Natuurkundig tijdschrift voor Nederlandsch?Indie / uitgegeven door de Koninklijke Natuurkundige Vereeniging in Nederl.?Indie.
Het Museum werd met vele Evertebraten verrijkt en de bovengenoemde publicaties van den Heer Srurren zijn te beschouwen als een beschrijvenden Catalogus, waardoor de determineering der door andere natuuronderzoekers gevonden dieren aanmerkelijk vereenvoudigd wordt. Door den Heer van ВеммегЕХ werd gedurende geruimen tijd van het Labora- torium gebruik gemaakt еп, dank zij het loeaalmuseum, viel hem de determinatie van het van Java's Zuidkust meegebracht materiaal grootendeels gemakkelijk. Ook voor Pror. Новвесит werd eene kamer afgeschoten en alles in gereedheid gebracht om voor het voorbereidend werk, de verzending, verzorging en inpakking van het op diens reizen verzameld materiaal als centraalbureau dienst te doen. Ook werden Laboratorium en Museum bezocht door de Н. H. Верот en PicrET uit Genève, die zich gedurende hun verblijf alhier voornamelijk onledig hebben gehouden met verzameling van pelagische fauna in de baai van Ambon. | Wat eindelijk het meer materieel gedeelte van mijn verslag betreft, nl. dat over den toestand van Gebouw en Finantiën, hieromtrent is het, ook al trekt men de grenzen van het geoorloofd optimisme vrij ruim, niet mogelijk een zeer gunstig oordeel uit te spreken. Ше pendoppo toch van het gebouw, welks bezit wij met de Maatschappij van Nijverheid en ` Landbouw deelen, had zware reparatie noodig tengevolge van verzakking en uitwijking der muren en ook de vloer ver- keerde in zulk een oneffen staat, dat hierin noodzakelijk moest voorzien worden. Vanhier een aanmerkelijke post van 1470 gulden op de ereditzijde der hierbij gevoegde balans, die op het saldo, op ultimo December aanwezig, een grooten invloed ^ 97 uitoefent. Trouwens vergelijking met het vorig saldo zou onbillijk zijn omdat daarin toen begrepen waren de nog niet tot hun recht gekomen gedeponeerde gelden door particulieren en onze Vereeniging te zamen gebracht voor eene wetenschap- pelijke reis van een Nederlandsch natuuronderzoeker. Dat deze som nu niet meer op de balans voorkomt ís dus een bewijs dat zij besteed is voor het doel waarvoor zij was bestemd en wij hebben alle reden om dankbaar terug te zien op het verslagjaar indien wij nagaan wat er dit jaar voor wetenschappelijk onderzoek onzer Koloniën werd gedaan. Terwijl in het vorig bericht nog moest worden vermeld dat het onzeker was op welke wijze de bijeengebrachte 7 2400 zouden besteed worden, en evenzeer dat de pogingen om met behulp eener Regeeringssubsidie een plan te beramen voor de komst herwaarts van den Utrechtschen Hoogleeraar Новвкснт nog niet tot een resultaat hadden gevoerd, kan nu worden geconstateerd dat beide toen open quaesties zijn opgelost in een voor ons streven gunstigen zin. De Heer Dr. J. F. vas Веммегех beraamde en volbracht voor de in onze kas aanwezige subsidie een onderzoekings- toeht naar Java's Zuidkust en verzamelde daar rijk materiaal voor later onderzoek , voornamelijk op het gebied der Embry- ologie van schildpadden en vertrok daarna naar Sumatra om daar zijne onderzoekingen voort te zetten. Eveneens is het U bekend, dat de Nederlindsch-Indtsche Regeering een nieuw bewijs van Hare welwillendheid jegens onze Vereeniging gaf door ons іп staat te stellen, door toekenning eener subsidie van f 5000, aan de beraamde plannen voor Prof. Huprecurt’s overkomst gevolg te geven. Ons Bestuur heeft zich in deze zaak niet bepaald tot de rol van gastheer en kassier, maar eene ad hoc geconstitueerde commissie, bestaande uit de H. H. Piepers, Srurrer еп VonpEnMAN, heeft, door het rondzenden van circulaires, het verstrekken van benoodigdheden en het opmaken van instructies alles in het werk gesteld om de reis van Prof. Новавсит zoo vruchtbaar mogelijk voor de wetenschap 28 te maken, waarbij zij van alle zijden groote hulpvaardigheid bij het verzamelen van materiaal mochten ondervinden. Het is natuurlijk nog niet mogelijk een juist oordeel te vellen over de resultaten van een zoo breed opgezet en uil- voerig georganiseerd onderzoek; de voorloopige resultaten echter hebben aan de verwachtingen beantwoord en Prof. Новвесит is, zeer voldaan over zijne reis over Java, naar Sumatra vertrokken om daar de verzameling van materiaal voor zijn voorgenomen onderzoek, betreffende de embryologie van zeld- zaam voorkomende of ten minste weinig bekende zoogdieren, persoonlijk te superintendeeren. Het ligt nl. niet zoozeer in Prof. HusnEcHT's plannen om zelf materiaal te verzamelen en te conserveeren (hiervoor zou de lijd van zijn verblijf in de Kolonie veel te kort zijn) als wel om persoonlijk alle belang- stellenden te instrueeren en fondsen te deponeeren noodig voor premiën, gesteld op het aanbrengen der dieren, om dan, door bemiddeling van onze Vereeniging, alles in het Centraal- bureau te Batavia te concentreeren: een systeem dat, ook па zijn vertrek naar Nederland, nog met vrucht kan blijven na- werken. Niet echter alleen voor dezen steun, die onze Vereeniging direct aanging, hebben wij onze erkentelijkheid te betuigen jegens de Indische Regeering. Op verschillend gebied en op verschillende wijzen heeft zij gedurende het afgeloopen jaar getoond hoezeer haar ook die bloei onzer Koloniën ter harte gaat, die niet zichtbaar is in materieelen vooruitgang, maar die vooral zich uit in moreel prestige naar buiten. De Plantentuin te Buitenzorg , eene instelling waar wij terecht trotsch op mogen zijn en die om strijd door buitenlandsche geleerden bewonderd wordt, werd op nieuw , onder het bestuur van den tegenwoordigen Gouverneur-Generaal georganiseerd en uitgebreid; de detacheering van den Heer Gresnorr, wiens belangrijk rapport U bekend is, werd verlengd en twee weten- schappelijke ambtenaren de