VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
Wcl verre , dcrhalven , van te zeggen , gelyk eenige Gelcerden gedaan hebben ; dat dc Regtcrs Lieden van €enen geheel anderen rang waren dan moses en jo«ua (*) , gclooven wy , dat zy , wat het weezcnlyke hunner Ampts- bedieningen aanbclangt ^ met hun gelyk ftonden. Dit is ook na gcnoeg het denkbecld van iosephus. Geduu- rende de Regeering van moses fchryft hy , cn van josua, diens Opvolger en Veldheer dcs Legers, was de Regeeringsvoroa Ariftocratisch ; maar, na den dood van „ JOSUA, had geen Perfoon eenige Oppennagt ; achttien jaaren fleeten zy in Regeeringlooslieid. Men kecrde vcrvolgens wcder tot de eerfte Regeeringsvorm , en gaf het Oppergezag, onder den naam van Regter^ aan hem, „ wiens moed en bekwaamheid, in den Oorlog, hen die 5, eere meest waardig maakte ; de Koningcn zyn op die Regtcrs gevolgd 't Is waar, men floeg geen agt op de Geboorte en de pamilie in de verkiczing der RegUrcn. 't Is waar dat men • by (*) Rbgt. IV. 10, (t) Regt. VI. 35. (§) Regt. XI. 29. XII. I. (*♦) Rec'.t. X. 25. XII. 7. I Sam. VII. 15. (tf) R GT. X. 4. XII. 14. (§5) Rkgt. V. 10. Zie D. CALMET. Stackhouse, Tlicol P. III. c. 5. §. 3. LowMAN , nis bovcn, p. 188. (*) Mr. DBS viGNOL. , Chron. ds PHiJi. Saime , Tonl. I. p. 7- 27. (j-^ JosEPHUs, Hijl. L. VI. c. 6. .. Mm 5 5» AANICERRINCnBN OVER HET HEGTSR-AMFT by hunne verkie^ing , of by tranne inhuldiging 9 geent dkr Plegtighedcn zag , wclke vervolgens by die dcr Koningtn phats grcepcn; dat geen der Rtgurcn^ abimelech nit- gcnomen , den hoogklinkendcn Tytel van Monarch of Heerfchcr aannam C*), en dat gideon, wanneer men hem denzetven wiide opdraagen , dien met verontwaardiging verwierp; dewyl aan niemand, dan aan code tockwao, dien Tytel aan den zodanigen te fchenken , dien hy aaa 't hoofd des Gemeenebests plaatfte (t). Nog eens, wy zuHen, de zaak in den grond onderzoekende , bevindeo, dat de Regtcrs de plaats van moses en josua bekleed- den , in 't geen allergewigtigst was , dat zy een Oppcr- magt bezaten gelyk aan die der Kmingen , fchoon AofJt* gaans min nitgeftrekt , en altoos onder de Godsregeeriig; ccn Godisregeering , nicer merkbaar gcduurende al dw tyd dier Regteren , dan vervolgens , fchoon dezelvc al- toos blecf voortduuren ($). 't Was niet terftond naa den dood van josua , dat coo Regters gaf aan de tsr^adiun. Zy hadden wclhaast de bcloften , aan dien Vcldhecr gedaan , vergeeten , als mcde de heiligc verbintienisfen in.et nem aangegaan , om de wa- penen niet ncder te leggen , voor dat zy de Cananittn geheel te onder gebragt hadden. Tcrwyl zy , aan den ccnen kant, op hun ecnige voordeelen behaalden, voodca zy, aan den andcren kant, hun affchrikkenden wedcrftand. Zich te vrede houdende met fchatting te betaalen, fchee» nen zy het oogmerk om die Volken te verdelgen, of te onderwerpen , geheel uit het oog te veriiezen ; 't gcca deeze mismoedigheid vermeerderde was , dat het Geraee- nebest geen Algemeen Opjperhoofd had. EIke Stam werd geregccrd door zyne Oudftcn. Men vergaderde te Sih^ en raadpleegde daar den hrsrs ; dan^uaar alien ainzieO) was dit veelcer een Anarchic of Rcgeeringloosheid , dan een gercgeld Staatsbeftuur (**) , de Stammen hadden GOD niet verzogt hun een Opvolger voor josua te gec- ven. Van hier de ongeregeldheden , die allengskens de overhand kreegcn. Men lict niet allecn de Cananiun geruste bezltters van dc plaatzen , waar in zy zich ver- fterkt hadden , maar ging Huw^lykcn met hun aan , volg- de hun AFgodendienst en Zedelooshcid (ft) ; cn tenvyl (♦) Leurs, Origines Hthrcce^ etc. Vol. i. B. 4. c. 4. p. 39. (t) Regt. VIIl. 23. (§) Dfi.T. XVil. 15. Regt. 1. i. Ctr) Regt. il. 111. 5, 6, 7. 3Y m^^UkMLnEXtB 513 fcy, zonder Regtcrof Koning ^ itAtr zich veroorloQe tvat goed was in zyne oogen , fcheurden de Stammen van een, op zulk eene vsryze, dat 'er een bykans werd afge-* fneeden (♦). Zo veele misdryven haalden hun Dienstbaarheden en Verdrukkingen op den halze , waar door ze , van tyd tot tyd, geflxaft wcrdcn, Twintig of iin en twintig jaaren, iiaa den dood van josua , vielen de Asfjritn op hun aan (f). Acht jaaren kromden zich de Israelites onder hun juk , en het was nict voor het negcn en twintigfte of dertigfte jaar , naa den uitgang des Opvolgers van MOSES 9 dat GOD , bewoogen door hunne traanen , hun cen Verlosfer verwekte, in othnibl, uit den Stam Juda^ de ecrftc Regter des Volks (J). Onder de dienstbaar- heid dcr Moabiten vervallen , vcrloste ehud , de Ephrai^ mith^ hun uit dezelve (*♦). Vervolgens zien wy sam- GAR hun tegen de PhiUfijnen verdeedigcn (5$). Debo- RA , die uit Ephraim was , met barar , uit Napthals her- komftig , bevrydden ze van de verdrukking jabins , Ro- lling der Cananiten , en dc gedenkwaardige overwinning wclke zy behaalden op sisbra , Veldheer van de Krygs- magt diens Konings , levert de ftoffe op tot het Gezang door deeze Heldinne , te dier gelegenhcid , aangeheven (*)», De Midianiten , eenigen tyd daar naa, een gedeelte der Stammen aan zich onderworpen hebbende , was ci- DEON, uit den Stam van Manasfe gefprooten, het werk- tuig van cod, om hun te vcrdryven, en Vrede aan den Lande tc geeven (f). AbImelech, diens Zoon, had de wrecdheid om zyne Brocders te vermoorden , en dc (lout- hcid om de Vorllenkroon te aanvaarden ; hy regeerdc dric jaaren te Sichem. Steeds in oorlog met zyne Me* deburgeren, tot het oogenblik dathy voor Thebetz^ 'tgeen hy belegcrde, *t leeven verloor C^). Wy zien, naa abi- MELECH , THOLA uit IsfafcUor ; JAIR, een Gileadi^ ter , uit den Stam Manasfe (tf), en jrphtiia, uit den zelfden Stam , in het Landsbcftuur der Hebreeuwen elkan* deren opvolgen. Deeze laatstgemelde behaaldc op de Ammoniten cen ze^epraal , die hem in de noodzaaklyk7 bcid bragt , tot het ftorten van traanen van wcgen de Ge- C*) Rfgt. XVII. 6. XXI. 2.