VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
= 7-553 d N Or 77 | 9 | N r zw.R.doaker ma R ei 7< — 8-956 mg > |desk- Ca 23) — 10-6 a NNW a 18Bakn — 9-649 IN mea 29. 0-3, NW ag | zw. wolke:he { — 10-249 , OND E (betr. cm I-4 42 4 Ba — 10-759 |OtN 6 Z. be prs R244 — Pesi W 62 |z betr. Re ennn II-5 A7) Ram Oner. wg 3-1 ap NW 2 walkig ber, ces It-5 42 Lë O 3 o, helder damn ir 475 WZWgZWrio douker zwÂ, 94 — IT-2 53 OLZ 4 Iessen wea ni Jsi wiz a Jee, R. — 10-1 42 OZO 2 wein, wolken 28. on KW o. helder — 8-3 39 JOtZ 2 jz. bert, 29. 2.1|$8 wu > z. betr. rod — 6-251 NP 4 idonker R. 264 — 4-3 52 ` 2 donker vog? — 5-045% O0- Aje Wm | ber. s Ve t - I à W o damp. ` — 4-4 AA 6 Ce H oi NAW o donker J1 nn 4-5 53$ ONO à wm ° 27 — a Oe le | qo — 4-745 į- — , ZZW 2 | — 5-543, |NO 5 |z. betr. wg éi 5 ZW a Stofregen Tag — 6-8 55: | ‚N 5 |wein. wolken 98 Sege, Sibazm ` a ` Je en 8-8:40 2 |m Rö- Z8 ZW4 rw.R.donker — 9-741} | e [Re _ Dé wéi ZZW 7.3, [Rzw-woksa 29. O-2/39E JNO 5 lo, helder — 71-546 e Le, we ierk: — 1-2134i% o o helder e 29. 05 aas — 8 n gé GE, Da — 1-8|53} ew o jw. wolken R, 30 Hi GT y. denkt — 1-446 |stil donker R. 28.10-9 41 wi 8 voe u — TAL ke (wiet — 65471] W s wolk. RH 154 — 2-0l53 INW o — ` Ain — 6-0|53 Zo R. — 3-6l45 | w o eh, — G-A AA 5 — 2.0lar 7 o [nevel o.held, 163 32 tas ZW als, b. iets R. 29. 10881485} dë — 3-sl4r 2 o Shelder tu sat Den 1 nam. 3 u Th 57, nr — 59. 20 Stu. — 39 20 'smo.8 U. — 4]- Van 16 Sept. to 5 Nov. in sr dagen, s geheel droog.. mn an a MENGELWERK, TOT FRAAYE LETTEREN,KONSTEN EN WEETENSCIHAPPEN BETREKKELYK. DE STERVENDE CHRISTEN, Ene Befpiegeling. Levert de Godsdienst, de weldadige Godsdienst van fe- fus, een genoegzamen troost op, tegen alle de moei« Iykheden dezes levens; zy is vooral ene bron van ware ver- troosting , in de uure des doods. Dit ondervind hy , die , naar het voorichrivt van het Euangelium, zyne gangen heeft ingerigt. —— Deze verkeert even als alle zyne natuurgenoten, in een tydftip , in het welk zyn vleesch bezwykt, en de levensgees- ten afnemen, tot dat , de wederzydfche invloed tusfchen hart en harsfenen verbroken zynde , de vlugge Ziel een, nu voor zig onbewoonbaar, lichaam verlaat, en overftapt in de ge- westen der Euwigheid ...» fly ftervt ... daar hy, nog levende, reeds {terven geleerd heeft; waar van ‘hy, b zyn aflcheid uit deze wereld, de treffendíte blyken doet zien. ‘ Thands ligt hy op zyn leger -uitgeftrekt .. … terwyl ene fombre ftilheid —— ene nare droefheid der omftanderen het vervaarlyk hygen van zyn borst den naderenden dood aankondigen. Intusfchen verfpreid zig een (tille bedaardheid over zyn bleek gelaat ; hy overdenkt zyne wegen, zoekt zyn hert meerder van het aardíche los te maken: en bereid zich zo nader voor de Euwigheid, Ik moet thands deze wercld verlaten , (dus zyn zyne Overdenkingen ) ik moet deze we- reid verlaten, en dat, ô! troostryke gedagte! om Euwig by myn Vader te leven ..... Maar zagt' (het Ongeloov werpt hem deze gedagte in) zal ik in Euwige hecrlvk- heid leven? is niet mym leven een aanhoudend zondigen geweest? —- en ig Godnietde Heilige de Rechtveerdige ? kan God dan met my gemeenfchap hebben ? myn leven hoe, zeer het myn begeerte was, om overeegkomftig de voorfchrivten van den Godsdienst te wandelen —— myn leven was egter verzeld, door me- nigvuldige misdryven: oe? hoe zal ik dan voor God beftaan? — — ai my! ik moet in Euwigheid vcr- loren gaan! zo God met my, naar het (lrenge zyucr Ge- IV. DEEL, MENGELW. NO. 14, © Rr rech, sz DE STERVENDE CHRISTEN. ~ rechtigheid wilde handelen ! Maar (dus word dit door zyn Geloov beantwoord) geen nood myn Goël! myn Verlosfer leevt! — — Deze kwam On- begrypelyke Lievde! deze kwam, uit enkele goed- heid , op deze wereld vervulde Gods wet —— en volbragt, hier door, de onverbrekelyke voorwaarde der za- ligheid - en dat voor my my onwaardige voor my, die een vyand van God was; doch nu verzoend , door den dood zyns Zoons. -—— liewerkt door Gods Geest, omhelsde ik gelovig, den, door God, geopenbaar- den weg der Zaligheid: hier door, met Christus verenigd, wierd ik rechtveerdigheid Gods in hem. —— Ik ontvong een Geestelyk leven een leven dat in een euwige heerlykheid zal worden voortgezet. Met dit alles (dit erken ik met fchaamte ) met dit alles, Jeevde ik, niet genoeg overeenkom{tig myne beftemming, —- myn Vader wierd niet genoeg door my verheerlykt, — Christus wierd, door my, niet genoeg als Zaligmaker eterbiedigd, en de Heilige Geest niet genoeg, or my, als Heiligmaker erkend, Veelal verwaar- doosde ik de lievde tot God — en hier door, ô jammer, was ik ook nalatig, in de betragting der lievde , tot den naasten 5 Maar Gy, Gy ô Hertenkenner! Gy weet — hoe menigmaal ik dit , met hete tranen , voor uwen throon , betreurd, en beweend hebbes — ’t is U bekend, hoe dikwerf ik, fteunende, op de Borg-gerechtigheid van uwen groten Zoon, by U, in zyn bloed, hier over, ver- zoening, en ‚hier tegen, kragt tot heiligmaking , gezogt e2 gevonden hebbe wanneer ik die tille kalmte en vrede des gemoeds, gewerkt door uwen Geest, in my om- dervond; waar door ik die aangename bewustheid ontvong dat Gy myn God waart waar door ik van Uw woard, het welk my verzekerde, dat uwe trouwe, door myne on- trouwe, niet konde te nicte gedaan worden , een recht ge- bruik kon maken. —— Nu verkere ik op den rand van het grav. -— Zo, zo, zalik de euwigheid inftappen — zo, zo, zal ik in het hemelsch Vaderland aanlanden. —- Uwe Gerechtigheid immers, ô myn verlosfer! Uwe Gereciitig- heid immers, bedekt myne ongerechtigheid — Uwe Hei- ligheid myne onheiligheid! — hierop fteune ik; — hierop ga ik de Euwighcid in; — en hierop, bly vooruitgezig: ! hierop verwagt ik het vryfprekend vonnis, van Uwen , en mynen Vader; —- maar, wat hoor ik? —— wat houd myn hert nog zo verkleevd aan dit fammerdal? 