D. TII, St. ÍI, bl. 834. * wacenaaa (X bl. 201, 262) uit de Attest, in Handschrift van 0. v. HARTEVELT en J. V. WEEDE. Ill Daer. 5 Srox. 11 1618— 1621. Geheime ver- standhouding der gevangenen met hunne vrienden, 62 ALGEMEENE GESCHIEDENIS hunner kennis. De croor vernam het door eem schrijven van zijne vrouw. -Or.nensan- — NEVELT trachiten zijne vrienden op de hoogte te houden door een vernuftig middel: men zond hem peren ten geschenke, doch in die vrachten verborg men een penne- schacht, waarin een briefje gerold was met eenig bericht in het Latijn. Toen deze kunstgreep ontdekt werd, vond men in het briefje het bericht, dat de Vroedschappen veranderd waren en hij er op rekenen moest voor zijne vijanden terecht te staan: toch moest hy den moed niet verliezen, want zijne vrienden hadden eene geheime zamen- komst gehad in zijn buitenhuis te Loosduinen, Ook stonden er de woorden in: »de Engelschen stoken het vuur !.? Dit laatste kon oLpErBARNEVvELT niets nieuws doen vernemen. Hij kende szacosus en zijne dienaren maar al te goed, Maar dat de Prins zijn ambt in Holland zoo onbewimpeld tegen Hollands Souverein zou aanwenden, dit was iels, dat de grijze staatsman niet verwacht had, hoezeer hij in zijne lange loopbaan en op zijn hoog standpunt veel had waargenomen, dat juist niet geschikt was om hem © op menschen of menschelijke instellingen te leeren bouwen 3, De verhooren Het eerst schijnt OLDENBARNEVELT aah eene soort van verhoor onderworpen te zijn aangevangen. geworden. Ten minste begrepen de Staten-Generaal, den 28%" September, dat, alro- rens het advies der Gommissie, welke de tusschen AEnssEW en VAN DER MULE gewisselde stukken onderzocht had, vastgesteld werd, OLDENBARNEVELT moest gehoord werden over de bij uittreksel naar Parijs gezonden ambtsberichten van Azasexzw, en dat hem reken- schap moest gevraagd worden, waarom hy de adviezen van dezen Ambassadeur betref- fende de Spaansche huwelijken niet ter Generaliteit had medegedeeld 5, Twee dagen later onderging zoaenszers het eerste verhoor, dat uit den aard der zaak aan de rech terlijke beambten vragen in den mond legde, die den onbeschaamdste wegens bare on- beduidendheid moesten doen blozen, De Commissarissen uit de Staten-Generaal, die dit verhoor bijwoonden, verrieden in hanne ruwe en heftige uitvallen, dat zij eich bewust waren van de valschheid der rol, die rij speekien. Het spreekt van zelve, dat wocza- — — — —— ee — 1 CARLETON, II, p. 341. Later werd eene andere opmerkelijke poging gedaan om HOGERBEETS en DE GROOT met den staat van zaken bekend te maken. PETRUS SCRIVERIUS was bezig met de be- zorging van eene uitgave der Latijnsche gedichten van Janus sEcowpus. In eenige proef bladen nu, die aan de Heren HOGERBEETS en pm GROOT ter herziening in den kerker werden gezonden, verving hij een aantal dichtregels met andere, in welke hij een verhaal deed van den staat van de zaken ‘der gevangenen en hun woorden van deelneming toesprak. mooenseers merkte den vond niet op; DE GROOT deed dit des te beter. sranpr deelt ons in zijn Hist. v. h. Leven uan nm GROOT sommige der ingelaschte dichtregelen mede. Het tweede proefje is zeer klaar; maar het eerste, hoezeer voor den kundigen en vernuftigen lezer verstaanbaar, is zoo zwaar te vatten, dat BRANDT van eene woordelijke vertaling heeft afgezien. Zie zijn Leven van m. pe onoor, bl, 105—108. 2 Wagregt. Hist. bl. 550—553. 