HH. Dr. P. vas Rowsuncn en Dr. J. M. Janse aan den tuin verbonden, zoodat deze nu in alle e 29 opzichten als eene der schoonste wetenschappelijke instellingen ter wereld mag beschouwd worden. Het is niet mijn voornemen M. Н. om in dit verslag melding te maken van den wetenschappelijken arbeid die door geves- tigde Rijksinstellingen, als Plantentuin , Observatorium , Labora- torium ete. is volbracht, slechts wat zich daarbuiten of om die instellingen als kern heen op ons gebied heeft bewogen , moge hier eene plaats vinden. Zoo is het der vermelding waard dat in het groote voor bezoekers bestemde Botanische Laboratorium een groot aantal botanici en zoölogen hebben gewerkt. Dr. C. LauTERmACH uit Breslau, Dr. Н. Driesen en Dr. C. Hergest uit Jena, Prof. Dr. W. Scnmrer uit Bonn, Dr. G. Karsten uit Rostock, Prof. Dr. G. Srani uit Jena, Dr. M. $твивк. uit Frankfort ајМ. welke vier laatstgenoemde geleerden ook in het vorig verslag genoemd zijn, voorts de НН. Dr. Е. А. T. C. Went uit "s Gravenhage, die met subsidie van het Bwitenzorg-fonds was uitgekomen, де Cand. Phil. Brewer uit Halle ај. Dr. J. F. van Веммкһеу uit Amsterdam, de Heer S. Н. Koorpers. houtvester in Gouvernementsdienst, wiens belangrijke hem door de Regeering opgedragen taak, nl. de studie der bosch- boom-flora op Java, zeker zonder den krachtigen ruggesteun van den Buitenzorgschen Hortus te zwaar zou zijn voor de werkkracht van één persoon, zelfs al wordt deze, zooals de Heer Koorpers doet, tot ће! uiterste opgedreven. Еп eindelijk ook de Heer J. Z. Каххевіктек uit Amsterdam die reeds sedert geruimen tijd Sumatra en Java heeft bereisd met het doel om, in opdracht van den bekenden Entomoloog NegnvoonT VAN DE Porr, eene uitgebreide collectie van insecten, voorna- melijk van coleoptera aan te leggen. Ook bij het Observatorium werd gedurende het verslagjaar op last der Indische Regeering de basis gelegd voor een arbeid die nevens practische ook belangrijke wetenschappe- lijke resultaten zal afwerpen. Ор initiatief nl. van den Ad- miraal P. тех Bosen werden daar uit de in Indië aanwezige 50 en uit het archief te "s-Gravenhage toegezonden scheepsjour- nalen alle gegevens geëxeerpeerd noodig voor een uitvoerig werk over wind- en zeestroomingen in den /ndischen Archipel , een werk dat zonder twijfel een zeer gewenscht licht zal doen opgaan over vele tot nog toe duistere quaesties, de rol һе. treffende die de vaste landen van Azië en Australië spelen bij de vervorming der passaatwinden tot moessons. Evenmin als de vermelding van deze feiten, voor de weten: schap van belang, mag in dit verslag, al neemt onze Ver- eeniging ook aan dezen arbeid geen actief deel, met stilzwijgen worden voorbij gegaan de eveneens ор Regeeringskosten gedane opgravingen van Dr. E. ровоіѕ. Gedurende de eerste maanden van bet verslagjaar zelle deze palaeontoloog zijn arbeid voort in grotten van Sumatra's Westkust en vond daar de resten eener fauna die gekenmerkt was door de relatieve talrijkheid van den Orang-Oetan naast andere nog op Sumatra levende soorten. Onvoldoende hulp van de onwillige bevolking en verderfelijke klimaatsinvloeden op onderzoeker еп werk- volk waren echter oorzaak dat, op Sumatra althans, de resul- taten niet beantwoordden aan de hooggespannen verwachtingen van den Heer Dunors Des te aangenamer was het derhalve te vernemen dat de onderzoekingen daarna, op voorstel van den. Directeur van 0. E. Х. in het Kedirische aangevangen, tot een waarlijk schitterend gevolg hebben geleid en Gij, M. H. zult met mij de vriendelijke tegemoetkoming van den Heer Durors naar waarde weten te schatten, die mij in staat stelde om in dit verslag omtrent het gevondene het een en ander mede te deelen. In de grotten van de afdeeling Ngrowo ` werden deelen van menschengeraamten gevonden die, even- als de vroeger aan onze Vereeniging toegezonden schedel, de kenmerken vertoonen van het Australisch, naar de meening van den Heer Пиволз, het autochthone ras van Java. Eene groote verzameling van vertebraten werd door den Heer Dugors uit den Goenoeng Kendeng te voorschijn gebracht, waardoor een aantal soorten bij de reeds door Rapen Saren en Јохенону ontdekte 51 en door Martis beschreven soorten gevoegd worden en belang- rijke gegevens aan het licht gekomen zijn voor de kennis van Java's vroegste geschiedenis. Met moeite weerhoud ik mij van uitvoerige mededeeling uit de door den Heer Dugors op de meest liberale wijze beschikbaar gestelde resultaten van zijn onderzoek, waaromtrent spoedig een eenigszins uitvoerig, zij het ook uit den aard der zaak voorloopig, verslag in ons Tijdschrift mag tegemoet gezien worden. Van hoeveel belang echter de opgravingen zijn zal U duidelijk worden, indien ik U mededeel dat Hyaena felina, Stegodon Ganesa, Tapirus spec. indet,, Sus Celebensis , Gavialus Gangeticus en als nieuwe specimina Mippapotamus en eene Anoa-soorl op de lijst voorkomen. Wat deze laatste soort betreft, zoo voegt de Heer Dunois hier de interessante mededeeling bij, dat de Javanen algemeen spreken van eene zeer kleine soort van Banteng, niet veel grooter dan de Кату, die zelfs sommigen beweren gezien te hebben en waarvan een Wedana zeer juist den vorm der horens in teekening wedergaf. De Heer Dorors acht het daarom niet onmogelijk dat deze zeer kleine koesoort óf in historischen tijd geleefd heeft, óf misschien nog leeft en vraagt daaromtrent inlichting aan wie ze geven kan. Het aanzienlijk getal van groote zoogdieren en de verwantschap der oude fauna van Java met die van het vaste land, zoo schrijft de Heer Dugors, geeft aan deze fauna een volkomen Continentaal karakter en daar men tot vijftig Meters boven de vlakte resten van nijlpaarden, kroko- dillen en rivierschildpadden vindt, moet men aannemen dat in den tijd der Kendeng-fauna de groote vlakten