VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
Zijne tweede: het kon toch mogelijk zijn, dat eindelijk het lot en een zieke zich zijner erbarmd hadden. Voor eene- derde gedachte had hij den tijd niet — hij- was reeds uit het bed en aan het venfter. Weêr zag hij eene vrouwelijke gedaante onder het ven- fter ftaan, ' » Wat wilt gij?” » Woont hier niet een Doctor ?” „ Om u te dienen.” » Wees zoo goed en ga met mij mede! Mijne moeder lijdt aan de hevigfte kramppijnen,” Medegaan — hevige kramppijnen — deze woorden electri- feerden onzen Arts. „ Dadelijk! dadelijk!” riep hij, en hij zou binnen eere minuut aangekleed zijn geweest, ware ook hier de overijling niet de moeder der verwarring geworden. Daardoor trok hŷ de regter laars aan den linker voet; daardoor deed hij zija vest met de voorpanden naar achteren aan; daardoor ver- zuimde hij andere kleinigheden, en toen hij eindelijk naar zijn’ hoed tastte, greep hij in de haast eenen fchedel, die hem, door het flaauwe maanlicht befchenen, grijnzend aar. ftaarde, Wrevelig zette hij het beenig hoofd neêr, en liep ` zonder hoed naar beneden, Hij vloog de trappen af ; reeds ftond hij aan de deur, reeds had hij den knop gegrepen en drukte aan denzelven, toen hem inviel, dat de deur geflotes, en de fleutel van het huis in handen van de met de liefde en de maan dweepende kamenier gebleven was, De Doctor was buiten zichzelven. ' n» O noodlot! O geluks- en ongeluksnacht!” riep hij uit, Gelijk sımson aan de pijlers van het gebouw der Phili- fijnen, zoo rukte hij aan de deur; maar het ijzeren fla VAN EEN’ JONGEN ARTS. 717 koarte flechts, alsof het fpotte met zijne vergeefs aange- wende poging. ` „Kom toch fpoedig, Heer Doctor! Heb medelijden; haast u!” Zoo jammerde luid de teedere ftem, terwijl hem het hart van medegevoel brak, en altijd knarfte en kraakte de deur, zonder te willen opengaan. Na lange en vruchtelooze pogingen zag hij dan toch ein- delijk in, dat men met het hoofd niet door den muur kon loopen, en hem niets anders overbleef , dan het flaapvertrek van de kamenier op te zoeken, ten einde van haar zijnen huisfleutel terug te vragen, Het huis, waarin hij woonde, had drie verdiepingen, die allen bewoond waren, Op iedere verdieping was eene rij van deuren. Uit deze moest hij die zoeken, waarachter het ka- mermeisje, dat hij als eene kwade Schikgodin befchouwde , van de maan en de liefde droomde, Hygiea, ontferm u over uwen zoon, en leid hem op het regte pad! Hij klom de trappen weder op, ging langs de muren zacht- kens heen, bevreesd voor nog ergere tooneelen, en begon met aan de eerfte deur de beste, eerst zacht, vervolgens al barder, en harder, te kloppen. Niemand deed zich hooren, Hij legde het oor aan het fleutelgat; alles was binnen ftil. Eindelijk vat bij den knop, het flot gaat over, de deur fpringt open, en hij zag in de kamer, waar hem van den grond, door het bleeke maanlicht befchenen, een fchedel aangrijnsde, Welk een ongelukkig oponthoud! Hij had in zijne ver. ftrooijing zoo lang aan zijne eigene kamerdeur geklopt. Vol fpijt liet hij de deur open, en tastte weder rond, In het eind kwam hij aan eene deur, door welke een zeer luid hoesten hem in de ooren drong., Ziekelijke toeftanden hebben voor den Arts altijd bijzondere aantrekkingskracht. Mo. RITZ klopte dan ook zachtkens aan deze deur. Een hond begon te blaffen, verfcheidene uit den flaap ge- wekte katten begonnen te maauwen, terwijl een hol en ge- weldig hoesten zich daaronder mengde, „ Wie klopt daar?” riep eene vrouweftem. De Doctor ftotterde van angst en verlegenheid :: „ Slaapt ook in dit vertrek de kamenier van de Gravin ?” Op nieuw bulderde een geweldig hoesten door de kamer, en daartusfchen klonken de woorden: „ Wat onbefchaamde waagt her, om in den nacht het flaapvertrek van mijne ka. 778 e Sax EEN NACHT UIT HET LEVEN menier ‘te gaan opzoeken, en daarbij ftontweg mij dan nog te durven wekken? Wacht, ik zal u lichten, en mijnen koetfier roepen, dat hij u den weg wijze!” De Doctor poogde deze alles behalve beleefde en vleijende toefpraak af te breken; dan, hij was niet in ftaat, één woord er te kunnen tusfchenvoegen, Daar klepten een paar pantoffels in de verte, en weldra kwam van den boventrap de kamenier, die het geluid van de genadige vrouw had gehoord, en meende, dat zij haar ge- roepen had, „ Dieven! dieven!” riep het meisje, toen zij den Doctor aan de devr harer meesteresfe zag, en wilde de vlugt nemen. De Doctor liep haar na, om haar de oorzaak van het voor- val mede te deelen; maar het meisje fchreeuwde : » Moord! moord !” Daar dondert van boven eene diepe basftem: „ Wart is dat daar beneden voor een getier? Wie maakt daar zalk eea fpektakel 2” „JOHAN, kom af!” riep de Gravin uit bare kamer. » Hij grijpt mij aan!” gilde de kamenier. De Doctor was ten prooi aan angst en woede, „ Hoor mij dan toeh, in ’s Hemels naam!” riep hij Inid- keels ; 3 maar het meisje fchreeuwde voort, en wilde niets van hem. hooren, Weldra hoorde hij vaste ks P S die de trappen opkwamen, Om niet in de ruwe vuisten der ftal- knechts te vallen, liet hij her beangttigde kamermeisje los, en zocht een toevlugtsoord, dat hij dan ook gelukkig , door ‚ de opengeblevene deur, in zijne eigene kamer vond, De deur werd door hem op de zekerfte wijze gegrendeld, De koetfier kwam beneden. „ Wat is hier gaande?” „ Acht” fchreeuwde d kamenier, » hij heeft mij aange- grepen!”