VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
VERT, | Y3 A 818 OVER DE VEELHEID elykenis op te helderen, „‚ dat er nooit eenige gemeerts Ens geweest was tusfchen Parys en St. Denis, еп dat een Burger van Parys, die nimmer te dier Stad uittoog , op een Kerktooren klom, en St. Denis van verre zag. Men vroeg hem daar ор, of hy geloofde dat St. Denig bewoond was als Parys? Hy zal ftoutmoedig antwoore den, neen; voor reden geevende : Ik zie de Inwoonders van Parys wel; maar die van St. Denis niet, en heb ’er gooit van hooren Ѓргеекеп. lemand voert hem te gemoet , dat men, op den tooren van Notre-Dame zynde, de In- woonders van St. Denis in waarheid niet zag; doch dat de а апі zulks veroorzaakte „ dat alles, wat men van St. Denis zag, zeer op Parys geleek , dat men ‘er klok- ken , huizen en muuren hadt, en dat het zeer wel ook naar Parys daar in kon gelyken, dat het bewoond - Was, —= Dit zal op myn Burgerman niets vermogen, hy zal blyven ftaande houden dat St. Denis niet bewoond is; dewyl hy "er geen Mensch ziet. Onze St. Denis is de Maan , en elk onzer de Paryfche Burger die nooit uit de Stad ging.” Dit Werk is het beroemdfte van alle de Werken van Fon- TENELLE, еп een dat het ook meest verdient. Меп vindt er den Schryver geheel in, hy komt "er in voor volko- men zo als hy was, een klaar еп diepdenkend Wysgeer , een fraai vernuft, geestig, aartig, enz. Dit Boek, ze de Schryver du Siècle de Louis XIV , gaf het eerfte voorbeeld van de moeilyke kunst om de bevalligheden met de Wysbegeerte te vereenigen ; doch een gevaarlyk voorbeeld; naardemaal de weezenlyke optooy der Wys- begeerte niets anders is dan orde, klaarheid ‚ еп bovenal waarheid; еп men, naa de uitgave van dit geestig Werkje, niet dan te dikwyls onderftaan heeft om geestige flagen, aartigheden, valfche cieraaden, "er by te voegen. ’t Geen tot eene verhindering zal ftrekken voor de Naakomeling- fchap , om dit Werkje van FONTENELLE Onder onze Clasfike Schryveren te plaatzen, beftaat hierin, dat het deels gegrond is op de Draaikringen van DESCARTES , van welken Wysgeer onze Academist een groot Bewonder- aar was; tot zyn dood tee de dwaalingen verdeedigen- de , door welken hy zich van zyne vroege jeugd hade baten voorinneemen. | Onder hun, die de droomeryen van Vader KIRCHERUS hoogst gewraakt hebben, munt uit de groote Starrekun- DER WERELDEN, 319 dige HUIGENS. Deeze Geleerde geloofde egter, dat de- Planeeten bewoond waren, en zie hier waarop hy dit: zyn begrip grondde. ($) Hiftosre des же de TEfprit humain dans les Sciences Naa . биге, р. 237 241 Ү 4 380 OVER DE VEELHEID DER WERELDEN. ze Leer zo waarfchynlyk , dat, zyns oordeels, geen mersch van verltand dezelve kan verwerpen (*). My is neg overig te {preeken van Geleerden , die de veelheid der Werelden niet toegeftaan hebben, en de voornaamfte zwaarigheden , daar tegen ingebragt , op te osfen. C*) Recherches fur l origine des decouvertes attribués aux moder- вез. Tom. І. р. 169. & 222 (Het Vervolg en Slot in het oerstkomend Stukje.) WAARNEEMING WEGENS EENEN VANEEN GESCHEURDEN SLOKDARM. Door Doctor THILOW. (Uit het N. Magazin fur Aertze von Prof. BALDINGER, in een verkort Uittrekzel, vertaald.) р" 4 April 1700, wierd ik geroepen by een Meisj van zeven Dären оца, ’t welk van haare vroegfte jeugd, zelfs van dien tyd af dat zy gefpeend was, meest- al brood tot haar voedzel had gebruikt; dt, en dan nog haar zeer mager lichaamsgeftel ,' opgeblaazene onderbuik , hardlyvigheid , enz. bragten my in het vermoeden , dat het lieve wigt agp verharde Klieren in het darmfcheil , en ook dan Wormen , laboreerde. · Reeds twee dagens vóór dat ik deeze Lyderesfe de еегїе feis zag, had zy alles wat zy gegeeten of gedronken had terftond weder overgegeeven , en in die zelfde omftandig- heden vond ik haar ook nog; bovendien was zy zeer dorftig, en klaagde voornamelyk over pyn omtrend de navel. Op myne vraagen, of zy een bitteren of bedorven fmaak had , antwoordde zy ván neen, en voegde Ter zelfs met een vergenoegd gelaat by: alles ‘wat ik eet of drink Smaakt my regt goed, als ik maar niet alles zo terftond we- der moest overgeeven. Ik bezag haar tong, en deeze was zelf niet met de gewoone noodzaaklyke (ут bezet, maar integendeel zeer rood. Dit alles onaangezien , had echter . een niet tot de Geneeskunde geregtigde, of, het welk op het zelfde uitkomt, een Kwakzalver, aan haar een braak- drankje gegeeven; daar. by voegende , dat het Kind zeker Be kwaads іа de maag moest hebben, Dast 3 Pd Mer 7 K WEGENS REN VANEEN GESCHEURDEN SLOKDARM. 