6 God! myne DE STEHVENDE- CHRISTEN. “563 -Fchevrindin! —— de vreugd van myn levers —= myne „Kinderen, de dierbare panden onzer wederzydfche lievde € — die hier fchreiende en fnikkende myne aandagt fto- ren, Ja, die zyn het, welke myn hert zo drukken, en de tranen uit myne ogen perfen u myne lie- ve Vrouw | ubeden myne dierbare Kinderen ! ulieden moet ik,-als weduwe en wezen, nahten! m achi hoe benauwd my dit? — hee prangt my dit het hert? —— Dan, waar toe deze myne benauwdheid? —— is God niet een Man der weduwen? ——— en een Va- der der wêzen ? — wil hy deze niet tot byzondere voor- werpen zyner zorge maken? —— wel zullen zy dan niet, onder hoger opzigt, betet befchermd worden, dan, wan- neer zy, nog langer, myn gebrekkig opzigt bleven genie= ten? — ik wil my dan in dezen niet bekommeren — de Here leevt, en regeert; — hy zal zig, zeker, de waarmaker zyner belovten betonen — Ô God! betoon u dan een befchermer der mynen! — laten zy uwe goed- guuftigheden ondervinden! — en , terwyl zy leven, voor de onftervlykheid worden Voorbereid! —— Hier bezwykt 'hy ... allengskens berfteld'hy Zig; — vergadert alle zyne krachten; — en keert zig tot de omftanders, die hy, in dezer voege het laatfte vaafwel zegt: — Myne beminde an Echtgenote! vrindinne myner Ziele! —- deelgenote aa myner lotgevallen, op deze wereld! — hoe zo treu- sa Tig? — hoe ze fchreijend? — zing Gode lov; — an beur my hier mede op; —- droog uwe tranen af, die an My door het hert Ínyden, en myn geest ontrusten, in aa de uure des doods. IK moet u dan verlaten an Myne waarde! — — ik ga naar de gewesten der on- an ftervelykheid; ik verlate u; — maar, ô troost! aa ik laat u, onder het opzigt van den Almagtigen, —= es die in alles zig als uw man wil gedragen. Deze an Zal voor u zorgen; —— troost u hier mede over myn an Aflterven; bezorg onze liave kinderen; — betoon aa U nu over Imn, als Vader en Moeder; —— voed hen an Op in de vreze des Heren; fmeek veel by den an throon der genade, om hunne bekering; —= ftigt an hen door uwe leer en wandel. —— berei hunne teed- an Te bere voor de deugd en Godzaligheid. an den gelukkig ; en daarom, weest uwe getrouwe an Moeder gehoorzaam ; troost haar door uwe ge- s» hoorzaamheid , in hare {merte over myn Dood. — an Weest haar tot vreugde; vooral vreest God, - an koom zyne geboden na; die heilige, die wel- an dadige geboden. bewaart uwe teedre herten voor as de verleiding der ondeugd: Wydt ze vroeg den an Here en zynen dienst toe? Hier toe wil u an God zelve de kragten fchenken ; wanneer gy 't an Ílegts, nedrig en ootmoedig , by hem zoekt. —— Leest ss uit myn voorbeeld; hoe getroost het fterven van een an Christen zy. Leert gy dit ook, alle, die my in an den jongften nood hulpe zoeken te bieden ! Leert an Alle, terwyl gy leevt, (terven 3 op dat, uw leven » voor Christus — en uw íterven voor u gewin „zyn ma. 3 Ik bezwyke; — de dood nadert; — my an Jefus ftaat reeds gereed, om my te ontvangen. ------- ə» Hy is myn rotsfteen ——- en myn deel in Euwigheid; hier zwygt de Christen. En terwyl hy zyn geest in Jefus handen beveelt — ftervt hy! Zo groot is de troost van den Godsdienst voor den Chris- ten wanneer de dood, die anders een Koning der verfchrik- king is, ‘nadert, Wel aan! dat wy dan. die deze heerlyke Godsdienst belyden, dezelve ook beleven! ten einde wy van derzelver troost-grenden tegen den Dood , —- dan, wan- neer ze nadert, kunnen gebruik maken! koomt _— oort een ftervend Va- Hy wenscht ulie- Je Ve Le GENEES- EN HEELKUNDIGE GEVALLEN EN AANMERKIKe GEN OVER HET ZWELLEN , VERGROTEN EN. UITZAKKEN VAN DE TONG. Door JACOB VAN DER HAAR. De Tong kan fomwylen zodanig zwellen, dat ze eenige duimen buiten den mond blyft uithangen. K. Tar OEN verhaalt van eene Kuipers Dogter te Leyden van vyf- DER jaren, dat, van toen zy een kind was en eenige be EN CEVALLEN OVER HET ZWELLEN , ENZ, VAN DR TONG. 565 ken van cene Koorts bezogt, de Tong aan haar, lang- zamerhand , zodanig was uitgezet geworden, dat dezelve ‚nu, byna vier duimen, buiten den mond , ja lager dan de kin, afhing, en in een zilveren koker, ter verberging, en ook , zo ik berigt ben, ter verzameling van de kwyl, ge- dragen wierd (a). De beroemde VAN SWIETEN {preekt van dit geval (b), en de groote cAUBIUS pleeg het jaar- Iyks,in zyne Academifche lesfen, aan te halen. Heden; ` veertig jaren, na het verhaal van TRIOEN , leeft dit Mensch nog, volgens het getuigenis van den zeer kundigen Leyd- fchen Heel- en Hand-Arts, BALTHAZAAR (c). Was dit pe- val in Hollandsch Atheen, niet gebeurd, waarfchynlyk had Ter nooit iemand van gefproken. ìk meen elders , op een Dorp, een foortgelyk verouderd geval gezien te hebben. \ 8 Ik zou ’er insgelyks verfcheiden uit GALENUS , SCHEN- KIUS, BENEDICTUS, VALESIUS, TRINCAVALLA , RIVERI- US, CLAUDINUS, FORESTUS, en anderen, dog met weini nut, konnen opgeven. Twee voorbeelden, voor de oef- fenende Heelkunde van meer aangelegenheid „fchoon , naar myne gedagten, wat fterk behandeld, kan ik niet ftilzwy. _ gende voorhygaan. De Leydíche Hoogleeraar sANpIFoRT verhaalt een ges val uit de Afis Littergriis Suecie, anni 1732 , door spüe RING opgegeven, van een Meisje van tien jaren, aan welke de Tong, ter lengte van vier duimen buiten den mond, door den kundigen Heelmeester H. M. HOFFMANN, met behulp van een daar by afgebeeld werktuig, is afge- {neden, met dat gevolg, dat zy naderhand klaar en dui- delyk fprak, daar zy te voren geen woord konde uitbrene n (d). … ee” ee de ne a. De beroemde Parysfche Heelmeester Louis heeft. ons, ín eene Natuur- en Ziektekundige Verhandeling over de Tong, veelal ingerigt, om aan te tonen, dat-men zonder Tong Spreken kan, XVIIL Waarnemingen, zo van zig ‚ zelven,als van anderen, medegedeeld; beftaande in haastis- ge, langzame, goed, en kwaadaartige gebreken van de ong, Ca) Genees- en Heelkundige Waarnemingen. Beyden, 1743. Ch) Tom. LL 55. p. 72. ` Cc) By een verpligtenden Brief, van den "lien OBober, 1782. (d) Genees- en Natuurkûndiae Bibliotheek, IVdo Deel, p. 750. L r 3 h 466 . .