^. Ct) Rect. nr. S. C5) Rect. III. ^. (♦♦) Regt. III. II. 15. ($$) Regt. III. 31- C*) Regt. IV. en V. Ct) Regt. VI. CJ) Rzct. IX. C**) Riot. X. i, a. Ot) Regt. X. 3. iT. 514 AANMERKINGB19 OVER HET RRGTER-AMPT, EMZ. Gelofte door hem gedaan : naa welken tyd hy reeds nog do onaangenaatnheid bevond , om de Ephraimiten , dk hem gehoond hadden , te ftraffen Ebzan , van Bcthleliem in '^iida^ beklcedde de plaats van jbphtha Ct). Vervolgens kwam elon de Zabuloniter , abdon dc EphraimUh C§), samson uit Dan^ wiens geheele Grfchie^ denis, zyn Dood daar onder begreepen, vervQld is. Gc- beurtenisfen , zo zcldzaam als heilloos voor dc Philioj^ ncn (♦♦}. Schoon men eli en samuel op de lyst der Begtercn van Israel plaatst , cindigt de Gefchiedboeker dc Daadcn der Rcgteren te melden , met het wonderbaar verhaal van de \vyze , op welkc simson met zich eenc mcnigte van Vyanden begroef onder de puinhoopen van het huis, waarin zy Feest hielden (tf)- Het daar by gevocgdc is niets meer dan een kort ver- haal van drie gebeurtcnisfen , naar allc waarfchynlykheid voorgevallen in den tyd , verloopen tusfchen den liood van josuA, en het Regterfchap van othniel. De ecrfte is dc Gefchiedenis van de vvyze , waar op ccn Man het gebergte Ephraim , wicha gehceten , de Afgodery in zyn huis durfde invoeren (S^). De tweede, het vcr- flag hoe de Datiiun zich te Lais , aan het Noordlyk elu- de van Canaan vcstigden (*). En cindclyk, de 'byzon- dcrhedcn van den Oorlog, die alle Stamraen genood'zankt waren te vocrcn tcgen benjamin , die het fchriklyk wan- bedryf tegen de Vrouw van een Lcvit , in een Stad tot het grondgebied van dien Stam bchoorcnde , niet wildea ftraffen (f). (♦) Regt. XL 30-40. XII. 17. CO RecT. XII. 8, 9. 10- (J) Regt. XII. 13-15. C*) Regt. XIII. XIV. XV. XVI. (ft) Eenc agtcrccnvolgende Gefchiedenis van allc dcczc/i^|<^ ftffl, ABIMELECH uitgCZOIldcrd , gCCft OnS MELCHIOR LEIDEKKER , de RepubL Hebr. Lib. VII. Cap. 2. J. 5. (§5) Regt. XVII. (*) Regt. XVIII. (f) Regt. XIX. XX. XXI. waarneeming van een ceheele ontaartinc der VESICA urinaria. WEL edele iieeren ! Dccze ncvcnsgaandc Waarneeming van een geheele out- aarting der Fe/ica Urinaria , ;ian dc gocdhtid van inyn WAARNESMINO. myn Vriend , den kundigen Handarts muller, verfchul- digd zynde , heb ik gedagt , dat dezelvc in uw geagt Maand'werk geen onnutte plaats zoude bekleeden , waar- om ik dezelve UEd. toezend«. Men vind, by de Geaees- kundige Schry vers , zommigc voorbcelden van gezwcUen , verhardingen , en verdikkingen der bekleedfclen van de blaas, weHce men in de Commgnt. Lipf. , en in de Historia ^nstomico'tnedica van lieutaud en eldei*s , verzameld tan vinden ; dog wcinige zyn my bekend , daar de ont- aarting zo byzonder was. Dit voorbecld is getrokken uit het Journaal van den cerfteh Chirurgyn van 's Lands Schip van Oorloge, //^ Eefcherm^r; Ik dccle het ten nutte van het algemccn woordelyk mede, en ben, met vvaarc agting, Wcl Edele Heeren! U Ed. Dw. Dienaar,. en vlytige Leezer , ]0H. ROBOL, Med. D$6t. ylmflerdam , 6 Oft. 17*9- liaport der behandeling van den Patient J. van >4ler Meer , Opperzejlemaker , aan boord van V Lands Fregat van Oorlog Bellona , om reden zyncr indispofttie op '/ Lands Schip van Oorlog , de Befchcrmcr, overgeplaatst.. Den a Jimy 1789 , kwani dezelvc aan boord, na dat daags te voorcn de ecrlle Chirurgyn by my aan boord gewccst was, dcwelke my verklaarde, dat de lyder reeds negen jaaren aan dit ongemak gclaborqerd had , en twee jaaren under behandeling der Doctoren tc Rotterdam ge- wecst was ; maar dat tot hedcn alles vrugteloos was aangewend. De Lyder ondcr myn behandeling zynde, onderzogt ik zyn kwaal , waar van hy my het volgendc verflag deed. Hy had zwaarc pyn op de Vtfica Urinaria , vergezeld met heevige pcrfingen m het wateren , en na het zelve geloosd te hebben, volgden 'cr een menigte ftukken vet, en zomwylen vleesdhagtige declen. Zyn Pols was flaauw maar geregeld, zyn ontlasting natuurlyk, zyn tong fchoon; ik bevond ook dat zyn onderlyf gefpanuen en opgezet was ; dog konde in het minfte geen inflammatie gewaar ^orden. Na het water nauwkeurig beztea te hebben. 