925 ` Daar my de bovengemelde omftandigheden іп het gee heel geene aanwyzing tot een braakmiddel gaven, zo keurde ik, en naar ik meen met het hoogfte regt, een zo onverftandig gegeeven braakmiddel ten eenemaal af. Maar ordineerde aan de patiente flymerige voedzels te , geeven, en doeken met éen aftrekzel van de Herba Мелі. erifp. doortrokken, na dat dezelve vooraf met Spir. Mentha befprengd waren, over de maag te leggen, en (chreef tef- fens het volgende drankje voor: %. Ag. Menthe pip. Zy. Laud. Lig. Syden. Эі. т. d. f. alle twee ишеп een tafellepel vol te gebruiken. Den $ dito waren de pynen omtrend de navel opgehou- den , en het overgeeven was veel verminderd: ik liet haar, daar er nog weinig van het drankje gebruikt was , met dezelfde middelen voortvaaren. By myn derde bezoek, vond ik een braakftroopje en nog een mixtuur, door een ander Doctor , die, zonder myn voorweeten , daarby ge-. roepen was, verordineerd, et Kind had ook werklyk reeds van het braakftroopje gebruikt: ik gaf myne onte- Wredenheid, wegens een zo tegens alle regelen der Kunst aangewend braakmiddel, wel te kennen , maar het mogt niets baaten , om dat deeze Medicùs even het zelve als de voorige Pfeudo - Medicus gezegd bad, … Ik dagt by my zelve, manum de tabula, en kwam niet weder. Den 18 dito ftierf het Kind, en de Vader van hetzelve verzogt my allerdringendst, om het te openen. Het ware te wenfchen „ dat een ieder, by het verliezen van de zynen, even zo van alle vooroordeelen vry zyn mogte, еп den Geneesheer „aanmoedigen, om de opening te verrichten; maar, dit zullen misfchten nog wel, voor ееп langen tyd, flegts vroome wenfchen bleven, Ik bevond Пес lichaam ten eenemaal, uitgeteerd, zelfs in zo verre, dat het onderlyf meer hol dan bol was. Na dat ik het zelve geöpend had, bevond ik het пег, en-de overige ingewanden, vry natuurlyk gefteld,- De darmen waren niet opgezet, nog bevatten eenige drekftoffe , en ik ontdekte ook , zelf by het naauwkeurigite onderzoek , geen de minfte ontfteeking, noch in de darmen , noch in de maag. De Lever en Milt waren gezond. Het Darm- fcheil was, doorgaans, met groote verharde Klieren be- zet. In den nederdaalenden kronkeldarm was een gewooe пе Worm, en een zoortgelyke in de dwarze. In de Karteldarm vond ik twee inf chietingen, waarvan de eene die | 5 zig Nma gan WAAUNEEMING WEGENS EENEN zig het naaste aan den blinden darm bevond , wel drie duimen lang was. F Maar dit alles leverde noch geene voldoende ооггаакеп, wegens de hevigheid der toevallen , ор; want, noch de ver- harde Klieren, noch ook die twee Wormen, waren daag alleen in (ааг toe, indien niet de werking van het braak- middel daarby gekomen was, Wat die ìinfchietingen bee tfeft, deeze ontíftonden eerst toen de ziekte reeds tot het hoogte toppunt geklommen. was, want het Meisje had da« elyks, en zelfs nog daags vóór haar dood, behoorlyken. oelgang gehad ; maar, toen de Stuiptrekkingen zo hevig En aanhoudende wierden , geloof ik, dat die op de inge= wanden insgelyks gewerkt hebben , en door zodanige Kramptrekkingen konden deeze infchietingen zeer ligt vere, oorzaakt worden. . , | Meer dan eens, heb ik diergelyke in elkander gefchoos te darmen, іп de lyken van zodanige ders, aangetrofs fen, die by hun leeven nooit over iets, daar toe behooren. de, geklaagd hadden; het zelfde hebben THRDEN , сш» LEN, CHESELDEN, en meer anderen, ook waargenomen. EenGeneesheer behoort derhalven niet terftond altes, wat hy by het openen van (ееп lichaam onnatuurlyk bevind , voor de oorzaak der ziekte aan te zien ; maar-moet het zelve dikwyls veel meer voor derzelver gevolgen befchouwen у en dan eerst zal hy die wezentlyke voordeelen kunnen ` уегкгуреп , die een kundig onderzoek der lyken, aan duistere Ziekten geftorven, opleveren kan. Dierhalven niet vergenoegd zynde met die afwykingen, welke ik in den onderbuik gevonden had, ging ik over tot het openen van de borst, en hier doof wierd my de moeite rykelyk beloond ; want na dat ik het borstbeen had weggenomen, ontdekte ik in de linker borstholte ееп menigte van uitgeftort vocht; еп, by een naauwkeurig оп» derzoek daarvan, wierd ik overtuigd dat het zelve gedeele ' telyk Geneesmiddelen , en gedeeltelyk het drinken, was, dat zy gebruikt had. Daar dit nu eigenlyk behoorde in de maag te zyn, zo zogt ik na de oorzaak, door welke deeze (tof zich іп de borstholte had kunnen ontlasten , en deeze bevond ik in den Slokdarm 5 want ter hoogte van een duim boven den ingang der шаар ‚ Ontdekte Ж in dezelve een {cheur van die lengte , dat ik ‘er met gemak de punt van myn pink konde infteeken, en toen ík met de linke hand het bovenfte gedeelte des (lokdarms tochield , en ! A Ш VANEEN GESCHEURDEN SLOKDARM, geg en met de regte op de maag drukte, zo vloeide al het vogt, dat nog in de maag was, door de gezegde opening in de linker borstholte. In de rechter borstholte, ook in de longen of het hart, heb ik niets tegen natuurlyks waar- genomen. Na dat ik dit ontdekt had, verwonderde ik my niet meer over den bejammerenswaardigen ftaat, waarin zich het Kind in haare twee laatfte levensdagen had bevonden; want niet alleen de zeer fnelle pols, hevige Koorizen, maar ook de vnafgebrooke geweldige ftuipen, moeten, ор dié aanhoue dende prikkeling der Zenuwen, die door het in de borste holte uitgeftorte vogt veroorzaakt wierd, noodzaakelyk volgen. | Wat nu eigentlyk. de oorzaak van het Бїгїїеп des floke darms betreft, deeze is, dunkt my, gemakkelyk te onte dekken. Ik geloof dat de Patiente, in het begin dat zy aan het overgeeven raakte, (waar toe de Wormen veelligt de eerfte aanleiding gegeeven hebben ,) tot eene roosagtige of ligte ontfteeking van den Slokdarm gedisponeerd wasg en daar zy bovendien reeds aan verftoppingen іп de Klie- ren laboreerde , zo zal myn vermoeden nog waarfchynly= ker worden, wanneer men in overweeging neemt , dat zich in dit. Darmkanaal zeer veele Klieren bevinden, die dierhalven, door het