. » Hij wilde bij u zijn, onbefchaamde meid !” riep de Gre- vin, » Gij hebt het wel met hem afgefproken,” ” Maar wie dan ?” vraagde de koerfier; „er is niemand hier.” » Hoe! Is hij weg? O Hemel! misfchien eene geestver- fchijning ! Ach, welligt de geest van mijn’ zaligen rent- meester, die van verdriet geftorven is, omdat ik hem dez zak had gegeven. Ach! nu vervolgt hij mij.” Nu trad de Doctor met licht uit zijne kamer. Daar hi wel inzag, dat het, bij de tragisch -komifche wending der VAN EEN’ JONGEN ARTS. 719 zaak, best ware, den fchijn aan te nemen, alsof hij van het ganfche voorval niets wist, zoo verwonderde hij zich zeer over het gebeurde, en vroeg te geliĳker tijd, in ftilte, den fleutel van de kamenier terug, zich verheugende, dat het toeval hem eindelijk in ftaat ftelde dien te bekomen. „ Den fleutel,” fluisterde het meisje, „ heb ik, Heer Doctor, in dank weder aan den ftijl van de deur opgehangen,” De Doctor greep naar den fleutel, en vloog naar beneden. Haastig rukte hij de huisdeur open; er was niemand, Hij keek buiten, en zag, even voorbij zijne deur, eenen in zijne buurt wonenden Collega met een meisje, dat nog de woor- den hooten deed: „ Ik heb mij daar aan de deur van dien Doctor, die mij zoo onmeêdoogend heeft laten wachten, zoo lang opgehouden; hoe zal mijne arme moeder zich toch bevinden ?” Zeer, zeer langzaam klom de Doctor de trappen weder ep, en verwenschte, in zijne mismoedigheid, alle kameniers, de fchuldigen, die met de liefde en de maan dweepen, en de onfchuldigen , die met de liefde en de maan niet dweepen. AAN DEN LANDMAN, (*)) Ware ik meester in het dichten, Landman, ik bezong uw’ lof; Maar, hoe ik de fnaren fpanne, Altijd zijn haar toonen dof, Doch, hoe kunstloos ook gezongen, Gij, gij wraakt dat zingen niet: ’s Is een landman, ’t is een broeder, Die u zijne zangen biedt. Moog de fteed'ling u verachten, Die uw zalig lot niet kent; Gun bem vrij zijn fchit’rend leven; _ Zijne vreugd ware uwe ellend’. ’k Spreek hier van den eed'len fteed’ling , Van den braven rijke niet; (*) Voorgedragen in het Departement Westlandfche Dor- pen der Maatfchappij Tot Nut van 't Algemeen, l 780 AAN DEN LANDMAN. ’k Spreek van hem, die met verfmading Op den Landman nederziet, Gun dien vrij zijn trotfche zalen ; * Is geen goud, al wat er blinkt, Weet, dat men uit gulden bekers Niet de zoetfte teugen drinkt. Gun hem vrij zijn rijke tafel, Bal, Concert en danspartij ; Hij is bij dien fchijn van vreugde Zoo gelukkig niet als gij, Gij ontwaakt bij ’t eerte fcheemren Van het lieve morgenlicht ; Hij fchuift voor de zonneftraten Nog zijn bedgordijnen digt. Gij vangt bij het morgenkrieken Vlijtig uwen arbeid aan, En het is voor u haast middag , Eer ’t hem lust om op te ftaan. ' Zie hem uit zijn flaapzaal treden Waar ’t ontbijt reeds lang hem wacht; O, hoe dikwijls moet hij klagen Om een’ flapeloozen nacht! Gij hoort reeds, als hij nog (luimert, In het vroege morgenuur, Het gevederd zangkoor zingen In den tempel der natuur. O , hoe zoet is ’ buitenleven ! Buiten leeft men naar zijn’ wensch, Buiten heft zich °t hart naar boven; Buiten is men beter mensch. Buiten ziet men meer Gods fchepping , Hemelliefde en majesteit, Leidt men een geruster leven, Smaakt men aardfche zaligheid. „Schoon de zon in zomerdágen U de- bruine kaken fchroeit , AAN DEN LANDMAN, . 781 Zie, hoe op der kinďd’ren wangen ’t Blosje van gezondheid gloeit! č Hoe veel fchooner zijn uw fchoonen ! Ja, ik heb het meer gezeid , Zoo ik nog eens rond mogt kusfen , ’k Zoende ’t eerst een boerenmeid, Woeden ftorm- en hagelvlagen Snerpend om uw dak van riet, Bij een knappend vuur gezeten , Ruilt gij met den fteedling niet, O, hoe zoet is ’t dan, te kouten Met een gade en minnend kroost, Dat de vreugd door vreugd verdubbelt , En in tegenfpoed u troost ! Of wanneer, bij hoogtijd vieren , Eens de gulle beker klinkt, Vrij van dwang is ’t, dat de landman Dan de zoetfte teugen drinkt. Neen, het is geen fchijn van vriendfchap , Dien gij dan elkander biedt; Neen, men kent im uwe kringen Dat gekunfteld veinzen niet, ’k Weet, dat menig halfgeleerde U een’ dommen kinkel noemt; Maar ik weet ook, dat de wijze Dikwerf uw befchaving roemt, ` Waar men naar vereedling ftreve, Gij ook flaat de hand ineen; Gij ook helpt dan medewerken Tot het nut van °t algemeen, Landman, °k heb uw’ lof bezongen; 'k Wijdde u, ja, een kunstloos lied; Maar het was de taal mijns harte; Andre zangen heb ik niet, Naaldwijk, JE VAN DUYN, April 1839. Landbouwer. ' MENGELW, 1839. no. 15, Fff 782 DE OORSPRONG DE OORSPRONG DER TONTINE - MAATSCHAPPIJEN, He: woord Tontine is afgeleid van een’ Italiaanfchen fami- lienaam. Zekere LORENZO TONTI, een befchermeling van den Kardinaal MAZARIN, befpeurende dat de Franfche bevolking zeer onvergenoegd over het beftuur zijner Emi- nentie was, meende haar tevreden te kunnen ftellen door een middel, om de-inwoners, zonder moeite of infpanning , in korten tijd rijk te kunnen maken, Zijn plan beftond in eene loterij van jaarrenten, met de kans van overleving, en hij droeg het, met toettemming van het Hof, in 1653 voor, maar het Parlement weigerde zijne go@dkeuring er aaa te hechten. Drie jaren later poogde hij op nieuw zijn plan in werking te brengen tot het bouwen van eene brug over de Seine, en toen werd het zoowel door het Hof als door he Parlement, onder den titel van Koninklijke Bank, goedge- keurd; maar het mislukte andermaal, omdat