Het mikroskoop, deszelfs gebruik, geschiedenis en tegenwoordige toestand
119. Heeft men door deze bandelwijze of door eene an- dere, het vergrootend vermogen eener lens voor eenen be- paalden duidelijkheidsafstand gevonden, dan laat zich hieruit weder op zijne beurt de brandpuntsafstand berekenen. Deze is namelijk gelijk (1) aan het quotient, van den duidelijk- heidsafstand gedeeld door het cijfer der vergrooting vermin- derd met de eenheid. Eene lens b. v., welke voor eenen duidelijkheidsafstand van 162 millim. 17,2 maal vergrool, J , 162 zal eenen brandpuntsafstand bezitten van ^ } — 10 millim. (1) Indian p tie brandpuntsafstand, v de duidelijkheidsafstand, en m V liet cijfer der vergrooting heteekent, dan is p ~. m — 1 INVLOED VAN DEN AFSTAND DER LENS VAN IJET OOG. 137 120. Bij al het tot hiertoe gezcgde over (le vergroo- ting door lenzen, is het in de xvcrkelijkheid nirnmer vol- koinen plaatst hebbend geval voorondersteld , dat de lens vlak tegen bet oog gehouden wordt, en dat dezelve boven- dien geene dikte heeft. Dat inderdaad ecliler de afsland tusschen bet oog en de lens invloed op de vergrooting uit- oefent, blijkt reeds uit het vroeger opgemerkte, dat het eigenlijk vergrootend vermogen in het oog ligt, en dus de vergrooting, bij bet gebruik derzelfde lens, eerie andere xnoet zijn , zoodra de afstand van het oog tot het voorwerp verandert. Reeds de beschouwing van tig. S6 doet zien , dat indien de lens AB te gelijk met het voorwerp nader aan het oog werd gebragt, de gezigtshoek a"ob" grooter zoude worden. Overigens kan men zich van de waarheid biervan op eene gemakkelijke wijze overtuigen. Het best dieut daartoe eene lens met eenen braudpunts- afstand van 2 of 5 centimeters. Houdt men zulk eene lens vlak voor het oog, en ziet men door dezelve uaar de let- ters van een boek, hetwelk op zulk eenen afstand gehouden wordt, dat zicli de letters duidelijk en scherp vertoonen , en verwijdert men vervolgens bet oog, de lens steeds op denzelfden afstand van het boek houdende, dan zullen de letters schijnbaar in grootte toenemen , omdat er zich een ditfusiebceld op het nelvlies vormt, hetwelk grooter is, dan bet vroegcrc scherpe beeld. Om dan echter, bij dien groo- teren afstand van het oog, de letters weder even volkomen scherp en duidelijk te zien als vroeger , moet men de lens icts nader bij het boek brengen, waarbij dan de vergrooting blijken zal geringer dan vroeger te zijn. Hieruit voigt dus, dat de wijze, waarop eene lens gevat is, geenzins zondcr invloed op haar vergrootend vermogen is, en dat 158 DE LOUPE EN HET ENKELVOUWG M1KHOSKOOP. men als algcmeen voorschrift stcllcn kan , dat dc wcrktuiglijke inrigling, welke dient om ccnc lens, voor cen enkelvoudig mi* kroskoop bcstemd, in te sluiten, zoodanig moot zijn, dat zij vcroorlooft de lens zoo digt mogelijk bij bet oog le brengen. Terwijl bet dcrhalven voor al die gevallen (zamengcstclde di- optrischc mikroskopcn, zonmikroskopcn, enzv.), waar de eenige verrigling der lens beslaat in bet vormen van een bccld van bet voorwerp, volstrekt onverschillig is, of de busjcs, welke de lenzen bevatten, kort of lang zijn, mits hunne randen slechts den weg der stralen niet belemmeren, zoo is bet daarentegen voor de lenzen bij bet enkelvoudig mikroskoop een volstrekt vereischte, dat bunne busjes zoo plat mogelijk cn eenigzins uitgehold zijn, gelijk men dan ook trouwens bij alle nieuwere enkelvoudige mikroskopcn dezen vorm aan- treft. 121. Doch niet alleen uithoofde der vergrooting, maar vooral ook om eene andere reden, is die vorm verkieslijk. Iloe digter bet oog namelijk bij de lens gehouden wordt, des te grooler is bet gezigtsveld. Indien fig. 57 aa een voorwerp is, hetwelk door de lens C beschouwd wordt, en bet oog zich in a' beviudt , dan ziet betzelve het gebeele voorwerp art, want de stralen ax en az, die beantwoordeu aan de uiterste punten van het voorwerp, worden na den doorgang door de lens naar a gebroken, cn kornen dus in het zich aldaar bevindende oog. Verwijdert men dit verder van de lens naar b\ dan ziet het de beide uiteindcn van het voorwerp aa niet meer, want zelfs de uiterste van deze punten uitgaande stralen, welke nog de lens treffen, gaan in de rigling xa! en za' links cn regts het oog voorbij , ler- wijl alle andere stralen , die van helzclfdc punt a uilgaau , GEZ1GTSVEED , BEPAUNG VAN DE OPENING EENEK I.ENS. 159 het oog nog veel minder bcrciken, want zij worden cvcnwij- dig met za' naar ay en av gebroken. In b' ziet het oog nog slechts het gedeelte bb van het voorwerp an, want de slralen ab' en zb' , wclkc aan de punlen bb beantwoorden , zijn de uiterste, die nog het oog bereiken; alle lusschcn a en b liggende punten zijn voor het oog onzigtbaar. In c' eindelijk ziet het oog slechts het tusschen c en c gelegen gedeelte van het voorwerp, enzv. Hieruit volgt dus, dat de door eene lens zigtbare vlaktc, of, met andere woorden, het gezigtsveld des te grooter is, hoe korter de afstand is tusschen het oog en de lens, en dat hetzelve het grootst is, wanneer beide in onmiddelijke aanraking zijn. 122. De grootte van het gezigtsveld