van Java met meren bedekt waren. De gesteenten waarin deze fossilen gevonden worden zijn van vulcanischen aard en de ondergang der gevonden dieren wordt door den Heer Dvrors aan eene vuleanische catastrophe toegeschreven. Eene andere exploratie, die de studie van den levenden mensch tot doel heeft, eveneens ondernomen mel Regeerings- 52 subsidie is gedurende het verslagjaar door het Aardrijkskundig Genootschap voorbereid. In November, omstreeks denzelfden tijd waarop de Luit. ter zee Н. О. W. Ррахтех, па ееп twee- jarig verblijf op de Keij-eilanden, naar Nederland terugkeerde, kwam Dr. H. rex Kare hier aan met de opdracht om hetzij de bevolking van Flores, hetzij die van Soemba tot een onder- werp van studie te maken. De Heer тех Karr, bekend door zijne reizen in Noord- en Zuid-Amerika en onder de Laplanders, is voornamelijk anthro- poloog еп wij mogen het Aardrijkskundig Genootschap geluk wenschen met de goede keuze zoowel van persoon als van onderwerp. Inderdaad is deze stap eene zeer gewichtige en het is van het grootste belang er op te wijzen dat zij slechts de eerste van vele volgende moet zijn. Im de laatste jaren is de studie der Anthropologie met reuzenschreden vooruit gegaan en kan wijzen op resultaten zoo grootsch en opvallend, ja, op door haar teweeggebrachte radikale hervormingen іп de ћеег- schende meeningen omtrent de afstamming en de verhuizing van volken en huisdieren, dat het te voorzien is, dat de studie van den mensch langs den weg der exacte wetenschappen die volgens de tot nu bijna uitsluitend gevolgde methode der humaniora zal overvleugelen. Zij heeft door den mensch aan hem zelven en niet aan zijne taal te bestudeeren en door nauwkeurig te onderscheiden tusschen ras- en taalkenmerken de jaren lang heerschende hypothese van de afstamming van het Indo-Europeesche ras uit de vlakken van Azië en van de generalisatie omtrent volksverhuizing en voortdringing van het Oosten naar het Westen ten val gebracht en hierdoor niet alleen aan de ethno- logie maar ook aan de historie eene geheel andere en exacte basis gegeven in de plaats der grondlooze speculatie, die haar op willekeurige wijze door linguisten was onderlegd. Zelfs tegen de uitspraak van den grooten historicus Ranke in, dat nl. de feiten, door Romeinsche historici geboekstaafd omtrent e et hunne aanraking met Germaansche volkeren, niet in overeen- steinming te brengen waren met de algemeen geldende hy- pothese, werd in afwijking van de methode der natuurweten- schappen de supprematie der hypothese boven de waarneming gehandhaafd. Het is de Anthropologie die hierin een omme- keer heeft teweeggebracht en die ook, als zij voortgaat zooals zij in de laatste jaren gedaan heeft, zonder twijfel geroepen is eene groote rol te spelen ook op het gebied van wetgeving en politiek. De geschiedenis toch der menschheid ontwikkelt zich niet, evenmin als die der dieren, met catastrophen zooals men vroeger dacht, maar geleidelijk; dezelfde oorzaken die vroeger werkten zijn nog heden werkzaam en heden, evenals vroeger, is ’t het langhoofdige blonde ras, dat fataliter de andere, minder begaafde, rassen verdringt en beheerscht. Zelfs de meest conservatieve geleerden ter wereld, de eriminalisten , worden in hunne eeuwenoude versterking bestookt door de physiologen aan den eenen en de anthropologen aan den anderen kant, die in hunne banier voeren de leuze, dat men, niet als de juristen bij voorkeur gedaan hebben, de misdaad , maar den misdadigen moet bestudeeren en reeds zijn er vele teekenen zichtbaar, die wijzen op noodzakelijke capitulatie der volhardende verdedigers. Dat hier in Indië het veld van ontginning voor deze jonge wetenschap onbeperkt is en dat exacte kennis der volken, zoowel voor de wetenschap als voor de ten hunnen opzichte te volgen politiek van onberekenbaar nut is, valt terstond in het oog. Een archief van schedelmetingen en van juist waar- genomen karaktertrekken en gewoonten is van meer blijvende en practische waarde dan dat van half officieele verdragen met half bevoegde potentaten van geheel onbekende volken en het laat zich vooruitzien, dat in de naaste toekomst de Regeering zich zal gedrongen gevoelen om naast de ambtenaren ter beoe- fening van talen ook ambtenaren ter bestudeering der volken іп vili corpore aan te stellen. Nog een heugelijk feit blijft mij weer te herdenken; ik heb 3 54 achtereenvolgens behandeld 71 geen onze Vereeniging еп "| geen de Indische Regeering in 't afgeloopen jaar voor bevordering van natuuronderzoek onzer Koloniën hebben verricht, er blijft mij over U in herinnering te brengen hoe de urgentie van een dergelijk onderzoek op de meest duidelijke wijze aan het licht gekomen is, doordat zich in ons Vaderland velen der meest ontwikkelde en hoogst geplaatste ingezetenen tot eene Maat- schappij hebben vereenigd, die de wetenschappelijke exploratie onzer Koloniën tot doel heeft. Dit is een eerste maar tevens ook een krachtige stap op een weg, die tot nu in ons land te weinig betreden werd. Alhoewel de bewijzen in de historische archieven der weten- schappen in grooten getale voorhanden liggen, dat het ons, Nederlanders, individueel niet aan wetenschappelijken zin ont- breekt, en ofschoon ten allen tijde de Regeering getoond heeft een open oog voor deze belangen te hebben, was weten- schap in ons land niet populair, zooals men dit in Engeland, Duitschland en Scandinavie kan opmerken. Die populariteit, een ander woord voor samenwerking en geestdrift ook van niet wetenschappelijke zijde, zoo noodzakelijk voor de bereiking van grootsche doeleinden, is door de oprichting dezer Maat- schappij op schitterende wijze uit hare sluimering ontwaakt en het was derhalve niet meer dan natuurlijk dat onze Ver- eeniging, die hierdoor een krachtigen steun voor haar streven