iemand er den naam van Jontine aan gegeven had, en niemand te Parijs zijn geld in eene loterij wilde wagen, die een’ Italiaanfchen titel droeg. De laatfte poging, welke TONTI aanwendde, was, zijn plan fmakelijk te maken aan de Geestelijkheid, om hare fchulden te betalen; maar, offchoon deze er de fchran. derheid van prees, verwierp zij het, als ongefchike voor het doel, Toen later LoprewijxK XIV door de dugsburgfche Coa- litie in zijne oogmerken teleurgefteld was, en meer geld be- hoefde, dan de inkomften van het Koningrijk konden ople- veren, nam hij de toevlugt tot de ontwerpen van TONT:, die, offchoon lang ter zijde gelegd, nog niet vergeten wa- ren , en rigtte in 1689 eene Koninklijke Tontine van 1,400,000 livres jaarlijkfche renten op, verdeeld in veertien klasfen. De actiën waren van 300 livres, en de aandeelhouders zou- den 10 ten honderd ontvangen, met eene kans van overle- ving in iedere klasfe. Dit plan kwam zeer onvolledig ten uitvoer, want in geene der klasfen werd voor meer dan 25,000 livres ingefchreven, in plaats van 100,000, zoo als de ftatu- ten medebragten, niettegenftaande de- jaarrenten zeer ftip: betaald werden. Eenige jaren daarna, toen het volk beter voor foortgelijke ondernemingen getemd was, werd eene andere Zontine, op bijna dezelfde voorwaarden, opgerigt; maar ook deze in(chrijving geraakte naauwelijks half vol. i DER TONTINE - MAATSCHAPPIJEN. “#83 : Beide Maatfchappijen beftonden nog ten jare 1726, toen de Regering de dertiende klasfe der eerte met de veertiende der tweede vereenigde, al de actiën van welke door zekere CHARLOTTE BONNEMAY, weduwe van LOUIS BAR- BIER, een’ wondheeler te Parijs, bezeten werden, die in den ouderdom van zesennegentig jaren overleed, Haar man had 300 livres in elke Zontine gewaagd, en in het laatfte jaar van haar leven had zij een inkomen van 73,000 livres aan jaarrenten. NAAUWKEURIGHEID VAN EEN’ RÊIZIGER IN HOLLAND. Na een verflag (?) gegeven te hebben van de burger- en godsdiensttwisten in ons Vaderland in. 1619 en de volgende jaren, gaat de reiziger van 1839 voort: „ Het is veellig: „ niet overtollig hierbij te voegen, dat de Arminiaanfche „ fekte nog heden beftaat. Hoezeer men de kerk, die de „ Arminianen in het Noord- Einde (in den Haag) gefticht „ hebben, duldt, is het er echter. ver af, dat zij bij de me- „ nigte welgezien zijn. De Leeraars BRUMELERKAMP „en SCHOLTEN, die vóór drie jaren voor de Hollandfche „ tegtbanken vervolgd werden, kleefden de leer van Ar M1- » NIUS aan, en begeerden de vrije belijdenis van dezelve.”’ Dit fraaije berigt vindt men in een Fransch werkje van THEODORE JUSTE, (zoo °t fchijnt een gefingeerde naam) getiteld: Un Tour en Hollande 1839, Bruxelles 1239. De Schrijver fchijnt een jonge Belg te zijn, die van den thans gefloten Vrede gebruik maakte, om Holland te leeren ken- nen. Onze thans voor de Belgen zoo beleefde Boekhande- laars, die ook het fraaie Profpectus van Les Belges peints par eux-mêmes (welk een fchoon tafereel zal dat zijn!) overal verfpreiden, zullen ook zeker dit belangrijk en leer- rijk werkje met veel genoegen door ons geheele Vaderland verzenden. Reeds zagen wij er cen exemplaar van met den naam eens Amfterdamfchen Boekhandelaars op den gedrukten omflag. De LOON NAAR VERDIENSTE, In een klein fadje, dat men toch inderdaad niet te vergeefs op de landkaart zou zoeken, brak eens iets aan ‘het rijtuig ’ Fff2 784 LOON NAAR VERDIENSTE, van een doorreizend Minister De Regering der plaats wilde . volftrekt niet gedoogen, dat Mijnheer de Minister de nieuwe koord, waarmede men de breuk tijdelijk herftelde, betalen zou, en deze, van zijnen kant, wilde daartoe niet verftaan, Eindelijk maakte de Burgemeester met deze woorden aan dien wedftrijd van edelmoedigheid een einde, „ Hoe gering is het offer, dat wij uwer Excellentie brengen !” fprak hij: „ Waarlijk, gij had aan onze goede ftad meer dan eene koord verdiend !” KÄSTNER IN DE ANTICHAMBRE, Kistner had bij iemand, die als een laatdunkend mensch van zeer beperkte geestvermogens bekend was, zaken te verhandelen. De wakkere Dichter wordt in een vertrek ge- laten, waar twee portretten aan den muur hingen, den heer des huizes als kind en als volwasfen man verbeeldende. De- ze, die er zich op toelegde, de verkeerdheden van voor- name lieden na te apen, liet onzen Dichter lang op hem wachten, KäsTNeR verdreef zich de verveling en geme- lijkheid daarmede, dat hij zijn potlood nam, en onder de eene beeldtenis fchreef : Zoo zag de kleine gek er in zijn kindschheid uit. en onder de-andere: En zie, dees groote gek werd eindelijk daaruit ! HOE DE GROOTEN TE BEHANDELEN, Diocenes geeft den raad, dar men met de Grooten moet omgaan als met het vuur: digt genoeg er bij, om zich te warmen; niet te digt, om zich niet te branden, TOEGENEGENHEID EN OPREGTHEID. Hi noar IV, van Frankrijk, droeg aan d'AUBI GNÉ op, zijne levensgefchiedenis te fchrijven. „ Ik ben,” gaf deze den Koning ten antwoord, „uwe Majefteit te zeer rost- gedaan , om die gefchiedenis te kunnen fchrijven.” MENGELWERK. WELKE TITEL KOMT DEN PREDIKANTEN TOE? (Uit eenen Brief aan den Weleerw. Heer H.) Veelgeachte Vriend en Medebroeder ! et opfchrift van mijn antwoord lezende , vindt gij het zeker vreemd, dat ik u den titel van „zeer geleerd” onthoude , waarmede uw brief mij vereerde, en waarop gij wederkeerig een onbetwistbaar regt fchijnt te hebben. Welligt ftijgt zelfs die