is echter bovcn- dien nog afhankelijk van de opening tier lens. Om deze te bepalen is het bij lenzen, die nog eenen tamelijken doormeter bezitlen , voldoende de middellijn der lens , of die van deszelfs onbedckt gedeelte, te meten. Bij zeer kleine lenzen moet men daartoe eenen anderen weg in- slaan. Het best bereikt men zijn oogmerk door para- lelle lichtslralen (1), b. v. die der zou, op de lens te doen vallen , gelijk a en b fig. 58 ; deze zullen zich achter de lens AB in het braudpunt p kruissen, en wanneer men nu op eenigen afstand van de lens een scherm houdt, dan ver- toonl zich daarop het vergroote beeld (eigenlijk een diffusie- beeld der zon) van de opening der lens. Wordt het scherm (l) Is de lens zeer ldein , dan moet geconcentreerd paralel lieht worden aangewend. In het hoofdstuk over de verlichting zal men de middelen vinden aangegeven , om dit le verkrijgen. 140 DE LOUPE EN IIET ENKELV0UD1G MIKROSKOOP. op den afstand pq van hel kruissingspunt gehouden , dan is cd do middellijn van liet vergroote beeld. Ilet spreekt van zelf, dat deze proof in eene donkere ruimte moet gcschic- den. De randen van den aldus op het scherm opgevaugen liclitkring zijn wel is waar niet volkomen scherp, doch in- dien de afstand niet al tc groot is, kan de doormeter nog met genoegzame naauwkeurigheid bepaald worden. Uit de figuur is het duidelijk, dat die doormeter zooveel malen grooter is dan die der lens, als de brandpuntsafstand op begrepen is in den afstand pq van het brandpunt tot aan bet scherm. Heeft men dus vooraf, volgens de vroeger (§ 11 6) opgegeven handelwijs , den brandpuntsafstand bepaald , dan leert eene eenvoudige berekening de middellijn of de ope- ning der lens kennen. Ook de grootte van den openingshoek, bier ApB, kan dan door berekening gevonden worden (1). Voor praktische oogmerken, wanneer bet niet op de uiterste naauwkeurig- heid aaukomt, kan men volstaan met de gevonden middellijn der lens alsmede haren brandpuntsafstand (of, indien beide klein zijn, hunne veelvouden) op een papier te brengen, en vervolgens, de lijnen Ad en Be door het brandpunt p te trekken. De hoek cpd , die gelijk is aan den bock ApB, kan dan met eenen graadboog gemeten worden. Is b. v. , zoo als in de figuur, de brandpuntsafstand der (1) Indien de openingshoek is ~ Q, de middellijn der lens ~ d, de brandpuntsafstand — p , de afstand der lens tot aan het scherm ~ a, en bp de doormeter van den liclitkring ~ b, dan is d — , en a — p d Tang. IQ — —. Ip LICHTSTEBKTE DER LENZEN. 141 lens 10 millim. , de afstand tot aan Iict scherm 50 millim. , en de doormeter van den lichtkring 44 millim., dan is de 44X10 middellijn der lens = '3q_~{q = 11 millim. Brengt men dan deze uilkomst, op de gezegde vvijze, op papier over, dan zal men voor den openingshoek ongeveer 58° vinden. 125. Behai ven op bet vergrootend vermogen en het ge- zigtsveld, moet bij de inrigting van lenzen tot een enkelvou- dig mikroskoop nog op eene andere omstandigheid gelet wor- den, t. w. op de mate van Iiclilsterkte of de helderheid, die de daardoor waargenomen voorwerpen bczittcn, of, lietgeen hetzelfde is, op de hoeveelheid liclit, welke door de lens heen in het oog geraakt. Bij het gewone zien hangt dc helderheid van een voorwerp af: vooreerst van den graad van deszelfs verlichling, maar ook ten tweede van de opening der pupil. Hoe mcer slra- len namelijk van eenig lichtend puut het oog kunnen bin- nenlreden , des te heldordcr zal het zich vertoonen. Verwijdt zich de pupil, dan zal er ook meer liclit doorgaan, en daar deze vervvijding in een vlak geschicdl, en gelijkmatig naar alle rigtingeu, zoo neemt de hoeveelheid licht toe of af, in verhouding der vierkanten van den doormeter der pupil , zoodal b. v. door eene pupil, die 4 millim. doormeter heeft, viermaal meer licht gaat, dan wanueer zij tot op eenen door- meter van 2 millim. vernaauwd is. Iletzelfdc gcldt voor de lenzen , die tusschen het oog en een voorwerp gehouden worden. Bij zulke kleine lenzen, als waarvan hier sprake is, kan men zonder groote dwaling aan- nemen , dat de doormeter van de lens gelijk is aan den doormeter des stralcnbundels, die dezelvc treft, en dan volgt I)E LOUPE EN MET ENHELVOUDIir MIKKOSKOOP. 142 hicr wcderom uit: dat de lichtsterkten van twee lenzen zich verhouden als de vierkanten hunner doormeters. Om nu eenen maatstaf tc hebben voor de bcpaling van de helderheid der voorvverpen , die door zulk ccne lens gezien vvdrden, vergelijkt men dezclve bij de helderheid derzell'de voorWerpen, gezien met bet bloote oog, en dan blijkt uit bet gezegde , dat de helderheid van zulk cen , met het bloote oog gezien, voorwerp zich verhoudt tot de helderheid van hetzelfde, door eenc lens vergroot gezien, voorwerp, als het vierkant van don doormeter der pupil lot het vierkant van den doormeter der lens. Is dus de doormeter der lens ge- lijk aan den doormeter der pupil, dan is de helderheid van het daardoor bescliouwde voorwerp, — indien men het ge- ringe verlies bij den doorgang der lens zelve buiten rekening laat, — gelijk aan de helderheid van hetzelfde voorwerp door het