aanhoudende braaken, te gelyk met de bekleedzelen van den flokdarm zelve ‚ zeer uitgerekt wierden , en dus tot ontfteeking moesten overgaan : en hier door worden (zo. als bekend is) die deelen , welke bui- tendien reeds zeer naauw met elkander verbonden zyn, nog naauwer vereenigd; daar nu dezelve, door het aan- houdend braaken, geftadig meer en meer geprikkeld en uitgerekt wierden, zo moesten de vezeldraaden eindelyk, voor dit geweld niet beftand zynde, wel vaneen fcheu- ren, waardoor dan ook het barften des Slokdarms en de - dood veroorzaakt is, Mogt toch ieder Overheid, die het welzyn van haare Ingezetenen wil behartigen, een (reng verbod geeven , dat eene Landloopers of Kwakzalvers , wier aantal in onze gen zeer groot 15, (en onder welke men zommige Wondheelers , Chimisten , Drogisten , Kruidenverkoopers » = еп meer zoortgelyken, billyk tellen mag) volftrekt geene braak- purgeer- of andere geweldige middelen aan de Ly- ders, op eigen gezag, geeven mogen; dan zoude gewis nog meenig, voor den Staat en Burgery zeer nuttig, Me- delid in het leven bewaard kunnen blyven!!! THILOW, Med. © Chirurg. Робог. BE- \ 34 ^ BERICHT BERICHT VAN BEN ZON - MIKROSKOOP. В: voorlang heb ik gewenscht, dat de middelen , om de ondervindelyke kennis, van cops grootheid in zyne Werken , te verfpreiden , niet ze zeldzaam en ' kostbaar mogten wezen: byzonder heb ik zulks gewenscht „ ten aanziene van zodanige Werktuigen, welken de ver= ‘wonderenswaardige hoedanigheden van kleine, en voor het bloote oog volkomen onzichtbaare , voorwerpen lee yendig vertoonen. - , , Het gezicht vån zodanige voorwerpen maakt op het hart , zelfs van den ongevoeligen еп gedachteloozen mensch, een zeer diepen indruk. Het zy men toch de geldzaamheid of het onverwachte in deeze vertooning, of swat het ook zyn moge, gewaar worde, het is genoeg e dat dezelve fterker werkt op het hart еп de aandoenin= gen, dan de befchouwing van andere, op zich zelve nog weel grootere , Wonderen іп de natuur, die wy echter, wan onze kindsheid af, dagelyks voor oogen zien. Wie aanfchoúwt toch met verwondering de Zon, wan- neer dezelve majeftueus boven enze hoofden zweeft? Ву hoe weinigen maakt het gezicht der duizenden van Wae- yelden , die wy aan den met Sterren bezaaiden Hemel onte waaren , zo diepe indrukfelen , dat zy Мег door tot de aanbidding van den verwonderenswaardigen Schepper wot: den opgeleid ? Dan men vertoone aan den mensch een voor het bloote oog onzichtbaar gewormte of infekt, by voorbeeld eene kaasmade , zo groot als eene hand: men doe hem, in zoe danig diertje , elk deeltje еп alle gewrichten, ook dese zelfs fnelle beweeging , horentjes, enz. opmerken; of шеп laate hem , іп een klein, naar den fchyn helder, water, dropje, diertjes van de grootte eener noot, met de groot- fte regelmaatigheid gevormd, aanfchouwen, en zyne ziel zal met verwondering worden aangedaan: want hy vere moedde zulks of in " geheel niet, of hy zag het ten mine ` ften nooit voorheen. Wanneer ik overwoog, dat zodanige veftooningen door geen middel zo goed, of ook zo fraai, konden worden te weeg gebracht , dan door het Zon-Mikroskoop, is het geenszins te verwonderen, dat ik, zedert veele jaaren , "ег op bedacht was , om dit Werktuig deels zodanig in te richten, d ` VAN EEN ZON - MIKROSKOOP. 325 dat elk hetzelve gemaklyk kon gebruiken, deels om het- zelve voor zulk eenen prys te laaten bezorgen, dat meerderen іп ftaat waren, om hetzelve te koopen. Veelen hebben my voor deezen arbeid reeds hunnew -dank betuigd, terwyl ik by mog meerderen eene weldaa- dige nieuwsgierigheid hoope te verwekken , wanneer ik hen, door eene korte befchryving , met dit Werktuig na- der bekend maake. Ik zal dan eerst fpreeken | уап de Werkingen van het. Zon - Mikroskoop. а Нег Zon-Mikroskoop ftelt het beeld van kleine, of voor het ongewapend oog geheel onzichtbaare, voorwer= pen niet alleen in eene ongelooflyke grootte, maar ook met eene buitengewoone duidelykheid, ja met derzelver verwen en kleinfte fchakeeringen, op eenen witten muur, Dan zodanige voorwerpen moeten zuiver toebereid , еп. tusfchen fyne glazen zodanig ingevat zyn, dat men de- zelve zo wel gemaklyk voor het Mikroskoop brenger, als ook voor bederf bewaaren kan. Daar het ieders zaak niet is, om zich diergelyke voorwerpen zelf te vervaardigen „ ben ik ?ег op bedacht geweest, dezelven insgelyks, vol- komen toebereid , en tusíchen glazen liggende, by het Mikroskoop te voegen. Ik behoeve flechts eenigen van dezelven te befchryven, om elk іп (ааг te ftellen, dat hy over de Werkingen van het Mikroskoop kunne oordeelen. In kleine dwars afgefnedene itukken van Hout befchou men de fchoonfte vorming en duizenden van openin= gen , deels van zulke pypen, in welken het fap in de boogte ftygt, deels van dezulken, in welken de lucht is, die het fap mede naar omhoog dryft. Een fyne dwarsfchyf van het onaanzienlyk Vliermerg vertoont het fynfte en regelmaatig{te weefzel van blaas- jes, van welken ieder op zich zelve eene konftig ge- vlochtene invatting heeft. Een dwarsfchyfje van Kurk vertoont ontelbaare орепіп- gen, welken buiten twyfel ftellen, dat geestige dampen ook door de beste kurken moeten doerdringen. Een deeltje van eene Moschplant verfchynt als ееп groo- te