bevreemding ten top van veront- waardiging , als ik u in vollen ernst betuige , zulks met opzet te hebben nagelaten, omdat de titel van zeer ge-, leerd u, immers vooralsnog, niet toekomt. Verre zij echter (en dit ftrekke tot een’ voorloopigen afleider uwer verbolgenheid) de allerminfte verdenking van uwe uit- ftekende kunde, en niets wil ik afdingen op den hoogen en welverdienden lof, welken uwe belangrijke fchriften , bij deskundigen , verworven hebben en nog fteeds blijven wegdragen. Doch dit geeft mij nog geene vrijheid, om u , als Pre- dikant , zeer geleerd te noemen. Ik weet wel, dat fchier alle- Predikanten, in de Boekzaal en bijzondere brie- ven, met dien eeretitel pronken; maar, mijns inziens , zonder grond. Mij dunkt, wij moesten al zeer tevreden zijn, dat men ons, wegens den aard onzer bediening , eerwaardig of zelfs weleerwaardig noemt. En ik zie niet, hoe het zeer geleerde in ons algemeen uithangfchild te pas komt. Een Evangeliedienaar behoort wel niet ongeletterd te wezen, maar als hij volftrekt zeer geleerd moest zijn, dan ben ik zeker, dat men mij nimmer tot de predikdienst zou hebben toegelaten. Gelukkiglijk ech- ter hebben mijne keurmeesters in Duitschland en Nc- derland (*) het niet zóó naauw genomen. En hoezeer, (*) Te Duisburg aan den Rijn (mijne vaderftad) werd ik, MENCELW. 1839. No. 16, Ggg 786 WELKE TITEL federt de nieuwe inrigting van ons kerkbeftuur, de keur doorgaans fcherper is dan vroeger, (wanneer wel eens brekebeentjes, die veeleer /chapen. konden wezen dan herders , uit al te groote barmhartigheid toegelaten wer- den) fchijnt men echter, ook heden nog, met eene zeer middelmatige geleerdheid te kunnen volftaan. Trouwens een Candidaat, of Predikant, behoeft juist geene Doc- torale geleerdheid te bezitten , en bij de meesten zal die ook wel ontbreken. Doch zelfs aan hen, die in dezen eene gunftige uitzondering maken, (en daaronder reken ik ook u) komt geenszins de titel van zeer geleerd toe, zoo lang zij niet, als zoodanigen, gekeurd en geijkt zijn. — En wie zijn ‘de wettige keur- en ijkmeesters ? Niet elk bijzonder perfopn, zelfs niet het algemeen ge- voelen; maar de aangeftelde gezagvoerders. De kerk- befturen doen uitfpraak over iemands gefchiktheid tot de predikdienst, en dienvolgens over het regt, om welter- waardig genoemd te worden. En vandaar dan ook , dat zij, die van de predikdienst ontzet worden , den amid van weleerwaardig dadelijk verliezen. — Maar de Æka- demifche Faculteiten zijn de keur- en ijkmeesters van de zeer geleerde mannen; hetzij ten gevolge van een „Doc: toraal examen, of eershalye,. in 1794, zoogenaamd praeparatoir, en te Nijmegen, in 179, peremptoir geëxamineerd. KOMT DEN PREDIKANTEN TOE ? 781 Voldoet u mijne rédenering niet, en vreest gij zelfs, dat ook anderen mijn voorbeeld zullen volgen; welnu , dit bezwaar kan gemakkelijk verholpen worden. Wend u flechts aan het bekende kantoor; of, zoo ge de kosten - en moeite van het examen ontziet, ga dan maar voort met uwen letterkundigen arbeid, en vergeet ook niet, een bewijs te geven, dat de praecepta flyli bone Latini u geenszins vreemd zijn. Welligt vereert men u dan weldra met. het Diploma van Doctor in de Godgeleerd- heid of Wijsbegeerte. En gebeurt dat, dan zat ik de eerfte zijn, die u:als zeer geleerd begroet. Doch, zoo lang ge mij niet, met goede gronden , van het tegendeel overtuigt, houde ik vol, dat de eeretitel van zeer ge- leerd u evenmin, als mij en andere ongegradueêrde Pre. dikanten , toekomt, en gij dien nimmer, ten zij op de zoo even genoemde voorwaarde, van mij te wachten hebt, En in allen gevalle — hoe gij ook zelf daarover moogt denken — verzoek ik u ftellig, mij voortaan. van dië on- verdiende eere , welke ik ligt voor /potternij zoude hou- den , ganfchelijk te verfchoonen. Dikwijls kwam bij mij de wensch op, dat wij van de Franfchen — in ftede van hunne wufte moden en zedes looze gebruiken na te apen — de loffelijke gewoonte van eenvoudige titels overnamen. (*) Maar zoo lang dit niet _ gefchiedt, dient men elk een , naar ftand en betrekking , onderfcheidenlijk te bedeelen; en zou het dus even zeer onvoegzaam zijn, de gewone Predikanten met de Doc- torale mannen op gelijke hoogte te plaatfen , als de on- gegradueerde Notarisfen enz. , tegelijk met de Meesters in de Regten, weledelgeftrenge Heeren te noemen. Of behooren de laatstgenoemden niet iets vooruit te hebben? (t) (*) Men weet, dat de Franfchen — hoe onuitputtelijk ook in allerlei pligtplegingen enz. geene andere titels gebruiken, dan : Monfieur , Mademoifelle en Madame, behalve hunne be- groetingen van hoogaanzienlijken met Monftigneur, Execel- lence, Eminence, Altesfe enz. Ct) In Duitschland noemt men de Candidaten vakman dig, de Hulppredikers Aoogweleerwaardig, de Predikanten Ggg 2 788 WELKE TITEL KOMT DEN PREDIKANTEN TOE? Vroeger heb ik mogelijk zelf wel eens ongeijkte Pre- dikanten — gij weet, wat ik er door verfta — fchríftelijk aangefproken áls zeer geleerd; maar dan gefchiedde zulks óf uit infchikkelijkheid omtrent het vrij algemeen ge- bruik, en om eene ongunftige verdenking voor te komen, óf wegens onzekerheid omtrent hunnen Doctoralen graad. Trouwens , in het laatfte geval, acht ik het beter, iets te veel, dan te weinig, te geven. Doch, met uitzon- dering van dit laatstgenoemde geval, heb ik vast beflo- ten, aan geene andere dan geijkte Predikanten den titel van zeer geleerd te geven, al