- “GRVALLEN. EN AANMERKINGEN Tong: onder anderen zegt hy,dat, onder het gebruik van Kwikmiddelen, de Tong verbazend kan opzwellen. Sre- GEL, een beroemd Hoogduitsch Geneesheer, zag zulks, by een Burger van Parys, wiens Tong zeer íchielyk , en zo groot ‚ opzwol, dat hy ze niet in den mond konde hou- den, Jen Heelmeester, vrugtlaos alles aangewend heb- bende en voor een verlterving vrezende, {need de helfe af, en de.Lyder genas, iprekeude als te voren, = De Heer Louis befchouwt deze handelwys veeleer rote keloos , dan noodzaaklyk, en zegt; in vele. foomgelyke gevallen, het dringend gevaar te boven gekomén te zyn, met een of twee Aderlatingen „eenige Buikzuivesende Ce, {teren en verandering van Lucht; alsmede , dat het ope nen van de Kikvorsch-Aderen, en het aanleggen van Bloedzuigers, van veel dienst'konnen zyn (e). < . Dan dit fchynt, naar. myne. gedagten , alleen te pas te komen „ by haastigesen den dood dreigende ontfteking, zwelling en vorfterving van de Tong. En hetis aok, dog alleen in deze gevallen,.dat M. DE LA MALLE, in het zelfde Werk, (f), met Js VAN MEEKREN (g) en ande: Fen, aanraden, om de Tong, met twee of drie lange, vry diepe, in{nydingen , te klieven, om, door de bloeding en ontlasting der-Vaten, de ‘zwelling te verminderen, en een dreigende verfterving, of verftikking , voor te kamen, Want , by veroude zwellidg en uitbanging van dit Deel, by welke. de eerfte toevallen reeds verdwenen, en welke aldus zonder. gevaar zyn, fchynt het my toe, dat deze handelwys naauwlyks kan te. (ode komen.: en behoort de haastige, gevaarlyke, wel degelyk te onder- Scheiden, van de langzame vereuderde eu niet gevaarlyke uitzakking van de Tong, en zyne haudelwys daar naar te rigten.. / - De weinige Schryvers, die my bekend zyn, en over het uitzakken van de Tong gefchreven hebben , fpreken wel van de'eerfte aanleidende , maar geenzins van de twede voortbrengende , oorzaak , dat. is, ben kwylen, en het daar door veroorzaakte vooröverbuigen van hee hoofd. En zon- der de ware oorzaak te kennen, dwaalt men niet zelden in de behandeling. ‘ N , aar Ce) Memoir. de P Academ. Roial. de Chirurg. Tom. V.p. 486, ofz Cf) p. 513, enz. Cg) Hoofdft, XXI. p. 140, enz. '. Te OVER BET ZELLEN, ENZ, VAN DE.TONG. 567 Naar myne geringe ondervinding, ontltaat deze Ziekte merendeels, of na het gebruik van Kwikmiddelen, of by kwylende Kinderpokken, Scharlaken-, Rot-, en alle foort van Kwyl-Koortzen, zeere Kelen, langdurende Sprouw , en; kortom, in alle Ziekten, by welke een hevig kwylen gepaard gaat, en de Lyders gedwongen zyn, om, tot voorkoming van verftikking , met bet hoofd naar den grond de ‘kwyl te ontlasten. Deze twede oorzaak gat my het eeríte en het meeste licht, om dit gevreesde kwaad fom- wylen vry gemaklyk voor te komen , of „reeds daar zynde , Spoedig te genezen. OO In alle deze omftandigheden zwelt en zakt de Tong , door den indrang der vogten, en verwyding van Vaten, dik- axvils, verbazend lang, zo als wy uit de vonrbeglden gezien hebben, buiten den mond; en blyft, fchoon ook de eerfte ` oorzaak , of « orde natuur, of door de konst, is weggeno= men, zitten, en vooral zo de Lyder, gelyk meest altoos , met een vooröverhangend hoofd, blyft kwylen,en de Tong zelfs door een doek aanhoudend gedrukt en gewreven word: ook zakt de Tong veelal eenigzius naar die zyde, op welke de Lyder het meest gewoon is te liggen. . De- zwaarte van dit Deel maakt de zwelling en uitzakking noodzaaklyk. En het is zeer te verwonderen, dat dit kwaad niet meermalen gebeurt. , : d Wanneer de Tong, eerst onlangs gezwollen, de tanden doordringt, vermeerdert daar, wisfchen, gelyk ik zo even zeide , de uitzerting , gedurende de eerfte oorzaak , tot eene bepaalde grootte, in welke ay vervolgens fchynt te blyven. En het is juist dan, dat de Geleerden vry gereed zyn, om dit verwonderlyke kwaad , aan een al te fterken groei of was- dom van de Tong, toeite fchryven, Maar dat dit ,naar my. ne gedagten, nog de reden, nog de oorzaak is, nog zyn kan, blykt, uit het voorheen gezegde, maar ook vooral uit het bekende Leydíche geval: van TRION; waar van de zeer oordeelkandige Heer BALTHAZAAR de goedheid gehad heeft, my, onder meer andere byzonderheden, te melden 5 dat de Tong zedert veertig Furen in grootte niet yer- meerderd is, en in den gewonen zilveren koker , die zy van tyd tot tyd opligt om er het kwyl te doen uitlopen, gemakljk kan bewogen worden , enz. (h). l | Schoon (h) By dit berigt heeft de Heer BALTHAZAAR, waar voor ik hem hier openlyk dank zeg, nog’ gevoegd, een juist modél der zilveren koker ; zeggende wvders : indien men deze Lyderes- r4 e 568 GEVALLEN EN AANMERKINGEN Schoon deSchryvers, zo veel ik weet, van deze laatfte of rege oorzauk van het uitzakken van de Tong, niet fpreken; en aldus ook niet geweten hebben, hoe zy moest worden te regt gebragt, zo meen ík nogthans , datze , fchoon niet als eene eerfle, ten minfte als de yoornaamfte of vol- gende oorzaak, moet worden aangemerkt. Ik behoef ook, dunkt my, dit niet verder te betogen; de natuur der zaak, dp reden en de allereenvouwigfte Eisem die men be- denken ‘kan, en in de volgende verfche en verouderde voor- beelden is gevolgd, kunnen, en zullen, zo ik my niet ge- weldig bedrieg, dit ten klaarften tonen 5 en ik hoop, dat ze, ten minfte voor myne Waderlandfche Jetteroeffenaren, ten fpore mogen dienen, ` I. Gevaar. Aan een Man van in de veertig Jaren, voor vier, of vyf weken, in eene zware krankte en in een zeer benauwde keelziekte gevallen, zwol de Tong zo geweldig, dat hy , om vryer te konnen ademhalen, de mond wyd open, en, om een overvloedig en taai kwyl te losfen, denzelven byna altoos vooröver buigen moest, Hier door zakte de Tong, meer dan twee duimen lang, buiten den mond. Herhaalde aderlatingen, purgeermidde? jen, pappen om, en infpuitingen in , de keel , geholpen door de goede natuur, namen wel de eerfte toevallen weg, zo, dat de Koorts weinig, en het daorflikken vry gemaklyk was