bloote oog beschouwd; doch naarraate de vergroo- ting van de lens klimt, en dien ten gevolge deszelfs door- meter of opening afneemt, vermindert ook de helderheid in sterke mate. Dit wordt opgehelderd door het volgende door Littrow berekende tafellje, waarin de doormeter ter pupil gelijk 0,1 Par. duim (ongeveer 2,7 millim.) is aan- genomen , terwijl de doormeter der lenzen berekend is voor het geval , dat de kromming der beide oppervlakten eenc zoodanige is, dat de sphaerische aberratie het geringst is. De bijgevoegde vergrootingen zijn voor eenen duidelijkhcids- afstand van 8 Par. duimen (1). (1) Dioptrik. p. 379. De vergrootingen zoutlen cenigzins anders uit- vallen, indien zij berekend werden volgens de § 111 aangegeven liandol- wijze, en niet, zoonls Littrow gedaan heeft, door alleeu den duidelijk- heidsafstnnd te deelen door den brandpuntsafsfand. MCHTSTEKKTE VAN l.ENZEN EN BOIEEN. 1 45 Vergroo- ting. Brandpunts- afstand in Tar. duim. Doorineter van de opening der lens in Par. duim. Maat der helderheid. 8. 10. 20. 40. 60. 80. 100. 120. 140. 160. 1,000. 0,800. 0,400. 0,200. 0,155. 0,100. 0,080. 0,060. 0,057. 0,050. 0,100. 0,080. 0,040. 0,020. 0,015. 0,010. 0,008. 0,006. 0,006. 0,005. 1,000. 0,800. 0,400. 0,200. 0,155. 0,100. 0,080. 0,060. 0,057. 0,050. Mon ziet, dat de helderheid in gelijke vorhouding afueomt als de brandpuntsafstand. Eene lens, welke 20 maal meer vergroot, dan eene andere, doet de lichlslerkle van hel voor- werp ook tot op ~ vermindcren. Hieruit volgt de noodzakelijkhcid , om, hi] bet gebruik van kleine lenzen , de lichlsterkte der voorvverpen door kunslmid- delen te verineerdercn. Overigens verscbilt de mate van helderheid ook naar ge- lang van den vorm der lenzen. Bij lenzen van den besten vorm en biconvcxe lenzen met gelijke kromming der beide oppervlakten , staat volgen Liltrow de helderheid der eersten lot die der laatsteu ongeveer als 8:7, wauneer de lengte der sphaerisehc aberralie voor bciden dezell’de is. Bezigt men in de plaats van lenzen glasbollen, dan zal men bevinden, dat, bij gelijke vergrooting, de helderheid iets slerker is, gelijk blijkt uit de vergelijking van liet volgende door Euler (1) berckcnde tafellje met bet vorige. (1) Dioptrica Cap. 1. Probl. IV. 1 u DE LOUPE EN HET ENKELVOUDIG M1KHOSKOOP. Verfjroo- ting. Afsland van het voorwerp in Par. duim. Doormeler van den bol in Par. duim. Blaat der helderheid. 10. 0,252. 1,156. 0,998. 20. 0,116. 0,568. 0,499. 50. 0,077. 0,578. 0,ooo. 40. 0,058. 0,284. 0,249. 50. 0,046. 0,228. 0,199. 60. 0,058. 0,188. 0,166. Doch lioewel deze grootcre mate van helderheid een voor- deel der glasbollen boven de lenzen schijnt, zoo wordt dit voordeel meer dan opgewogcn door bet nadeel , dat vcrbon- is aan derzelver zecr korten brandpuntsafstand, eu de daar- mede zamenhangende kleinbeid van bet gezigtsveld (z. § 41). In vroegeren tijd, toen bet zamengestelde mikroskoop nog niet dien trap van volkomenheid had bereikt, waarop wij helzelve tbans kenneu, en ook later toen goede aplanatische mikroskopen nog zeer hoog in prijs stonden , waren kleine slerk vergrootende glasbolletjes, even als lenzen in een en- kclvoudig mikroskoop gebruikt, zeer doelmalig, omdat men zich, door derzelver vervaardiging, een stel vergrootingen kan vcrschaffen, betwelk dat van geslepen glaslenzen verre over- treft. Tbans echter , uu men voor eenc betrckkelijk geringe som een goed mikroskoop kan verkrijgen , zal hel niemand meer in de gedachte komen zijne toevlugt tot zulke glas- bollctjes te nemen , die, boewel men door dezelve, wanueer zij goed vervaardigd zijn, zeer juist en schcrp kan waarne- men, tocli veel te lastig in bet gcbruik zijn. Ik zal daarom bier niels over derzelver vervaardigingswijze zeggen , maar bet overige dezelve betrefiende, als tot de gcscbiedenis dcr VERBETERING DF.R SPHAERISCHE ABERRATIE. 145 mikroskopische werktuigen behoorendc, in hct laalsle gedcelle van dit werk behandelen. 124. Vroeger liobben wij met dc noodige uitvoerigheid de beide hoofdgebreken der lenzen beschouwd, namelijk de sphac- rische en de chromcitische aberratie , en tevens de middelen aangegcven , die tot derzelver opheffing dienen. De laalsle dezer beide aberratien, de chromatische namelijk, is voor bet gebruik der lenzen in bet enkelvoudig mikroskoop, min- der le vreezeu dan de eerste, en oefent op de netheid van hct netvliesbeeldje eenen veel geringeren invloed uit, dan wanneer dezelfde lenzen als objectieven van ecu zamengesleld mikroskoop gebezigd worden. Voor loupcn cn enkelvoudige mikroskopen levert bet daarom weinig voordcel op achromati- sche lenzen aan tc wcnden , tcnzij (gclijk Irouwens allijd het geval is) tevens de sphaerische aberratie door de vereeniging van de crownglas- en flintglaslens verbelerd is. Er zijn echtcr meerdere andcre wijzen , waarop de sphaeri- sche aberratie kan verbelerd worden, gclijk reeds vroeger (§ 49 — 52) gebleken is. Bcschoutven wij dezelven bier nog kortelijk in hunne toepassing op hct enkelvoudig mikroskoop. In de eerste plaats dan kan de sphaerische aberratie tot een minimum gcbragt worden, door aan dc beide