Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
De groote vermoeijenis der matrozen en koelies was oorzaak geweest, dat zij alien in diepen slaap waren gevallen, en van die omstandigheid hadden de voorzegde hoofden en inlanders gebruik gemaakt, om zich uit de voeten te maken. Reeds den vorigcn avond had de radja van Namototte, gelijk later werd veniomen, aan den Tidoresclien Untenant Hoessin te kennen gegeven , toen zij , even als de overigen , doornat terug keerden ter plaatse , waar nachtverblijf werd gchouden , dat hij radja zicli niet kon verklarcn, waarom personen van rang zich zoo velc ontberingen en vermoeijenissen getroostten en kwellin- gcn (sansara) verduurden, waartegen hij zich niet bestand acht- te ; en de vrecs , om meer dergelijke togten te zullen moeten me- demaken, alsmede de zuclit, om, door zich van het rcisgezelschap te scheiden, ongestoord zijnc aangevangene doch door de oproe- 37 ping naar Kaimnni afgebroken handelsondernemingen met de Pa|ioea*fi ran Argoeni to kiuinen voortzetten , kunnen al.t dc oorzaken voor deze heimelijkc verwijdering worden aangenomen. I,ater hebben wij vernoinen, <lat gemeldo radja zieh dm S*** April uit do Argoenibaai naar hot eiland Namototte h<rft begeven en , hoezeer hij door eenen IkkIc van Prins Ainir aldaar uitgenoodigd i» geworden, om zich bij hem en ons te vervoe- gen , om van zijne verwijdering do redenen op te gevon en <laar- voor vergiffenis te vragen , heoft hij ecliter aan die oproeping niet vohlaan en daannede bewezen, dat de geruchtcn, welke over zijne stijfhoofdigheid , onbuigzaam karakter en geniis aan ontzag voor gegeven bevelen in omloop zijn, niet ongegrond zijn. Met het aanbreken van den <lag (7 April) vertrokken de *lc>e- pra, om de baaijen weiler af te varen, en ankenlen de* avonds otrotnvk* negen ure voor het eiland Sirotta , waar de nacht nerd <kx>rgrbragt. Vroegtijdig in den volgenden morgen werd van Si rot t a over- grsdoken naar het lagere land , hetwelk op dm linkeroever der buiten-Argoenihaai tegen het hooge gebergte aan^luit , in zijn uttrrrtr zuidelijkc punt de Tandjong Smora vormende. I)e vruchtbaarheid van deze omytrrek* een mijl lange landtong is zeer groot. Yer^ehillende noorten van vnichtfjoomen , al» citrornen, zoote limoenen , papaija's, djamlxx*, tjamjiada en klaj>- pro tieren hier voordeelig. Ook de zoogenaainde katjang id joe of tjina worth hier in*- gelijl* gevonden en onder de tN»kende bloemen noeinen wij dp meiatti en kanangan, te midden van velerlei andere stohoon ge- klrunle of welriekende bloeijende hee5tergewa$sen en 1 Linen. Ook vele deugdzame houtsoorton wonlen op deze landtong en het aangrenzende gebergte aangotroflon , waamudcr ijzer- bout en een in den luindel te Makassar zeer bekende M*>rt, onder den naam van kaijoe bojjan , hetwelk voor hubbouw, vooral voor halken. zerr geprezen wordt. Oppervlakkig zou het du.« .«rhijnon , dat deze landtong voor rrne nederzetting vele voordeelen aanhiedt , doeh voor het grooMe gedrolto der kiir^t ligt ivii rif, en is <b-ze gt-heele rtrook land* open voor den wiMen-wind , waartiirm «fii of twr* *rhej>en wel erne Ixx hutting filter het inland Sinrtta kunnen zorkeii , maar welke Iw-zuami erhter te o\rrw#vend voorkomen, otn dit punt tot dat eener vertiging van het Ne. 38 derlandsche gezag te kuniien aanprijzen; terwijl ook de verder gelegen binnenbaaijen daartoe niet geschikt voorkomen, gelijk uit het voorafgegane verhaal van de vaart daarop kan worden afgeleid. Na het boven omschreven onderzoek tot digt aan Tandjong Smora te hebben uitgestrekt , werd de reis over zee naar de scliepen voleindigd, waar men in den namiddag van opgemel- den dag (8 April) aankwam, Prins Amir door de uitgestane vermoeijenissen emstig ziek medebrengende. 'sMans ijver had liem vervoerd, om zich aan te bieden dezen togt mede te ma- ken, maar hij liad daarbij niet berekend, dat het varen in open sloepen, blootgesteld gedurcnde eenige dagen aan de fellc zonnehitte en den regen, zijne kracliten te boven ging. Koortsen en zware bezetting op de borst boeiden hem ge- durende eenigen tijd aan zijne legerstede en slechts langzaam herstelde hij onder de welwillcnde verpleging van den officier van gezondheid der Etna. Gedurende de afwezigheid van de opgemelde heeren, hadden de officieren van Zijncr Majesteits stoomschip Etna, liunne hy- drographische opnamen der bogt van Kaimani ten einde ge- bragt en de heer Beckman besteedde den 9 den , 10 den en 11*** April, om het land en de kust van Tandjong Smora in loco op te nemen en in kaart te brengen. Eenc door den heer von Rozenberg gemaakte teekening, een gezigt op den berg Genofo in de Argoenibaai, benevens de kaarten dier baai van de Speelmansbaai , van de bogt van Kai- mani en van de Tandjong Smora, worden als bijlagen Letter F, G, G 1 , H, en I hierbij aangeboden. De bevolking van Kaimani was gedurende de voorzegde da- gen veelvuldig aan boord gekomen en was met het scheeps- volk van lieverlede zoo vertrouwelijk geworden, dat zij met hen aan de bakken zat te eten en ter vergelding voor de aan boord bewezen gastvrijheid een schildpad, ter zwaarte van een honderd veertig amsterdamsche ponden, ten geschenke bragt, hetgeen, hocwel door tegengeschenken in lijnwaad vcrgoedzijn- de, ten bewijze kan strekken van de goedliartigheid dezer in- landers. Vrouwen of meisjes kwamen evenwel te Kaimani nimmer aan boord of op zijde der Etna en, hocwel zij den komenden aan den wal, wanneer zij werden tocgesproken , bescheidenlijk ten antwoord stonden, hidden zich cehter alle ongehuwde 39 vrouwen meer of min terug en vermeden zorgvuldig alle mo- gelijke gemeenzaamheid , hetgeen als een bewijs voor hare ze- deHjkheid strekken kan. De hier doorgebragte dagen werden intusschen besteed aan het inwinnen van berigten omtrent de zeden en gebruiken der bewoners van Kaimani, waarvan het resultaat is te zamen ge- vat in de