boom, en in ieder klein blaadje is het fynfte aderen- еее! zichtbaar, even gelyk in de onteede bladen van groote boomen. De Bevruchtende bloemftofjes , welken men in alle bloe- men, ten tyde van derzelver bloei, vindt, waarvan men e H = ee ed A _ 36 < BERICHT de enkele deeltjes met het bloote oog niet kan zien, vet- toonen іп dezelven de menigvuldigfte gedaanten. Byzon- - der fraai is het {tof van de kleine Akker-Malowe. ( Mal- va arvenfis. L.) leder ftofdeeltje op zich zelve , van welken ontelbaaren uit het kleine боа uitkomen , heeft de gedaante van een horlogie-rad , welks fcherpe kerfjes door het Mikroskoop zichtbaar worden. De fyne fcheutjes van Gras en Graanen, in welken men de kerfjes met het bloote oog naauwlyks ontwaart , ver- toonen zich, voor het oog, gelyk groote houtzaagen. Een onbemerkbaar klein deeltje van de gewoone Spous vertoont een doorboord weefzel van enkel fyne уреп. ' Аап деп vleugel eener Mug ziet men den zuiverften toeftel van enkel regelmaatige fchoongevormde vederen , elyk aan dezulken , welken men van de vleugelen der pellen afveegt. | Нег (of van de vleugelen der Kapellen vertoont zich in de fchoonfte pracht. Elk ftofje is eene fraai ge- vormde ingekorven veder , welke beneden eene fchacht heeft шег welke zy in de openingen van den vleugel ` ingevoegd is geweest, De verwen zo wel, als de me- nigvuldige gedaanten, kan men niet genoegzaam bewonde- ren. Het gezuiverd oog van eene Kapél, of van eene Vlieg, doet de duizenden van oogen, waar aan zo veelen geen geloof willen flaan , zeer duidelyk zien. Ieder oog o zich zelve is een zeshoek, regelmaatig gevormd, gely de Celletjes der Вуёп, en vertoont zich in eene aanzien= Јуке grootte. Het oog van den Kreeft heeft vier hoeken. De Luis en de Vloo verfchynen ellen lang, de Kaas- made іп de grootte van eene fpanne. Men kan zich naauwlyks verbeelden , hoe verrasfend een zodanig ge- zicht is, en hoe veele anders onzichtbaare fchoonheden men in deeze verachte diertjes ontdekt. Het belangrykst zyn zy, wanneer men ze leevend onder een glas brengt, waar zy ruimte hebben om zich te beweegen. In het lichaam van de Luis ziet men, op het duidelykfte, den inwendigen omloop der ќарреп. | Een vefelrje van eene Ganzeveer is eene prachtvolle fa» menftelling van ontelbaare andere vederen. | Menfchen-hairen vertoonen zich eenige duimen dik , met derzelver inwendige holle pypen. De hairen der onaan- Í b ] VAN EEN. ZON - MEKROSKOOP. зе? gienlyke Beerrups laaten zich zien, gelyk‘ palmtakken met derzelver zydfíche toppen. Kleine Visfchubben hebben de onderfcheidene gedaan- ten van groote Mosfelen. Ву uitftek fchoon vertoont zich gene fchubbe van den Baars, van voren wegens der- zelver fraaije boog , en van achteren wegens haare kam- men. Buitengemeen treffend is °t:ftollen of aanzetten van het Zout, wanneer het in water is opgelost, en шеп van deeze oplosfing een druppel op eene glazen fchyf wryft, en het zelve achter het. Mikroskoop brengt. Ze dra het water begint uit te dampen, fchiet het zout aan den rand deels in onderfcheidene kristallen , deels іп de menigvuldigfte figuuren, te zamen. Ор het fchielykfte еп {гале formeert zich het Sal-amoniakzout , het welk men in Apotheee ken , met andere foorten van zout, gemaklyk verkry- gen , en proeven daarmede doen, kan. Dit vertoont, wane neer hetzelve aanzet, boomen, fpietfen , lanfen , fter- теп, enz. Deezen zyn de Werkingen van het Zon-Mikroskoop , welke men zelf ep duizenderleie wyzen vermenigvuldigen ea veranderen kan. Hetzelve pryst zich boven alle andere Мікгоѕкоереп aan , niet flechts door de buitengemeene grootte en duidelykheid der vertooningen, maar ook daar door, dat зо en зо Liefhebbers der Natuur dezelve op éénen tyd aanfchouwen , en zich gemeenfchaplyk’ daar- mede vermaaken kunnen , terwyl, by enkelvoudige en fa- mengeftelde Mikroskoopen , (echte één op éénen tyd de» zelve kan waarneemen. Zekerlyk moet men, by het ger bruik van hetzelve , op de Zon en eene heldere Lucht Wachten ; dan de Zomer is immers lang, en dan, wan. neer men hetzelve gebruiken kan, is "rt vermaak des te оогег. Tot byzondere Waarneemingen kan ook elk het абу zynde enkelvoudige Mikroskoop, ten alen: tyde, en in alle vuren, gebruiken. Het Werktuig zelve Beftaat uit de volgende hoofddeelen. Tot hetzelve be- rt:. з) Een vierkant plankje van Peereboomenhout, met fterk- water beftreeken , in welks uitgedraaide holligheid zich eene ronde cht, onder eenen ring van geel koper 618 BERICHT beweegt. Voor aan de fchyf is een uitgedraaid huisje voor de buizen, en agter dezelve een verzamelglas. a) Een ingevatte Spiegel, welke, voor het verzamelglas , in vier geele kopere fchroeven met een bout van geel koper. wordt ‘aangefchroefd, ten einde de Zon op te vangen, en haar beeld in het verzamelglas te brengen. 3) Twee in elkander gefchovene, met ringen ingevatte, Buizen ; zynde de bovenfte met groen Pergament overtrokken. | 4) Het eigenlyke Mikroskoop met twee Vergrootglazen in palmboom out ingevat. - 5) Vyf-en-twintig ftuks voorwerpen in fchuivers van Palmboomhout, in welke dezelve tusíchen fyne holle verhevene glazen liggen. ЭШ | &) Een enkelvoudige (chuieer van spiegelglas › om het aanzetten der zouten gade te flaan, of diertjes in kleene waterdruppeltjes te zien. 7) Een Proeffchuiver , dergelyken zich ieder zonder moeie, te zelf bezorgen kan, om voorwerpen naar believen in te leggen. 