opper- vlakten der lens eenen gepaslen graad van kromming te go- vern Voor crownglas, hetwelk eenen brekingsindex van 1,534 bezit, zagen wij (bl. 46), dat de sphaerische aberratie het geringst is, indicn de radii der beide oppervlakten tot el- kander staan als 1:8,6, tcrwijl hct verschil dicr verhouding nog toeueemt, naar gelang de brekingsindex grooteris. Daar nu eenc piano- convexe crownglaslens in gedaante reeds zeer nabij koml aan eenc lens van den bcslen vorm , zoo 10 146 DE LOUPE EN IIET ENKELVODDIG MIKROSKOOP. volgt hieruit, dat zulke lenzcn steeds de voorkeur verdie- nen boven lenzcn , wier kromming aan beide zijden gelijk is. Bovcndien moct de minsfgckromdc , on dus bij plano- convexe lenzcn de plalte oppervlaklc naar het voorvverp gekeerd zijn. Ten tiveede is het noodig, wanneer de lens eerie te groole opening heeft, deze opening kleiner te maken, omdal de sphaerische aberratie, gelijk wij zagen (bl. 47), in zeer sterke mate toeneeml , naar gelang de stralen digter bij den rand der lens doorgaan. Hiervoor nu bestaan vcrscbillende mid- delen. Het ondste en meest gebruikelijke is bet aanbrengen van een doorboord plaalje of diaphragma boven de lens, zoo dat de randstralen daardoor worden afgesloten. Het diaphrag- ma kan ook lusschen twee met hunne vlakke zijden naar el- kander toegekeerdc plano-couvexe lenzen geplaatst worden , die te zamen dan den dienst eencr enkele biconvexe lens verrigten, gelijk Wollaston gedaan heeft, op de wijze, zoo als zulks in fig. 59 is voorgesteld. Iletzelfde doel zoude be- reikl worden, door den voorslag van Brewster uit te voe- ren, en in eenen glazcn bol, in de rigting van eenen groo- ten cirkel , eene diepe ringvormige groeve te slijpen (fig. 60). Verders moelen bier genoemd worden de verschillendc soor- ten van cylinderloupen, waartoe ook de vogelooglenzen (fig. 61) en de Stanhopesche loupen (fig. 62.) behooren, welke laatste bovendien zoo ingerigt zijn , dal het brandpunt der eene bolle oppervlakte op de tegenovergeslclde valt, waarvan de kromming tevens dient, om alle deelen van het gezigtsveld op gelijken afstand van bet oplischc middelpunt te brengen (verg. § 109). Bij alle dezen is, zooals dadelijk bij de beschouwing der figuren blijkt, het hoofddoel, de randstralen niet in het oog VERBETER1NG UER SPHAERISCllE ABERRATIE. \ 17 te lalen komen , lietzij dan door cen lusschengevocgd diaphrag- ma , of door ccn gcdcclle van den bol , waarvan dc opper- vlakten der lens de segnienten zijn, gelieel weg le ncmen. Laler zal ik over deze verschillende lenzen, erf derzelver be- trekkelijke doclmatigheid , in ecne meer uitvoerige bcschoii- wing tredeu. Hier zij bet voldoende le doen opinerken, dat bij alien de ophefTing dor sphacrischc aberratie, uit hoofde van den sterken biconvexen vorm , niet dan gebrekkig kan zijn , maar dat zij daarentegen bet voordeel bezilten van een uilgebrcid geziglsveld , waaraan de eerste dezer soort van lenzen dan ook haren door Wollaston gegeven naam, van periskopische , verschnldigd is. Een derde middel, hetwelk van alien bet incest afdoende zoude zijn, indien bet praktiscb uitvoerbaar ware, vermeld ik hier slechts in bet voorbijgaan. Namelijk het vervaardigen van lenzen met hypcrbolische krommingen in plaats van dc gewoue sphaerisch gebogene oppervlakten. Tot nog toe is het echter, in weerwil van talrijke pogingen, niet gelukl aan geslepen lenzen eenen anderen , dan den sphaerischen vorm te geven. en ik zoude dit punt zelfs gelieel met stilzwijgcn zijn voorbij gegaan, indien niet bij door smelting verkregen glasbolletjes eene by peibolische kromming door een gelukkig toeval werkelijk onlstaan kan. Het is althans hierdoor, dat bet mij verklaarbaar toesebijnt, dal, onder een grool aantal van zulke glasbolletjes, men or steeds ecnige zal aantreflen, die , in netheid en scherpte van de door hen le weeg ge- bragte beelden , geslepen lenzen van een gelijk vergrootend vermogen, aaumcrkelijk ovcrtrelTen. Ten vierde kan men , door lenzen te vervaardigen uit slot- fen , welke een sterker brekend vermogen dan glas bezitlen , de vergrooting versterken, tcrwijl de aberratie dezelfde blijft. H8 DE LOIJI'E EN IIET ENKF.LVOURIG MIKROSKOOP. Dc brandpuntsafstanden (z. § 58) van gewone glaslenzen staan tot die van lenzen, welke van granaat, van saphir en van diamant geslepen zijn, als 1:0,62, 1:0,65 en 1:0,55. Daar nu bet vergroolend vcrmogen in gelijke male klimt als de brandpuntsafstand afncemt, zoo volgt, dal b. v. eerie diamanten lens eene bijna driemaal sterkere vcrgrooting zal bezitten dan eene glazen lens van denzelfden vorin , en dus met gelijke spbaerische aberratie. De bclrekkelijke waarde van eene glazen en van eene diamanten lens wordt opgehel- derd door lig. 65. D is de halve doormeler van eene di- amanten lens, G die eener glazen lens. Iiet hoofdbrand- punt van beiden ligt in F. De randstraal der diamanten lens snijdt de as in d, die der glazen lens in fj • de lengte der aberratie voor de diamanten lens is dus d F, en voor de glazen lens </F. Hierbij komt nog, dat bet kleurschiflend verraogen van den diamant nagenoeg gelijk staat