hiemevens aangeboden bijlage Letter K. Uit aanmerking dat, gelijk boven reeds is gezegd, tot het doen van verdere onderzoekingen in het noordelijke gedeelte der Kamraobaai, de gelegenheid ontbrak en het bovendien niet te vermoeden is, dat de moerassige gesteldheid dier streken ergens een geschikt punt zal aanbieden voor eene vestiging van het Nederlandsche gezag; zoo besloten wij, om den 12 den April de reede van Kaimani te verlaten en, de kust langs, naar het eiland Lakahia in de nabijheid en ten Noord Noord Westen van Tandjong Bohia te stevenen. Te meer vonden wij ons hiertoe genoopt, omdat, behalve het daarvoor aangegevene in de boven geciteerde missive van het Marine departement van den 19 den Mei 1855, in het bij den aanvang van dit verslag vermelde extract nit het rapport van den heer A. J. van Delden geschreven staat, //dat op het strand van het eiland Lakahia vele steenkolen werden gevonden," naar welke delfstof, bij artikel 4 onzer instructie, het onderzoek be- paaldelijk is voorgeschreven , terwijl de radja van Aidoema, tot wiens gebied Lakaliia behoort, het aanwezen van steenkolen op het strand van laatstgenoemd eiland bevestigde, onder bijvoeging dat hij in 1853 monsters dier kolen aan boord van het met het fregatschip Prins Hendrik der Nederlanden in deze wateren ge- komen stoomschip (vermoedelijk de Vesuvius) had gebragt. Met het aanbreken van laatstgemelden dag werden de ankers geligt en ten zes ure vertrok Zijner Majesteits stoomschip Etna, de bark Atie Atul Barie op sleeptouw nemende, naar de bogt van Lakahia , waar de beide schepen des namiddags ten vijf ure van dienzelfden dag (12 April) aan de noordzijde van het eiland van dien naam , op korten afstand van den wal , het anker lieten val- lan, daartoe als loods geleid door den radja van Aidoema, die deze goede ankerplaats had aangewezen, welke in //Gregory's Zeemans gids door den Molukschen Archipel" niet voorkomt. Alvorens verder te gaan, moet hier nog met een paar woorden gewaagd worden van de reis langs de kust van Kaimani tot La- kahia. 40 Grootsch en schoon zijn de verschillende gczigtpunten , welke deze kust aanbiedt, en waarvan het beschouwen te gemakkelij- ker viel, omdat de schepen digt onder den wal de kusten voor- bij stevenden. De oevers doen zich aan lict oog voor als steil uit zee oprij- zende bergketens , welke naar het zuidoosten langzamerhand in hoogte toenemen, en waaruit liier en daar, zoo als uit de diepte der Speelmansbaai, de Genofo, en uit de Tritonsbaai de door D r . Salomon Muller l zoo schoon beschreven Lamantsjieri , hun- ne kruinen naar boven steken. Indrukwekkend is , van uit zee gezien , de diep landwaarts in- dringende Speelmansbaai, met het ten deele daarin, ten deele daarvoor liggende vrij groote eiland Namototte. Belangstellend rust het oog op de Tritonsbaai , en rijst daar- bij de herinnering aan de onderzoekingcn der mannen , die liaar in 1828 bezocht en haren tegenwoordigen naam gegeven hebben, aan de vestiging van het Nederlandscli gezag aldaar, waarvan geen spoor meer over is en waarvan zelfs de naam bij het tegen- woordig deze kusten bewonende geslacht in vergetelheid is geraakt. Schildcrachtig is de aanblik op de voor de kusten gelegen grootere en kleinere eilanden, waarvan de voornaamsten den naam dragen van Namototte, Semeeuw, Aidoema, Dramaai en Kaijoe mirrah, en tusschen welke de meest allerwege steil uit zee oprij- zende rotsen aan de voorbijvarende schepen vergunnen , ze tot op een steenworp afstands te naderen; terwijl hunne naakte ver- graauwde wanden, op de toppen met eenen rijken plantengroci bedekt, schcrp afsteken bij de met geboomte digt bewassen glooijende hellingen der overige gebergten. Eene door den heer Von Rozenberg vervaardigde teekening van deze kusten van de bogt van Kaimani tot aan den door Dumont d'Urville in kaap Baudin herdoopten Tandjong Awoera, wordt als bijlagc Letter L hienievens gevoegd. Zoo als boven is gezegd, ankerden de beide schepen aan de Noordzijde van Lakahia, een laag, slcclits in het midden wei- nige voeten boven het zeevlak vcrheven eiland, geheel onbe- woond, zonder drinkwater en tamelijk zwaar met opgaand ge- boomte en kreupelhout bewassen , liggende op 4<> 3' zuiderbreedte en 134° 41' oosterlengte en zich van het oosten naar het westen I I) r MnlJer's bovenaangehaald werk l f deel, bladz. 110. 41 tritatrekkende over eene lengtc van { mijl bij eene breedtc van naaiiweJijks J mijl. I)r bojrt van I*akahia wordt gevormd nan haar westelijke rijde <loor Tandjong Awoera (kaap Raudin), waarvan hot ge- bergte, langzamerhand in hoogte toeminende en meestal steil uit de zee oprijzende, over eene lengte van nagenoeg drie mijl tot tan Goenong Haik in noordoostelijke ^trekking voortloopt en van daar zuidwaarts op, in laag moerasMg land , over eene lengte van drie mijl bij Tandjong Hohia den zuidoositelijken liork van evengemelde liogt uitmaakt. Van deze laatate Tandjong loopt het land in oo$t-zuidoo?«te- lijke ^trekking voort tot aan het op ongeveer vier mijl ver- wijderde pebergte, hetwelk zieh in de Tandjong Uoeroe ver in ire uifotrekt , terwijl ten Xoordwroten van Tandjong Hohia bet eiland I^akahia d<x>r eene zeestraat van ongeveer een halve mijl van den vaaten wal in ge$rheiden. Tusvrhen Goenong Hnik en Tandjong Hohia vertoont het land, mo ver het oog in ooytelijke ntrekking reiken kan, nieta dan eene lage vlakte, over welker grookte tiitgrctrektheid , ge- durrndc al den tijd dat de whej>en voor I^akahia ten anker Utren, een dikke nevel nwtte, waarUiven aan den verren ho- risont de bergketens van Tandjong Hoeroe hoop uitrtaken. Voor het weMelijk strand van het noonlen naar het zuiden li|ft over de geheele uitgestrektheid eene bank, waarop fdeeht* weinig water ytaat , en deze omstaiidigheden , gevoegd bij de Ije- rigten van den radja van Aidoema, dat deze landstreek rijk ia aan *agobo!