8) Een glazen Buis, om in dezelve vloeiftoffen onder het Mikroskoop te brengen’, / $) Een paar Schroeven, om het Werktuig aan te fchroe= ven, zo) Een met fterkwater beftreekene еп rood geverwde Kast, waarin alles ingelegd en bewaard is. Alles dus, wat tot Waarneemingen vereischt wordt, is by het Inftrument gevoegd. Нес komt derhalven flechts daar op аап, dat men wette, Hee men moete beginnen , om de Werkingen van dit Zon- oskoop te beftieren. Hier van zal ik eene korte aanwyzing geeven, die elk eenen duidelyk en verftaanbaar zyn zal, zo dra hy het Werktuig zelve in handen heeft. х) Men kieze een Vertrek, het welk, in gepaste ишеп, door де Zon befcheenen wordt, en men verduistere hetzelve tot op één Venfterraam, het welk men op- {chuift of uitneemt , en in deszelfs plaats eene plank inzet. De verduistering gefchied het gemakfykst door daar voor geplaatfte raamen , welken wél moeten pasfen en VAN EEN ZON-MIKROSKOOP. > zap en met opgeplakt dun bordpapier overtrokken zyn; De gewoone luiken laaten gemeenlyk te veel lichts doors Wie genoegzaam ván digte dekens voorzien is, ` by voorbeeld , van zulken, welken de Vrouwen, by het ftryken van de wasch, gewoonlyk onder liggen , kan de- zelve ook gebruiken: Wien zulke niet te moeilyk is, kan op de enkele ‘venfterraamen bordpapier met klei- ne nageltjes {pykeren. о | “Гос dat venfterraam, іп welk het Mikroskoop ges, laatst zal worden, ‘verkiest men best dat geen ; с welk , wanneer men met het gezicht naar het venfter gericht ftaat, aan de rechterhand їз, om dat men dan op de linker туйе des te gemaklyker ftaan, en met de handen het Inftrument beftieren kan, Ook neemt men dat raam het liefst, ° welk tegen een witten muur over is: want dan behoeft men geen afzanderlyken wand te maaken; maar flechts, indien ‚ dezelve geverwd of behangen ware, een wit laken а) daar voor: hangen; Нег best is zekerlyk , wanneer men een beweeglyken Scherm heeft, welken men, in allerhande verwyderinge , van het Inftrument plaat- zen kan, Men laat ten dien einde een raam, van ge- noegzaame grootte, met dun bordpapier overtrekken , en dezelve of met wit papier beplakken , of met eene krytverw beftryken. Hen zodanig kaatst de beelden het feherpst terug: Stelt шеп, in plaats van dit paneel, eene met fyn papièr overtrokkene glasfchyf "er op, dan kart men achter dezelve de mikroskopi{che vêrtooningen ‚Ор het naauwkeürigst aftekenen. Omtrent in het midden van deeze plank, in eene hoog- te, zo als elk, naar de hoogte ván zyn ventterraam з de behandeling van het Werktuig gemtaklykse vindt , laat men een rond gat van die grootte maaken, dat de zonde fchyf met den Spiegel gemaklyk in hetzelvä draaien kan . р. О, Om het gat af te meeten, geeve men, met den pasfer, de opening sichen deeze twee ftreepen dan zal het раве. Indien mogelyk de Бош, ref welke de Spiegel aangefchroefd is, dan eene plaatze ‚moge аап оогеп, dan kan men zich їй dit geval, doof het gat grooter te maaken, ligtelyk helpen. 3) Voor dit gat maakt men in ‘het vertrek “het vierhdes DIENG. 1792. NO. 8, Z | х ae BERICHT kige Werktuig zelve, of met de twee daarby zynde 4) Schroeven , of ook maar in de kleine gaatjes met eeni- e {pykertjes, vast. Dan vooraf fchroeft men eerst den Spiegel, welke door de opening voor het ‘ventter komt,-met den geelen koperen bout van de rechter naar de linkere hand тое, vast , en hangt den draad met het geele koperen knopje in den ring van het fpiegelraam. ` | ae Na dat nu het Werktuig op detze wyze vast ge- maakt is, en de Spiegel door de fchyf zich in het gat, zonder moeite, maar de Zon draaien laat, fchuift, men de groene buis іп de voorfte holligheid, en zet in de- zelve het ејсепјуке Mikroskoop : echter fchroeft men 5) Ld uit hetzelve de fchroef van palmbobmhout , in welke het vergrootglas ingevat is, uit, en poogt nu eerst, om, door het midden van deeze opening , de Zonne- {талеп te vangen, welken door het voorfte verzamel- glas tot hiertoe geworpen worden. - Dit opvangen der Zonneftraalen in het midden van deeze opening veroorzaakt den ongeoefenden, in den beginne, eenige moeite. Dan men leert hetzelve wel- dra; want alles komt flechts hierop aan, dat men den Spiegel voor het glas de rechte plaats geeve. Dewyl men denzelven geheel іп zyne macht heeft, dar men hem, door het draaien van de fchyf, rechts er links, en door het draaijen van den wervel, aan welken de draad is vastgemaakt , - van boven naar beneden be- weegen, en hem dus, vaar goedvinden, óp elk punt ftellen kan, kan hetzelve , na eenige Proefneemingen „ niemand zwaar vallen. Om te zien , of de Zonneftraalen ook jaist in het midden van de opening vallen , houde men voor de- zelve een ftukje papier. Als nu de Zonneftraalen in het midden van de openin- komen , fchroeft men één van de beide glazen voor ezelve , en trekt eenen fchuiver mer. Objecten daar achter, terwyl men de veer van het kleine Mikros- koop neder drukt, еп dan valt het beeld van elk vbor- werp op den tegen overgeftelden muur. De graad der fcherpte en duidelykheid hangt, deels van de fcherpte der Zonneffraaleh , deels van