overtroffen zij de graad- bezitters in uitbundige geleerdheid. En zoo weet gij dan, Vriend! mijne gedachten over de onderhavige zaak. Mogten ook anderen zulks verne- men, opdat, in voorkomende gevallen , niemand mij te onregte verdenke. Doch, hoe gij en anderen er over mogen denken, ik voor mij begeere geenszins met on- verdiende paauwenveêren te pronken. hoogeerwaardig , (zonder bijvoegfel van zeer geleerd, ten zij aan gedoctoreerden) de hoogere Geestelijkheid hoogwaardig, en de Profesforen in de Godgeleerdheid Aoogwaardig en koog- geleerd. Laren, bij Zutphen, J.G. C. KALCK HOFF. Nov. 1839. EENIGE AANMERKINGEN OP DE PROEVE OVER DE ZEDELIJKE VRIJHEID VAN MR. A. F. SIEFLÉ. ‘Aan de Redactie der Vaderlandfche Letteroefeningen. Weledele Heeren ! TL. N°. XIV van uw geacht Tijdfchrift vond ik eene Verhandeling van den Hêer Mr. A. F. stFFLÉ, over den aard en de grenzen der Zedelijke Vrijheid enz., die mijne bijzondere aandacht trok. Er is mísfchien op het uitgebreide veld Wer menfchelijke wetenfchap geen AANMERKINGEN OVÊR DE ZEDELIJKE VRIJHEID. 789 belangrijker onderwerp dan dit. Ik herinner mij, niet veel minder dan eene halve eeuw geleden, mij daarmede reeds te hebben bezig gehouden, en, na een collegie over de Metaphyfica te hebben gehoord, gelezen of na- geflagen te hebben, wat zeer verfchillende , toen vooral in zwang zijnde Auteurs, BEATTIE, (*) VILLAU= ME , (+) het Système de la Nature, KANT, (S) sPi- NOZA (‚) en anderen daarover hadden. En gelijk de eerfte mij niet bevredigde, zoo leerden mij de tweede en derde, dat er zoo iets, als vrijheid, inderdaad niet be- ftond. Spinoza fcheen dezelve evenmin toe te laten ; en daarom kwam het mij ook voor, dat het Pantheïsme van dezen boven het Materialisme van MIRABEAU of DIDEROT, in den grond, niet zoo veel vooruit had, KanrT behaagde mij beter, omdat deze, fchoon hij de vrijheid onbewijsbaar achtte, nogtans beweerde, dat wij dezelve gelooven moeten. Inderdaad, dit komt mij vol- ftrekt noodig voor, zullen zedelijkheid en Godsdienst (*) Grondbeginfelen der Zedelijke Wetenfchappen. Ct) Uber den Urfprung und die Abfichten des Uebels. (Brie- ven over het Kwaad.) (S) De beide Kritieken, C) Theologus Politicus. Wanneer ik zoo verfchillende Auteurs naast elkander plaats, dan houde, men in het oog, dat ik alleen van derzelver re- fultaat ten opzigte der zedelijke vrijheid fpreek, en daaruit voor geen hunner, zoo min als voor onzen Schrijver der Proeve, eenigerlei kwaad gevolg wil getrokken hebben, Met de latere ftelfels, van SCHELLING, HEGEL, den jongeren FICHTE, enz. heb ik mij zoo diep niet ingelaten, maar meen toch, althans omtrent de twee eerften, zoo veel gunftiger niet te mogen denken, Trouwens, ik zeg met den welfprekenden ercusTAD (én oratione de ancipiti aetatis nostrae genio. Jenae die I Sep- _tembris A. 1838.) „ Tenuisfima quaedam inducitur philo- fophandi ratio, velut ex araneolorum filis contexta, de cujus argutiis et obfeuritate ipfe fortasfis, fè adhuc viveret, He- raclitus conquereretur — caligo in bonis numeratur fludiorum, et doctoris in laude ponitur,” 790 AANMERKINGEN voor den denker geene herfenfchimmen worden. Wat de Heer sarrrf émpirifche. of ondervindelijke vrijheid noemt, fchijnt mij niets meer toe, dan wat SPINOZA, het Système de la Nature en VILLAUME natuurlijk ook overlaten; het is eene vrijheid bij. vergelijking , zoo als het dier vrijer is dan de plant en de mensch weêr dan het dier, omdat wij, aan geene bepaalde leefwijze, aan geen inftinct gebonden, voor allerlei vorming vat- baar, en rijker in denkbeelden, tusfchen welke wij fchijn- baar kiezen, elk geheel op onze wijze (zij het dan ook meer of minder oorfpronkelijk) handelen. Want in den grond hangt toch deze handelwijze geheel af van omftan- digheden buiten ons , als geboorte, ligchaamsgeftel , op- voeding , verkeering , ontmoeting , lotsbedeeling of hoe het heeten moge. Ons gedrag, hetzij goed of kwaad, is flechts de flotfom dezer afwisfelende toeftanden en niet van onzen wil. Neen, onze vrijheid moet, gelijk men het gelieft te naemen , tranfcendentaal , boven alle ftel- lige begrenzing of befturing door eene vreemde magt en invloed zijn , of zij is geene eigenlijke vrijheid. En valt deze ook moeijelijk te begrijpen of te verklaren , omdat wij toch altijd naar eenen zekeren grond, volgens eene of andere drijfveer handelen, die noodwendig buiten ons fchijnt te moeten liggen; eenigermate, en zoo ver het voor óns noodig is, kunnen wij toch de mogelijkheid en wezenlijkheid van dezelve, mijns achtens, inzien. Ik heb dat in ditzelfde Tijdfchrift reeds vóór jaren (1827 , bl. Wij zijn door de Godheid in ftaat gefteld, het zedelijk goede van het kwade te onderfcheiden. Wij hebben eene wet in ons binnenfte; de regter zit daar ten troon, om te gebieden of te verbieden, goed te keuren of te be- ftraffen. Hoe wij, middellijk of onmiddellijk , aan dit befef , dit gevoel, deze kennis geraken, doet niet ter zake — of het eene donkere opmerking is van hetgeen de verlichte rede duidelijker inziet, dan of het geheeleen gegeven iets, een trek van het beeld der Godheid in ops OVER DE ZEDELIJKE VRIJHEID. 