geworden; maat een aanhoudend kwylen, het welk een uitgezakte Toug altoos, zo veel ik weet, verzelt, rote honger, het niet kunnen kauwen nog verftaanbaar preken, maakten zynen tegenwoordigen toeftand wel niet meer gevaarlyk , maar niet te min elendig. In deze omftandigheid by dezen lyder gevraagd, vond jk zyne. Tong, zo als gezegd is, ruim twee duimen bui- . ten fe hoorde fpreken Zonder dezelve te zien , zoude men niet konnen geloven, dat zy een zo dikke en lange Tong had: zo duidelyk en vlug. is hare fpraak. En betreffende de kaauwing en flokking, de- zelve zyn ook redelyk wel genoeg. —e Twee dagen na dit be- siet, chrcef my de groote en altoos opmerkende CAMPER, die dit Mensch meermalen gezien. en gefproken had: Ik meene dat men haar de onderfle tanden weggenomen heeft, om de fchaaving voor te konen. Dit fchynt my toe, 20 om de Tong te bergen, als om bet kauwen met de kiezen te helpen, van de uiterite noodzaaklykheid. in myn- twede of volgende geval ziet men, gat de natuur, door de Tang, de tanden zelf bad voorûvere gebogen, OVER MET ZWELLEN; ENZ. VAN DE TONG. 369. ten den mond; en vernam , dat dit reeds zedert 15 of 16 dagen, alzo geweest ware. De Tong was buiten den mond. veel dikker en breder dan binnen denzelven, dog zagt, lopende -gedurig eene dunne wateragtige kwyl, van onder de Tong langs de kin. Ik nam een bierglas met Gurt, gen Moezelwyn, die voor de hand ftond, mengde daar onder een rauwen Doyer van een Ei, en daar in een zwage teiltje ter leugte van eene Elle, en twee vingeren breed. enat hebbende, omwond ik dit, redelyk Së a om de. Tong. Wyders deed ik een ftrookje linnen, vau op het hoofd tot over de-ooren, afhangen, nemende daar na een twede ftuk, twee duimén breed, het welk ik meest van onder en van voren tegen de Tong leidde, en op het. agterhoofd vastknoopte; ligtende daarmede de Tong, by wyze van een fchortband,. eenigzins in: de hoogte en in den mond. En, op dat deze band niet verfchuiven mogt, knoopte ik de afhangende einden, over de ooren „boven op het hoofd vast; het welk den Lydęr, in de eerfte mi- puten, wel eenig ongemak fcheen te baren, dan dit was ras gedaan, Wyders deed ik den zieken altoos op den rug en met het hoofd zeer laag liggen; flikkende alzo alle kwyl of fpeekzel naar de maag. En om zulks meer en ‚ meer te bevorderen, gelastte ik zyne Vrouw, dat ze het zwagteltje, om de Tong, alle quartier uurs, met twee of drie theelepeltjes Moezelwyn en cen Doyer van een Ei, langs de bovenlip , moest bevogtigen „en hem tot het neder- Qikken , aanzetten ; als mede , nu en dan , den Tong-Schort- band, agter op het hoofd, een weinig aanfluiten, zo als gefchiedde. dë Dit verband, dien eigen avond willende vernieuwen , zag ik, dat ber zwagtelje om de Tong ten deele daar van was 'afgefchoven, als ook, dog met geene kleine vreugde en verwondering, dat de Tong byna een duim breed, terug en in den mond was getrokken: ik befloot dan hierom op dezelfde wys voorttegaan; en zag met genoegen , dat de Tong, in minder dan twee dagen , fchoon nog eenigzins- en gezwollen, egter geheel binnen de tanden, en, na- verloop van nøg eenige dagen, geheel. herfteld was, ` - Ik zal over dit geval, waar van my alle emftandighe- den onbekend of vergeten zyn, geene aanmerkingen ma- ken, vertrouwende dat ieder oordeelkundige dit zelf kan en beboort te doen. De volgende waarneming is, zo ik meen, doorfkekender en zal aan de voorgaande meer licht Zetten, by Rr 5 H, Se GEVALLEN EN AANMERKINGEN DU. Gevar. Den z September, 5782, bragt men eem elendige Vrouw, eenige uuren buiten deze Stad wonende, by my, welke onder en na een aangewende kwik- en kwyl- behandeling, de Tong, zedert zes-en-twintig: weken , ruim drie duimen Jang - buten den mond ep overde kin afhing, Het uithangende deel der. Tong was, buiten den mond, veel dikker en breder, dog dezelve wis. By verhaasting van haar vertrek moest ik aanftonds raad verfchaffen ; en, by gebrek daar van, zo alsik naderhand verftond „ had men reeds -befloten, om de uithangende Fong; door iemand anders, te doen affnyden. Dan, ken- nende hear ongeval en deszelfs ware reden en oorzaak, befloot ik, om haar het zelve opfíchortend verband , van den lyder in het voorgaande Geval, aan te doen; dog zonm- der het zwagtelrje om de Fong. Dit verband was aan- ftonds , door de uitlopende kwyl,doornat; maar zo ras ik haar gelastte, het hoofd agteröver te houden, en het fpeek- zel neer te flikken, droogde het zelve , binrien een kwartier uurs, geheel op.. Wyders. gebood ik haar, met aanbeveling aan die geene , welke haar verzelden, dat zy, thuis geko- men zynde, altoos met het hoofd laag agteröver en op den rug liggen , en het fpeekzel doorflikken moest, en dat dit verband ín dezelfde orde,van tyd tot tyd, moest worden hernieuwd; en telkens, eenigzins vaster, aangebonden. - Weinige dagen daar na berigtte my de Secretaris van die plaats, dat de Tong, in drie dagen, geheel in den mond en binnen de Tanden gekomen was, dat de Lyde-. resfe. dezelve wel niet wederom kon uitftekeg, bewegen : . ng OVER HRT ZWELLEN, ENE. VAN DE.TONG. et nag: kauwen, maar egter duidelyk kon fpreken, zonder zelfs eenigzins meer te.kwylen , enz, | | ` Vermits. haar onderfte kaakbeen, in .26 weken, niet merklyk was bewogen wegens de yithangende Tong, en deze , ongetwyffeld , nog dik en gezwglleg was; als- mede dat hare onderlte tanden. buiten hare gewone Geng waren gedrongen, begreep ik, dat het, naar alle gedag- ten, nog eenigen tyd vereischte om dezelve wederom in hare . gewone beweging te brengen, ` Intusíchen gebood ik dat men haar gedurig een weinig Maltagawyn, met een ‘Doyer van cén JI gemengd, moest in den mond doen houden , en langzàam ‘doen flikken, én- vootts haar aan- {poren, om de ftyve Katk en Tong meer en meer te be- wegen, eenig ‘vast voedzel te kauwen, te. fpreken en wy- gers te doen als voren. ` '`' T, a Vin hare bediende Geneesheren bekwam’ ik geen het minfte ere, hoe