de rechte pldatzing van het glas, af. Dit moet men, by elk voor- ‘werd, zo lange op- en neder {chroeven , tot men het Zei voorwerp ш de mogelykfte duidelykheid tanfchouwe o mh ` D D VAN EEN ZOR - MIKROSKOOP: 131 De graad der vergrooting hangt van de verwyderin des witten muaurs Jan heb Mikroskoop af. De beste - аап is die tusfehen 12—16 voet, of 6—3 cen, In deeze verwydering heeft eene Luis, van middelmaatige grootte, de lengte van drie voet. De Waarneemers moeten niet al. re dier by den wite - ten muur Котеп; hoe verder af , des te duidelyker vertoont zich het beeld, 6) Alzo de Zon aan den hemel niet (til Daat, moet men de richting van den Spiegel, van tyd tot tyd, her- haalen , en, door het draaien van de fchyf en van den wervel, haare (traalen geduurig in het middenpunt van de opening houden , zo dat dezelve fcherp op het voorwerp vallen.. Niet alle voorwerpen behoeven eenen gelyken graad van Zon en licht; digtere voorwerpen vereisfchen meerder , fynere minder, licht. en kan derhal ook het brandpunt van: het voorfte glas nú eens fcherper, dan een zwakker, ор het voorwerp laa- ten vallen, wanneer men de tweede іп de groene ina geflotene buis al of hiet verder uithaalt, | Buiten dat dient ook dit Mikroskopisch Werktuig , one afhanglyk van de Zon, еп de verduistering des vertrekss tot ееп Enkelvoudig Mikroskoop , hetwelk men ten allen tyde, by den dag en by de kaars, tot waarneemingen kan gebruiken. "Er zyn by het zelve twee vergrootglazen, het één binnen : duim (eigene tyk 5 Іупеп,) en het tweede binnen 5 duim brandpunt. In- dien men ook maar } ent duim wil hebben , dan verə groot het eerfte glas reeds in het enkelvoudig Mikroskoop een Voorwerp , (volgens de bekende berekening van des kundigen) 4,096 , en het tweede 32,768 maal. Men ziet, ‚ бае zich elk reeds hierdoor, wanneer hy ook niet ten al- Леп tyde de Zon heeft, eene nuttige en aangenaame tyd. korting verfchaffen kan, By het gebruik van het enkelvoudig Mikroskoop moet niemand vergeeten , de vergrootglazen voor zyn eigen 606; door een zacht fchroeven, te (ellen: want het punt van duidelykheid is bykans voor elk oog onderfcheiden,. Wan- neer dus iemand een voorwerp met zyn oog Zeet Guide, lyk heeft waargenomen, moet hy niet gelooven, даг, wan- meer hy het Mikroskoop aan eenen anderen geeft, бесте а RA KI as 2 BERICHT. nu ook zo duidelyk ziet, zonder het glas woor zyn oog eerst recht gefteld te hebben, Byzienden moeten het des iets dieper іп, verzienden iets verder vitichroeeen, et best is, dat ieder het Mikroskoop met de linker hand vast houdt, terwyl hy met de beide voorfte vinge- геп van de rechte hand langzaam fchroeft. - - ` „De glazen moeten geduurig zuiver worden gehouden , en de vergrootglazen met een fchoon kwastje, of met een zachten lederen lap, worden afge | Het voorfte verzamelglas van het Zon-Mikroskoop geeft ook teffens eene zeer fraaije Camera obfcura , wan- neer men omtrent 8 duim voor hetzelve , in het verduise terd vertrek, een vel papier houdt, na dat men de buis en den fpiegel heeft weggenomen. Dit geheele Werktuig beloove ik den Liefhebberen der Natuur voor 12 guldens te laaten bezorgen , wanneer het zelve, by tyds, by my befteld , en het geld voortit be- taald wordt, dewyl ik anders niet altoos in ftaat ben, ‘om de kosten , welke het veroorzaakt , goed te maa- ken. Ook moeten voor het kastje, waarin het ge- heele Werktuig verzonden en bewaard wordt , als ook ‚ voor de kosten van het inpakken, 12 ftuivers worden by- gevoegd. Wie nog ееп derde vergrootglas , hetwelk 200,000 maal vergroot, daarby wenscht te hebben , betaalt voor het geheel 14 guldens. Кап en wil iemand зо gul- dens ten koste leggen, dan beloove ik, om hun daarvoor te leveren. І. Een vierde glas, °t welk meer dan 2oo,ooa maal vergroot. 2. Een goed vergrootglas 4. Zes in palmboomhout zeer fyn. uitgewerkte {chuivers met Voorwerpen. 4. Geheel уап palmboomhout vervaar- digde mikroskopifche Werktuigen, en zodanige inrichtin- gen , waardoor de nuttigheid van het Inftrument ver- groot wordt. Wie weet, dat een Engelsch Zon-Mikroskoop roo tot 200 guldens kost, en gezien heeft, dat een zodanig Werktuig, offchoon van peel koper, niets meer uitwerkt, dan dat geen’, ’t welk ik aanbiede, die zal zich ver- wonderen, hoe het mogelyk zy, hetzelve voor eenen zo geringen prys te leveren. Dan daar het my niet om ge- win, maar om de uitbreiding der kennis van cops Wer- ken, te doen is, neeme ik zekerlyk veel daarmede ver- bondene moeite en arbeid op my, zonder op derzelver belooning te rekenen. ik offere gaarne myne ledige uuren ор, ей _ waage panzienlyke kosten, wanneer ik maar туп ` А | оо VAN EEN ZON - MIEROSKOOP, "eer өортпегк , om dit belangryk en weldaadig Werktuig ia meerdere handen te brengen, bereike. . Byzonder wenfche ik hetzelve, in de Schoolen еп on- der den middelftand der menfchen, bekender te maaken, om dat diergelyke Mikroskopifche kundigheden , wegens de duurte der Ínftrumenteù, tot hier toe, by deezen niet dikwyls gevonden worden. Ik hebbe menigmaal gehoord, dat zelfs menfchen van eene meer befchaafde opvoeding de verhaalen van zommige vertooningen des Zon - Mikros. koops vòor loutere verdichtzels houden, om dat hen dier- gelyken nog nooit ter ooren, ik laat