5l6 WAABJilBlflNO. bcvond ik 'er geen fteenagtigheid in. De Catheter mt onmogelyk te appliceercn , het welk ook voornoemde Doctor verklasurde , want liy had *er nooic zyn oogmeik mede bereikt , en ik moet bekennen (toe myn leedwee* zen) geen begrip van des lyders ongemak te hebben kwh nen maaken ; voora. Doctor had hem den Corux Penh vianus laaten gebruiken , met de Opiaia (♦) , fact weft ik tot den 5 Juny continueerde ; • dog bevond ook geeo beterfchap; ik ordonneerde hem toen het volgende: R. Rad. Althe4t Unc. jj. Coq^ in S. q. aq. Coll. Liir. ii, addc Sal. Kitri dr'n. O^ymclL Simpl. unc. jj. M. Voor algemeenen drank , en om den andcren opii Crudi ^rj. , en lict hem dagelyks vier Enemata Eml- lientia apphcceren , en het geheele onderlyf fmeeren met de 01. Laurinum^ tweemaai daags, en. continueerde daar mcde tot den 20 Juny , wannecr de lyder over fterkcr pyn op de blaas klaagde , wclke ik ook buitengewoou hard en opgezet vond ; ook was de lyder zeer vcrzwakt, eu loosde zyn water met veel moeite , en met meerder ftuUcen vet. Ik liet hem gebruiken: ^ Carl. Pcruv. unc. ij. Rad. Alih. unc. y^. Coq^ in S. q. aq. Coll. Likr. ii» adde Sal. nitri drij{. Oxymell. Simpl. unc. iy. Sp. Fitriol. dulc. gt$. LX. M* Alle twee uuren twee oncen. Continueerde met de lavementen , en liet hem een EmolL Cataplasma over bet geheele onderlyf appliceeren , en gaf hem het t^im crudum om den derden dag; 'er eenige baa t by vindcndc, liet ik daar mede aanhouden tot den 8 July , wanneer de lyder , doodelyk zwak, de pols intermuteerende, in vol- komen kennis overleed. Na het overlyden nieuwsgierig zynde aan wat kwaal di Patient gelaboreerd had^ verzogt ik den Capitein omden- zelven te mogen openen., het welk my toegeftaan wierd: i)a het opeuen bevond ik de inicsUna , in haar natuurly- ken (♦) De beroemde tralles had geen verwagring van het Opi- um in de Ziektens derBlaas, ja verwicrp dezelvc aU.onauc fU WAAANEEMING. 517 ken {laat, maar de blaas was nog zodanig opgezet, dat zy de grootte had van een manshoufid ; dezelve geopend heb- bende, bcvond haar geheel opgevuld te zyn met vlecfchige, vliefige , en vetagtige deelen , zo dac de lydcr onmogelyk zonder heevige ftierten water konde loozen. Op den grond van de blaas , vond ik een fteen, ovaal vaa gcftalte , en drie en een half lood zwaar; de mcmbrana van de Vtfica hadden de dikte van twee duimen , als mede de linker Nier, welke drie duimen in zyn omtrek groo- ter was. Ik heb nog den Steen, en een ftukvan de Blaas, onder myne bewaaring. Aan boord van 'sL^mds Schip van Oorloge, (h Bcfchermer^ den 8 July 1789, (was geteekend) F. RUBISCH. NATUURLYKE HISTORIC VAN D£ CANS. (Volgms dm Ileer db buffon.) (yeryolg en Slot van bladz. 475.) De Ganzcn zyn verdeeld in twee groote Geflachten, wclks ecnc , zints langen tyd aan den huislyken ftaat gewoon , aan onze wooningen gehegt > daar voort- geplaiit en bezorgd is, terwyl hetandcre, veel talrykere, ons ontkomen, vry en wild blyft; want men ziet, tus- fchcu de Tamme cn fFildc Ganzen^ geene verfcheidenhe- den , dan die noodwendig moeten voortkomen van de Slaverny onder den Mensch aan den eenen , en van de Vryhcid der Natuure aan den anderen , kant. De Wilil^ Ga/is is magcr, en van veel vlugger maakzel dan de 7am* mc j 't gcen men opk waarneemt onder verfcheide andere tamme Vogelgeflaphten , ten opzigte van den wilden Stam, als, by voorbeeld, de Tamme tn Wilde Duiven. De tViUc Cans heeft een donker graauwen rug , een witten buik , en , 't geheele lyf over , gewolkt met een ros- agtig wit , *t gcen het einde van elke veder boort. By de Tamme Gam^ verandert deeze rosagtige kleur, en het necmt kleurfchakeeringen van bruin of wit aan ; cn is de- zelve by het witte Geflacht geheel verdweenen ; eenige draagen een pluini op den kop j. maar deeze veranderin- gen 5i8 KAT(JURXY&£ IlISTORIE gen hebbcn wcinig te beduiden, in vergdyking met die/ wclke Hoenders, de Duiven, cn' vecle andere foorteo^ in den huislyken Ihat ondergaan hebben. In deezervoege zvn dc Garizcn , en de andere Watervogels , welkc wy tot Iluisvogels gemaakt hebben , vcel niin van den wil- dcn llaat vcnvyderd , cn veel min onderworpcn of gevan- 2:en , dan die van bet Hocndergellacht , die als 't ware natuurlykc lUirgcrs zyn van onzc Vogelperken, En in Landen , waar men zich veel vverks gcei't om Ganzen te boiidcn , bellaat allc zorgc , welke men 's Zomers voor dezelvc draagt , in ze 's avonds in huis tc rocpen , of tc dryven , cn zc ecn gcmakkelyk vcrblyf te gecven , om te iicstelen cn te broedcn , en 's Winters ecn wykplaats en vucdzel bczorgcn , dit is genocg om ze aan 't gcwoon verblyf te vcrbinden , en van wegvliegen te rugge te hou- den ; het overigc van den tyd brengen zy in 't water door , waar zy op de kanten der rivieren zich onthou- dei> ; cn in cene Iceveuswyze zo naby aan den Natuur- ftaat , hebben zy bykans alle voordeelen van derzelver (lerktc van gcftelienisfc , digtheid van vcercn , kragt cn b(X)gie van vhigr. In eenige Landen , zelfs waar de Mciisch min befchaafd, dat is te zeggcn, niet de Tyran is, en dat de Diercn meer vryhcids geeft, vindt men Can* zcn , die , gcduurendc den geheclen Zomcr, wcezenJyk jnid zywj en allcen 's Winters Tarn wordcn. Wy u-ectea dit uit den Heer sanchbz: zie hicr hcc kcurig verhaal, 't welk hy deswcgcn opgeeft. Ik vcrtrok , fchryft dccze geUierde Artz , „ in den „ Hcrfst des Jaars MDCCXXXVI , wTiwJzof; zicklyk zyn- de , en daar en boven vreezcnde voor dc Cubanfc. he far^ taaren , befloot ik den Don langs te trckken , en allc nagten myn vcrblyf te necmen in dc Dorpen der Cofai^ ken^ aan dc Rusfifche heerfchappy onderworpcn. de ccrlle avonden , bemerktc ik cenc grootc mcnigtcG«»- zen in dc lugt, die nederftrceken , cn zich by dcwoo- ningcn vcrvoegdcn: 'op den derden avond inzonderhcid» zag ik zulk ecn verbaazend aantal by bet ondergaan der zonne, dat ik dc Cofakkcrij by welke ik tocn myn in- trek nam, vroeg, of de Ganzen y die ik zag, Tamm Ganzen warcn , cn of zy van verrc kw^men , gclyk haa- „ re hoogc vlugt fchecn aan te duiden? Zy antwoorddcn, „ verbaasd (laandc over myne onkunde , dat deeze Ganzen kwamcn van Mcircn , veel hooger opwaards gelegcn ; cn . ^ dot alle jaarcn , als dc dooy iiiviel^ omtrent die maandeo • • »» Maart VAN W .CAIWi 1^ Maart en April, uit elk huis der Dorpen, ^es of zeren ^, paar Ganzcn wcgvloogen, die alle re gelyk vertrokken^ 5, cn niet wederkeerden voor 't begin des Winters, dat is, by liet vallen van de eerfte fneeuw, 't geen men in 5^ land den aanvang des Winters noemt; dat als dan die 3, Qanzen-driftcn zeer, ja zomtyds honderdvoudis, ver- menigvuldigd aankwamcn , en zich verdeelden ; en dat i,.elke kleine Bende, met hieuw geteeld geflacht, hct iiuis ^, opzocht, waar ddzelve, geduurende den voorgaanderi Winter , gelcefd had. Drie-weeken iang, zag ik alle •„ avonden die vertooning; de lugt was verVuid met ceil s> ontelbaar aantal Ganttn^ die zich in benden afdeelden ; 5, de Vrouvvcn en Kinderen , aan de deuren der huizert ftaande, keeken *er na, cn zeiden: zit daar myn GaN- „ zen; zie daar dc Ganzcn van deezen, vmn dhn^ Buur-- fmn ; en elk deezer benden ftreek nedcr waar zy deii )^ voorlcden Winter overwinterd had, Ik zag deeze Gan- zcnvlugten , tot dat ik te Nova Foiuska kwam , waar de ^, Winter reeds fel begon te nypen (♦)•" . \ Is waarfchynlyk , dat men uit dusdanige vethaaleri z\q\\ verbeeld heeft, dat, gelyk belon zegt , de IFilds Ganztfi , die 's winters tot ons komcn , Tammc Ganzcri ^yn in ^lidere Gewestcn ; maar dit denkbeeld is onge- grond ; want de Wilde' Ganzen zyn misfchieh van allc Vogelen c^e wiidfle eti dngetemdftc. Daarehboven is het Winterraifoen, wahncer wy ze zien, juist de tyd op wcl- keu men meet veronderftellen , dat zy elders in den tam- ineu huislykcri fta'at Iccven. In. Ffjunkryk ziet men de Wilde Ganzen^ op *t einde Van j^a^bcTj of in de eerfte dagcn van November,. over- trckken (f). De Winter, die als dan in *t Noorden be^ .. .. gin^ C*) Dc Tnwoondcrs deczer .ftreeken rcchtcn eerie flachting aari 6ndcr dcczc Vogelen, als de Veercn op 't best zyn; zy fplyteji isc in tweecin, en droogcn ze; hct Dons, beroemd om deszelfs deugd , is een groojtc handQltak ; het gedroogde vicesch voert riieji tia Ukranie, van wa^r, de Cnfakkm Brandewyn, Koorn, en^eeni-: ge KIcedcren , bekomeh. ExtraO de la Rela$ion de Af. ie iSocieur iSANCllEZ. (t) 't Is in de maand November, fchryft my de Hecr Ht«feft+> dat men in Brie de eerfie fVilde Ganzen ziet, zy trdcken hier ^ooi: tt)t het ftrcngfte van de vorst , zo dat de ovcrtochr bykan®. dric maanden diiui t. De Benden deezer Vogelen zyn tien of iwaiilf, zomtyds twintig of dcriig, nooix meer dan vyfrig. Zf 1V# X)EfiL. MBNGBLW. NO. la, 'N « . Ar^- RATOTRLnB mSTORIS gint , doet' hun tot de Vcrhuizing btfluitcn ; en , 't gem zeer zonderling is, men befpeurt als dan, by dt Tamm Canzen , cene ongerustheid aangeduid door derzelver ▼eelvuldig vliegen; zy willen , als 't ware, op des tocht (♦) : ccn blykbaar overblyfzel van hct Inflinft, waar ftryken in de Koornvelden neder , ' en vcroorzaakcn 'cr (cbadt genoeg, cm de Landlieden te beweegen Joi^ens aan ce ftdlen, die de Koornakkers bewaaren » en door hun gelchreeuw de Goi- zen weeren,* in vogtig weer, brengen zy het meeste naded toe: dewyl zy het Koom, onder het opSeten, uitnikkcn ; terwyl zy, als bet vriest, alleen de uitfpruiiizels aUcnaagen, en de piaot voorts in den grond laaten. (*) „ Myn Buurman te ISrande fchryft de Heer HEiar» 9» houdt een Ganzcndnfl, die hy elk jaar op vyftien brengc, ,» door zich van een gedeelce der Ouden te ontdoen , en eeo ge. f» deelte der Jongen over te houden. 't Is reeds in 't derde jaar r» dat ik opgemerkt heb , hoe deezc Vogels , in de maand Qcto- i ,9 ber , eene ongerustheid krygen , welke ik aanmerk als eeot 9t trek tot reizen : alle dagen, 's namiddags omtrent vier uuicn, neemen deeze Vogels de vlugt, gaan over myn tuincn been» 9» vliegen rondsom de vlakte, en komen niet voor 's avonds ia „ hun nest. Zy roepen clkander met een gefchreeuw* 't geeo „ ik zeer wel ondcrken voor *t zelfde, als de Wilde Gmta, 5, onder 't vliegen, flaan, om by een te blyven , en \ gerel/chap »9 in orde te houden. In dit jaar b^on hct Veldgewas met Octo- ,f ber weder uit te fpruitcn ; dan , nieitegenfhande deezen ow- »» vloed van voedz^I , liet de eigenaar van die Gafoxnirifij aan „ zyne beesten, alle avonden Graan geeven, uit vreeze dat by 'er