met dat van crownglas (§ 55), zoodat bij eene diamanten lens van gelijke opening, en hetzelfde vergroolend vermogen, met alleen eene veel ge- ringere sphaerische aberratie bestaat, maar ook de cbromati- sche aberratie merkelijk minder is, dan bij eene lens, die uit glas is vcrvaardigd. Dezelfde voordeelen, schoon in mindere mate, zijn ook aan lenzen van granaat, saphir en andere edelgesteeuten ei- gen. Docli boe omniskenbaar deze voordeelen van zoodanige lenzen ook zijn, zoo laat bet zicli ecliler niet vooruitzien, dat dezelve immer opwegeu zullen tegcn de groote bezwa- ren , die aan hunne vcrvaardiging verbonden zijn , en de aanzienlijke koslbaarheid , wclkc biervan, nog meer dan van de gebruikte stofTcn zelven , bet gevolg is. Deze bezwaren worden inzondcrheid vcroorzaakt door de omstandigbcid , dat LENZEN VAN EDEI.GESTEEN TEN. LENZENSTELSELS. \ id deze edelgesteenlen (met uitzondering van den granaat, welks kleur ecbler binderlijk is) eene dubbele broking bezittcn, zoo- dat alleen zulke daaruit vervaardigde lenzen bruikbaar zijn, wier as zamenvalt met de as van dubbele broking, eene voorwaarde welke niet dan zeer moeilijk op eene volkoinene wijze kan vervuld worden. Tbans nu men in bet aplana • liscb zamcngesteld mikroskoop een werktuig bezit, betwelk in al die gevallen, waar lenzen uit edelgesteenlen van wcrkelijk nut zouden kunnen zijn, voor bet minst even good aan het oogmerk beantvvoordt, kan men veilig de pogingeu, die aan- gewend zijn, om bet enkelvoudig mikroskoop door zulke len- zen te verbeteren , als reeds gebeel lot bet gebied der ge- schiedenis beboorende, beschouwen. Eenige nadere bijzon- derheden betreffende dezelve zullen dus in de laalste afdee- ling hunne plaats vinden. Eindelijk ten vijfcle kan de vergrootiug versterkt worden, zondcr dat de spbaeriscbc aberratie in gelijke verhouding toe- neemt, indien men in plaats van eene enkelc lens gebruik maakt van twee, drie of meer tot ecu slelsel vcreenigde len- zen, welke le zamen beantwoordcn aan eeue enkele lens van sterkere kroraming. Zulke vcreenigingcn beeten doublet-ten, , tripletten , enzv. , en derzelver nut is le belangrijk, dan dat wij niet eenige oogenblikken zoude stilstaan bij de beschou- wing hunner voornaamste eigenschappen. 12S. De onderscheiden soorten van lenzen kunnen, op een aantal verschillcnde wijzcn, met clkandcr verbonden worden. ITier ler plaatse komt alleen in aanmerking bet geval , dat twee of meer vcrzamelingslenzcn , dczelfde opliscbe as met elkandcr gemcen bebbende, op cenen onderlingen afstand ge- plaatsl zijn, welke klciner is, dan bun brandpunlsafstand. 150 DE LOUPE EN HET ENKELVOUIUG JIIKHOSKOOP. Indien fig. G4 A ea B twee lenzen zijn, welker haofdbrand- puiiten gelegen zijn in f en en derzelver onderlinge af- stand vw korter is dan vf , dan zuilen de paralelle stralen se, na door de eerslc lens A convergerend geworden te zijn, zoodat zij zich zonder lusschenkomst ecner andere lens in f zouden vereenigd liebben, nu langs ie' de lens B bereikende bij i' nog sterker convergerend worden , zoodat bet brand- punt der beide vereenigde lenzen in f" valt. De afstand van dit brandpunt, cn bet vcrgrootend vermo- gen van het slelsel, verschilt naar gelang van den onder- lingen afstand der lenzen. De brandpuntsafstand is bet gc- ringst, wanneer de beide lenzen met elkander in onmidde- lijke aanrakiug zijn. Zijn de beide lenzen plano-convex, dan is het vergrootend vermogen der vereeniging gelijk aan het vergrootend vermogen eener biconvexe lens, welker beide krommingen die derzelfde lenzen zijn. Twee gelijke plano- convexe lenzen met elkander verbonden , betzij door vereeniging der beide platte oppervlakten, helzij door de bolle oppervlakte der eene te plaatsen tegen de platte oppervlakte der andere lens, liebben slechts den balven brandpuntsafstand en dus het dubbele vergrootend vermogen van elke afzonderlijke lens. Indien de brandpunlsafstanden verscliillend zijn, dan zal de brandpuntsafstand van bet stelsel, voor bet geval dat de onderlinge afstand der lenzen — 0 is, gcvonden worden, door bet produkt dier beide afstanden te deelen door bunne som. Eene doublet b. v. beslaande uit twee vlak aan elkan- der liggende lenzen, wier brandpunlsafstanden zijn 10 en 5 sxio millim., zal eenen brandpuntsafstand bezitten van • ^ — 5,oo millim. Zoolang dc beide lenzen met elkander in onmiddclijke LENZENSTELSELS. 