«j*ohen en sagueerpalmen, leidden tot de door onz^» latere onderzoekingen beve!*tigde ineenimr, dat dit geheele ti-rrein, uit moerasMgen , slerhta weinii? lioven de oppervlakte der zee verhrven en bij den vloetl meerendeels onder water staanden, grondjiestaat In den vroegen morgen van den M 4 *** April begaven zirh de heeren Croorkewit en van der (toe*, den radja van Aidoema met nch nemende, naar l*akahia, waar laat.Htiremelde hun werkelijk op de noordkuM , aan het zrestrand, op vier vervhiilmde plaat«en, en op de ztiidoo9tku>t in»gelijk* aan het zeestrand, op tweeplaat- »en f ateenkolenlagen aantoonde; terwijl weinige ikiifen later de beer Croorkewit , bij zijne onderzo<»king«*n op Lakahia aan de guidweMzijde nog op t*ee plaatx*n aan het zeeMrand irlijke lagen ontdekte. Van At* onderzoekingen ten dien aanzien , zoomeile van de na- iporingen op den vaaten wal van Nieuw Guinea's Zuidweatkust 42 wordt het verslag des heeren Croockewit met eene geologische kaart van het eiland Lakahia als bijlagen Letter M en M 1 hierbij overgelegd. Van tijd tot tijd kwamen de Papoea's van den vasten wal zich met de vischvangst op de riffen rondom Lakahia onledig houden, hebbende dit eiland zijnen naam geschonken aan een onder den radja van Aidoema over een klein gedeelte der bevolking van den vasten wal ten Oosten van Lakaliia gezagvocrend hoofd met den titel van : radja van Lakahia , die zijn verblijf houdt , dan eens in de kampong Olla , dan weder in de kampong Lamawe op de vaste kust. Wanneer dus uit het verhaal van KoliTs reize langs de Zuid- westkust van Nieuw Guinea * moet worden afgeleid , dat hij La- kahia heeft verondersteld bewoond te zijn, dan verkeerde hij in eene dwaling, daar,volgens onze ingewonnen berigtcn, dat eiland, ook in vroegere tijden, nimmer bewoond is geweest. Bij het zoo even gemelde eerste bezoek op Lakahia, vonden de opgemelde heeren aan de noordkust een der palen, welke de llooge Regering in 1850 op verscliillende punten van Nieuw Guinea heeft doen plaatsen. Het stellen daarvan op de west- en zuidwestkust is volgens de mededeeling van Prins Amir aan den Sultan van Tidore opge- dragen geworden, die daarmede alstoen een zijner rijksgrooten Prins Ali heeft belast. Een dier palen was bestemd, om op het zuidwestelijke gedeelte van Prins Predrik Hendrik eiland te worden gesteld, dochhevige winden en slroomen hadden de reis te Kapia moeten doenstaken. Bij den terugkeer van daar, heeft Prins Ali den voor het Prins Fredrik Hendrik eiland bestemden paal op het strand van Lakaliia doen neder leggen , om bij het immer aanwakkerendc onstuimige weder van het verder medevoeren van dien zwaren last te zijn bevrijd. De radja van Aidoema, die een gedeelte dezer expeditic heeft medegemaakt , heeft later gemeend den voorzegden paal te Lakaliia te moeten doen oprigten, een steenen voet daarom laten stapelen en , ter vervanging van het door Prins Ali naar Ternate terugge- bragtc Nederlandsche wapen , daarvoor gesteld — een bord van 1 Reizc door den wcinig bekenden zuidelijkcn Molukschcn Archipel enz. door D. H. Kolff j'. bladz. 357—370. 43 grof Delftsch aardewerk, bont met roode en geele bloemen be- schilderd. Wij hebben den Gouverneur der Moluksche eilanden hiervan mededeeling gedaan en dezen hoofdambtenaar in overweging ge- geven om, nu de paal in kwestie op Lakahia opgerigt is, dien daar te doen behouden doch het Delftsch tafelbord door een Nederlandsch wapen te laten vervangen. Met de bevolkingen , die de kusten en het gebergte der landen van Tandjong Awoera (kaap Baudin) tot Tandjong Boeroe be- wonen , wordt tegen het einde van den westmousson een tamelijk uitgebreide handel gedreven, hoofdzakelijk in tripang en masooi- bast, aan welk laatste de bergen, in den voorzegden omtrek ge- legen, zeer rijk zijn; altans wij vonden hier verschillende Ceram- sche vaartuigen en zagen gedurende ons verblijfterreede Lakahia, nog eene paduakan en kotter van Makassar insgelijks aldaar aankomen; terwijl de anachoda van eene te Banda te huisbehoo- rende paduakan, welke ter reede van het niet ver om de West gelegen eiland Kayoe mirrah geankerd was , bij zijn bezoek aan boord van de Etna, ons verzekerde , insgelijks met de voorzegde bevolkingen over de levering van masooibast en tripang inonder- handeling te zijn. Van de zeden en gewoonten dier bevolkingen kunnen wij echter weinig mededeelen. Slechts eenmaal kwam de radja van Lakahia met eenige weinige volgelingen op uitnoodiging van Prins Amir aan boord der Etna en, hoezeer wij hem met eenige ge- schenken voor zich en de zijnen begiftigden, en, niettegenstaande wij bijna dagelijks praauwen onder de kust heen en weder zagen varen, kwamen er geene Papoea's meer aan boord. Te gelijker tijd met den zoo even genoemden radja van La- kahia, kwam ook aan boord der Etna de zoon des radja's van Kapia , wiens gebied , ten noordwesten , door het vroeger bestaan hebbende rijk van Kowaaij begrensd wordt, en, aanvangende bij Tandjong Boeroe, zich uitstrekt tot niet ver van de Prinses Mariannestraat. Van gemelden zoon des laatstgemelden radja's, die aan Prins Amir zijn huldebetoon kwam brengen, vernamen ook wij, dai zijn vader weinig tijd geleden gestorven, en dat in zijne ver- vanging nog niet voorzien was. Prins Amir scheen geene magtiging te hebben van den Sul- tan van Tidore, om dien zoon in de plaats zijns vaders aan te stellen, maar gelastte hem evenwel, om zich ter bekoming die r 44 waardigheid naar Tidore te begeven, en, hoezeer het na de boven geciteerde aanstellingen, namens den Resident van Banda, der radja's van Namototte en Aidoema , daarvoor schijnt te kun- nen worden gehouden, dat het zoo veel zuidoostelijker gelegen rijk van Kapia insgelijks tot de residentie Banda bchoort, vond echter de eerste ondergeteekende geene vrijheid, om, in zijne hoedanigheid van Resident van Banda, den voorzegden zoon des radja's van Kapia, in de plaats zijns overledenen