3 Rese. Stat.-Gen. 25 Sept. 1618. DES VADERLANDS, 85 ENEN EE pers niet antwoordde vaordat hij zijne ondervragers kenne onbevoegdheid had doen geveelen, en verklaard had, dat hij door hen te beantwoorden niet gerekend wilde worden op.het uitsluitend recht der stedelijke Overheid van Leiden eenige inbreuk te maken X, De gewone fiskalen had men, zegt nudo pe GROOT in zijne Verantwoording , niet partijdig genoeg geoordeeld, Dus had men om zich met het verhoor der gevan- genen te belasten, twee amblenaren van elders ontboden, uit Gelderland den Heer SYLLA, en uit U(racht Mr. preven VAN LEEUWEN, die, zoo hij meende, door toedoen van LEDENRERG ontzet, met de verandering der Regering te Utrecht weder procureur-gene- raal bij het Provinciale Hof.aldaar. was geworden % Reeds vóórdat zij eene wettige machtiging daartoe eslangd hadden, waren VAN LERDWEN en SYLLA aan het werk ge- steld, Het onvoegzame hiervan bevroedende, besloten de Staten-Generaal, hun eenen bepaalden last te verstrekken en hen den eed van trouw en geheimhouding in banden van den President. te doen afleggen. De procureur rors, hun als secretaris toegevoegd, deed tevens den eed, Bij deze gelegenheid verklaarden de Hollandsche Gedeputeerden , aangezien zij van deze zaak niet wisten noch gehoord hadden, dat zij zich bezwaard zouden, vinden daartoe door hun advies mede te werken: de zaak in hare waarde la- lende, zouden zij agnaien wat de andere Provinciën daarin deden 3. Dit had plaats op den 29°" September, daags nadat xmogsmenG door de handen aan zijn leven tẹ slaan een einde aan zijn verhoor gemaakt had. Met een mes, dat hij bij zich had weten te verbergen, bracht bij zich in den nacht van den 29" twee doodelijke wonden toe: zijn jongsten zoon , een knaap van angeveer achitien jaren, die hem gezelschap houden mocht, had hij gewaarschuwd dat hij niet bevreemd moest aijn, zoo hij hem 's nachts eenig gergcht hoorde meken. Reeds den 27° ma door vaw LEEUWEN, 300 men denken kan, niet sender hardheid ondervraagd te zijn, had bij sen zijnen zoop een open hriefje gegeren, in het Fransoh gesteld (welke taal de jongeling niet verstond) en van dezen inhoud: »Ik weet, dat men het er-op-geset heeft, in mijn persoon een. voorbeeld te stellen, mi tegen mijne beste vrienden te hooren, mij te pijnigen, daarna mij te over- tuigen van tegenstrijdigheden eu onwaarheden, en dan op allerlei spitsvondigheden een onteerend vannis te gronden, Dit toch is noodig om mijne gevangenneming te vergoe- lijken, Yen einde dat alles te ontgaan, wil ik mij langs den koristen weg tot God begeven. Tegen eenen doode valt geen vonnis van verbeurdverklaring van goederen 4,” 1 Ge BRANDE, Hist. v. da Raphisnleg. enz. bl. 4-6. 2 pr croor, Verantw. bl. 141. 3 Resol. Stat.-Gen. 29 Sept. 1618. 4 vyrENBOGAERT Kerk. Hist. bl. 1003—1007. canreron, II, p. 342. Deze meldt (bl. 341), dat men dat briefje voor het werk der Fransche Gezanten hield, De wijze, op welke cameron (p. 326, 327) uevensenss uiteinde bericht, getuigt weder (om niets ergers te zeggen) van zijnen wansmaak, E | l 11* 1618 — 1621, Fiskalen tot dat werk aange- steld. LEDENBERGS zelfmoord. 1615— 1621. 