151 aanraking zijn , heeft liunue bctrckkelijke plaalsing gcenen in- vlocd op den brandpunlsafsland hunner vereeniging. Docb anders wordt bel, zoodra zij op eenigen afstand van elkander zijn geplaatst. In een mikroskopiscb doublet noerat men die Jens, vvelke naar bet voorwcrp gekeerd is, de voorsle , ter- wijl de anderc de achterste lens heel. Indien deze beiden nu eenen verschillcndeu brandpunlsafstand bebbcn, dan is bet niet onvcrscbillig of men de sterkste lens acbler of voor- aan plaats. In bet algemeen wordt de brandpuntsafstand der vereeniging gevonden, door den brandpuntsafstand van de voorsle lens te vermenigvuldigen met bet verscbil tus- schen den brandpuntsafstand der achterste lens en den af- stand der beide lenzen , en daarna bet produkt te deelen door de som van dit verscbil en den brandpuntsafstand der vool'ste lens (1). Stellen vvij nu den brandpuntsafstand van de voorste lens n 5 millim., die van de achterste — 10 millim.., en hunnen onderlingen afstand — 5 millim., dan beeft 5X7 de doublet eenen brandpuntsafstand van ^ ^ — 2,9 millim. Docb keeren vvij de betrekkelijke plaalsing der beide lenzen om, zoodat de lens, die vroeger de achterste was, nu de voorste wordt, terwijl bun onderlinge afstand dezelfde blijft, 10X2 dan ligt bet brandpunt der doublet op — 1,7 millim. Hierbij rekent men dan den brandpuntsafstand van af bet (1) Indien de brandpuntsafstand van de voorste leus is rr: p, die van de achterste lens — p' , en de alstand tusschen de beide lenzen — d, PiP — d) dan is de brandpuntsafstand der vereeniging ~ a ~ ■ •. V + (p'—d) PP I Is d — 0, dan wordt a , en wanneer p ~ p is, dan is a P+P' 159 DE I.OUI‘E EN IIET ENKELV0UD1G MIKROSKOOP. optische middelpunt dcr voorste lens. Wanneer men ecliter liet vergrootend vermogen van de doublet naar deze uitkom- sten wilde berekenen, dan zoude men in eene groote dwaling vervallen, daar dan bet gevonden vergrootingscijfer vecl te hoog en voor de beide bclrekkelijkc stellingen dcr lenzen verschillend zoude zijn. Men moet daarorn door bcrekening der brandpuntsafstand zoeken eerier aequivalente enkelvoudige lens, d. i. van zulk eene, die in vergrootend vermogen met de doublet gelijk staat. Deze vindt men, door bet produkl den beide brandpuntsafstanden te deelen door dcrzelver som verminderd met bunnen onderlingen afstand (1). In bet ge- geven geval zoude dus de doublet beantwoorden aan eene 50 lens met eenen brandpuntsafstand van — ~ 4,17 millira. , vvelker vergrooling , voor eenen duidelijkheidsafstand van 95 centim., 61 maal is. Door den brandpuntsafstand der doublet af te trekken van dien der aequivalente lens, vindt men bet punt tusscben de beide lenzen , betvvelk gerekend kan vvorden te beantwoorden aau bet optisclie middelpunt eener enkelvoudige lens. In de eerste betrekkelijke stelling der lenzen ligt hetzelve dus op 4,17 — 9,9 — 1,97 millim.; in de andere op 4,17 — 1,7 — 9,47 millim. acbter liet optiscbe middelpunt der voorste lens. Deze voorbeelden zulleu voldoende zijn , om aan te too- neu, hoe men door berekening den brandpuntsafstand en bet vergrootend vermogen van doublcllen bepalen kan. Bij tri- pletten gelden dezelfdc voorscbriften , wanneer men dezelvcu PP' p+p'—d (lj De brandpuntsafslund der aequivalente lens is — LENZENSTELSELS. I i>5 beschouwt als de vcreeniging van eene doublet met eene en- kele lens. Ilet zal onnoodig zijn dit nader door een voor- beeld op tc helderen. Overigeus viuden de vroeger (§ 114 — 116) aangegeven han- delwijzen, om den brandpunlsafstand van enkelvoudige lenzen door meting te bepalen, ook geheel lnmnc loepassing op de lenzenstelsels, mits men in bet oog boude,dat men daardoor nimmer den afstand van het brandpunt van de voorste lens vindt, maar wel dat der acquivalente enkelvoudige lens. 126. Een belangrijk voordeel der doubletten en triplet- ten is dus gelegen , in het geven van sterke vergrootingen door de vereeniging van minder vergrootende lenzen, welkc gemakkelijker met de vcreischte juistbeid vervaardigd kunnen worden, dan enkele lenzen van zeer korten brandpuntsaf- stand. Doch bet hooldvoordeel van zulke lenzenstelsels be- staat in bet vermiuderen van den invloed der beide aber- ration. Deze vermindering dcr aberration wordt opgehelderd door fig. 68. Indien van bet voorwerp ab stralenbuudels uitgaan, dan zullen die, vvelke van de tegenovergestelde punteu ter zijde der optische as komen, zich kruissen. Dit punt is tevens datgene, waar met bet meesle voordeel een diaphragma ccl wordt aangebragt, ter afsnijding der te schuins invallende randslralen. Bij deze kruissing zullen de stralen, welke in de eerste lens A bet digst bij den rand zijn door- gegaan, eu derhalven bet meest den invloed der sphaerische aberratie hebben ondervonden, in de tweede lens bet naast aan de as doorgaan, cn omgekeerd zullen diegene, welke in A zich bet meest nabij aau de as bevonden , B het digst bij den rand trefien. Hierdoor wegen de tegengestclde invloe- den der beide lenzen op den gang der stralen elkander groo- 154 RE LOUPE EN HET ENHELVOUOIO MIKKOSKOOP. tendeels op, sclioon Dimmer geheel, want Let is blijkbaar, dat deze tcgenslelling verrnindert, naar gelang dc stralen meer nabij aan de as door bet lcnzcnslclsel gaan. Dat ook in de cliromatische aberratio cene gelijktijdige verbelering plaats grijpt, blijkt daaruit, dal, bij elken door- gang dcr stralen door eene der beide lenzen, de rigting der violette stralen , als de meest breekbare , de groolste veran- dering ondergaat, en deze verandering is in de lens B eene tegengestelde aan die in de lens A, want terwijl in deze de roode stralen naar den omtrek , en de violette stralen naar de as toe gekeerd zijn, is hunne betrekkelij ke ligging, ten gevolge der kruissing, in de tweede lens eene juist omge- keerde , en daar nu de violette stralen dus bet slerker bre- kend gedeelte der tweede lens treffen, worden zij wederoui naar de roode stralen toe gebogen, zoodat de gekleurde stra- len , bij bet verlalen der lens oin bet oog binnentreden , mer- kelijk minder divergereud zullen zijn dan vroeger, hoewel een volkomen evenwijdige loesland, zooals vereischt zoude worden tot daarstelliug van geheel ougekleurd licht (z. § 60), op die wijze nimmer volkomen kan bereikt worden. 