vaders, namens het Nederlandsch Indisch Gouvernement aan te stellen en van cene acte te voorzien. De ovcrweging, dat dergelijkc handeling, zonder voorafgaande kennisgeving aan den Sultan van Tidore, dien vorst misschien minder welgevallig wezen zou , dat de zending onzer Commissde voor den cerstbenoemden harer leden het aanstcllen van regenten of mindere hoofden op de te bezoeken landen niet in zich sluit, en eindelijk de omstandigheid , dat Zijner Majesteits stoomschip Etna zich niet naar Kapia kon begeven, om den benoemden radja, werd hij aangesteld, te installeren, zonder hetwelk de bloote uitreiking eener acte, op een vcr nit zijn rijk verwijderd oord, bij de onbeschaafde onderdanen van dien regent weinig te beteekenen zou liebben, waren alien zoo veleredenen, welke de benoeming van den hier bedoelden zoon des overledenen radja's van Kapia hcbben weerhouden. De bovengenoemde praauwen der inlanders uit de bogt van Lakahia en degene, welke bij togten in het binnenland gezien werden, waren uitgeholde boomstammen, doch veel ruwer ver- vaardigd, dan de praauwen, welke wij tot nog toe elders had- den aangetroffen. De meestcn waren voor en achter stomp toeloopende, hadden eene lengte soms van veertig voet, doch waren alle zonder vlerken en voerden mast noch roer; welk laatste door een lan- gen riemspaan vervangen wordt. Op den vasten wal beoosten Lakahia, vonden wij bij gele- genheid van eenen togt derwaarts ecne praauw, op den boven- rand en langs de boorden niet onsicrlijk met figuren tamelijk regelmatig besneden. Even als te Oetanate, gelijk D r Salomon Muller zulks be- schrijft *, stond men in de praauwen te roeijen, hoezeer men 1 D r Salomon Muller 's boven aangehaalde Bijdragen tot de kennis van Nieuw Guinea, bladz. 80. 45 tich ook hier bedient Tin korto riemspanen, om zittende te roeijm f welligt voor reizen op binneuwdtereii ; immer* in eenige drr beiochte kaniponga van (lit gedeelte tier Zuidweatkuiit van Nienw Guinea vonden wij ook korte riemspanen. lie inlanders van deze strekeu, zoowel die der gebergten all der k listen, loojjen gcheel naakt. l)e mannen en vrouwen dcr laatstgemelden dragon de tjidako aan cm koord om dc heupen vastgetnaakt , doeh de mannen van het gebergte verbergen het srhaamdeel in den rmls door IK 8. Midler * beach reven bamboezeii koker, terwijl de vrou- wen der geliergten zich van eene bed ek king van vezelen uit de hUderen van den sagoboom, ter lengte van anderhalf voet, digt aan elkander geregen, of wel van casuarishaar even zoo gerc- grn, bedieuen, nuiar overigeiis geheel naakt zijrt Van deze soorten van scliaambedeksels zijn in de bezochtc kampougs, diep in het binnenland , hier en daar enkele exem~ plaren in de liuizen der Pajxjea's gevonden en is daanran op de al* bijlage letter TT hiemevens gevoegde teckening eenc af- beelding gemaakt. Vrouwen dezer streken hebben wij even wel niet gezien en de volgrlingen van den radja van Lakahia, even als eenigr andere later ontinoetc Papoea's, waren wel forwher van gestalte dan die ran Kaiinani, dorh mitten cLit openhartig, goedliartig gelaat, het- wrlk de laatstgemelden algemeen eigen is. I>e klenr der huid en het hoofdhaar zijn ah die der overige tot duaverre ontmoete inlander* van Xieuw Guinea's Zuidwest- kust, en het laatMe dragen zij tamelijk kort afgesneden zouder in trrasen te zijn grvlochten. Het voorhoofd is hoog en breed, de wenkbraauwen zijn dik en gewelfd , de oogen zwart , <loch minder fiprekend en meest- tiJaU houden zij ze ter neder gestagen of blikken daannede gtui|M*nd in het mnd , zeldzaain degetien , die hen aansprekeu , in het gelaat ziende. Den neiw hebben zij vrij seheq> vooruitstekende met breede vleugelen, en de meesteii het kaakbeenig middensrhot , even aU hij de op Sirottu aangetrotTrii Papoea's met de arliarht van croeu vogelveder, of een dun ntukje hout , doorstoken. Ook in de ooren dragen zij by gebrek aan zilverrn ringen of anden* Yer*ier*eleii <*en ftukje dun koperdniad f of ook Wel era Mulje liani hout. 1 AU ton* kUa. TS. 46 Sommigen steken in een der oorlellen een inlandsche sigaar (roko.) Enkelen hunner hebben baard en knevels, eenigen liadden drie of vier glaskoralen aan een koordje geregen om den hak, maar geen hunner heeft het voorhoofd of eenig ander ligchaams- deel getatoueerd. Sommigen daarentegen hebben het voorhoofd, tusschen de wenkbraauwcn, ingebrand, hetgeen zij een sieraad noemen, even als te Kaimani en elders de meeste inlanders op borst en ar- men kleine brandvlekken hadden, welke ecliter bij de hier be- bedoelde Papoea's gemist werden. De rottingband om den bovenarm wordt ook hier gedragen, maar beenen, koperen of schelpen ringen om den benedenann, zijn zeldzaam bij hen. Pijlen, bogen en lansen van bijna gelijksoortigen vorm en maaksel als die der strandbewoners van Kaimani vond men al- lerwege in de hutten der bezoclite kampongs; doch het schiet- geweer wordt door deze Papoea's niet gebezigd en zijn zij voor de uitwerking daarvjin zeer bevreesd. In sommige hutten vonden wij groote zeehorens, zoogenaain- de Tritonsschelpen , dienende om er bij feesten op te blazen, of wel strekkende om seinen te geven aan hen, die zich op eeni- gen afstand bevinden. Voorts bezigen zij bij hunne feesten, welke volgens beko- men inliehtingen veelvuldig zijn, meerendeels een andere soort van Tifa's, dan de tot dus verre elders aangetroflenen. Eerstgemelden uit een stuk hout, hetwelk uitgehold wordt, vervaardigd , hebben eene lengte van bijna twee voet Rijn- landsch bij eene doorsnede op de beide einden van vijf duim, doch van het boven- naar benedeneinde spits toeloopende, waar- van het onderste gedeelte eenen voet vormt, het geheel niet ongelijk aan eenen op eeuen voet rustenden omgekeerden kegeL Boveneind en voet zijn om den rand ruw met figuren be- sneden en het eerste gedekt door een gedeelte van een slan- genhuid of leguanen vel, waarop in het midden