eenige zou verhezen. Voorleden jaar zwierf 'er een af, ,f die, na twee maanden, op omtrent drie mVlen afAmd ge- vonden werd ; als het einde van October- en het bepn vio „ November voorby is , herneemen deezc Ganzen haare gpust- „ held. Ik beOuit uit deezc waarneeming, dat de oudfte huisly- ke ilaat ( want die der Ganzen in deezen oord , waar men 99 ceeh fPilde Ganzm vindt , moet zeer oud weezen) de oor- „ ipronglyk ingefchaape trek tot reizen niet uitwischt. De ver- ,» basterde zwaariyviffc Tamme Gans poogt te reizen , en oefe« alle dagen zyne kragten j en , fchoon ryklyk van voedad f» voorzicn , zou ik 'er Voor in durven ftaan, dat, indien 'er op | t, dien tyd fHlde Ganzen voorby .vlogcn , zy 'cr eenige zoudefl j 99 mede ncenien , en dat het haar aiieen aan een voorbedd, of „ aan mood , hapcrt , om Weg te vliegen : cn ik durf wri \ », flcilen, dat, wannoer men dcs ondcrzoek decdt in landen, f , waar men vcci Ganzen houdt , en eenige veriieSt , dit geraif f, in de maand October voorvalt. Ik weet niet of opgcfloorea VAN BE OANI. waar door decze Vogcls , fchoon zints langen tyd tam gcraaakt , toonen de eerfte hebbclyklicden dcr Natuure nict oncweiul te zyn. De VliJgt der H^ilde Ganzen is altoos zeer hoog 9 de beweeging gaat langzaam toie , en kuiidigt zich met aan door eenig gedruis of gefchuiffel der wieken , dc lugt klievendc ; de Vleugcls Ichijnen zich niet meer dan twee duimen uit den horizontaalen (land te verwyderen. Dit vliegen gefchiedt in een orde , die voorafberaamde over- eenkoniften vcronderftclt , en ccnc foort van verlland ^ bo* ven dat der aiuicre Vogelen uitfteekendc, wier benden verward, en zonder ecnigen rcgel, ▼licgen. De Orde. die de Ganzen waarnccmen, fchynt haar voorgefchrceven door een meetkundig InftinA; 't is leiFens de Ichikking die gemaklykst is, op dat elk volge, zyn rang bewaare^ en een cnge vliigt hcbbe, om op 't voordeeligst de lugt te klieven , met de minfle vermoeienis voor de ganfche Bende ; want zy fchaarcn zich in twee fchuinfche ly-» nen, die een hoek maaken, omtrent van gcdaante als een V, of, indien de bende klein is, ziet men flegts iixx lyn ; doch doorgaans bellaat de bende uit vcertig of vyf- tig ; elk houdc zyne plants met eene bewondcrenswaardi- ge ftiptheid. De Voorvlieger, die aan 't hoofd der Bende IS. en aan 't punt van den hoek, en dus dc lugt eerst klieft, gaat uitrustcn, als hy vcrmoeiil is, door zich agtec aan te voegcn; en bcurtlings ncemen de andere die eer- fte plaats, Plinius hccft dit gcordend vliegen reeds b5- lchreeven,en 'er by opgemerkt , dat een ieder in ftaat is, oni dit (luk te beoordeelen ; dewyl dc Ganzen nict by nagt, maar by dag, vliegen (!)• Men heeft zelfc opgcmerkt , dat de Ganzen zekere ver« trekplaatzen hebben , waar de groote Benden zich ver- deelen, om zich over verfcheide landen te verfpreiden* De „ Gcamn die) merktekens van ongeduurigheid gecjven ; maar men », moet in 't oog houdcn, dat de Ganzen f als.tuslchen muuren ^ geflooten,die gecn buiteh weiden kennen , die geen gezigteinder >, zagen, Slaaveu zyn, die alien dcnkbeeld van de oude vry- "t, hdd vcrloorcn hcbbcn. (♦) *t Is allccii op regenagtige dagen, dat, volgens den Heer BBBF.RT , oe Ganzen Iiiag genoeg vliegen, om gefchooten m kunnen worden. (t) PuNius, Lib. X. Cap. 23-' Nn A NATUURLYLB HISTORtB D« Oudcn hcbben het Gebergte Taurus aangeweezfcn voor de plaats der verdeeling van de Ganztn; in geheel Kleifi jijic (*) den Berg Stella ^ thans Cosfonosfi ^ (in de Turk^ fchc Taal zo vecl als het GanzenrelJ); werwaards^in den naatvd, zich eene verbaazcnde menigtc van die Vogelea begccft , die van daar Tchynen tc vertrekken , om zich in alle de gedcelten van ens Europa te vcrfpreiden (f). Veele deezer kleindere Benden vereenigen zich op nieiiw,en varmcn vccl grootcre , die ten gctale van vierof vyflionderd zanienfclioolcn , en zomtyds in de velden nc- dcrftryken ; vcel fchade toebrengende , het Koorn afknaa- gende, 't wclk zy zclfs onder de fnecuw zocken. Gc- hikkig zyn de Ganzcn van cen zeer omzwervcnden aart, en blyven niet lang op ecn en dczeifde plaats , ook kce- ren zy niet wedcr, waar zy ecns geweest zyn ; den dag brengcn zy op de vclden cn akkers door , 's avonds bc- geeven zy zich na riviercn of poeicn, waar zy zich dea geheclen nagt onthouden ; zy komen 'er niet , dan met het ondergaan dcr zonnc , *t is zomtyds dicp in den avond dat de laatdc verfchynen ; de komst van elke nieuwc bcndc wordt door groot gefchreeuw aangekun- digd, cn de aankomenden bcantwoordden zulks; io dat zy tot acht , ja ncgcn uuren , in den avond , of zelfs Jaa- tcr in den nagt, een groot gerngt maakcn , cn zo zecr fchrecuwcn, als of 'cr duizcndcn byd^n waren. Men zou mogen zeggen, dat, op dien tyd , de IVildc Gar/zcn ecr Land- dan Watcrvngclen zyn : dewyl zy zich allecn 's avonds, vciligheidshalven * te water begceven; Icevcnswyze dcr Ganzcn verichilt vecl , of licver is het It gcnovergeftelde , van die der Eendsn , die het wa- ter vcrlaaten , als de Gatizen 'er zich in begqevcn, en allecn 's nagts op 't land aazcn , in 't water wedcrkee- rendc als de Ganzen 