64 ALGEMBENE GESCHIEDENIS TT Van deze rampzalige gebeurtenis deden van LEEUWEN. en s¥ita dadelijk verslag in de Staten-Generanl, Zij verklaarden, dat zijne bekentenissen (hoezeer onderling in strijd) zoodanig waren, dat hij, naar hun bevinden, verscheidene misdaden van gekwetste majesteit -bleek begaan te hebben, die behoorden gestraft te werden aan lijf en goed, anderen ten voorbeeld, » gelijk nader zou zijn gebleken, als hij zich niet, uit bewust- heid van sohuld, had omgebracht.’ In deze verklaring maken de fiskalen gewag van verscheidene misdaden van gekwetste majesteit, door Lenexsraa beleden, terwijl toch al wat hij beleden heeft, wel in zijn vonnis uitgedrukt zal staan, In dit vonmis nu vindt men niets anders dan een verhaal van hetgeen tot handhaving der vrije beschikking op.het stuk der godsdienst tegen den dwang der. Staten-Generaal door de Staten van Utrecht verricht was. Hiertoe had tupenpzac, hun secretaris, zich bijzonder beijrerd, doch niels gedaan, dan wat zij hem gelast of later genoegzaam voor goed erkend hadden. De fiskalen beroepen zich dan ook op hetgeen Lepenserc nader zow beleden hebben, eu zij veroorlooven zich uit zijnen zelfmoord de gevolgtrekking te maken dat hij zich zijner schuld bewust was. Zoo ontzagen zich rechterlijke ambtenaren niet, terwijl de lucht nog trilde van den door hen gezworen eed van (rouw, hun heilig ambt te mis- bruiken om eenen doode te lasteren, tot wiens ontlasting niemand tegen hen kon op- treden. Ten overvloede betoonden zij zich slechte zielkundigen: nimmer heeft eenig mensch. uit bewustheid van schuld de handen aan zich zelven geslagen: maar wanneer de mensch zich het voorwerp acht van onlidelgk onrecht, en dit wijt hetzij aan menschen hetzij aan God, dan schreeuwt zijn gemoed om wraak, en, buiten staat den tegenstander te vellen, werpt hij zin eigen lijk, bezadigd na een wanhopig besluit, Met besluit ten zijnen vervolger als voor den voet. — Na hunne mededeelimg vraagden de fiskalen, wat lijk. aanzien van 24 de Staten beslniten zouden ten aanzien van het lijk. »Nademaal hier bewustheid van schuld bestond, vermits tegen hem geene dreigementen noch hardigheden van pijniging geschied waren," — alsof het niet de pijnlijkste van alle pijnigingen geweest ware, LEDER- »zaG in zulk eenen staat tegenover zijnen triomferenden vijand van Leauwen te plaat- sen — z00 adviseerden zij, » dat men met-het lijk zou behooren te handelen, gelijk gebrui- kelijk was naar rechte tegen andere lijken in zaken van gelijke natuur.” De beslissing op deze vraag werd uitgesteld tot den volgenden dag. Toen verscheen de Heer var LOCKHORST, LEDENBERGS schoonzoon, ter Generaliteit, met het ernstig verzoek, dat het Hun Hoog Mogenden behagen mocht, uit aanmerking van zijns schoonvaders lange dien- sten, den lande bewezen, tegen zijn ligchaam niet naar de uiterste gestrengheid van rechte te laten handelen, waarvan de schande niet over het lijk, maar over de weduwe en de vier kinderen en hem, die dit verzoek deed, zelven komen zou, en derhalve zijnen betrekkingen het lik ter begraving te laten afleveren. Tevens kwam er een schrif- telijk verzoek van denzelfden inhoud van rmpExsERGs zoon, Kon men, zoo hield dit schrijven verder in, bij de afwezigheid van zijne Excellentie niet dadelijk beslissen, zoo DES VABRRLANDS.'. 