vier kleine wasboUetjes zijn bevestigd. Eene afbeelding van zoodanige tifa is o]) de hiervoren vennelde bijlage Letter T T geteekend. Ook vonden wij nog hier en daar in enkele woningen een uit tamelijk zwaar hout ruw gesncden pick ter lengte vanruim vijf voet; tot op iets meer dan twee derde der hoogte van het ondereinde afgerekend, rond en iets meer dan een Rijnland- 47 schen duim in doorsnede hebbende, van daar tot aan de piek zelf , welke eene lengte heeft van een half voet bij eene dikte van drie vierde duim, is het hout plat van gelijke dikte en in vijf of zes op elkander rnstende langwerpige cirkels uitgesne- den, waarvan de onderste omtrent vier duim hoogte bij vijf duim breedte heeft, terwijl de overigen naar boven toe in hoog- te en breedte afhemen. Eene afbeelding van zoodanigen stok of piek is op de nevensliggende bijlage Letter T T geteekend en dergelijk stuk hout dient (volgens inKchtingen) , om bij feesten elkander daarmede zonder onderscheid van platten of scherpen kant op den rug te slaan, hetgeen evenwel, hoe hard de sla- gen ook worden toegeteld, nimmer tot verwikkelingen aanlei- ding geeft. Bij het hierna te vermelden, op den 22*^* April afgelegde, be- zoek in de kampong Tarera, zagen wij een inlander uit de bogt van Lakahia, die op zijnen rug de zigtbare teekenen droeg, wei- nig tijds te voren met dergelijk stuk hout te zijn geslagen. Inderdaad, eene wijze van zich te vervrolijken , welke elders niet veel navolging vinden zal. Het voedsel dezer inlanders bestaat hoofdzakelijk uit sago, waaraan, gelijk boven reeds is gezegd, een gedeelte dezer kust zeer rijk is. Zij nuttigen het meestal in koeken gebakken. Aardvruchten worden door hen niet gekweekt, en men vond dan ook slechts spaarzaam hier en daar eenige laboe's geplant. Dierlijk voedsel zijn voor hen de weekdieren, welke zij in schelpen bij lagen waterstand op de riflen en banken langs de kusten in menigte vinden. Ook visschen van allerlei soort , waaraan dit gedeelte der Zuid- westkust bij uitstek rijk is, weten zij met pijl en boog te schie- ten, om hun tot voedsel te strekken. Meer binnen 's lands wonende Papoea's vangen wilde varkens , waartoe zij een aantal gladharige, niet groote soort van honden aanhouden. Deze dieren zijn echter verre van schoon en daar, waar zij werden aangetroffen zeer schuw. Alle Papoea's dezer streken nuttigen ook vogelen, boschkat- ten (koesoe koesoe), kangaroe's en casuarissen , welke alle zij met pijl en boog schieten; doch deze, zoo min als eenige hunner overige spijzen, worden met zout toebereid. Dit, volgens sommigen onontbeerlijke zilt, is hier geheel on- bekend , even als de elders op Nieuw Guinea allerwege gevonden 48 spaansche peper door de Papoea's dezer kusten niet geplant of genuttigd wordt. Alles wat door ons op dat gedeelte der kust gezien werd, duidt aan , dat deze inlanders op nog lageren trap van ontwikke- ling staan , dan zij , die tot daartoe waren ontmoet. Hunne woningen , meest alien gebouwd in den vorm van dien, welken D r . S. Muller te Oeta Nata l aantrof , zijn echter niet hooger, dan vijf & zes voet van den beganen grond tot aan den nok van het dak, zoodat men in de meeste niet regt op kan staan. De lengte der liuizen is onbepaald en vond men ze van twin- tig tot vijftig voet , naar gelang van het getal gezinnen , dat zich daarin gevestigd heeft, voor ieder van welke een ingang van twee en een half h drie voet hoogte boven den grond in den bui- tenwand is daargesteld, waarin men alzoo niet dan bukkende of kruipende kan binnen gaan. De geheele inwendige ruimte, waarin hier en daar de sporen gevonden werden, dat zij daarin op den blooten grond vuren ont- steken, is zonder afscheidingen , en op weinige voeten afstands van elkander vindt men dunne boomtakken , welke met dikkere takken over de geheele lengte het gebouw schragen, waarop bamboezen of even dunne boomtakken bevestigd zijn , waarover atappen of klapperbladeren zijn gelegd, om het binnenste van deze hutten tegen den regen te beveiligen en mitsdien het dak uit- maken. De wanden zijn van raw gevlochten matwerk, tegen dunne boomtakken bevestigd. Enkelen hunner bewonen afzonderlijke hutten, doch deze zijn alsdan zoo mogelijk nog armoediger en bestaan uit vier in den grond gezettc boomtakken , met een op gelijke takken rustend atappen dakje, ter zelfder hoogte als de overige woningen en slechts aan de voor- en achterzijden met eenig grof matwerk be- hangen. Slechts in de kampong Basaroewaka, in den zeeboezem Te- lokh-Tarera gelegen ten Zuidoosten van Lakahia, vond men een huis, dat zich eenigermatc in lioogte en door een weinig meer- dere zorg bij den bouw van de anderen ondcrscheidde en waar- van de als deur dienende opening vergunde, om slechts weinig bukkende binnen te treden. In al deze hutten worden de wapenen der bewoners op de tak- ken, het dak schragende, nedergelegd. i Als voren bladz. 50. 49 Huisraad werd evenwel in de bezochte hutten niet anders ge- vonden, dan ruwe uit klei vervaardigde vormen, om sagokoeken te bakken , en bij hen , die in de nabijheid der sagobosschen wonen, de gereedschappen om sago te kloppen, benevens eenige steenen, insgelijks bij de sagobewerking als bijltjes gebezigd wor- dende. In hunne woningen slapen zij op matjes, uit het hiervoren ge- noemde blad //down tikar" door hen vervaardigd, welke matjes, gelijk reeds is gezegd , in de Molukken onder den naam van //ko- koija" bekend zijn. Alvorens echter daarop zich ter ruste te leg- gen, bestrooijen zij die matjes met zand, doch de bergbewoners , die het fijne zand, dat hier overal aan de stranden wordt gevon- den, missen, maken van ander zand geen gebruik. Daarentegen bezigen zij als kussen een hoi uitgesneden stuk hout, waarin het achterhoofd juist past. Dergelijk stuk hout rust op eenen niet onsierlijk met figuren uitgewerkten voet en heeft, bij eene breedte van acht duim,eene hoogte van