zeer ik zulks met verlangen verzogt had. Iet verlies is misfchien ETE, Dan, na verloop vari’ zes weken ontfing ik's ‘buiten hun, een brief van den Secrctaris van die plaats, VRIEZEKOLK Waar in gemelde Heer tot myn grootst genoegen fchreefs ` De Tong van Angents van Tuyl ís aan de regte zyde, op avalke zy voorhten het mecst gelegen heeft, nog eenigzins dik ew hard; zp eet en drinkt. zonder eenige verhindering, maar hetzelve moet niet zeer heet zyn. De fpraak gaat hoe langer hoe klaarder: —— Als: de dikte van de Tong weg is, zal de fpraak wezen als voorheen. : … Meer kan ik derhatven ‘niet mededelen , egter geloof ik, dat ik aan haar en myn oogmerk , om namelyk de Fong, welke 26 weken den moud had uitgehangen , in denzelven wederom in te brengen, geheellyk voldaan heb. __… Laat het my gegund zyn, deze Waarnemingen met de voorafgaande te vergelyken en et eenige leerzame gevol- gen uit af te leiden, ._ L Dat, by aldien‘ de twee laatíte gevallen niet op myne , of dergelyke wyze waren behandeld , maar overgelaten aan de natuur, zo als tot. hier toe {chynt gedaan te zyn, de uithangende Tong ongetwyffeld, even als in het geval van TRIOEN en anderen, buiten den mond `" gebleven, of, misfchien, afgefneden zoude zyn ge- worden H. Dat by aldien men in het geval, van TRIOEN ge- meld, B el GEVALLEN EN AANMERKINGEN meld , aanftonds’ na het bedaren der eerfte toeval- len „de Tong, naar onze wyze „had behandeld , dezelve „ waarichynlyk , zeer ras wederom binnen de Tanden zoude gekomen zyn. , Dat dezelfde handelwys, in de gevallen door sp/äpme en SLEGEL gemeld, naar alle gedagten, het afiny- den der uithangende Tong zou hebben voorgeko- men. Dat men, by alle kwylende keelziekten , waarin de Tong deel bech en wezenlyk buiten den mond zakt, niet vrezen moet, dat ze altoos buiten denzelven blyveu Sal: en dat, zo ras de eerfte toevallen bedaren, en de kwyling voortduurt, men het voorover hangen van het hoofd moet beletten , den Luder op den rug doen liggen, hem de kwyl doen nederflikken , en dit meer en meer bevorderen, door hem gedurig een weinig Wyns of iets anders aangenaams, in den mond te geven. Immers door.het gedurig flikken trekt de Tong ook telkens agterwaards. Dat men, by tene zeer grote uitzakking , zig niet moet verhaästen , om de Tong, door het bovengemeld ver- band, binnen den mond te brengen, maar liever lang- zaam te werk gaan, wyl de mond de verouderde ge- zwollene Tong niet zo fchielyk kan bevatten, en dee zelve binnen de Tanden van de onderkaak kan be- klemd raken. Ik geloof dat dit alte, in myu twede Geval, ee- nigzins heeft plaats gehad.” VL Dat, (fchoon ik er geene bevinding van heb) waar- fchynlyk dezelfde geneeswys by zeer verouderde en zeer oot uithangende Tongen, zonder eenig gevaar, zou- de kunnen worden beproefd; vooral, zo men de Tong eerst eenige dagen of zomtyds weken, met een zwag- teltje omwond, dunder maakte, en tevens met een fchortband langzaam poo de terug te brengen. Misfchien zouden fterke Purgeermiddelen hier toe mede dienstbaar kunnen zyn. De tyd, helaas! de tyd, moet en zal alles leren. VIL Dat het uitzakken van de Tong, in de Genees- en Heelkundige zamenftelzels , mede eene plaats ver- dient, VIILDat, in de grootfte eenvouwigheid de hooffle wysheid vile hd OVER HET ZWELLEN, ENZ. VAN DE TONG, 573 uitblinkt; en dat zy, die zig daar van weten te bedig= nen, het allergelukkigst flagen. Zo deze geringe Aanmerkingen, over het uitzakken van de Tong, maar eenigzins ftrekken konden tot Verheerly- king van HEM, die de Tong gemaakt heeft, en tot heil van hun, wier pligt het is om dezelve ter zyner Eere te gebruiken, dan , ja dan, is myn wensch vervuld. "e Hertogenbosch , den 31 Otober, 1782. NATUURLYKE HISTORIE VAN DEN GRAUWEN PAPPEGAAY,. Volgens den Heer DE BUFFON. (nde de veelvuldige foorten van Pappegaayen , is ’er geen dje in grooter menigte, heden ten dage, na Euro- pa overgevoerd, en die meer bemind wordt, van wegen zyne zagtaartigheid , bekwaamheid en leerzaamheid, dan de rauwe Pappegaay ; hy bezit alle goede hoedanigheden van den Groenen, zonder dat onaangenaam gefchreeuw te maa- ken. Gagrne fchynt hy het woord Jaco.uit te fpreeken , en van daar ook den naam van den Jaco gekreegen te heb- ben. , | Het geheele Lichaam deezes Vogels is Paarl- en Arduin- kleurig , donkerst op den íchoft, helderder boven op ’t Lyf en onder aan den Buik ; een Vermiljoenroode Staart , zet luister by aan zyne fchoone , fchitterende, en als gepoederde Pluie madie. Het Oog ftaat in eene witte, kaale en meelagtige huid, die de kaak bedekt; de Bek is zwart, de Pooten zyn grauw 5 de Iris van °t oog, goudkleurig; de geheele langte des Vogels is een voet. De meeste deezer Stoen worden ons uit Guinée gebragt, zy komen uit de binnenfle ftreeken van dit deel van Africa; men vindt ze ook te Congo, op de kust van Angola. Zeer ligt leeren zy praaten , en fchynen , by voor- keuze, de (tem der Kinderen na te bootzen, en van deeze liefst onderweezen te worden, De Ouden hebben reeds op- gemerkt, dat alle Vogels , bekwaam om der Menfchen ftem te volgen , liefst Kinderen hooren, en derzelver ftem gemak- Jykst volgen, als min fterk getoond, en door de hel erheid \ de 574 .