naar solidariteit op wetenschappelijk gebied in het moeder- land heeft verkregen, een blijk van sympathie heeft gegeven door den Voorzitter dier Maatschappij, den oud-Minister van Kolonien Baron van Gorrsrein, en den Secretaris den Heer SERRURIER, aan wiens onvermoeide werkzaamheid de Maat- schappij haar ontstaan dankt, het eerelidmaatschap en het correspondeerend lidmaatschap aan te bieden. M. H. Indien ik de grenzen, gewoonlijk aan een verslag gesteld, heb overschreden en gemeend heb mij niet te moeten bepalen tot louter binnenkantsche beschouwingen omtrent onze Vereeniging, dan voer ik tot mijne verontschuldiging aan, en 55 hoop dat gij het ook als zoodanig zult laten gelden, dat іп vele opzichten het jaar 1890 voor de Wetenschap in onze Koloniën, en derhalve ook voor de Natuurkundige Vereeniging , een jaar van buitengewone beteekenis is geweest en dat buiten- gewone omstandigheden ten allen tijde bijzondere maatregelen hebben gewettigd. Batavia , 12 Februari. `МҮИЧЯЯ “әрғәәшбитишәд eq Le ТЕ ` туутој, $2908 ЈЕ 7 IESU 0681 og oun do op[es PL. 46 ~ x . * "uejsoxsauiuu[ — EBI 4E QN UR oq. Ae лес ПОС қ ләззеййг) ҰГ/501:< ^ ^ оштрподлол uo Зипцоцлолзед *uapuorpoq AME тәр әләоцә( uo] поледут op ш [oopuey --006 “ ` 6881 2 Јело рпәхәмәл шш 9) uee ` Зитриодлол 8202 · ' " 'uoAnoqe2 ләр uorsoy-onvaedoy — 0006 : SE M Ы ЕЈ за“ URA 8191 ЖЕ... есе жерік) —тојт “ 2: кялякияф NVA E ч a лоор xozdopuo Bpunyamey 0667.29 NOR acci dei v yospuejdopon Sem d ux esos "то uouooj UP Kass uojsoyuo пә уеелејолооб 196 <<: ` * штилепђе uo uonrjs цо51801007, tig ces cos ` * umosny СОШО Vo с Е v МИЧ, lp IER eend БЕЛ КЕЛІП ЕТТЕ "1681 Henuer “vravavg ж ________________ 19260156 / c c c тутор 65067 « => uoAnoqos Jop u9]sox опеле о әр ur |әәрпеү 00 С? ped dop uoguruuedunns әр ur [oopuey 0000 5. * * * -uope[ ләр ueSeapfiq oyosylijaver —' 0006 * - > * ` -'umomusngp A0 uea stoa oyfipoddeqos -појом op 400A упошоплелпоку јоц urea orprsqus кеі * 5 o DEE əpSəjəq Yuegaeeds op fiq иел oruoy — 0005 SS ` juoumuleAnor Jo иел опат 87919 / "rr" " * 66gr Henuef т do sey ur opge NALSINVA.LNO HVV LAN мило DNIAUOOMINVUIA NA ONINSX3M DNIOINWWUSA WOITNOXWOLVN WXfTINNINOX DE KLIMATEN DER VOORWERELD EN DE GESCHIEDENIS DER 20Х. DOOR EUG. DUBOIS, Naar de gegevens der palaeontologie hebben de klimaten in den loop der tijden aanzienlijke veranderingen ondergaan. Van vele streken der aarde schijnt vast te staan, dat zij gedurende lange eeuwen een warmer klimaat bezaten eu daarna koeler zijn geweest dan heden; hoewel eene algemeene regelmaat in de verdeeling der warmte ook voor eenige vroegere perioden niet te miskennen is. Wij beoordeelen die klimaten van den voortijd voornamelijk naar het karakter der planten- en dierenwereld. De organismen van warme landen zijn in den regel geheel verschillend van die uit koude streken; niet volkomen logisch besluit men daarom, omgekeerd, dat het klimaat in een vorig tijdperk warm of koud is geweest, al naar dat zijne organismen de naaste verwanten zijn van die, welke tegenwoordig in warme of in koude luchtstreken leven. Inderdaad is dat besluit gewettigd, wanneer die verwantschap eene zeer nauwe is en bij zeer vele planten en dieren wordt waargenomen. Ook wanneer de uiting van het leven in het algemeen krachtiger is of minder krachtig, heeft men dikwijls het recht belang- rijke veranderingen van het klimaat en van zijnen warmtegraad aan te nemen. Werkelijk kent men die nauwe en algemeene verwantschap van fossiele vormen met organismen, welke nu andere luchtstreken bewonen, en eenen geheel anderen 58 rijkdom van het planten- en dierenleven dan de tegenwoordige uit menig tijdperk. Eene vaste betrekking tusschen het klimaat en het karakter der planten en dierenwereld bestaat evenwel niet. Nauw verwante planten en dieren vindt men in zeer verschillende klimaten, еп zoo was het ook vroeger ; olifanten , rhinocerossen en leeuwen, thans echte tropenbewoners, leefden gedurende den ijstijd in Europa. Bij vergelijking van binnen denzelfden warmtegordel gelegen deelen van verschillende continenten ziet men volstrekt niet aan bijna volkomen gelijkheid der klimaten gelijkheid der organische wezens beantwoorden. Ook zijn in het algemeen planten en dieren wel het meest geschikt voor het klimaat waaronder zij leven, men weet echter zelden in hoever het bestaan van vele soorten niet hoofdzakelijk van andere voor- waarden afhangt, welke daarmede ook in geen causaal verband staan. Bekend zijn de voorbeelden van europeesche planten en dieren, welke zich over de geheele aarde, onder zeer verschil- lende klimatische toestanden, verspreid en dikwijls zelfs oorspron- kelijke soorten hunner nieuwe woonplaats hebben uitgeroeid. De organische wezens bezitten inderdaad in hooge mate het vermogen, zich naar den warmtegraad van het klimaat te schikken. In dat opzicht herinnert de onlangs overleden verdienstelijke geoloog M. Neumayr, die veel er toe heeft bij- gedragen om de gegevens, waarnaar men over de oude klimaten oordeelt op hunne juiste waarde te schatten, aan eene reeds vroeger (о. a. door Garpyer en pe ЅАРОВТА) dikwijls aangewezen bron van dwaling. In een koel klimaat ontstane organische vormen kunnen, zich voegend naar de nieuwe levensvoor- waarden, zich langzamerhand ook zuidwaarts verspreiden. Zij acclimatiseeren onder die nieuwe, over het geheel gunstiger levensvoorwaarden en verzwakken. Intusschen hebben zich nieuwe vormen in hun vroeger vaderland ontwikkeld, welke op hunne beurt denzellden koers nemen en hetzelfde lot ondergaan. Aldus zullen zuidelijke typen altijd eene zekere overeenkomst moeten vertoonen met de oude vormen van het 59 noorden, zelfs zonder dat daaraan eenige verandering in den warmtegraad van de betreffende woonplaatsen deel heeft. Ook zal, waarop Hooker reeds in 1856 heeft opmerkzaam gemaakt, een weelderig planten- en dierenleven bij gemiddeld lageren warmtegraad bestaan kunnen in een gelijkmatig-warm en -vochtig zeeklimaat, dan in een droog , continentaal klimaat. Een subtropisch karakter hebben daarom de bosschen van Nieuw-Zeeland en Patagonië bij jaarlijksche temperaturen niet hooger dan die van Frankrijk. 