vijf duim Rijnlandsche maat. Eene afbeelding daarvan is deze op de hiervoren vermelde bij- lage Letter T T vergezellende. De lijken der aigestorvenen worden door deze Papoea's in de aarde begraven, nabij hunne woningen, gelijk dan ook in de meeste kampongs , door atappen of matwerk a%eschutte begraaf- plaatsen, met zand bestrooid, zijn aangetroffen. Later, wanneer het vieesch verteerd is, worden de beenderen weder opgegraven en bij sommigen in eene mand of zak , meestal uit boomschors te zamen gesteld , bewaard ; immers vonden wij in vele huizen dergelijke overblijfselen. In eene Nbordwestwaarts van Lakahia, op den vasten wal ge- legen, kampong, welke uit twee lange, tegenover elkander ge- plaatste gebouwen, van den boven omschreven langwerpigen bouw- trant , bestaat en waarin vele gezinnen verblijf konden houden , zagen wij in het midden tusschen die hutten het overblijfsel van een op palen staand vrij groot gebouw, onder welks bevloering, uit latwerk van gespleten bamboes bestaande , in zakken van uit- geslagen boombast , de beenderen van verschillende lijken werden bewaard. Ook aan den voet van Goenoeng Baik vonden wij verzame- lingen van doodsbeenderen , welke welligt daar nedergeworpen waren, na eerst eenigen tijd in de hutten der inlanders te zijn be- waard geweest. 4 50 Blijkt het uit deze bijdrage, dat deze Papoea's hunne afge- storvenen korteren of langeren tijd in aandenken houden , sam- migen doen zulks nog op eene andere wijze, door een stukje hout aan het boven gedeelte ruw te besnijden in den vorm van een menschelijk hoofd, hetwelk alsdan moet strekken, om een van luui dierbare overledenen in zigtbare herinnering te houden. Deze wijze van vereering is echter meer bij de Papoea's , die het binnenland der bogt van Lakahia bewonen in zwang, dan bij lien , die aan de stranden liuizen ; altans in de kampongs der eerstgemelden werden slechts dergelijke beeldjesaangetToffen, van een van welke, hebbende eene lengte van 8 £ duim, bij eene dikte van 1J duim, op de bijlage letter TT eene afbeelding is vervaardigd. Overigens zijn wij tot het inwinnen van meer volledige of meer omstandige berigten omtrent de bevolkingen dezer kusten niet in de gelegenheid gesteld geworden, want, gelijk reeds is gezegd, kwamen zij niet aan boord en, overal waar een of meer onzer zich in hunne kampongs vertoonden, namen zij reeds bij de nadering der sloepen de vlugt , verscholen zich in de nabij- heid in het ontocgankelijk bosch en keerden eerst dan weder terug , wanneer de bezoekers op eenigen afstand uit den wal ver- wijderd waren ; en hoezeer men van hen nergens eenig leed heeft ondervonden , waarschuwde toch immer de radja van Aidoema, die O]) al de togten in het binnenland en langs de kusten het reisgezelschap steeds ten gids hecft gestrekt, om zich tegen mo- gelijke aanvallen met pijlen bedacht te houden. Trouweloosheid , waarvan Kolff in zijn hierboven aangehaald verhaal een treurig voorbeeld mededeelt , is mitsdien een grondtrek in het karakter der Papoea's in de bogt van Lakaliia, en hunne schuwe blikken bevestigen dit gevoelen. Niet onvermeld mag voorts worden gelaten, dat de bogt van Lakahia onbeschrijfelijk rijk aan vele en vooral groote visschen is en, als eene bijdrage daartoe kan strekken, dat dagelijks met lijnen zeer vele smakelijke visschen , meer dan voor de behoefte word vereisclit, aan boord der beide schcpcn gevangen werden, hetgeen voor de ekwipaadjen dier bodcms, zoowel als voor de soldaten en koelies, eene verversching aanbood, welke op den gezondheidstoestand van gunstigen invloed was. Gedurende het verblijf der schepen ter reedc van Lakahia wer- den dat eiland en de kusten in de geheele lx)gt van dien naam door de officieren van Zijner Majesteits stoomschip Etna hydro- 51 graphisch opgenomen en in kaart gebragt, onder de leiding en het toezigt. van den heer Roijer, waarvan de kaarten als bijlagen Letter N en O bij deze worden aangeboden. Voorts werden verschillende togten op den vasten wal onder- nomen, waarvan de voornaamste plaats had op den 18 den April en volgende dagen naar eene baai, waarvan de ingang is gelegen op 3° 55' zuider breedte en 134° 45' oosterlengte , besloten tusschen Goenong Baik aan de oostzijde en een nog hoogeren berg op den westelijken oever, op ongeveer 1 / 4 mijl van elkander. Aan den voet van eerstgemelden berg ligt de kampong Baik, terwijl men, genoegzaam aan het uiterste einde der voorzegde baai, de kampong Timbona vindt. Beide kampongs zijn van weinig beteekenis, gelijk trouwens de meeste verzamelingen van hutten in deze streken, die, in den waren zin des woords, den naam van kampong te naauwernood verdienen. Bij de komst der schepen voor Lakahia bnderzochten wij naar den naam van gezegde baai, waarvan de ingang scherp afgetee- kend is tusschen de beide bovengenoemde tot aan den top zwaar met geboomte begroeide bergen, en ontvingen ten antwoord, dan eens //Telokh Baik," dan weder //Telokh Timbona" , of ook wel dat die baai geen naam had , hetgeen tot het later bevestigde vermoeden leidde , dat deze baai , welke tot nog toe alleen bevaren is door de Papoea's, die aan de binnenstranden ofophetgebergte, dat ze omgeeft , met der woon gevestigd zijn , geenen bepaalden naam heeft. Ook Prins Amir of een zijner volgelingen kende van deze baai den naam niet , en om aan die verwarring of onzekerheid van namen een einde te maken , mitsgaders om van het aanwezen in de bogt van Lakahia van het stoomschip , dat later tot het innemen van drinkwater vddr de monding van opgemelde baai ten anker gekomen is, een blijvend aandenken daar te stellen; besloten wij , na den terugkeer der heeren , die den na te mel- den togt hebben gedaan, haar den naam van //Etnabaai" te ge- ven, waarvan wij Prins Amir, den radja van Aidoema en de ter reede Lakahia aanwezige anachoda's van handelspraauwen en vaartuigen mededeeling hebben gedaan. De