- - NAĄTUURLYKE HISTORIE. der klanken meer zamenftemmend met hun fpraakvermo- ‘gen: niet te min volgt de Pappegaay ook den zwaarder toon van de ftem der volwasfene ; doch deeze naavolging {chynt hen moeilyker , en hy fpreekt de woofden , van hun geleerd, min onderfcheiden uit. Een Guinéfche Pappegaay, op de reis door een oud Matroos onderweezen , hadt volko- men diens fchorre ftem, en door hoesten en rochelen afge- brooken , overgenomen: en wel zo volmaakt, dat men niet wist wien men hcorde. Vervolgens ontving hy het onder- wys van een jonger Perfoon, en {choon hy den ouden Ma- troos nooit weder hoorde, vergat hy de lesfen van zyn’ eer- ften Meester niet, en °t was aartig te hooren, als hy , op een aangenaamen en bevalligen toon gefprooken hebbende, de harde en rochelende taal des ouden Matroos uit- $ floeg. , Niet alleen bootst deeze Vogel, gemaklyk , de Menfcheu Dem naa, hy fchynt ‘er zelfs vermaak in te fcheppen: dit toont hy door zyn aandagtig luisteren, en zyne herhaalde pogingen om na te fnappen ; geduurig eenige fylaaben her- aalende, van °t geen hy gehoord heeft: ook zoekt hy den boventoon te krygen van allen, die hy hoort fpree- ken: dikwyls ftaat men verwonderd dat hy woorden of klanken herhaalt, om welken hem te leeren , niemand ooit eenige moeite deedt, en die men denken zou dat hy nim- mer gehoord hadt. Getuige de Pappegaay ven Koning HENDRIK DEN VIII, van welke ALDROVANDUS fchryft, die, in den Theems gevallen, de Schuitevoerders te hulpe riep, even als die over wilden op dem oever riepen, Deeze Pappegaayen fchynen alle: dagen hun les te willen opzeg- gen: en zyn zo op praaten ‘verflingerd, dat. zy in den room praaten;s MARCGRAVE zegt dit dikwyls gehoord te hebben. Bovenal vertoonen zy die bekwaamheid om te leeren in de eerfte jaaren, het geheugen fchynt dan fterkst, en dit geheugen, vroegtyds aangekweekt, levert verbaazende verfchynzels op, Rnonrtcius vermeldt van èen Pappegaay, die een Cärdinaal voor honderd gouden Kroonen kogt, om dat hy het Symbolum der Apostelen nauw- keurig kon opzeggen; de Heer DE LA RORDE verhaalt ghs, een Pappegaay gezien te hebben, die, aan boord, het Gebed voor de‘ Matroozen deedt, en de Roozekrans op- zeis doch bejaarder worderrde, zyn ze balftuuriger en Min leerzaam. * Is, vervolgt myne Zuster, zeer eigenaartig te geloos ven, dat de Pappegaay ons fpreeken niet verftaat; doch one dertusfchen waant dat wy tegen hem fpreeken: dikwyls vraagt hy zichzelven om een Poot; hy antwoordt op zyn eigen vraag, en fteekt met de daad den Poot toe. Schoon hy gaarne Kinderen hoort praaten , heeft hy ‘er geen gene- genheid voor; hy vervolgt ze, en zou, kon hy ze byko-= men, niet nalaaten ze deerlyk te byten. Even als myn Pappegaay perfoonen heeft, welke hy haat, zo heeft hy "er mede, op welken hy zeer gefteld is. Zyn {maak was, in de daad, de kieschfte niet, doch beftendig. Hy bemin- de, ja hy beminde met drift, de Keukenmeid , hy volgde haar overal, zogt haar op waar zy mogt weezen , en bykans nooit vergeefsch:, hadt hy haar in eenigen tyd niet gezien, dan klom hy, bek en klaauwen te baat geemende , op haar fchouder, deedt veele minnekoozeryen, en verliet haar niet, welke moeite zy ook aanwendde , om van hem ontflas gen te worden. Trof hy ze vervolgens aan, hy bewees haar alle tekenen van vriendfchap. °t Gebeurde dat zy een ongemak aan den vinger hadt, °t welk Jang duurde, en haar van pyn deedt fchreeuwen: al den tyd dat zy hier mee de fukkelde, ging hy niet uit haar-kamer, hy zag droevig, floeg een beklaaglyk geluit, niet anders dan of, hy zelve pyn voelde; alle dagen was zyn eerfte werk, te gaan zien oc 873 NATOUURLYKÈ HISTORIE ` hoe zy het hadt: dit duurde zo lang als het ongemak des vingers, en zo ras het geneezen was, zag mien den Vogel even lustig als te vooren, en even zeer op haar ge- Geld, Ondertusfchen fcheen zyne genegenheid tot die Keu- kenmeid, herkom'tig uit eenige omftandigheden, betrekke- lyk tot haar Keukenwerk, en niet bepaald op haar Perfoon gevestigd: want eene andere Keukenmeid in haare plaats gekreegen hebbende, veranderde de genegenheid des Pap- pegaays alleen van voorwerp, van den eerften dag af, en dus voor dat eenige oppasfing, of gunstbetoof® de gene- genheid kon opwekken of vestigen, was deeze Keukenmeid even als de andere meest van hem bemind. De bekwaamheden der Pappegaayen van deeze foort bepaa- ` Jen zich nietalleen tot het naavolgen onzer Spraake: zy leeren ook eenige gebaaren en beweegingen naabootzens: Sca- LICER heeft "er een gezien, die den dans der Savojaarden hadeedt, hun deun opheffende. De Fappegaay myner Zus- ter hoorde gaarne zingen, en als hy zag danfen, danfte hy mede; doch op de ongevalligfte wyze zyme klauwen inhaalende „viel hy dikwyls plotszeling voor over; nogthans vondt hy er veel genoegen in; een zotte vrolykheid en on- bedwingbaar gefnap was het gevolg van dronkenfchap 5; want alle Pappeg ayen lusten gaarne wyn, inzonderheid Spaanfchen en Muscaat wyn: ten tyde van PLINIUS, hadt men reeds opgemerkt, dat deeze geestryke dranken een dar- telheidwekkend vermogen op de Pappegaayen hadden. In den Winter zogt hy het vuur, en ’t was zyn hoogst ge- noegen , in dat jaargetyde op den Schoorfteeu te zitten ; door- warm zynde, betoonde hy zyn genoegen, door allerlei vreugdetekenen. Even veel vermaaks verfchafte hem de regen in den Zomer, uuren lang kon hy er in blyven , en fpreidde, om te beter geheel bevogtigd te worden, zyne vleugels uit; begeerende eerst in huis te komen, als hy doornat was. Op de kruk gekomen „nette hy alle vederen, een voor een met den bek; by droog weit, baadde hy zich gaarne in een vat met water, ging er herhaalde keeren in, altoos zeer zorgvuldig oppasfende, dat zyn Kop niet onder °t water kwam: doch zo zeer hy het baaden mm den Zomer beminde, zo zeer fchroomde hy er voor in den Winter: wanneer men hem mr laatstgemelde faifoen een vat met water voorhieldt, liep hy fchreeuwend weg. Hy fluitte met meer kragts en netheids, dan een Mensch; doch eo hy veele toonen floeg , heeft men hem nooit gen airtjf kunnen leeren fluiten. Volmaakt wist hy het ge, ui VAN DER GRAUWEN ÞAPPEGAAŤi 54? tuig van Wilde en Huisdieren haa te bootzen, bovenal het gekras van een Kraay, tusfchen zyn geluid en dat diens Vogels was geen onderfcheid te hooren. Nooit bye kans praatte hy in een vertrek, waar Menfchen zatcn 3 doch alleen, in ten kamet daar naast,'gezet, praatte en Schreeuwde hy te meer, naar gelange van de luidrugtige heid in ’t andere vertrek; dan herhaalde hy alles wat hy wist, fchielyk naa elkander, en was nooit luidrugtiger dag ‘In dit geval. heid; hy lacht; de korte gezegdens , hem ontvallen , treffert bns, dewyl Ze