791 is, onverfchillig — wij bezitten het; geene verwildering of verbastering roeit het geheel uit. En wij kunnen deze onveranderlijke, onafhankelijke wet volgen of niet. Geene verlokking is zoo groot, die dit pligtgebod (als het ge- wigt op eene fchaal) opweegt, of deszelfs regt van ei- fchen vernietigt. Ziedaar de vrijheid ! ziedaar den mensch op den kruisweg geplaatst , niet tusfchen twee krachten, die hem, naarmate van derzelver meerder of minder ge-. wigt, hier- of daarheen trekken, maar als een vrij man , om zijnen pligt te doen of te zondigen ! Ik weet wel , dat dit pligtbefef , in de doorgaande han- delwijze der menfchen, vaak met andere drijfveren op gelijken voet geplaatst wordt; dat het hier zwaarder, daar ligter bij hen weegt; dat de minften onzer daden geheel alleen en zuiver door hetzelve worden beftuurd , en dat de omftandigheden van onberekenbaar gewigt zijn, om den mensch het pad der deugd of der ondeugd te doen bewandelen. Doch, zij dwingen hem niet. En kenden wij de ganfche geheime gefchiedenis van den man, die geheel het flagtoffer van zijn lot en toeftand fchijnt te zijn, wij zouden ligt ontdekken, dat hij het toch eigenlijk zelf was, die, zoo niet den eerften ftoot aan deze noodlottige omftandigheden gaf, toch op zekere punten , na beraad en met aarzeling, of met zeker woest geweld en ftellig opzet, als in dien ftroom fprong. Dan, nog eens, ik geef het toe, dat wij veelal het maakfel van ons levenslot zijn; dat wij, voor een groot, wie weet hoe groot gedeelte, in vrijwillige flavernij ver- keeren, en dat er voor den Alwetende , den Schepper, Onderhouder en Beftuurder van alles, niet veel meer dan eene middellijke kennis noodig is, om elks handelwijze te voorzien; waardoor dan ook zijn beftuur van alle belemmering door de menfchelijke vrijheid gereedelijk zou ontflagen zijn. Doch, fchoon ik toegeef, bezwaarlijk eene andere dan deze middellijke voorwetenfchap te kun- nèn denken, ik meen daarom geen regt te hebben, om den Onbegrijpelijke binnen zoodanige grenzen te beperken. „Gewis, Hij weet alles en Hij beftuurt alles. Ook ’s men- 792 AANMERKINGEN OVER DE ZEDELIJKE VRIJHEID. fehen daden- en derzelver gevolgen flaan in zijne magt. Hij leidt ons, den een’ langs deze, den ander’ langs gene paden. - En zijn oordeel zal regtvaardig zijn. Deze gedachten bied ik UEds. aan; om ze, indien gij het goedvindt’, te plaatfen, den geachten fteller van _ genoemde Verhandeling ter beproeving, maar vooral ook, om de verkeerde gevolgtrekking, die ligt door dezen of genen daaruit zou kunnen worden afgeleid, naar vermo- gen tegen te gaan, en dat bolwerk van alle deugd en godsdienftig vertrouwen, gelijk ik achte, de zedelijke vrijheid van den mensch, tegen alle gevaar, vooral van nieuwere wijsgeerige begrippen , te helpen verdedigen. Ik ben met de meeste hoogachting Arenas en > _UEds. beftendige Lezer 19 Nov. 1839. S. MERKWAARDIGE OVEREENKOMST VAN MAAT EN _ SNELHEID DES' MENSCHELIJKEN LIGCHAAMS MET DIE VAN ONZEN AARDBOL. (Uit SCHUBART’S Lehrbuch der Menfthen- und Seclenkunde.) Opmerkerijk fcheen reeds der vroegfte Oudheid de af- fpiegeling van den omvang en den voortgang onzer planeet op hare baan in de hoegrootheid en gemiddelde fnelheid der beweging van den mensch, krachtens welke de ge- wone ftap van dezen in eene opmerkenswaardige evenre- digheid tot den loop van aarde en zon ftaat. Want een man van middelbare grootte en middelbare rapheid der beenen kan, te voet gaande, in denzelfden tijd een even groot gedeelte van den omtrek der aarde afwandelen „ als de zon van de lengte harer baan: in 24 uren 24 mijlen of uren gaans; in den tijd van een jaar den ganfchen omtrek der planeet, welke in denzelfden tijd hare baan „afloopt. De gewone maat des levensdûurs van een mensch wordt met regt op 70 jaren bepaald , of; bij eene toé- MERKWAARDIGE OVEREENKOMST. 793 naderende opgave, op 25920 dagen. Doch deze tijd is het 365fte deel der groote natuur - periode van onze pla- neet, welke den voortgang der nachteveningen door den ganfchen dierenriem omvat, want deze wordt op 25920 jaren berekend: de menfchelijke leeftijd is juist één dag van dat groote wereldjaar. Hierbij is het ook der opmerkinge waardig , dat hét gemiddelde getal der adem- halingen van ons levend ligchaam in een’ dag 25920 bedraagt. VERNIELING VAN ARCHIVEN GEDURENDE DE FRANSCHE OMWENTELING. Ra meermalen is gewag gemaakt.van de onherftel- bare verliezen, welke de verzamelingen van ftaatspapie- ren en andere befcheiden, in Frankrijk en in Italië , van het Vandalismus der Fran/che omwenteling te lijden gehad hebben. Thans vinden wij, in het tweede deel van het Zwitferfche Mufewm voor gefchiedkundige we~ tenfchappen , op nieuw een aantal merkwaardige opga- ven, van welke wij er eenige, getrokken uit het gedrukte berigt van den Heer MAILLARD DE CHAMBURE ; te Dyon, willen overnemen. Bij de wet van 5 November 1790 was bevolen gewor- den, dat alle aan godsdienftige corporatiën behoorende gefchriften in de hoofdplaats van elk distrikt bijeenge- bragt zouden worden. Destijds leverde de abdij Mou- flier St. Jean, in Bourgogne, alleen elf vaten en zes kisten vol van zoodanige oorkonden. Men ging echter hierbij met zulk eene onachtzaamheid te werk , dat, bij voorbeeld, van de abdij Molefine naauwelijks het twin- tigfte gedeelte der gezondene ftukken te Dyon aankwam. Onder dagteekening van den 10 Augustus 1793 beval het departementale beftuur, dat alle aanteeken-, hand- en cijnsboeken der Edellieden verbrand moesten worden. Den 17 November van het genoemde jaar trof ditzelfde lot alle papieren van den Adel, waarin bewijs der heer- lijke regten gevonden werd; evenwel is nog veel aân 794 