taan voor ’t oog, gekomen waren, Om nu het oogmerk van diergelyke nuttige en аапде- naame Kundigheden door dit Werktuig ot te breiden, ' еп des te zekerder te bereiken, verplicht ik my niet alleen thans , am dezulken, die op tien ftuks vooruit betaa- Jen, het elfde vry te geeven; maar ik beloove ook, zo dra ik flechts, wegens de vergoeding der kosten, eenig- zins verzekerd ben, nog ееп rede daar en boven te zul- -len zenden , wanneer de fchool, die hetzelve ontvangen moet , by de vooruit betagling , genoemd wordt. Indien meerdere befte lingen my hier toe in ftaat ftel- len, zal ik, van het mogelyk overfchot, aan meer Schoo- len dit Werktuig deels ten gefchenke geven ‚ deels hete zelve nog beterkoop overlaaten, gelyk ik reeds , by eene andere gelegenheid}, beloofd hebbe, | Voor het overige neem ik nog op ту, om eene meer uitvoerige aanwyzing te geeven, hoe men voor zich zel ven meerdere Voorwerpen bereiden , en hierdoor het ge- bruik van het Werktuig geduurig vernieuwen kunne,. ' De byzondere Lyst dier Voorwerpen , welken thans by het Mikroskoop gevoegd zyn, vindt men op het pa- pier, welk om de Voorwerpen gewonden is. - ik wenfche van harte, dat myn welmeenend oogmerk niet zonder. zegen zal zyn, en dat veelen door hetzel- ve in ftaat gefteld mogen worden, om cops Grootheid, ook in het kleinfte zyner Werken, nader te leeren ken- JUNKER, Masgdenbur Veldprediker van het hoogloft. den 3 J anuary Siet, yon! Канг Sei Di 3 23 | NA- 834 ЗЕЋІСИТ МА-ВЕКІСН Т. Het reeds іп de Niederrheinfche Unterhaltungen (Maand April d. J. No. VI. Afdeel. 5. bladz. 251.) geplaatfte korter Bericht van het Zon-Mikroskoop ‚ waarvan hier eene meer uitvoerige befchryving is medegedeeld , had my terftond zeer opmerkzaam ор hetzelve gemaakt, Dan, ik wil niet ontkennen, dat, hoe zeer vok de reeds met roem bekende naam van den Maaker my genoegzaam was, om dit medegedeeld Bericht niet met zo veele ande- теп gelyk te (tellen , waarin gemeenlyk meer beloofd wordt, dan men denkt te vervullen, ——— Echter juist dat geene» bet welk Infchryvers en Koopers het meest kan aanlokken a naamlyk de ten uiterften laage prys „eene omftandigheid was, die my de waardy van het Werktuig zelve verdacht maak- te, en my, of eene in haast en op den koop gemaakte waar, of mindere duurzaamheid, of andere onvolkemen= heden , deed vermoeden. Ondertusfchen was ik niet te mia begeerig , om van de eigenlyke gefteldheid en de juiste ‘waardy van dit Werktuig beter onderrecht te worden, Deeze begeerte wierd fchielyk en overvloedig voldaan , toen ik op myne kortlings ondernomene reize naar Maag- denburg met den Heere Veldprediker Junker perfoneele kene. nis maakte, en gelegenheid en tyd had, (waarvan ik ook zorgvuldig gebruik naakte) om 20 wel het Zon- Mikros- koop zelve , en deszelfs werkingen , als gok de wyze, hoe hetzelve gemaakt wordt, en de hiertoe behoorende inrichtingen , welke meest by wyze van eene Fabriek zyn aangelegd , en waarmede zich zeer veele handen bezig houden, naauwkeurig in oogenfchyn te neemen. Еп thans kan ìk de Leezers op myn woord verzekeren, dat ik my- ne verwachtingen, zo wel wat de waardy en duurzaam- heid van het Werktuig , als ook byzonder wat de wer- kingen van hetzelve betreft , zeer verre overtroffen vond, ` Eene meer uitvoerige befchryving zoude hier overtollig wezen , vermits de reeds medegedeelde van den Heere JUNKER duidelyk en volledig genoeg is. Dit alléén merke ik nog daarop aan, dat dezelve zo weinig overdreven is, dat eer te weinig dan te veel ‘er van gezegd is, gelyk dan, by voorbeeld , de lengte van eene luis, zo als de- zelve zich door het Mikroskoop vertoont, in de befchry- ying flechts yaa з voeten wordt opgegeeven, daar ik ech- \ VAN: DE ZON-MIKDOSKOOP. ` ` 334 ter zelf, toen wy dit diertje door het tweede of het meest vergrootende glas befchouwden, de lengte van zese tehalf paryfchen voêten bevond te hebben, zonder dat nogthans, by ‘deeze. uiterfte vergrooting, de duidelgkheid van het Voorwerp merkelyk verloor. De famenítelling van dit Werktuig is, voor ’t overige, gelyk. ook reeds uit de befchryvinge blykt, ten uiterften eenvoudig , en het gebruik geheel gemaklyk, gelyk ik der flechts’ in Maagdenburg , by het bezigtigen, bemerkte, maar ook thans іп шур huis, by het gebruik van het medege- brachte- Werktuig , uit eigene dikwyls herhaalde onder- - vinding befpeurd hebbe, Om kort te даап, ik heb meere maals gelegenheid gehad, om zeer fraaije, kostelyk ge- werkte, Engelfche Zon-Mikroskoopen , voor den prys van f 200-: 16 zien , die, nogthans, zo wel тёп aanziene van de vergrooting der Voorwerpen, als ten aanziene van de duidelykheid, voltrekt nigts meer uitwerkten, dan dat van den Heere JUNKER. 