zomtyds zo weinig te pas, en by Wylert zo wel ter fneede, komen. WiLruoHBy verhaalt met cruê sIius, van een Pappegaay, die, als men hem gezegd hadt 4 lach, Papjé, lach, met de daad lachte; doch een oogen- blik daar naa, met een verheven ftem, zeide, welk een Proote zot, die my doet lachen! Ik heb ‘er een gezien, die 4 met zyn Heer oud geworden, met hem in de ongemakken der hooge jaaren deelde. en geduurig gewoon te hooren Ik hen zwak; op de vraag, Papje hoe vaart ge? met een klaagenden toon antwoordde, JE ben zwak. Dit fnappen der Pappegaayen heeft iet vreemds en zondeflings, en , {choon even zeer zonder zin Als veele andere gefprekken , nogthans jet vermaakends. | Benevens dit vermogên, om onze klanken naa te boot: gen; fehynt ook de Pappegaay eenigzins onze neigingen eti “Ws DEEL, MENGELW. NO. I4. Ss 20: 8 ____NATUURLYKE HISTORIE zeden over te neemen: hy bemint, hy haat, hy heeft verkiezingen, zyne jaloulyen, zyne grilligheden, hy ver- wondert zich, hy juicht toe, hy is bedroefd , hy.toont zich aandoenelyk voor liefkoozingen, en geeft kusjes; in het klaaghuis klaagt hy mede 5 en, dikwyls gewoon den ge- liefden naam te herhaalen van een afgeftorvenen, herinnert hy gevoelige harten hunne vermaaken „en wekt hunne droes enis. De groote bekwaamheid der Pappegaayen , om verftaan- baare woorden voort te brengen, vordert een byzonder en zeer volkomen werktuig der Spraake; de vastheid van ge heugen, fchoon "er geen verftandswerking bykome, veron- derftelt eene maate van oplettenheid , en eene kragt van werktuiglyke herinnering, welke geen Vogel in die mate bezit. Ingevolge hier van, hebben alle Natuurkundigen de byzondere gedaante van den Bek, de Tong, en den Kop des Parpegaays in opmerking genomen. Zyn Bek, van bw- ten rond, van binnen uitgehold, vertoont eenigermaate de holte van den mond , waar in de Tong zich vrylyk beweegt, de klank, ftuitende tegen den ronden rand des beneden Kaaks, vormt zich daar als tegen een ry tanden , terwyl de holte van het bovenfte deel des Beks tot een gehemelte dient; hier door gaat de ftem niet fluitende uit, maar wordt verdubbeld en geleid. Voor ’t overige is het de Tong, die de onbepaalde klanken, welke alleen een wildzang, of ge- fehreeuw , zouden uitleveren , vormt, die Tong is rond en dik „en in de Pappepaayen , naar evenredigheid „veel grooter dan in: den Mensch: veel ligt beweeglyker zou dezelve weezen , was ze niet van een harder zelfftandigheid dan bet vleesch ə en niet bedekt met een harde en hoornagtige uid. Maar deeze werktuiglyke fchikking, hoe: kunftig , moet: in kunstrykheid wyken , voor’t geen de Natuur gedaan heeft om het boveníte gedeelte van den Bek des Pappegaays be- weegbaar te maaken, om aan die beweegingen kragt en ge- maklykhéid te geeven, zonder de opening te benadeelen, en om een lid, aan °t welk zy geen peezen fcheen te kun- nen hegten, kragtig genoeg te verzorgen. Zy konden niet geplaatst worden aan den wortel des bovenkaaks, hier zouden zy geen kragt geoefend hebben; aan de zyden voeg- den zy even min, dan hadden ze de opening verhinderd. De Natuur heeft een ander middel gekoozen, en aan den grond des Beks twee beenderen geplaatst, die aan beide de zyden, en onder de twee koonen, om zo te fprecken, e ` CI- wë VAN DEN GRAUWEN PAPPRGAAY. 579 derzelver zelfftandigheid verlangen, wat de gedaante be- treft, gelyk aan de beenderen in den Mensch, #Fteregoïdes gcheeten , uitgenomen dat ze niet met derzelver achterein- de ingeplant zyn in een ander been, maar vry zyn in hunne beweegingen : dikke fpieren , van het achterhoofd komende, en aan deeze Beenderen verbonden, beweegen ze,en met dezelve den Bek, Men zie, by ALDROVANDUS , de kunftige fchikking van dit alles breeder befchree- ven CO), Deeze Natuurkenner merkt, met rede, op, dat ber achter het Oog op de beneden Kaak eene ruimte is, die men cigenaartiger een Wang zou kunnen noemen , dan in eenigen anderen Vogel, waar de opening van den Bek dezelve beflaat: deeze ruimte verbeeldt in den Fappegaay te meer een weezenlyk Wang , door de (pieren welke "er doorloopen , en dienen zo om de beweeging van den Bek te verlterken, als, om het verftaanbaâr voortbrengen der woorden te bevorderen. De Bek des Pappegaays is geer fterk; hy kraakt er geer gemaklyk de doppen mede van Nooten en andere dergelyke Vrugten: hy kan hout ftukken breeken , en de tralien van zyn kouw, indien ze niet fterk gemaakt zyn, "er uitrukken, als het hem verveelt opgeflooten te zitten: hy bedient Ter zich meer van dan van zyne klauwen om op te klimmen: in het afklimmen verlaat hy zich op zyn Bek, als op een derden Poot, die zyn loggen gang or- derfchraagt; vallende, bedient hy ‘er zich van, om den eerften ftoot af te keeren: met één woord de Bek is als % ware de rechte hand des Pappegaay’s. Aan de beweeglykheid van het bovenfte gedeelte des Beks is hy de bekwaamheid verfchuldigd, die andere Vo- ` gels misfen, te wecten die van zyne Spyze te kaauwen: alle graan- en vleeschvreetende Vogels hebben, om zo te fpreeken, aan bun Bek niets meer dan eene hand, met welke gy hug voedzel neemen en in de keel werpen, of een werktuig waar mede zy het knaagen en verfcheurens de Bek des Pappegaay’s is een mond, hy brengt er de {pyze in met zyne vingeren, hy houdt ze op zyde , en knaagt ze op zyn gemak. «De Onderkaak heeft weinig beweeging „en meest van den rechten na den flinken kant „ dikwyls fchynt hy te kaauwen, fchoon de Bek ledig is, dit heeft eenigen doen vermoeden; dat hy herkauwdes doch het is veel waarfchynlyker, dat hy , als dan de Dr , 3 ` C(*) ALDROVANDUS, dv. L L ue, 641.. t-d s 2 — 58o ‚ NATUURLYKE HISTORIE de van dat gedeelte des Beks , waar van hy zich bedient om te fnyden en knaagen, fcherpt. De Pappegaay neemt bykans alle foort van voedzel even greetig: in zyn Vaderland leeft hy van alle foorten van vrugten en graanen. Men heeft opgemerkt, dat de Guiné- fche Pappegaay ver wordt, door het eeten van een Graan Carshame