VERNIELING deze vernieling ontfnapt. Op den 23 September ver- zochten de burgers pajoT en PARSIEL, dat hun 70,000 pond befchreven papier uit het Archief geleverd mogt worden, ten einde daaruit wit papier te vervaar- digen, opdat alzoo het oude linnen tot het maken van plukfel befpaard mogt blijven. In Maart van het vol- gende jaar geboden BILLAUD-VARENNES €n COL- LOT DHERBOIS aan het beftuur van het departement Cóte d'or, alle ftukken , boeken en papieren , die tegen de grondbeginfels der vrijheid en der rede gekant waren, te verzegelen. Wel is waar had de Minister van bin- nenlandfche zaken reeds in 1793 beproefd , deze vernie- lingen te fluiten; maar hoe weinig Zulke bevelen in acht genomen werden , blijkt onder anderen daaruit, dat men den 20 Februarij 1794 14,000 pond parkement naar Toulon zond , om daarvan kardoezen voor zwaar gefchut tever- vaardigen, en den 12 Maart weder 13,400 pond parke- ment , tot hetzelfde oogmerk , naar Auzonne. Eindelijk werd in 1796 bij eene wet bevolen, dat al deze foort van papieren in de hoofdplaats van het departement bij- eengebragt moesten worden; maar reeds de bijeenverza- meling gefchiedde onordelijk , en de bewaring was hoogst onachtzaam en zorgeloos. Hetgeen echter nog veel groo- tere en meer omvattende vernieling veroorzaakte, was een in Januarij 1796 gegeven*bevel , om de nuttelooze papie- - ren te verkoopen, waarbij aan onwetendheid en ontrouw de ruimfte gelegenheid verfchaft werd, om de verzame- ling van derzelver beste fchatten te berooven. Destijds werden 1,549 pond der voor gefchiedenis en kunst be- langrijk(te papieren in 13 kisten naar Parijs gezonden, en reeds den 2l Maart 1796 werden 66,635 pond van zoodanige archiefftukken verkocht. Den 14 Augustus 1797 verkocht men 14,912 pond; in de jaren 1810, 1811 en 1813 weder 4,000 pond, en nog in Junij 1825 niet minder dan 8,000 pond dezer foort van papieren. Te Dyon ftookten in Maart 1814 de geallieerde troepen hunne wachtkamers met zulke gefchriften, en den 9 Maart 1818 ontdekte de Plaatskommandant het fpoor van een VAN ARCHIVEN. 795 diefftal van 300 pond tot het Archief behoorende, papie- ren , zonder dat de navorfchingen den dader vermogten kenbaar te maken. Eerst de tegenwoordige Prefect had de verdienfte, aan deze verwoestingen een einde te ma- ken, en den grond te leggen tot een welingerigt Archief, - OPMERKINGEN OVER EN ONDER HET WANDELEN. Van mijne jeugd af aan ben ik een liefhebber van wan- delen geweest, en weinig dagen gaan er voorbij, dat ik niet eene groote of kleine wandeling doe. Daar ik dan het. meest en. ongeftoordst over het een of ander denk , zoo volgt van zelf , dat ik dan ook wel eens onder het wandelen over het wandelen zelf gedacht heb. De plaats N°. 22 uit het eerfte Deel der Gedachten van JEAN PAUL fpreekt over de verfchillende foorten van wandelaars. Ik dacht wel eens over dezelve na, en zij kan ons nu gevoegelijk als tekst dienen, om eene zekere eenheid in den loop der opmerkingen te brengen ; die ik al wandelende over het wandelen gemaakt heb. n» Een man van verftand en redeneerkunde zou , mijns oordeels, (zegt JEAN PAUL) alle wandelaars , even als de bewoners van Indostan, in vier Casten moeten verdeelen.” Dit kwam mij voor meer geestig gezegd, dan waar te zijn. De Casten. der Zndianen zijn onherroepe- lijke afdeelingen onder het menschdom, door BRAHMA zelv’ bepaald, en het is onmogelijk voor een van eene lagere foort, zich ooit tot eene hoogere te kunnen ver- heffen, Daar nu de wandelaars de vier Casten, uitma- ken, behooren de niet wandelenden, en dit zijn verre- weg de meesten , tot de verworpene Paria’s. Zij loopen wel in alle rigtingen, als de mieren, door elkander , maar zij wandelen niet, en de meer voortreffelijke wan- delaar zou verontreinigd worden, zoo ‘hij bij ongeluk een’ niet wandelenden. Paria aanraakte , of een’ bedelaar, die zeker nooit- wandelt, eene aalmoes toereikte. Zij, die dus: voor het wandelen niet in de wieg gelegd zijn, 796 OPMERKINGEN zouden eigenlijk nooit de vermetelheid moeten hebben om zulks te doen, namelijk: om een wur of een ge- deelte daarvan op hun gemak zonder wezenlijk doel eens rond te loopen, omdat zij dan op de voorregten der hoogere Casten inbreuk zouden maken. Maar wie zou hun, die in de week geene gelegenheid tot wandelen hebben, des Zondags een toertje met meisje of vrouw en kinderen misgunnen? Een oppervlakkig befchouwer zou dit voor wandelen kunnen aanzien; maar hij zal ftraks wel tot andere gedachten komen, en overtuigd zijn, dat dit rondloopen er wel iets van heeft, zonder zulks in den eigenlijken zin te zijn. Ééne aanmerking zal vooreerst genoeg zijn, om. zijn voorbarig oordeel te doen wankelen. Des Zondags blijven de wandelaars cs- profesfo op de uren van dat drukke rondloopen even bui- ten de ftad te huis, of zij trekken hunne wandelingen wat verder uit, om niet in het wandelen geftoord te worden. Zoo dus de menigte wandelde, zou zulks im- mers niet het geval kunnen zijn. JEAN PAUL vervolgt: „ In de eerfte Caste loopen de erbarmelijkften, die het uit ijdelheid of mode doen, en of hun gevoel, of hunne kleeding , of hunnen gan willen doen zien.” Dit is zeker eene ellendige foort vat wandelaars , bijna dien naam onwaardig. Ik vergelijk ze bij lastige hommels, die foms de meer verhevene wand- laars om de ooren fnorren , en wier ontmoeting zij 200 veel mogelijk fchuwen. De laatften vermijden wel