't zelve vcrlaaten, Voor 't ovcrige onthouden dc Wilde Ganzen^ by derzelver te rugkomst, in den Voortyd , zich in onzc landftreeken niet : in de iQgt ziet men ze zelfs in zeer kicinen getale, cn 't is waar- (♦)Opptanus vcrtclt', dat'de Ganzen ^hox. Gebergte Taurus ovcr- trckkende, nvzi ccn ftcen den bck fluiten, om zorg te draagcn, dat zy, door haar natuurlyk gefchreeuw » zich aan dc Arenden niet ootdckken ; de goedc plltarchus lierhaalt dit vertclzcltjc ia Moral de Garrulit, (t) RZACZTNSKYy Hift. p. 2'7(X VAN DC CANS. waarfchynlyk dat deeze reizende Vogels langs twee onderfcheide wegen been trekkcn , en wederkecrcn, Deeze onftandvastigheid in de plaats liaars vcrblyfs, gcpaard met bet fcbcrp gehoor dcezcr Vogelcn en wan^ trouwende omzigtigheid , maakt de Ganzcnjagt allcr? jnoeilijkst (♦) , en alle laagen, aan dezelve gclegd, by-r kans vrugtloos. Aldrovandus befchryft misfcbien d^ beste wyze , in deezer voege : „ VVanneer de vorst der landcn droog maakt jkiest men eeiie plaats uit^gcfchiktj * 5, om een groot net , met daar aan gehegte koorden , te. fpreiden; allcs zo gcfteld , dat men 't vaardig kan toe-* „ flaan ; op de plaats, welke bet|bcflaat , ftrooit men ftot\^ en ftelt 'cr eenigc Tammc Ganzcn^ om tot roep^rs te- dicnen; 't is noodig, 's avonds alle deeze toebcreidzela te vervaardigen , en vervolgens niet by dit Vogclnet te komen: want, wanneer de Ganzen bet riet geknakt 5, zagen , zoudcn zy agterdogt ki^'gen. Zy komen .op ^, bet gerocp der Tamme Ganzen afvlicgcn , en ftryken , „ naa veele wendingen , neder. De Vogelaar, op vyt'tig. fcbreden atllands, in een dicpte gelegeri, trckt rp 't oogenblik dit net toe, en heeft ze ajle , of voor een „ gedeelte, onder zyn flag (t)." Onzc Jaagers Itellen allerlei listen te wcrk om de JHU 4c Garizcn te verrasfen : als de grond m^it fn^euw bedekt is, (*) Het is b>kans onmogclyk, ondcrrigt my dc Hecr iiEB^RTr de Ganzsn by derzelver aaiikomst te fchietcn , dewyl zy al te hoog vli^en , en nicp na bencden ftryken , dan wanneer zy z\ch bovcn het water bevinden ; ik hcb , voegt hy 'er ncvens , met even weinig gcluks, ze zocken te verrasfen by Iict aanbrceken van den dageraad. Naa den ganfphen nagi in 't vgld doorgebragt te hebben, begaven wy ons in ccn 's avonds tc voorcn gcrecd- gcmaakt Ichuitje; v66r het aanlichtcn van den dag, doordedon- kcrheid bcgimltigd , warcn wy aan den buitenkant van 't net gekomen; doch vonden ons nog tc vcrre van dc Gatacn vorvvy- derd om ze b'nnenfchoois te hebben ; en ^vxizc zecr wantrou* wendc Vogels vloogen alien tot zulk cene hoogte op, dat ze bovcn ons been gingen ; buiten 't bereik van ons fchicten. Alie deeze Qmizen^ dus verzameld, vercrokken gelyk , en zoudcn, door ons niet ontrust gcwccst zyndc , den voilcn dag hebben af-? g'jwagt; vcrvolgca^? fdiciddcn zy zich van clkandcr, cn vlooi^en by bendcn hocn , mogclyk in dczcli'dc ordc , als zy 's avondi> :<? vooren warcn nedcrgcftrcckcn. Ct) PfiTR. CRESCENT, apud ALDRov, ^vi ^ Tpm. III. p. 157 Ijln J 504 NATUURLYRE HISTORIC is , trekken zy wittc hembJea over hunrfe Ueedetea been ; op anderc tyden omklceden zy zkh met takken en bladercn , zo dat zy ecn wandelend boschje vertoonen; ook doen. zy wel een koehuid aan , en gaan voort aU viervoetige Diereii over hun fiiaphaan gekromd ; en dik- wyls zyn die hagen niet gcnoci^zaam ^ ooi de Ganscn^ zelfs in den nagt , te naderen, Zy verhaalen , dat 'er al* too3 ecn G^ns op fchildwagt liaat , met uitgeftrdaen hals en opgeftooken hoofd , en die , op 't mtnfte onraad, aan dc geneele Bende, een teken geeft. Maar, de\vyl de Ganzdn nlet fchielyk opvliegen, en vooraf drie ot vier (lateen doen , onder het uitlprciden der vlerken, eer zy zich in de lugt verhefTen ^ heeft de Jaager tyd om te fchieten. De fUM^ Ganzen blyvcn den ganrchen Winter in Frankryk niet over , of de Winter moet zeer zagt wee- zen : want , in ftrenge Winters , wanneer onze Kivierea en Poelen bevriezen , trekken zy hoogcr Zuidwaards opt van waar men ecnige ziet wederkcercn^ en, op 't eindc van Maart, na 't Noorden trekken. Zy verfchyncn dua niet in hcete en zelfs niet in de m^est gemaatigde lugt- ftreeken , dan op den tyd des ovcrtochts; wy weeten niet dat zy in Frankryk broeden; eenige doen zulks in Engcland^ als mod© in Silefie en Bothnie andcren, in vcel grooter gctal , nestclen in Groot Poolcn en LUhau^ w^ri ( i-) ; eene vcel grooter menigte vestigt zich hoogpr Noordwaards op (|) , en zonder zich te onthoudcn op de kusten van Tsland (§) en van Schotland ^ of zdn langs de kust van Noor^cgen (**) , gaan deeze Vogels in groo- (♦) Belon en schwenckfeld. Ct) Hift. Nat. Poloth p. 270. (I) Aldrovandus , Tom. III. p. 155. (5) De JVilde Ganzen komcn alJecn in den Voortyd op Tstmi. Men weec niet of deeze Vogels daar broeden; men nvyfclt *cr wel zeer aan : dewy! zy 'er z'ch n^et onthouden , en hunne ras na 't Noorden voortzetten : 't is daar eigcniyk gefprooken een Trekvogel. Relation authntique de Islander tirie des Mtmkes k M. HORREBow. Journal Stranger ^ Avril 1758. (*♦) In Noorwegen zyn twee foorten van IFUde Gansen : de Graauwen brengen