1) Uit dat alles moge blijken hoe voorzichtig men moet zijn bij het beoordeelen van den warmtegraad van een vroeger tijdperk naar de gegevens der palaeontologie. 3) Voorzichtig gebruikt, hebben die gegevens evenwel groote waarde en dat des te meer, naarmate zij van een jonger tijdperk zijn, sedert hetwelk geene belangrijke veranderingen in de organismen kunnen hebben plaats gehad. Wanneer wij in eene zoo jonge formatie als de pleistocene (diluviale) in Midden- еп Noord-Europa overblijfselen aantreffen van den poolwilg, den dwergberk, van Dryas en beredruif, naast echte arctische zoogdieren, zooals de muskusos, het rendier , de veel- vraat, de lemming, en in de dalen gemzen en steenbokken; verder arctische en alpine slakken еп, in de diluviale zee- afzettingen , schelpdieren als Pecten islandicus, Yoldia arctica, Aslarte borealis en Saxicava arctica, zoo mogen mij daaruit veilig afleiden, dat het klimaat van Europa in den pleistocenen lijd koeler was dan nu. Wanneer wij verder in de midden- tertiaire formatie van Frankrijk en Zwitserland, uit eenen geologisch ook nog niet zeer verwijderden tijd, palmen, vijgen 1) Zie vooral M. Neumayer: Erdgeschichte, Leipzig 1887, en zijne rede: Die klimatischen Verhältnisse der Vorzeit, Schriften des Vereins zur Verbreitung naturwiss. Kenntn. zu Wien, Wien 1889. Onder den titel: The Climates of Past Ages is dit laatste opstel ook in vertaling verschenen in Nature, Vol. 42, 1890, p. 148 en 175 2) Zeer lezenswaardig in dit opzicht is Kapitel ХИ іп: A. Моғор, Die Klimate der Erde, 1% Theil, Jena 1887. 40 en kaneelboomen vinden, naast planten met lederachtige immer groene bladeren, tulpenboomen , kamferboomen , laurieren en myrten, zooals zij nu groeien in landen met ten minste subtropisch klimaat, en naast vele andere soorten, de over- blijfselen van de reusachtige Dinotherium en Helladotherium, van Mastodon, Rhinoceros, Hippopotamus en anthropoiede apen, verder ook papagaaien, pelikanen en ibisvogels, en in de oude zeebodems een gezelschap van weekdieren, bestaande uit vele soorten van Cypraea, Oliva, Mitra, Voluta, Conus еп Terebra aantreffen, ook bij Weenen nog levende geslachten van koraal- dieren riffen zien bouwen, — zoo is ook door deze overmaat van feiten het bestaan in Europa van een geheel ander, warmer klimaat ook voor dezen betrekkelijk veel vroegeren tijd ђе- wezen. Het aandeel, dat aan het acclimatisatievermogen van soorten en geslachten zonder twijfel toekomt en de invloed van het insulaire klimaat, dat Europa toen bezat, buiten reke- ning gelaten, kan men, met Heer, uit het karakter der midden-tertiaire flora van Zwitserland afleiden, dat de gemid- delde temperatuur (op zeeniveau herleid) daar 7° tot 99 С. hooger moet geweest zijn dan zij nu is. Het bedoelde accli- matisatievermogen , berustend op onstandvastigheid in constitutie en levensbehoeften der organismen, en de weldadige invloed van de gelijkmatige warmte en vochtigheid van het klimaat kunnen dat verschil ook slechts voor een klein deel ver- klaren. Werkelijk moeten, niet alleen in de tertiaire periode, doch ook in vroegeren tijd, zoowel in Europu, Azië en Noord- Amerika als in de gematigde luchtstreken van het zuidelijk halfrond, de klimaten over het geheel warmer geweest zijn dan de tegenwoordige. Afgezien van locale onregelmatigheden in de warmteverdeeling, die ook vroeger bestaan hebben, is het palaeothermale phenomeen een algemeen verschijnsel ge- weest, dat de geheele aarde betrof, op zoodanige wijze echter , dat het verschil met den tegenwoordigen toestand naar de polen toenam. Die algemeenheid en meerdere gelijkmatigheid 41 van de klimatische toestanden in vroegeren tijd is een väst- staand feit, waaraan geen twijfel behoeft te bestaan. Het beste bewijs daarvoor leveren de fossiele flora's der poolstreken, welker beschrijving en eigenlijke ontdekking, een der grootste in de geschiedenis der aan groote ontdekkingen rijke, jonge geologische wetenschap, alleen reeds den naam van Heer zou onsterflijk hebben gemaakt !). Reusachtige Sigillariae, Lepidodendra еп Calamites , boomen, verwant met onze wolfsklauwen en paardestaarten, leefden gedurende de kolenperiode, evenals in de gematigde luchtstre- ken van het noordelijk en het zuidelijk halfrond, ook op Spitsbergen bij 774,9 N.B. Van de 26 hier verzamelde car- bonische plantensoorten groeiden er 17 tevens in Midden-Europa. Verder bestond in den amerikaanschen noordpoolarchipel , ter hoogte van der 78% breedtegraad, en in Siberië aan de mon- ding van de Lena, bij 71759 N.B. een weelderige carbonische plantengroei. Fossiele planten van de perm- en de triasperiode kent men uit arctische landen nog. niet, wel echter een reusachtigen lehthyosaurus van Spitsbergen, bij 78), N.B. en zeeschelp- dieren, gelijk aan die, welke toen in Europa leefden. In de jura-formatie van Siberië vond men, bij 78/2 N.B., 1) Oswarp Herer is, voornamelijk door zijne twee hoofdwerken: Die Urwelt der Schweiz, 1864 en 1879 en Flora fossilis arctica, 1867, de eigenlijke schepper eener palaeoklimatologie. Het meeste, wat wij van de oude klimaten weten, hebben wij aan dezen zwitserschen geleerde te danken. Bij het beoordeelen der vroegere warmteverdeeling over de aarde naar de gegevens der palaeontologie ging hij met veel meer kritiek te werk dan velen van zijne navolgers, wier overdreven gevolgtrekkingen men niet zelden tot de zijne maakt. Op heldere wijze heeft A. op CaxpoLLE reeds in 1855 in zijne Geographie botanique raisonnée, en later in eenige kleinere geschriften, de betrekking tusschen het karakter der flora en het klimaat aan een grondig onderzoek onderworpen, en de denkbeelden van den grooten franschen planitenkundige hebben op het werk van Heen den grootsten invloed gehad. 