zorg vuldiglijk de zoo flijve als vervelende wandelplaatfen de -beau monde; het Prado, Longchamp, het Haagftk bosch, wanneer de zoogenaamde fatfoenlijke lieden dit -komen bezoeken , zonder het te zien, zijn hun eene bil, die- zij zoo fpoedig mogelijk trachten te ontvlieden. Z wandelen niet om elkander te zien en gezien te worde; zij verbeuzelen hunne zoete oogenblikken niet met gè fnap, waaronder het wandelen zelf geheel vergeten wordt. Ten opzigte van deze foort van wandelâars , of liev rondloopers of flenteraars, heeft JEAN PauL volke - men gelijk; maar dat zij allen onherroepelijk tot die lag OVER EN ONDER HET WANDELEN, 197 Caste moeten blijven behooren , klinkt wat hard. Zoo eenigen het maar van zich kunnen verkrijgen, om op de favorite uren van de groote wandelplaatfen weg te blij- ven, hebben zij een’ grooten ftap tot verbetering ge- daan, en er is hoop, dat zij eenmaal tot eene hoogere orde van wandelaars zullen opklimmen. „ In de tweede Caste,” zegt JEAN PAUL al ver- der, „ rennen de geleerden en de vetten y om zich be- weging te verfchaffen, en minder om te genieten , dan wel om te verteren, hetgeen zij hebben genoten. In deze alleen lijdelijke klasfe moet men ook die rangfchikken , welke het zonder oogmerk en zonder genot doen, of als , begeleiders; of uit een dierlijk welbehagen aan het fchoone weder.” Dit zijn dan ook nog maar wandelende atuto- maten, hoewel fommigen vrij hard loopen, die weinig ' belang inboezemen, doch niet zeer talrijk zijn, en de hoogere foort van wandelaars weinig hinderen. Geleer- den, die daar zoo gedachteloos henen draven, zijn er immers maar zeer dun gezaaid. Vetten, die beweging nemen om dunner en magerder te worden ; zijn weldra zoo dik, dat zij wel genoodzaakt zijn om eindelijk te huis te blijven; en die zonder oogmerk en genot wan- delen, vinden het weldra vervelend , en loopen fpoedig alleen naar eene digt bij de ftad gelegene pleisterplaats , om eens uit te rusten, zonder dat zij vermoeid zijn. Die lastige foort van begeleiders , die den echten wande- laar met hunne weinig beteekenende gefprekken afleiden en vermoeijen, zijn dikwijls genoodzaakt fpoedig tot hun- nent terug te keeren, als zij niemand ontmoeten , dien zij kunnen aanklampen; en hij, die niet alleen kan wan- delen , is voorzeker eene armhartige foort van wandelaar, Zij, die flechts rondkuijeren om het fchoone weder te genieten , komen voorzeker de deur niet uit, als het win- derig, guur of regenachtig is, en wanneer de lucht eenig- zins broeijend of met wolken is bezet, kan men gerust zijn dezulken niet te ontmoeten. En hoe weinig dagen zijn er, dat zij het weder regt mooi noemen; het ge- ringfte zomerwindje is eene voldoende reden om hun 798 OPMERKINGEN hunne wandeling te doen uitftellen , waarvoor zij gretig- lijk het eerfte het beste voorwendfel aangrijpen, omdat bij hen de lust tot wandelen niet zeer fterk is. Het is hun fpoedig te heet, of te koel, vooral wanneer de wind noordelijk is. „ De derde Caste bevat die weinigen,” vervolgt JEAN PAUL, » in wier hoofden de oogen der landfchapfchil. ders ftaan, in wier hart de groote omtrekken der zigt- bare . wereld dringen, en die op. de onmetelijke fchoon- heidslijn ftaren, welke klimopranken om de gedaante van al het gefchapene buigt, — die de zon, den bloeddrup- pel en de erwt rond maakt, en alle bladeren en vruchten tot cirkel en eirond knipt. O! hoe weinig zulke oogen rusten op de bergen, op de ondergaande zon en op de gebogen bloem!’ Het is tot weinigen, dat JEAN PAUL zoo dichterlijk als welfprekend het-woord voert; het is tot de wandelaars, die gevoel, verbeeldingskracht, en niet alleen goede oogen in het hoofd, maar tevens een hart bezitten, dat door het :fchoone. kan aangedaan en daarvoor ontgloeid worden; men vindt die niet bij menigte op den weg. Eenzaam en verfpreid zijn zij op den aardbol verdeeld. Zelden is het-hun vergund, het vuur, dat hen verwarmt, bij anderen te kunnen opwek- ken. Zulke aesthetifche wandelaars leven niet alleen in de natuur, maär de natuur leeft in hen, In hun ge moed is de hemel immer azuur , de zon goud en de ai- de met het liefelijkfte groen gefchakeerd. . In hun o0g is de fchoonheidslijn , die zij om alle de voorwerpen fin geren, die zij op hunne wandelingen ontmoeten. Zi weten het armfte landfchap door hunne levendige ver- ‚ beelding te veraangenamen, en hetgeen: de gewone mensch gedachteloos voorbijloopt, is dikwijls voor hen het voor- werp van de duurzaamfte bewondering. Men zal mi hier toevoegen dat het oord , dat wij bewonen:, de kring, dien wij al wandelende moeten doorloopen , weinig fchil- derachtig is; dat, om de grootfche omtrekken der Schep ping, de klimopranken der onverwelkbare fchóonheid van de natuur te aanfchouwen:, men een’ anderen hemel, eent OVER EN ONDER HET WANDELEN. 799 andere luchtftreek, de kronkelingen van den Rijn, de reusachtige Alpen, de heerlijke landfchappen van Malič, en wat al niet, bezoeken moet. Zoo men de fchoon- heidslijn niet in den boezem omdraagt, en niet altijd gereed is, die om de gewrochten der natuur te flingeren, kan men gerust te huis blijven; en al had men al die oorden doorkruist, zou men echter gelijk zijn aan hem, die, om mij van een bekend fpreekwoord te bedienen , te Rome geweest zijnde, toch den Paus niet had gezien, De voor het natuurfchoon gevoelige- wandelaar behoeft niet zoo ver te loopen, om de fchepping te bewonderen. 