127. Wanneer de verschillende lenzen, die eene doublet of triplet zaraenstellen , eene gelijke grootte hebben, dan is de opening van elke lens ook tevens die van bet stclsel, sclioon de openingshoek van hel laatste grootcr is, uit hoofde van den korteren brandpuntsafstand. Indien eebter de lenzen verschillend van grootte zijn , moet de doormeter der ope- ning van bet stelsel als gelijk beschouwd worden aan dien des stralenbuudels, welke dc aebterste lens treft. Zoowel deze doormeter , als dc grootte van den openingshoek der aan bet stelsel beantwoordende acquivalento lens, kan overigens op I.ENZENSTEI.SELS. i *> 5 gelijke wijze gevonden wordeu, als in § 122 voor ecnc cnkelc lens is opgegeven. I)e eenige moeilijkheid ligt in het bepa- len van het juiste punt binnen in het slelsel , van waar uit do afstanden moelen gerekend vvorden. Men vindt hetzelve, gelijk reeds gezegd is (§125), door den brandpuntsafstand van het stelsel af te trckken van dat der aecpnvalcnle lens. In- dien echter de brandpuutsafstanden der lenzen niet zeer veel onderling verschillen, zal men dit punt zonder aaninerkelijkc dwaling als op de helft van den afstand tusschen de voorste en de achterste lens geplaatst kuunen beschouwen , ter- wijl, indien het beeld der opening op cenigzins grooten af- stand wordt opgevangen , het verschil in de uitkomst, van welk punt in het stelsel men ook uitgaat, schier geheel vcr- dwijnt. Dat , ten gevolge der verbetering van de aberratien , ecu lenzenstelsel eene veel wijdere opening lean bezitten dan eene enkele lens van gelijk vergrootend vermogen, blijkt uit de vergelijking der volgende getallen (1), welke de betrckkelijke maat uildrukken der opening van de lens of van bet lenzen- slelsel, welke nog bestaanbaar is, wanneer de sphaerische aberratie tot een minimum is gebragt. De vierkanten dezer getallen drukkeu tevens de betrekkelijke maat der hclderheid uit, zoodat dus, tcrwijl de scherpte van het beeld dezelfdc blijft, eene doublet de viervoudige, en (1) Tot hunne berekening zijn de door Lit trow ( Dioptrik . , p. 378, 383 en 386, en in Gehler’s Worterbuch , Art. Mikroskop) gevonden waar- den ten grondslag gelegd. Gelijkzijdige biconvexe lens 1,00. Lens van den besten vorm 1,19. Doublet Triplet DE LOUPE EN IIET ENKELVOUDIG MIKUOSKOOP. IbG eene triplet meer dan de tienvoudigc lieldcrheid eener cu- kele lens van gclijken brandpuntsafsland kan bezilten (1). Wordt daarenlegen de opening dezelfde gemaakt, dan ver- mindert de aberratie in de omgekeerdc verhouding derzelfde gelallcn; men beeft bet dcrbalven in zijne magt zoowel de nclheid van bet becld als deszelfs lieldcrheid tc gelijker tijd eene aanzicnlijke verbetcriug te docn ondergaan , terwijl bovendien tevens met de opening ook bet gezigtsvcld groo- ter wordt. Eindelijk is er nog eene reden, waarom de lenzenstelsels de voorkeur verdienen boven enkele lenzen. Dewijl namelijk de breking over meerdere oppervlakten van geringere krom- ming verdeeld is, zoo vertoont zicb het gezigtsveld platter, dan met eene enkele lens van gelijke vergrooting het geval zoude zijn. 128. In het algemeen kan men aannemcn, dat de meest gepaste vorm voor de lenzen, die tot doublelten en triplet- ten vereenigd worden, de planoconvexe is, met den platlen kant bencdenwaarts gerigl , en het laat zicb vooraf bereke* nen, welke hunne meest gunstige slelling is, om bij het behoud van eene zekere mate van helderheid, de grootste verbelering dcr aberratie te bereiken. Zulke berekeningen zijn evenwel in de praklijk van weinig toepassing, daar de (1) Geheel juist is zulks -wet is waar niet, omdat, bij elken doorgang van het licht door eene lens, een gedeelte der stralen wordt teruggekaatst en geabsorbeerd. Indien men de berekeningen van W. Her sell el ( Phil, transact. 1800 p. 65) tot grondslag legt, dan treden van 100 op eene lens van gevvone dikte invallende stralen er 9-1,8 weder aan de andere oppervlakle naar buiten. Dit geeft voor eene doublet 89,9, en voor eene triplet 85,2. Het bltjkt hieruit echter, dat liet verlios zeer gering is, in verhouding tot de meerdere lichtsterkte , die bet gevolg is van de gvoo- tere opening, welke men aan de lenzenstelsels geven kan. I.ENZENSTELSELS. v;>7 afstanden te kort cn dc lenzen zelve tc kleiu zijn , dan dal het inogelijk zoudc wezen een lenzenstelsel geheel naar vooraf door berekeuing gevouden getalswaardcn tc vervaardigen. Het is daarom, dat de juistc daarstelling van doublettcu cn tri- pletten inderdaad grootendeels op de praklische ocfening van den vervaardiger en vooral op zijn geduld aankomt, om door berhaalde beproeving over hunue gunslige uitwerking te oor- deelen. Hier komt bij , dat de optische