togt naar die baai werd in den vroegen morgen van den opgemelden dag ondemomen in drie sloepen door de heeren van der Goes, Beckman en Croockewit, met den heer von Rozenberg, terwijl de luitenant ter zee der 2^ klasse Mac Leod deze reis 4* 52 voor het hydrographische gedeelte mede maakte, en de Tidoresche luitenant Hoessin daaraan insgelijks deel nam. Van de schepen in noordwestelijke rigting overgestoken zijnde naar den vasten wal , werd de kust , over eene lengte van onge- veer 1 £■ mijl , oostwaarts langs gevaren tot aan den ingang der Etnabaai. Dit traject langs den oever leverde een prachtig ge- zigt op de bijna overal steil uit zee opiijzende kalkrotsen, waar- uit het gebergte, hetwelk aan die zijde de bogt van Lakahia omgeeft, is gevormd, terwijl eene krachtige vegetatie slechts hier en daar een kale plek dier rotsen zigtbaar laat. De hoogste der toppen tusschen Tandjong Awoera (Kaap Ban- din) en de monding der Etnabaai is omtrent 2000 voet boron het zeevlak verheven en tusschen twee niet minder hooge bergen komt men in de baai, welke alsdan onmiddellijk eene oostelijke rigting aanneemt en in die strekking nagenoeg regtlijnig tot am het uiteinde voortloopt. Van een gedeelte dezer baai maakte de heer von Rozenberg de als bijlage Letter P hiernevens gevoegde teekening. Naauwelijks echter binnen den ingang wordt men getroffen door den aanblik van eenen waterval , op den regter oever der baai gelegen. Moeijelijk kan men zich een indrukwekkender schouwspel vooiv stellen, dan het gezigt op dezen val, welke niet slechts weinig helling van het gebergte , waarvan de toppen op dat punt tot 3000 voet stijgen, zigtbaar, nagenoeg 300 voet met donderend geweld over de kalkrotsen naar beneden stort en in kokend schuim, ter breedte van omtrent 50 voet, zijne kristal heldere wateren in het zilte nat der baai uitstort, na alvorens den zilten vloed over eenige ellen te hebben teruggedrongen. Op eenigen afstand uit de baai gezien, schittert de waterval als een breed ziiveren lint tusschen het hem aan alle zijden om- ringende groenend geboomte, maar onder aan den voet, staande te midden van de rotsblokken, waarover het water, ziedende en sclmimende, in onwederstaanbare kracht wegstuift, omgeven van eenen digten stofregen , waarin het tegen de rotsen op en aan- stroomende water zich ten deele verheft en nedervalt, in dien sterk verkoelenden dampkring, waar de stemmen verdooven onder het geweld der nederkomende watermassa's , staat men diep ge- troflen over dit onbeschrijfelijk majestueuse natuuriooneel en blikt in vervoering naar de hoogte, waar het eerste de val van tusschen het gebooihte voor het starend oog zigtbaar wordt 58 Niet dan huns ondanks, ontrukte het reisgezelschap zich aan de beschouwing van dezen val, waarvan later door den luitenant ter zee l e klasse, van Asperen, een uitmuntend teekenaar, eene keurige teekening is vervaardigd, waarvan met ZEd. welwillende toestemming de heer von Rozenberg vervolgens eene kopie maak- te, welke als bijlage Letter Q hiernevens wordt gevoegd. Men voer nu verder de Etnabaai op , welke over de geheele uitgestrektlieid meest overal eene breedte heeft van 3000 el , en op enkele plaatsen zelfs tot 4000 el, en op de beide oevers be- zoomd wordt door steil nit den vloed oprijzend gebergte van kalksteen; terwijl liier en daar, vddr dit gebergte, hetwelk vooral op den regteroever van 1000 tot 3000 voet hoogte boven de oppervlakte der baai bereikt, op den linker eenigzins minder hoog is, een modderstrand, digt met risophoren begroeid, isgele- gen, op enkele plaatsen ter breedte van slechts weinig ellen, el- ders van \ tot £ mijL Niettegenstaande de steilte van het gebergte, hetwelk de beklim- ming volstrekt ondoenlijk maakt , is het van den voet tot aan den top digt begroeid, waartusschen niet dan op enkele plaatsen de naakte rotsen zich vergraauwd laten zien. Dddr echter, waar op den regteroever minder hooge bergtoppen aan het vorschend oog toelaten eenen blik dieper in het binnenland te werpen , ontwaart men , achter de eerste , een tweede en derde bergketen , welke de zekerheid opleveren , dat dit gedeelte van Nieuw Guinea, immers tot op eene aanzienlijke uitgestrektheid landwaarts in, niet anders is, dan eene aaneenschakeling van achter elkander oprrjzende bergrnggen , meer en meer in hoogte toenemende en zich van het westen naar het oosten nitstrekkende, die een bijna onoverkomelijken muur opwerpen tegen dengeen , die het zou willen ondernemen, er binnen te dringen. Al deze gebergten zijn zeer rijk aan masooiboomen en, on- danks de steilte, weten de Papoea's dezer streken met behulp van zoogenaamde talie oetan tegen de bijna loodregte wanden op te klimmen in den boom, dien zij van zijne gezochte schors wen- schen te berooven , met hnnne (van Cerammers gekoclite) hak- messen (parangs) te vellen en met onwederstaanbaar geweld in de diepte neer te ploflen ; in zijnen ontstuimigen val honderde boomen en heesters mede slepende of verpletterende en eene ver- woesting in de beplantingen des bergs aanrigtende, welke on- danks den krachtvollen groei der Tropische gewesten eerst na verloop van vele jaren hersteld wordt. 