24 ` 4% 316 AUTMENTIQUE BIYONDEGHEDEN Aan de Heeren Schsyveren van de Algemeene Va~ derland/che Lesteroeffeningen. i MYNE HEEREN! н" nevenbgaande verhaal zeer veel betrekking hebbende, en eenigzins behoorende, mt het door шу vertaalde en ùitgegeeven Verhaal der muiterye aan boord van het Engelsch Konings Schip ов BOUNTY, gevoerd geweest zyn- de door den Luitenant вілон (*), zullen [ў Wel Bas. А 2 (°) ре Heer Sen gaf, terftand na гуне komst іп Bsgeland, am de nieuwsgierigheid van zyne Natie te voldoen , bet verbaal in "с licht van de muitery gan boord van zyn Schip de Bounty, en van гупе daar op gevolgde rampfpoedige reis; be: Jaovende ook eerlang het eerfte gedeelte уап тупе reis, bo- helzende zyn togt uit Engeland tot aan Qraheitg, te zullen Zë, doch federt van gedagten veranderd zynde, gaf hy» п het begin van dit Jaar, гупе geheele reis uit, in een Werk in groot quarto , naar den tegenwoordigen. {mask der Ene “gelichen zeer pragtig gedrukp, еп met zyn Pourrer vercierde n deezen tweeden druk, heeft hy er Мег en daar eene geringe vermeerdering: bygevoegd, die tot het weezenlyke van zyn verhaal niets doen ; maar, op het laatst, berigtende, би by. van de Hollandíche Paketboot s van Batavia naar Middelburg bes ' eene aanmerking -vermi rd, van genoegzame kennis in de" зп kan, maar welker mededeling mde kunnen hebben, weshalven de Goede Hoop (dus fchryft by) ontmoet, К kan echter niee nier van Navigatie aan te teeke» t waare Compas, of liever ғу „n wacht dit te doen, door middel van een klein beweeg: » baar middelpuntig Kaartje (Schuif-compas genaamd,) het » welk zy op, de Meridiaan белеп, en, zo dra zy verneemeu, » dat de miswyzing 3} graad veranderd із feder: de laattte Det „ling, verbeteren zy weder het middelpuntig kaartje, Dus n ftuuren ду hinnen een kwart ftreek, gonder grooter nasuwa „ keurigbeid te begeeren, De Oficier van Wagt verbe, „tert de koers van de wraak volgens куп eigen oordeel, nge zulks op ber logbard, of op de lei, word aangeteckend . ` n 21 WEGENS HET PREGAT DE PANDORA. ang К Четин oosdeelende ‚ my verpligten met het zelve {п uw 7yd/chrift te plaarfen. JK heb de eer, mer alle achtinge te zyn MYNE MEEREN! Rotterdam , den уап Juny 1792, REINIER ARRENBERS. UE, D. W. Dienaar, p Zy werpen geen log; men heeft my gezegd, dat de Com: ›„ pagnie zulks niet toeftaat. Hunne manier, om den voort , ээ van het Schip te berekenen , gefchied door middel van 48 » Voeten afltand te meeten, langs de zyde van het Schip, en ә дап te letten op eenig groot gedeelte Zeefchulm, wanneer ‚ » het dwars af voor het voorfte end van den gemeeten а апа „is, en vervolgens halve fecouden te ftellen tot dat het deel » fchuims dwarsch voor het agter end van dien afltend is, Door „ het getal van halve feconden, dus bekomen , deelen zy het » getal 48, пеетепае de uitkomst voor de Vaart der zeiling » in geograpliifche mylen per uur, of bet getal van Duitfche ss mylen in vier ишер, ` an Het js тїгї gebruiklyk de Zons-declinatrie te verbeteren, an Offchoon men op een Meridiaan is verfchillende van die „ op welke de Tafels berekend zyn. Zy rekenen in het alge. an meen juist zo als de getallen іп de Tafels gevonden- wor s ееп. Uit dit alles velt het niet moeilyk de reden te begry- » pen waarom de Hollanders doorgaans meer dan so graden эз Misgist туп: ook worden hunne reizen merkiyk vert ng ww door dien zy geen gemoegzaame hoeveelheid zeil voeren.” AUTHENTIQUE BYZONDERHEDEN, BÊTREKLYK HET VER” LIES VAN HET ENGELSCH FREGAT DE PANDORA, GR- COMMANDEERD DOOR DEN KAPTEIN EDWARDS. р den 17 November 1700, zeilde het Konings Fre- gat Pandora uit Engeland, om de Zeeroovers op te zoeken , welken zich , met geweld , hadden meester ge- maakt van zyner Majefteits Schip de Bounty, gecomman- deerd door den Luitenant BLIGH , еп na zich te Tereniffe en te Río’ Janeiro ververscht- te hebben , zetten zy de eis voort naar den Stillen Oceaan: СС, Op den 23 Maart 1701, kwamen zy te Otaheite aan, ‘alwaar zy, niet zonder merklyke moeite , meester werden $ 5 "2 | уал - \ 338 AUTHENTIQUE BYZONDRRHEDEN wan veertien der zestien Zeeroovers, welken doar dje van de Bounty waren agtergelaaten, zjnde de twee anderen, of door hun eigen Volk , of daor de Ínboorlingen, om hals ge- bragt: zy hadden , met behulp der Inwooneren, een Schooner gebouwd, in het voorneemen om daarmede naar India te enen, еп zpuden reeds gezeild zyn , indien hun’ het Перт weêr еп de twist onder elkanderen over den ретш, dien zy тор hunnen Bevelhebber zouden аап len ,' hen niet te Otaheite, tot de aankomst van де Pan dors, opgehouden, had, А Het Schip де Bounty was, іп September 1739, van Dralgite vertrokken, шег CHRISTIAN ‚ als Opperhoofd en nog agt andere Zeeroovers, да dat zy alvorens de Gee weeren , Ámmunitie en alle andere noodwendigheden, шер de bovengemelde knaapen ‚ gelyklyk: gedeeld hadden; en fchoon de Pandora tedert drie of vier maanden in deeze Zee' kruistte- en een groot aantal Eilanden. aandeed, van welkèn er verfcheiden nog nimmer ontdekt waren , kons den zy echter nergens de Bounty ontdekken, of eenig be- тїрї Van de andere Zeeroovers bekomen. ` Uit de Journaalen, door de Zeeroovers, ор de Bounty gehouden, bleek het, dat zy, na dem Luitenant BLIGH, met гупе Officiers en Volk, uit het Schip. gezet te heb- ben „gezeild waren naar Torbaniae , een Eiland in die Zee:, door Kapt, соок ontdekt , alwaar zy voorneemens waren zich ter neder te zetten; doch de broodvrugten en de andere planten, die aan boord van de Bounty waren, vernield, en groot gebrek hebbende aan eege menigte an= dere noodwendigheden om dat oogmerk ter uitvoer te brengen, waren zy weder naar Otaheite gekeerd; om al- daar te koopen het geen zy benoodigd hadden, , By hunne aankomst aldaar, vertelden zy aan deIn- boorlingen , dat zy Карс. 