geheeten, ’t welk voor den Mensch een geweldig buikzuiverend middel is. In den huislyken (taat eet hy by- kans alles wat wy eeten ; doch vleesch, hoe gaarne hy het ook luste, is hem zeer nadeelig; hy krygt daar door trek om aan zyne Pluimadie te byten , en de veeren uit te pluk- ken, zo verre hy met den Bek "er by kan komen, De Oran we Guinéfche Pappegaay, is boven alle andere aan deeze kwaal onderhevig, hy haalt de veeren geheel uit het Lyf, zelfs uit den Staart , en , wanneer deeze eens uitgeplukt zyn, krygt hy nooit die fchoone roode weder. Zomtyds krygt deeze Pappegaay, naa het mijen, eene andere kleur, die, of aan eene ziekte, of aan den ouder- dom moet worden toegefchreeven, terwyl zommigen dar van verfcheidenheden gemaakt hebben. Deeze Pappegaay is, even als andere focrten , onderworpen aan de Vallende Ziekte en de Jicht: des niet tegenftaande zyn ze fterk en langleevende. Schoon oLINA het leeven der Pappegaayen dooréén op twintig jaaren bepaalt, verzekert de Heer sa- LERNE te. Orleans , een Pappegaay van zestig jaaren gezien te hebben, die nog zeer leevendig en vrolyk was. De Heer VOSMAAR gewaagt er van een, die zints honderd jaaren van Vader tot Zoon was overgegaan. Zeer zeldzaam ziet men de Pappegaayen , in onze gemaa- tigde Lugtitreeken , voortteelen „dan ’t Ìs niet zeldzaam „dat zy onvrugthaare eijeren leggen: ondertusfchen heeft men eenige voorbeelden van Pappegaayen, in Frankryk geboren, De Heer DE LA PIGEONIERE heeft te Marmande in Angé- nois, een Mannetje en Wyfje gehad, welk Paar vyf of zes jaaren achter elkander niet miste, in den voortyd Jongen te krvgen, en dezelve op te voeden. Elk legzel was van vier eijeren , onder welken er altoos drie goede waren , en een vuil gevonden werd. De wyze, om ze op hun gemak te Jaaten broeden, beftondt hier in, dat men het Vogelpaar opflont in eene kamer, in welke niets gevonden werd dan een ton aan ’t eene einde open, en met zaagzel van hout gevuld: de flokken binnen en buiten het vat, waren der- wyze gefchikt, dat het Mannetje "er op allerlei wyze kon opklimmen en zich by "tr Wyfje vervoegen. Men moest e ct ke + VAN DEN GRAUWEN PAPPECAAY. ser het niet waagen in die kamer te komen, dan gelaarsd , en de beenen te dekken tegen de beeten van den jalourfchen Pappegaay , die alles verfcheurde, °t geen zyn Wyfje na- derde. Vader LABAT gewaagt ook van twee Pappegaayen , die te Parys meermaalen Jongen voortbragten. BERIGT WEGENS DEN MÁMMOUTH, ‘EEN GROENLANDSCH, DIER, VAN °F WELKE MEN GROOTE BEENDEREN EN TANDEN VINDT IN EUROPA, ASIA EN AFRICA. Door den Heer Dr LA COUDENIERE. (Journal de Phyfique, May, 1782.) D: overblyfzels van vreeslyk groote Dieren, welke men dikwyls in Europa en: de Noordlykfte Deelen van Za en America aantreft , hebben den Natuuronderzoekeren niet weinig bezig gehouden. De Graaf op BUFFON , aan wien de Natuurlyke Historie zo gantsch veel verfchuldigd is, denkt, dat de Olyphanten , de Rhinocerosfen, de Hippo- potamusfen , en andere Dieren van het Zuiden, in vroegeren tyde, het Noordelyk gedeelte der beide Vastelanden be- woond hebben: dat zy, naa eene aanmerkelyke verkoeling deezer deelen des Aardkloots , zich verfpreidden in de war- me Landen van Afia en Africa, Maar, indien deeze Die- ren bewoonders geweest zyn van Canada, van de oevers der Rivieren de Ohto en Misfifippi , waarom zyn ze dan met, naa de verkoeling deezer Landftreeken , getrokken na Zuid- America? Is het wel waarheid dat de Landengte van Panama, die ten minften vyftien mylen breed is, altoos een onoverkomelyke hinderpaal voor de Olyphanten geweest hebbe? Deeze veronderftelling wordt ligtvaardig aangeno- men: maar, wanneer men ze toeftondt, moest men dan dit Dier niet aantreffen in Guatimala „in Jucatan „en ’t ge- heele oude Ryk van Mexico ? Daarenboven , de eer- fte gronden van deeze veronderftelling wankelen. De Aar- de wordt niet kouder. Europa was, twee duizend jaaren geleden , veel kouder dan tegenwoordig. Men heeft aange- merkt dar de bearbeiding der gronden deeze vermindering van koude veroorzaakt hebbes doch deeze aanmerking is gelfs ftrydig met het ftelzel van den Heer Dr BUFFON (*): | want (*) De Leezer zie, wegens dit gevoelen van den Heer pe as 3 , RUF- 584 — Stot want de grond, door de ontginningen beroofd van "r Gee boomte , °t welk denzelven dekte, 1s veel meer blootgefteld aan den invloed van koude winden, aan fneeuw en bevrie- zing: zulks moest de verkoeling verhaasten. Eindelyk, de Aarde, aan de Poolen plat geworden, moest op die plaatzen min bevriezen dan op andere: dewyl ze veel nader zyn aan het vermeende middelpuntig vuur. De Ridder DE LAMANON heeft beweezen, dat de dierly- ke Overblyfzels , aan den Ohio gevonden, geen deelen wa- ren van Ölyphanten. De Heer coLLansoN hadt dit reeds medegedeeld aan den Heer pe BUFFON , die zich in zyne verdeedigende aantekeningen dus uitdrukt. „, Alles wat de „ Heer COLLINSON zegt is zeer overecnkomftig met de an waarheid, die groote Tanden verfchillen geheel en a! an van de Baktanden des Olyphants”, ….. en heeft re- den om zich te verwonderen, dat de Hee? DÈ BUFPON, dit erkend hebbende , nog beweert dat de Slag- of Voor tanden „onder deeze Kiezen vermengd ‚de Voortanden van Olyphanten zyn: want, indien het waarheid was, dat die Voortanden vau O/yphanten waren, moest men ze by de Baktanden deezer Dieren; en niet by die van een onbe- kend Dier , vinden, Volgens de veronderftelling van den Heer DE LAMANON beftaat dit Dier, van ‘t welk deeze Tanden zyn, nog in Syberie en Noord- Americà, en hy houdt het voor een Beest van ’t Walvisfchen. geflacht, en geen Landdiér, Deeze veronderftelling krygt veel waarfchynlykheids , me- degedeeld door de pen van een zo bekwaam Schrye ver; doch gaat met onoverkomelyke zwarigheden verges zeld, Groote Zeeën zyn ‘er noodig om Walvischaartige Die- ren van die verbaazende grootte te bergen en te voeden, De Meiren van zout water die men zou moeten vefonder. 