85 eee mocht men iemand der vrienden van den overledene vergunnen, den Prins op reis op | 1618— te zoeken, ten einde zijn goedvinden te dezen aanzien te vernemen. — De boslissing werd ux uitgesteld, maar verstaan, dat men het ligchaam voor bederf zau zien te bewaren. Wer- kelijk werd het lijk op kosten der weduwe en erfgenamen gebalsemd. Voor het overige besleten de Staten-Generaal, zich naar de strekking van het advies der fiskalen te ge- dragen, en de Staten van Utrecht te verzoeken: »alzoo rxpzwszaG zich uit bewustheid van achuld had omgebrackt, hetgeen een vergrijp was, hetwelk verbeurdverklaring van goederen verdiende, zijne geederen te laten inventariseren, tegen dat de zaak tegen hem beslist zou wezen.” Den voorgaanden dag, onmiddellijk na den eed der fiskalen ont- vangen te hebben, hadden zij besloten, een algemeenen Vasten- en: Bededag uit te schrijven 4, — Zij meenden op den reehten weg te zijn om God eene dienst te doen, — Bij rmpxmsz&cs vonnis, den 15° Mei 1619 geveld, veroordeelden en *verordenden de Rechters het doode ligchaam, in de kist op een. De reeds gehlekene zwakheid van muco pr GRoor bracht te weeg, dat men zich H. vs egoor met de ijdele hoop streelde, hem tot verklaringen te verleiden, die, waar of valsch, bracht pun Lid een ernstig bezwaar tegen OLDENBARNEVELT zouden kunnen opleveren. Werkelijk schijnt Prt te bezwe- hij tot zulk eene hoop reeds in de maand October eenigen grond gegeven te hebben. Ten minste schreef hem zijne voortreffelijke echtgenoot, den 19% dezer maand: » Een ding verwondert mij alleen, namelijk, dat er sommigen schtjnen te wilen zeggen, dat gij aan een van de Heren alleen zoudt gezegd hebben, iets groots te willen ontdekken, daar het Land veel aan gelegen zou zijn; maar dat gij eerst onder bescherming van A— ! Resol. Stat.-Gen. 29, 30 Sept.; 22, 31 Oct. 1618. 2 Zie het vonnis bij taicLano, Kerk, Gesch. bl. 1092—1096. 3 pranpt, é a. pl. bl. 6 en 7. Resol. Stat.-Gen. 15, 16, 22 Oct. In het eind der maand De- cember verzochten BocERBERTS betrekkingen op nieuw, tot hem toegelaten te worden, wegens zijne ongesteldheid sin zijne memorie, zoo het schijnt.” Hoezeer de Staten oordeelden, dat die onge- steldheid niet zoo erg was, vergunden zij eindelijk, dat Dr. wrrrENpAAL tot hem werd toegelaten, mits iemand, die Latijn verstond, hem verzelde. Resol. Staf-Gen. 27, 29 Dec. 1618. canLETON (111, p. 10) spreekt van een vlaag van waanzin, die sommigen voor voorgewend hielden. 1018— 1621. Gecommitteer- den tot het ver- hoor der gevan- genen door Hol- land benoemd. 86 ALGEMEENE GESCHIEDENIS uM DC————————!——— —Á—XÀ— ——Á—————————— ———H—— À zijne Excellentie begeerdet genomen te zijn. Ik heb dat niet willen gelooven, gelijk ik ook nog niet doe: want ik houd het voor zeker, wat gij mij dikwijls gezegd hebt, dat gij geene geheimen wist, en zie geene reden waarom gij iemands bescherming noodig zoudt hebben. Daarom is er ook niemand, die dat gelooven wil, Evenwel beb ik u dit willen schrijven, opdat ik in staat zij, met meer grond zulke beweringen tegen te spreken. Laat mij door den brenger dezes een eenvoudig ja of neen weten 3.” Zoo herinnerde de fiere vrouw hem aan waarheid en plicht. Niettemin, nadat hij den der- den “November ondervraagd was over de bedoeling, met welke de waardgelders waren aangenomen, en de middelen, die waren aangewend om hunne afdanking te Utrecht te verhoeden, en toen vooor hem des anderen daags bij een bijzonder bezoek de zaak dus was komen voorstellen, alsof hij spoedig zou ontslagen worden, maar OLDENBARNE- vELr wegens de van hem aan het licht komende booze stukken onfeilbaar verloren was, had dit bedrog op hem dezen invloed, dat hij zich waarlijk begon af te