54 Na eene vaart van eenige uren , waarbij men te vergeefs had uitgezien naar eenig zandstrand, om de door het langdurig roeijen vermoeide matrozen en koelies eene legerplaats voor den naderenden nacht te kunnen aanbieden, bereikte men, op de aanwijzing van den radja van Aidoema, eene kleine rote- lioogte, ongevcer twintig voet boven de modderige oppervlakte van den met boomen bewassen oever uitstekende, waarop de helit van het reisgezelschap eene bergplaats kon vinden oi vuren werden ontstoken ter bereiding van den avondkost Schilderachtig was het taferecl te noemen, toen op deze naauwelijks 1500 vierkante voeten uitgestrektheid beslaande rots- lioogte, aan alle zijden omringd door de uit het water oprij- zende risophoren, de door den avondwind aangewakkerde vu- ren hunnen rooden gloed wierpen op de bezige en zingende ma- trozen der Etna; de met bedaarden ernst onledige Javaansche soldaten en de zich van beiden meer of min schuw terugtrek- kende, docli insgelijks bedrijvige Amboinsche koelies, en dese bonte helder verlichte grocpen seherp afstaken tegen den ver- der gelegen omtrek, flaauw verlicht door de aan ecnen bewolk- ten hemel zich vertoonende maan. Hevige rcgens, welke reeds sedert eenige dagen het intreden van den oostmoessoen (den regentijd op Nieuw Guinea's zuid- zuidwest- en westkusten) hadden aangekondigd , braken tegen het midden van den nacht los en hidden niet eerder op, dan toen met het rijzen der zon de togt verder de baai opwaarts werd voortgczet. De aangebroken dageraad liet intusschen zien, dat niet ver van de naauwelijks verlaten legerplaats eene kleine kampong der Papoea's gelegen is. Men vond ze echter bij onderaoek, gelijk overal elders en hierbovcn reeds is gezegd, verlaten en alleen de op den wal gehaalde praauwen en de in de hutten aangetrofien pijlen en bogen, toonden aan, dat de bewoners zich welligt uit vrees voor, of wantrouwen jegens de hier on- bekende Europeanen, veni'ijderd hadden. Omst reeks elf ure in den voormiddag van den tweeden dag bevond men zich aan de kamjnmg Timbona, waarvan de be- woners almede op de vlugt togen; en men was reeds voorne- mens, om van daar verder op te varen tot het niet ver vandit piuit vemijderde uiteinde der l>aai, welke aan haar oostelijke grens door hoog gcbergtc bozcomd wordt, zonder daar evenmin als op eenige andere plaatsen, rivieren of beken in hare wate- 55 ren op te nemen, toen geduchte slagregens het reisgezelschap noodzaakten eenige uren te toeven. Niet dan omstreeks diie ure in den namiddag verminderden de in stroomen vallende re- gens in zoo verre, dat men de gestaakte reis kon hervatten; doch daar het onzeker was, of het nog ten onderzoek overge- bleven gedeelte der Etnabaai gelegenheid voor een nachtleger zou aanbieden, en de radja van Aidoema, de kampong Tem- bona om de trouweloosheid harer bewoners daartoe bepaald ont- ried, zoo werd tot den terugkeer besloten, en niet dan met veel inspanning der roeijers gelukte het des avonds omtrent tien ure, in de nabijheid van den bovenbeschreven waterval voor het vermoeide en doornatte reisgezelschap eene legerplaats aan het strand op te slaan. In den vroegen morgen van den 20 8ten April bezocht men andermaal den waterval, om op nieuw de beschouwing van dat treflende natuurtooneel te genieten, en keerde toen terug naar de schepen, waar men in den namiddag van dien dag aan- kwam, na vooraf nog twee buiten de Etnabaai ten Zuidoosten van derzelver monding gelegen kampongs te hebben bezocht. Eene kaart der Etnabaai wordt als bijlage Letter E hierbij aangeboden. Voorts werd den 23 8ten April met twee sloepen, waarin de heeren van der Goes en Beckman met den luitenant ter zee der l e klasse van Asperen en de zoon van Prins Amir met den schrijver van laatstgemelden gezeten waren, een togt on- dcrnamen naar de lage landstreek, uitmakende het Oostelijk gedeelte der bogt van Lakaliia, welke doorsneden is met in de zee uitstroomende brak- of zoutwater kreeken, doch onge- veer op het midden, tusschen Tandjong Bohia en de monding ■der Etnabaai, eenen breeden inham heeft, den naam dragende van Telokh Tarera , ruim twee mijlen opwaarts voor sloepen be- vaarbaar, en alsdan zich oplossende in verscheidene kleine armen, alleen door inlandsche kano's te bevaren. De oevers van dezen inham zijn tot op een mijl afstands van de monding omtrent 3500 Nederlandsche el van elkander verwij- derd en overal laag, bij den vloed onder water staande, doch digt met risophoren bezet. Echter is het meer binnenwaarts gelegen land eenigzins hooger met sagobosschen en sagueeqoalmen begroeid; en op sommige plaatsen langs de oevers treft men hoogere plekken aan, meest overal bezet door kleine kampongs, omgeven met klapperboomen , 56 maar overigens van den hoogst onbeschaafden staat der bewoners en van den armelijken toestand, waarin zij leven, de zigtbare blij- ken dragende. Van eene dier kampongs met name Basaroeaka vervaardigde de lieer van Asperen eene uitmuntende teekening, waarvan de door den lieer von Eozenberg gemaakte copie als bijlage Letter S liiemevens is gevoegd. Inderdaad mag het onverklaarbaar worden genoemd, dat bij de Papoea's dezer streken , vooral bij hen , die de kustlanden be- wonen, nog zelfs niet den minsten glimp van voondtgang is te bespeuren, ondanks den tamelijk uitgebreiden handel, welke jaar- lijks hier door Cerammers en Makassaren wordt gedreven, en, hoezeer ook deze op eenen nog lagen trap van maatschappelijke beschaving en ontwikkeling staan, kennen en gevoelen zij be- hoeften , waaraan de eersten tot nog toe gelieel vreemd zijn ge- bleven. Geene mogelijkheid bestaande om, langs den bovenvermelden waterweg , het land zoo diep in te dringcn , dat men naderde aan de bergketen, welke zich in het Oostcn verhcft en als Tandjong Boeroe in zee uitsteekt, keerde het reisgezelschap , na den nacht in de door de Papoea's verlaten hutten der kampong Tarera te hebben doorgebragt, in den ochtcnd van den 24 8ten April aan boord der schepen tenig; de overtuiging mede brengende, dat het bezochte gedeelte der bogt van Lakahia tamelijk sterk be- volkt is , gelijk znlks dan ook reeds door Kolff in zijne meer- malen aangehaalde reis is gezegd, en Prins Amir dc verzekering gaf , dat het cijfer der bevolking tusschen de Tandjongs Awoera (kaap Baudin) en Boeroe op 4000 zielen kan worden geschat. Intusschen bernst deze raming slechts op gissingen, welke gcen anderen grondslag hebben, dan de vele kampongs hier aller- wege aangetroflen wordende en waarvan het ons door de weinige aanraking, waarin .wij met de bewoners zijn gekomen, onmoge- lijk is gebleven al de namen te vermelden. 