den Zomer door in NortUmd. De Noorwegm gdooven , dat ze des Winters in Frankryk zyn. Men weet 'er niet waar deeae Vogds broedenj nogdians heeft men opgeoieckt» dat ze VAN DK CANS. ff^S groote benden tot aan Spitsjbcrgcn (*) , Groenland (t) en Jiudfonds - Baaj ^ waar nun vet en drek den amen In- woonderen tc llade komt CD- 'tr zyn desgclyks ontel- baare Ganzcn op de Meiren en Rivieren van Lapland (§) zo wel als in de vlaktcn van Mangasca^ langs de jtf- fwV^:^ (*♦) in verfcheide anderc gedeelten van Siberie^ tot aan Kamtfchatka^ waar zy in de maand May aanko- mcn, en in November , naa gcbrocd te hebben , vertrek- ken. De Heer strller, dq Qnnzcn voorby het Eiland Bering hcbbende zien trekken., vliegcnde in den Herfst, Oost- en in 't Voorjaar Westwaards Qft) ^vermoedde » dat ze uit America in Kamtfchatka kwamcn ; vaster gaat het ^at bet grootfte gedeelte dcezer Vogelen , van het Noord- Oost van A fit zich bcgeeven na Zuidelyk^r ftreeken, als ttrfic (II) , Indic (JJ) en Japan ^ waar men den over- t tocht ze vcrmenigvuldigen op de kust van RiefUde^ in Noorwegm, Hijl. Nat. de Nonvegen , p^r pontqphiiun« . Men vindt een groote Golf (ten Noordwest^n van het Ei- land B^i^^, tusCchenSpitsbtifgen.en Groenla$id) en midden in de- rive een Eiland » vol Ganzen en Ganzennesten. Heemskerk en BARENDSZ. twyfeldcn niet,of deeze Ganzen waren dezelfde, als ,in grooten getale, allc jaaren fn de Kederlanden kwamen , bovenal op fVieringen in de Zi^wUprz^f , in KeordMland en Friesland^ won- der dat ipen tot nog to^ had geweeten , waar zy broeden. Recueil des l^oyagcs d$ la Qma^ag^ des^ Indes. Amfierdam 1702. Tom. I. P- 35. \ . (t) De tVilde Graauwe Ganssm komen, met den aanvang des ^Zomers, in Groerdandy om 'er eyeren te l^gen , en de Jongen op te voeden. 't Is waarfchynlyk dat ze van naastbygelegene kusten van America komen , en *s Winters derwaards wederkeeren. Crantz, dans I'Hift. Gen, desFoyages^ Tom. XIX. p. 43. (4-) Hi/i, Gen., des Voyages , p. '657. Ellis , Fcyage a la Sate ^Hudfon, Tom. II. p. 50. Fayage du Capitaine Robert lade« Paris 1744- Tom. I. p. 358. Olaus magnus , Hift. Sept. Lib. XIX. Cap. 7. Ellis, Tom. II. p. 171, (S) Foyage m Lappenie, dans ks Oeuvres de regnard» Tom. L p. 180. Gmelin, Foyage en Siberiey Tom. I. p. 218. (tt) Hijl. Gen. des Voyages, Tom. XIX. p. 272. (U) Foyage de chardin , Amft. 1711. (§J) Foyage de mandeslo, Suite d'olbarius , Tom. II. p. 234- Dampier* Nmiveau Foyage autour de^Mmde^ Tom. III. p. 30* Nn 4, 5ft($ NATiniRLTKB HIST6ai& tocht der Ganzcn , even al* in Europa^ waarncemt: men verzekert zelfs , dat de veiligheid , wcike men op Japan aan decze Vogelcn fchenkt ^ hun de natuurlyke wantrou- V^igheid doct vcrgecten (*\ Ecn bewys , *t welk acn Overtocht der Ganzen van America in A fit fchynt tc onderfchraagen , is, dat de- zclfdc foort van HHlac Cans, die men in Europa en Afyt ziet , zich ook vertoont te Louifianc Cf) 9 te Catiada (j) « |n Nicuyf Spanjc (§) , en " op dc Westkust van iVbor^ America. Wy wccten nict of die zelfde foort zich even zecr bcvindt in de gchcele uitgeftrektheid van Zuid'Ame^ ricax ^illcen weetcn wy , dat het Geflacht der Tanm Canzen , nit Europa na Brafil overgevoerd , gezegd word( cen lekkerder vlecsch gekrcegen tc hcbbcn terwyl ii) tcgcndecl dat Geflacht verbasterd is op St. Domingo^ ^vaar dc Riddcr lffkbvab DrsHAves verfchcide waar- neemingen gedaaa heeft op den aart deezer Vogclen in den huislyken ftaat, en byzonder op dc vreugdetekcnen , die het Mannetje bctoont by dc opiroeding der Jon- gcn (ft)- — De Bidder pBSHAves hceft ons dcsge- lyks C*) ^^en ondcrfcheidt op Japan twee foorten van fFllde Gm- %en, die zich nooit met dkander vcnnengen: de ccoe is witah fnccuw, met zccr zwartc tippcn aan 't eind der Vlcugden; de aiKkrc aschgraauw : alle zyn ze zo gemeenzaani , dat ze geroed- fyk het nadcitrceden toclaaten. Schoon zy veel nadeels op d? bouwiandon doen, is het op doodsftraffe verboodco dcadve te cloqden , om het rcgt der gcencn die zulks gekogt hd)ben , te handharivcn. De Bocren moetcn hunne Landeii met netten af- y.ettcn, om dc vernielingen dcezcr Vogelcn tc voorkomen. KiBMPi- m, Tom. I. p. 112. (t) Le page du praiz, Tom. II. p. 114. C ;) irjh Gen. dis Foyagesy 'J'om. XV. p. 227. Dc Hurmm ^loeinen do ll^ilde Gaiis Rhonque, F&yage au pays des Humsj par IC p. SAGARD TIIEODAT, ReCiUet. PttTtS l632. Cjj) Fkrnandes, Hijl. Ay, flisp. p. 34. Cap, XGVIU. Zic ook GCMELLI CARRERI , Tom. VI. p. 212. Hift. Gen. des FoyageSy Tom. XiV. p. 305. (tt) Schoon de Gans zich dricmr^alen 's jaars laat plukkcn, is deeze Vogelfoort , in ccn lugtftreck , waar de gezonJheid de gcmaklykhcid zelfs Verbiedt op dons te flaapcn , cn fris ftroo vordcrt, zo dierbnar nict, sAs elders; het VIccsch is cp ^f. Rominga zo gocd niet , als in Ptankryk ; no^it i$ het w. VAN DB cans/ 527 Jyks onderrigt, dat mtn op Si.' Domingo een Trek -Cans 2Jiet, die, even als de Europifchc^ wat kleinder is, dan iie Tamme, Dit fchy^u^ aan te wyzen , dat de reizcnde. Gatjzeti zich 2eer diep m de Zuidelyke Gewesten van de Nieuwe Wereid bcg^even , even als op 't vaste land