42 52 soorten уап paardestaarten, varens, sagopalmen en coniferen, waarvan 10 ook van lagere breedte bekend zijn. Belangrijker is, wat men van de arctische krijtformatie weet. Van de westkust van Groenland, bij 70? N.B. maakte Heer ons bekend met de door Norpensksörp ontdekte rijke krijtflora van varens, paardestaarten, sagopalmen, coniferen , grassen, biezen en boomleliën en uit de jongere lagen daarnaast ook loofboomen: magnolia's, Ficus-soorten, Sassafras, popu- lieren, zooals zij in de jongere krijtformatie van Europa voorkomen, waar echter tropische en subtropische soorten talrijker vertegenwoordigd zijn. Nog rijker is de tertiaire plantengroei der poolgewesten , welke Heer voor mioceen hield, waaraan men thans echter een eenigszins ouder karakter (een еосееп), met Bert, STARKIE GARDNER еп ре SAPORTA , zeer algemeen toekent. Heer beschreef tertiaire planten van Ysland, Groenland, Grinnell- Land, Spitsbergen en Noord-Canada. Grinnell-Land іп den grooten Noordamerikaan- schen archipel is het noordelijkste punt der aarde, van waar eene fossiele flora bekend is. Ву 813/,° N.B. verzamelde hier kapitein Ғептех van de Nares-expeditie 50 plantensoorten, welke later door Heer beschreven werden. Tien daarvan waren coniferen, waaronder vooral de groote moeras-cypres (Taxodium distichum), welke nu in de zuidelijke Vereenigde staten groeit, talrijk was. Daarbij groeiden populieren, berken, linden, iepen, hazelaars en een sneeuwbal, en in een meer, te midden van dat woud, waterleliën, zeggen en biezen. Een dergelijken plantengroei vindt men nu in de noordelijke gematigde luchtstreek onder 8°C. gemiddelde jaarlijksche temperatuur. En deze kon bestaan, waar de temperatuur thans ongeveer — 20°C. bedraagt ! Van Spitsbergen, tusschen 77'/,° еп 78°/5° N.B., beschreef Heer 179 plantensoorten. De flora gelijkt op die van Grinnell- Land, doch verraadt eenigszins warmer klimaat. Hier groeiden ook echte cypressen, wilgen en niet minder dan 7 soorten van populieren, ook eiken, platanen, noteboomen, magnolia’s en ahornboomen, verder kornoelje, meidoorn en andere heesters DET PEES: C Е- 45 en, in een moeras, zwaardleliën, kalmus en vorschenbeet. Dat is eene flora als de tegenwoordige van Noord- Duitschland, bij eene gemiddelde jaarlijksche temperatuur van 99 €. In dat gedeelte van Spitsbergen bedraagt die nu — 8!/,? С. In nog ietwat warmer klimaat moet de rijke tertiaire flora van Groenland (voornamelijk bij 70° N.B.) geleefd hebben; de gemiddelde temperatuur voor het jaar bedraagt daar nu — 790. Daar groeiden, naast vele andere soorten van groote woudboomen, ook mammouthboomen (Sequoia), het japansche geslacht Gingko, kastanjeboomen, magnolia's met groenblijvend loof, laurieren en een wijnstok. Nu moeten wij, zegt Heen, 20° tot 25° zuidwaarts gaan, naar de oevers van het meer van Genève, naar Californië en Japan om, onder eene jaarlijksche temperatuur уап 10:59 C., іп Europa, Noord-Amerika en Azië eene dergelijke plantenwereld aan te treffen. Ook meer westelijk, in den arctischen archipel van Noord- Amerika , op Banks-Land, bij 74559 N.B., en Prins-Patrick- eiland, bij 76° N.B., en meer oostelijk op het eiland Nieuw- Siberië, bij 75 — 75 15° N.B. '), en nog eenige andere plaatsen binnen den noordpoolkring, heeft men vele overblijfselen van eene rijke boschvegetatie verzameld, welker bestaan bewijst, dat eenmaal een veel warmer klimaat, overal rondom en nabij de noordpool moet geheerscht hebben dan daar nu is, en dat het verschil met den tegenwoordigen toestand bier belangrijk grooter was dan op gemiddelde breedte. Terwijl voor Zwit- serland eene temperatuursverhooging van 7? C. zou zijn voldoende geweest om het bestaan der midden-tertiaire plantenwereld mogelijk te maken, is dat voor de poolstreken volstrekt niet het geval. Het verschil met den tegenwoordigen toestand was daar zoo groot, dat wij de temperatuur van Groenland, bij 1) Voor Banks- Land en Prins-Patrick-eiland is de mogelijkheid niet geheel uitgesloten, dat de boomen aangespoeld zijn, hoewel het den ontdekkers zelf toescheen, dat zij op de plaats moesten gegroeid zijn. Ор Nieuw-Siberië is, volgens Вохск en тох Tou, blijkens het voorkomen van bruinkolen met vele bladafdruksels, het laatste stellig het geval geweest. (J. SCHMALHAUSEN, Tertiäre Pflanzen der Insel Neu Sibirien. St Petersburg 1890. Мет. Acad.). dá 702 М.В., en van Spitsbergen, bij 789 N.B., ten minste 17,26. en die van Grinnell- Land , bij 813/,° N.B. , zelfs 27'/,°C. hooger dan de tegenwoordige moeten stellen. Ten aanzien van deze cijfers verlieze men niet uit het oog dat Noord- Amerika in vergelijking met Europa thans een bijzonder koel klimaat heeft en dat, wanneer nu de Noordamerikaansche archipel in dezelfde mate door warme zeestroomingen be- gunstigd werd als Spitsbergen en de kust van Groenland, men voor Grinnell-Land met slechts dezelfde verhooging van den warmtegraad voor de tertiaire verhoudingen zou kunnen vol- staan, als voor genoemde meer oostelijk gelegen landen der poolstreek. Over het geheel zien wij, overal naar de pool toe het verschil met de tegenwoordige temperaturen van het klimaat grooter worden. Naar het karakter voor de middentertiaire planten, door (ОЕРРЕВТ, Heer en Green van Java, Borneo en Sumatra eu van de miocene zeedieren, door Prof. Martin van Java beschreven, kunnen in dien tijd nabij den equator de lemperatuursverschillen met den tegenwoordigen tijd slechts geringe geweest zijn. Een weinig grooter waren die op het land misschien gedurende de oudere perioden: althans schijnen sommige verschijnselen in de verspreiding der orga- nismen (voornamelijk der landorganismen) in den silurischen, de eerste helft van den steenkolentijd en eenige andere oudere perioden, daarop te wijzen 1). 