vragen, of niet de Advokaat met sommige handelingen eene verkeerde bedoeling kon gehad hebben. De hoop op terugkeer tot het vrije bedrijvige leven verblindde het helder verstand van. den zwakken man; doch slechts voor een korten tijd. Weldra daarna kwam hij weder tot het inzicht, dat de meening, die hij van oLpensarnevgLTts diepe staat- kunde en opregte vaderlandsliefde gehad had, geene begoocheling was geweest: zijn geloof aan waarheid en eerlijkheid herleefde, en hij erkende het weefsel van leugen en list, waarin men hem wilde vangen. Daags na het bezoek van vooar kwam MANMAKER hem vriendelijk en vertrouwelijk spreken. 2 BRANDT, f. @ pl. bl, 161—166. 3 ouvak, p. 290. ^e oe N. ^ s ae” * %. » a « a. >» af a^.» 2 m a «4 » ` : ». qe .. ~ » -. $ * LÀ ? LI a. » " ". u. ` ' «^^. asot. - > ` E vee see vene zz eot ott ae ae - i of oe z ` -. $. « $ `. « " hd ‘. *. 1 — a. *$* ` . N . * n. 5 " ` " *. L]. Lj . . . . * LPO Lhevhleben oe tins 86 orally: Logic ME ~ vtr 3- At det ALGEMEENE 1.1 4 = 2 GESCHIEDENIS -. ^ hien ap HUMEUR e in. ir’ E " d denn e» T ^ eh oe “F t er + * 2 ere" 4 r A * r o a. e » a) ovat t ¿+ t un [1 a — ^ s a ^ — Ld ‘ ? $ 4 d 43 Li J a > " * 4 E + LII LA J sa 1333 n : a = = L] é B i ā * i E = = L. à a 24700008 CELTE E LEL] 4 E (C Be kielen EPE 7 4 DES VADERLANDS. 87 EE a a aE? NE ED uit de Edelen; murs van morv, Wegens Dordrecht; neimen rauw, wegens Amsterdam, 1618— en ALBRECHT SRUININK, wegens Enkhuisen. Bovendien werd ín plaats van den fiskaal Hus KINSCHOT, die den Advokaat in maagschap bestond, Mr, arrnondé num, griffier van het Hof van Holland, een van OLDANDARNBVELTS grooisió vijanden en bestemd om hem in zijne waardigheid op te volgen, aangewezen om met de twee andere fiskalen, vax LEEUWEN 60 SYLLA, de gevangenen te verhooren, De benoemden kregen in last, na afloop van het verhoor, aan de Staten verslag van den staat van zaken te doen, ten einde alsdan, nadat de adviezen der Hoven ingewonnen zouden tijn, zoodanige beschik- kingen mochten genomen worden, als waarbij de bevoegde rechtsmacht erkend bleef, Doch het moest nog blijken, of de genoemde Heren zich de taak lieten welgevallen, en nog eenige dagen bleef de zaak slopende, derwijze, dat men bij de Staten-Generaal ongeduldig begon te worden. Den 15% November werd bij de Generaliteit mededeeling gedaan, hoe groote. opspraak het bij de gemeente veroorzaakte, dat er in de zaak der gevangenen verder niets werd uitgericht, en hoe hierait werd afgeleid, dat men tegen hen miets te zeggen had, noch hun iets kon te last leggen, Dit was te veel, en dade- lijk werden de Hollandsche Gedeputeerden verzocht, zich naar de vergadering der Staten hunner Provincie te begeven, om te bewerken, dat van de benoeming van Gecommit- teerden tot het verhoor behoorlijk werk gemaakt weerd. Aan dit verzoek werd gehoor gegeven, en nu werd de griffier pox, die vooral zwarigheid maakte, ter vergadering der Staten van Holland bescheiden. Hij verzocht met aanvoering van vele redenen van de hem opgedragen taak verschoond te worden; doch men liet hem niet los; men drong hem »de gemeene zaak ten beste en ten dienste der Provincie" zich de benoeming te laten welgevallen, en hoewel hij nog geen volkomen toestemmend antwoord gaf, gingen de Gedeputeerden ter Generaliteit henen met de boodschap, dat en de griffier sum en de andere benoemden de taak op zich zouden nemen. 1618 — 1621. 