ia de Oude, waar zy tot den verzengden Wereldriem zya doorgedrongen (♦), ja zelfs dien geheel fcliyncn doorgc- vloogen : want men vindt ze te oonegal (7) , te CV/i* go (I) , ja, aan de Kaap dc Coedo Hoop (§) , en misfchien liot hot va$te land in 't Zuiden : in de daad , wy merken- die Ganzen, weike de Reizigers ontmoet hebbcn, in de Straat yan M^gcll^ , in Tcrre dc Tcu (♦♦) en in Nicuw Hol^ altoos draadig; 'de Kalkoen wint hct in alle opzigten. ■ Zo. veel my voorftaat, hebben de Vc^elbefchryvers nietgewaagd van de zonderlfnge vreugdebJyken , wdke het Mannetje, of dc Gewt, betoont als het de Jongen de eerfte keer ziet eeten : dit Dier bc- tuigt zyn gcnoegen, door den kop vol.ernsthaftigheid op te ftcc- ken , en met dc pootcn te trappelcn , als of hy danfte. Deezg vFeugdctekens zyn niei dlibbelzinnig of twyfelagtig: dewy! zy allccn by die omftandigheid ^eziqn , en bykans tclkens hcrhaald wordcn, zo dikwyls de jongen, in den cerften tyd, cctcn kry- gcn. De C«jr lAt zyn eigen cctcn (lain , om izich aan deczc vrcugdvcrvocring over te gecven ; die dan^ duurt zonityds vry lang ; wordt hy 'er in gcfloord , hy hcrvat den dans weder met nog nicer vuurs. M. Ix OrevaWier lefebvke desiuyes. (*) Alle Lugtftrceken , fchryft my de Heer baillon , voegcn aan de Gawj, even als aan den Eejidvogel; zy trckken door d^ koudfte Gewesten, en vortoonen zichonder de Verzengdc Lqgt- ilreek. Vecle heb ik 'er gezien op St. Domingo^ daar komcnde tnct den aanvang van den Rcgentyd ; zy fchynen geene merkbaa- re verandering te ondcrgaan , in zo tc^enovergeitelde Liigtflree- ken. • (t) Voyages de lemaire , aux Isles de Canaries 9 P^is .1695. p. 117. (I) Mandeslo, Suite d'olearius. fj In 't Land by dq Saldana Baay^ zyn veel Ganzen, Foyagdi aumir du Mond: , par gfmelli carreri. Paris 17 19. Tom. 1. p, 449. De Gcftaltc der Gajizen ^ die men aan de K^ap de Goede, , Jhop aanrreft , is gel vHc die der Tamme Ganzen in Europj • yvat.. Se kleur betreft, is 'er tusfchch dezelvc gecn ander onderfclK'i'd 'dan dat zy op den rtig; eeil donkcre ftrccp hebben , met ^^rocii, genungeld. Kolbe, DeJ'criptimi du Ca^, Tom. III. ,p. 144. C**) QuuoGA, dans t'Hlft: Gen; des Vi/^ages ^ fom. 'XiV . p. g2. ■ • ' ■ N n 5 Col'. 5tt NATUURLYKB HISTORIB VAN DB GANS. Holland , enz. (*) aan , als zeer zweemende op tsm Ganzen : dewyl zy 'er geen anderen naaqi tan gegeeven hebben, Nogthans zyn 'cr, behalvcn de Ccmecnc.QM* zcn J in de Landen , verfcheide andere foojrten. CoUeSim d*hawkes, Tom. II. p. 31^ 65. Second y^age de cook, Tom. IV. p. m 43, De Gcmen^ de E'endvogelsy de Pfifiauums^ andere Vogels, Wiaren inde Haven van Egmond^ (op 51**, Za- der Breedte,y in zulk eene groote menigte, dat ons Scheeps- volk moede werd dezelve te eeten ; 'c was niet zddzaam dat een Boot 'er zesn'g en meer Gmam aaiibragt, zonder dat moi i6n fchot gedaan had ; men gcbruikte alieen fteeneo , om ae dood te ffpyten. Voyage de Commodore btr^on, Tom. I. de U Cd- IdHon d'hawkesworth , p. 65. (*) Onder de Warervogels,' fop Nimw HofUmd , in *t Zuider halfrondO tcit men Ganzerk Foyage de cook, Tom. IV. p. 6^ Capitein cook deedt op Aieuw Zetland een gefchenk van Tmm Ganzen^ in hoopc» dat zy daar zouden vermenigvuldigen. CooKt Second Voyage^ Tom. IV. p. 190. BRIEF VAN DEN HBER PRE VOST-DACIER » Vi»3 dCM Qrooien Road te Qeneyc , over ob tzehan uuo VAN COALBROOKDALB. (Journal de PliyfiqueJ) MTNB HBEREn! De Valei van Coalbraoidale is gelegen in ShrapiUrt^ ten Oosten van fVales. Dezelve is niet gioot , en word bevogtigd door de Rivier de Severn. In die Valci vind men een der voornaamfte Yzerwerken van Engeland, Men kan 'er komen, den weg neemende over Shrewshsrj, ook SalloP geheeien , de Hoofdftad van Shr^skire , of over Ludlow , de oude verblyfplaats der Prinfen van fFaUs^ wier Kasteel 'er nog ftaat. Naa het overklimmen van eenige bergen , ontdekt men eensflags eene zonderlinge Valei j uit welke nagt en dag vuur tx\ rook opgaat ; 't gccn een tafereel opievert , gc- niaklyker zich te verbeelden , dan te bcfchryven. Nicts zoa akeliger weezen , daa dit verblyf , als het niet tefiens eene fchildery van vlytbetoou opleverde , en bygevolge van eene zeer welbcwoonbaare plaats. Dc groei der Plan- ten is 'er zwak en fchraal^ gelyk in alle Landen waar men BRIEF t OVBR V2BaEN BRUG VAN COALBIOOKDALB. 529 Mynwerken viod. Het kruid beeft dat fchoone ^oen tnec , welK men in Engcland bewondert 9 en eeniger* naate eene Volksv^rellust is geworden, waar aan de Land* eigenaaren 9 om de grasperken bunner vlakten en tuinen te volmaaken, veel opofferen. Boocnen trtft men 'er wei« nig aan, ze zyn kkia, en bykaqs bladerloos. De grond toont by elken voetiiap Yzsr* en Koolrideren , en de Torn* bere openingen dcr gegraavene Mynen , om 'er deeze veel'« ifvaardige Delflloffen uic te haalen. De Vogels , die anders de Landbewoonders door een (Ireelend gezang vervrolyken , vlieden deezen droeven en onvrugtbaaren oord: en de naar* geestigde ililte zou in de geheele Valei heerrchen , indien dezelve niet werd afgebrooken , door hec geraas der Smee- deryen ^ der Vuurtverktuigen , en Smeltovens. 