1) Volgens de latere onderzoekingen van Heer (vergel. С. 5снвбтек, Oswarp Heen, Lebensbild eines schweizerischen Naturforschers. Zürich 1888, p. 335) waren de temperaturen in den tertiairen tijd (onderste mioocen en oligoceen van Heen): Lenk uu а xuun bob ocn. эы B б Zwitserland. . £d i. m AM Bekken van den E Rijn. E E en Danzig . . eU и ан л Еј Groenland bij 7 N. в. то кл, Spitsbergen bij 78^ N. в. КИН SI op Grinnell-Land bij circa 82 NJ. VOU LE SET APER Ва 45 Zeer weinig weten wij nog van het vroegere leven op hooge zuidelijke breedte. Over het geheel moeten daar echter, te oordeelen naar het karakter der fossiele planten- en dierenwereld van gemiddelde breedtegraden, dergelijke klimatische verschijn- selen bestaan hebben als in het noordelijk halfrond 7). Dat, niettegenstaande den langen poolnacht, vroeger zelfs immergroene boomen en struiken in de arctische gewesten konden gedijen, tracht Heer te verklaren door vergelijking met tegenwoordige verschijnselen: dat ook nu enkele boomen en struiken nabij den 704% graad noorder breedte den langen poolnacht verdragen, dat vele tropische planten in St. Petersburg in kassen overwinteren, waar zij gedurende langen tijd zeer weinig licht ontvangen, en dat de wintergroene alpenstruiken : dwergdennen (Legföhren), alpenrozen en heidekruiden, insgelijks maandenlang door de sneeuw van alle licht beroofd worden. Men kan daar nog bijvoegen, dat de poolnacht belangrijk bekort wordt door de schemering welke daar zeer sterk is (Hann, Klimatologie p. 749), dat bij lagen invalshoek der zonne- stralen haar lichtende werking in veel mindere mate afneemt dan haar verwarmende invloed en dat, eindelijk en voorname- lijk, de arctische zomer wel kort duurt, doch dan ook de hoeveelheid zonnelicht relatief groot is en de helft bedraagt van die in een jaar aan den equator ontvangen wordt >). De planten kunnen aldus een rijken voorraad zetmeel opsparen en daaruit puttende, zoodra in de lente de temperatuur toeneemt, hunne knoppen en bladeren snel tot ontwikkeling brengen. Een van de belangrijkste uitkomsten van Heer’s onderzoe- kingen is ook dat de tertiaire arctische flora om de pool 1) De tertiaire Йога van Nieuw-Zuid-Wales en van Nieuw-Zeeland bezat bijvoorbeeld hetzelfde klimatische karakter van en was zelfs nauw verwant met dat van Europa (Errisosnausen, Denkschr. K Akad. Wien, Math. Nat. СІ. 1886, Bd. 53, p. 79 еп 1887 p. 140. 3) В. Sen, Die Lichtvertheilung auf der Erdoberfläche; Enns, Jahr- buch für Photographie, 1888, Rel. in Perenmans’s Mitteilungen, 1888 Litt. Ber. No. 546. 46 eenen gesloten krans vormt, — еп in verband daarmede zij er hier aan herinnerd, dat reeds de groote phytopalaeontoloog eene verandering in den stand der aardas en daarmede van de geographische ligging der polen, ter verklaring van de tertiaire warmteverdeeling , met beslistheid verwierp. Ook het bestaan van klimaatgordels, concentrisch om de tegenwoordige pool gelegen, had Heer voor de tertiaire en de laatste helft der krijtperiode bewezen. Vóór dien tijd meende hij — en dat is eene nog al te zeer verspreide meening — dat algemeen over de geheele aarde een tropisch klimaat geheerscht heeft, waaraan hij echter zoo wijde grenzen der jaarlijksche temperatuur toekent als van 20° tot 25? C. Men heeft later de ongegrondheid van de aanname der volkomen gelijkmatige warmteverdeeling in voortertiairen tijd ingezien. Behalve onregelmatige klimatische afwijkingen uit de oudere perioden had men sedert lang in de krijlformatie eene duide- lijke noordelijke en zuidelijke facies der fauna waargenomen, die aan eene dergelijke, hoewel minder sterk uitgedrukte verdeeling der warmte in klimaatgordels, tusschen den equator en de polen, moest worden toegeschreven als de tegenwoor- dige. Nreumayr !) toonde dan ook uitvoerig voor den juratijd 1) M. Neumarr, Ueber die klimatische Zonen der Jura- und Kreidezeit ; Denkschriften der K. Akademie der Wissensch. zu Wien, Math. Nat. СІ. 1883 Bd. 47 en: Die geographische Verbreitung der Jura-formation, Denk- schriften der Wiener Akademie der Wissensch. Math. Nat. Abt. 1885. Bd. 50. p. 57. Al is het te verwachten, dat de hypothetische jura-continenten, die voornamelijk bepaald werden naar het ontbreken van zeefossielen en de veronderstelde noodzakelijkheid der verspreiding van zeedieren langs samen- hangende kusten, door dergelijke ontdekkingen als die van jura-ammonieten еп belemnieten door Prof. WicuwaxN op het eiland Rotti (7. W. van Timor), later stellig aanzienlijk znllen moeten worden ingekrompen en voor een deel verdwijnen — еп dat misschien ook de grenzen zijner klimaatgordels wellicht eenigszins zullen moeten gewijzigd worden — Neumarr’s groote ver- dienste blijft onaangeroerd, het bestaan van klimaatgordels concentrisch om de polen voor die vroege periode en hunne onveranderlijkheid gedurende lange eeuwen te hebben bewezen. 47 het bestaan van warmtegordels aan. Door nadere studie van de verspreiding der zeedieren slaagde hij er in een tropischen gordel te herkennen, welke naar het zuiden tot den 20%% graad 2.В. reikt en naar het noorden de zuidelijke deelen van Europa omvat; een gematigden (naar het klimaat eigenlijk subtropisch te noemen) gordel, welke ten westen van Scan- dinavië in een zeearm, die aan den tegenwoordigen Atlantischen Oceaan beantwoordt, zich het verst noordelijk uitstrekt; en eindelijk een borealen (eigenlijk warm gematigden) gordel, waartoe ook het hoogste noorden behoort. Door het geheele jura-tijdperk heen, dat, naar de veranderingen der organi- sche wereld te oordeelen, zeer veel langer moet geweest zijn dan het tertiaire, en ook gedurende де krijtperiode , blijven deze grenzen, niettegenstaande aanzienlijke veranderingen in de ver- deeling van land en zee plaats hadden , in het algemeen onveran- derd, een bewijs hoe weinig invloed die verdeeling op de alge- meene verdeeling der warmte over de aarde, wat althans de temperaturen van het zeewater (en de zeeklimaten) betreft , heeft. Waarschijnlijk hebben ook gedurende vroegere tijdperken dergelijke klimaatgordels, misschien met nog geringer onder- linge temperatuursverschillen, bestaan en wellicht zal men in andere werelddeelen eenmaal even goed er in slagen deze op te sporen als voor de jura- en de krijt-periode in Europa. Voor de beoordeeling van de klimaten der oudere perioden zijn in Europa de geologische verhoudingen te ongunstig. Werkelijk schijnt de arctische kolenflora toch ook een weinig van de europeesche af te wijken, en op grond van de waargenomene bijna volkomen stabiliteit gedurende het grootste gedeelte van het mesozoische tijdvak, zal de warmteverdeeling, waar- schijnlijk ook sedert het begin van het palaeozoische tijdvak, geene aanzienlijke veranderingen ondergaan hebben. Zooveel slaat reeds vast, dat gedurende de kolenperiode in Europa en Noord-Amerika eene geringere dan de tegenwoordige tropische warmtegraad het best de waargenomen verschijnselen verklaren zou. Doch stellig gaat men te ver door in een 48 nieuwzeelandsch woud de beste recente illustratie der oude kolenvegetatie te zien. Niet de hier overwegende boomvarens en coniferen, doch zachtstammige boomen, welke іп onze paardestaarten en wolfsklauwen hunne eenige, verre verwanten hebben, zijn de hoofdtypen der kolenformatie. Meteen weinig meer recht zou men den carbonischen plantengroei dan nog kunnen vergelijken met de moerassige bosschen van boomhooge Equiseta's bij Caracas in Venezuela. De carbonische varens wijken aanzienlijk van de tegenwoordige typen af, maar de helft was toch verwant met de tegenwoordige tropische familie der. Marattaceae. ledere vergelijking dier oude flora met de tegenwoordige plantentypen zal wegens de geringe verwant- schap moeten falen; zooveel kan men echter wel zeggen van het algemeene karakter der carbonische flora, dat die oude cryptogamen met haar reusachtige, doch sappige, weinig hout- vezels bevattende stammen, zeer weinig vertakt en voorzien van korte, stijve, grasachtige bladeren 1), wel schijnen inge- richt te zijn om aan hevigen wind wederstand te bieden, doch zeker niet om zelfs een betrekkelijk zwakke vorst te verdragen. Haar voorkomen op gemiddelde breedte en zelfs in de poolstreken schijnt mij aldus een degelijk bewijs, dat daar in palaeozoischen tijd niet alleen vochtiger, doch ook aanzienlijk warmer en gelijkmatiger klimaten geheerscht heb- ben dan wij er nu zien. Een bijna proefondervindelijk bewijs voor de juistheid dezer opvatting, dat een mild klimaat wer- kelijk levensbehoefte der carbonische flora is geweest, levert ons het waargenomene bij het optreden van glaciale verschijn- selen in Zwid-Afrika en Australië gedurende de laatste helft der kolenperiode. Bij de naderende koude zien wij daar onmiddellijk de echte, palaeozoische kolenflora , die overal elders dan juist hare hoogste ontwikkeling bereikt, geheel uitsterven em o aran 1) 6. De Sarorra. Le monde des plantes avant l'apparition. de . Fhomme. p. 45 sqq. “Ж 49 en hare plaats afstaan aan eene flora, welke eerst veel later, in de triasperiode, in Europa verschijnt '). Behalve in de verspreiding der planten, welker bestaan in het algemeen meer dan dat van diersoorten direkt van het klimaat afhankelijk is, heeft men terecht altijd in de verspreiding der rifkoralen een belangrijk moment gezien ter beoordeeling van de vroegere klimaten. Werkelijk zijn koraaldieren karakte- ristiek tropische organismen. Rifbouwende koraaldieren leven tegenwoordig uitsluitend in warme zeeën, welker tempera- tuur aan de oppervlakte nooit beneden 20°С. daalt. De uiterste grens van hun voorkomen ligt daarom thans bij de Bermuda-eilanden op 55° N.B., waar de warmte van den golfstroom nog zeer merkbaar is. Zij worden daarentegen niet gevonden bij de Galopagos-eilanden onder den evenaar, omdat deze door de koele Peru-strooming bespoeld worden. Geweldige oude koraalriffen kent men uit de silurische en carbonische formatie van Europa, Noord-Amerika en vele andere streken van gemiddelde en hooge breedte. Binnen den noordpoolkring werden silurische rifkoralen aangetroffen о. а. ор Noord-Devon еп Beechey-evland. Doch de type dezer palaeozoische ` koraaldieren wijkt aanzienlijk af van die der thans levende; zij kunnen zich daarom wel naar andere levensvoorwaarden gevoegd hebben, dan die voor de legenwoordige rifbouwers bestaan, hoewel het, om physiolo- gische redenen, nauwlijks denkbaar is, dat dit verschil zeer groot kan geweest zijn. Resten van oude koraalriffen bestaan in Midden-Europa ook in de trias-formatie. Met grootere zekerheid kan men den warintegraad der oude zeeën beoordeelen naar de verspreiding der rifkoralen in de jura- en de tertiaireformatie, want deze zijn reeds van de 1) W. Waacex, Die carbone Eiszeit, Jahrbuch der К. К. Geol. Reichs Anstalt. Wien 1887. Bd. 37. p. M3 Eene vertaling van deze interessante studie verscheen ook in: Records Geol. Survey of India. 1888. Vol. 21. p. 89 A 50 tegenwoordige type. Die van den jura bereiken naar het noor- den Noord-Duitschland en het midden van Engeland. Im de krijtperiode en de eerste helft van den tertiairen tijd hebben zij Мег slechts een weinig zuidelijker grens, in andere wereld- deelen daarentegen heeft zich die grens verder van den evenaar verwijderd; algemeene veranderingen, welke de geheele aarde betroffen, nemen wij gedurende de krijtperiode nog niet waar. 