assen der verschil- lende lenzen volkomen moeten te zamen vallen, of, zooals men het gewooulijk noemt, dat het stelsel behoorlijk gecen- treerd moet zijn, iels dat uit boofde van de ldeinheid dcr lenzen eene groote zorgvuldigbeid bij de bewerking der bus- jes vereischt, waarin de ondersclieiden lenzen bevat zijn. Pritchard verzekert, dat bij somwijlen gebeele dagen beeft noodig gehad, om eene uit elkander genomen doublet we- in orde te brengen. Behalven de in het cnkelvoudig mikroskoop meest gebruike- lijke uit planoconvexe lenzen bcslaande doublctten, moet bier nog eene doublet van eene eigendomlijke zamenslclling vermeld wordcn, vvelke door J. Herschel bet eersl is aangegeven , en bestaat (fig. 69) uit eene bicouvexc lens van den besten vorm verbonden men eenen convergerenden meniscus. De betrekkelijke kroinmingen der beide lenzen zijn zoodanig, dat de aberratien tot een minimum gebragt zijn. Voor sterke vergrootingen scbijnt deze combinatie minder geschiktheid te bezitten, daar de krommingcn der lenzen zeer naauwkeurig aan de door de berekening gestelde voorwaarden moeten be- antwoorden, en zulks bij kleine lenzen uiterst moeilijk uit- voerbaar is, docb voor loupen en tot verscheidene andere doeleinden , die later ter sprake zullen komeu , is zulk eene doublet zeer nuttig, daar zij eene zeer wijde opening ver- 158 DE LOUPE EN HET ENKELVOUDIG MIimOSKOOP. oorloofl, en (lien ten gevolge een ruim geziglsveld bezit. Eindelijk merk ik nog aan , dat nicl alleen doubletten en tripletten uit glaslenzen, maar ook uil lenzen van diamant en andere cdclgesleenlen kunnen zamengcsleld worden, en bet is duidelijk, dat indicn aan de vervaardiging van zulke lenzen niet zulke groote bezwaren verbonden vvaren, men aan de uit dezelve bestaande stclscls nog verre de voorkeur zoude moeten geven boven die van glas. Doch, bij den te- genwoordigen stand van zaken , moet men erkennen , dat zulke kostbare lenzcnstelsels cene gebeel overtollige vveelde zijn , en veilig gemist kunnen worden door elk , die in bet bezit is van een goed aplanatisch mikroskoop. 129. Over de werJctuiglij ke inrigting van loupen en en- kelvoudige milcroslcopen kan ik bier kort zijn. Tusscben deze beiden bestaat geen waar ondersebeid. Alleenlijk noemt men gexvoonlijk loupen zulke werktuigen , waarbij de vergroo- ting van de lens of van bet lenzenstelsel geringer, en wier geheele inrigting eenvoudiger is. Wat de vvijzc aanbelangt, waarop de lenzen moeten gevat zijn, zoo is reeds uit bet vroeger gezegde gebleken, dat deze zoodanig behoort tc zijn, dat zij veroorlooft het oog zoo nabij mogelijk aan de lens te brengen. Wei- nig vergrootende lenzen kunnen of in de hand gehouden , of, indien men beide handen tot bet arbeiden wenscht te gebruiken, aan een bijzonder geslcl of stalief bevestigd worden, lietwelk veroorlooft de lens op den vereischten af- stand van het voorwerp te brengen. Deze laatsle inrigting is bij slerkere lenzen, zooals die, welke in het enkelvoudig mikroskoop worden aangewend, een volstrckl vereisebte, en bovendien moet bier een gepaste verlichlingstoestel aanwezig WEllKTUICUJKE lNRKJTING. 139 zijn, lot hot opvaugen van licht, ten einde de voorwerpen op eenen verlichlen achtergrond te zien, zondcr genoodzaakt te zijn dezelve naar den helderen lierael of naar eenig andcr liclit te keeren, waarbij de verlikale stand in menigerlei op- zigt, vooral bij het praeparcren zeer hinderlijk zoude zijn. Eiudelijk moet tusseben den spiegel en de lens eene door- boorde plaat zijn aangcbragt, welke dient om er de voor- vverpen op te plaatsen. De meer bijzondere inrigling van elk dezer gedeelten van den toestel zal later uilvoerig beschouwd worden. Dezelve raoet gehecl afhangen van den dienst, dien men, hetzij van eene loupe , hetzij van een enkelvoudig mikroskoop , verlangt. Hierbij moet ik echter reeds dadelijk docn opmerken, dat, sedert de aanzienlijke verbeleringen , welke het zamengesteld mikroskoop ondergaan heeft, dit laatstc werktuig voor alle on- derzoekingen, waarbij sterke vergrootingen vercisclit worden, ver- reweg de voorkeur verdient, daar hetzelve, bij schier alle de voordeelen van het enkelvoudig mikroskoop nog een grootcr ge- ziglsveld, eenen verderen afstand der voorwerpen, groolere licht- sterkte en voor bet minst eene even groole scherpte bezit, ter- wijl bovendien deszelfs gebruik voor het oog veel minder ver- moeijend is, dan dat der zeer ldeine lenzen, die voor sterke vergrootingen met bet enkelvoudig mikroskoop gevorderd worden. Alleen in een opzigt kan men ook nu nog tot onderzock aan bet enkelvoudig mikroskoop de voorkeur geven, name- lijk wegens den kleinercn vorm, die vcroorlooft het werktuig op reis gemakkelijk met zich te voeren , en voor zulk een geval kunnen bij hetzelve sterk vergrootende lenzen of len- zenstelsels van wezenlijk nut zijn. In verreweg de mceste andere gevallen kunnen deze echter gemist worden, omdat het eigenlijke nut van het enkelvoudig mikroskoop thans nog ICO DE LOUPE EN I1ET ENKELVOUD1G MIKROSKOOP. lioolclzakelijk beslaat in hot geven van cen hulpmiddel , om bij vergrooting dc voorwerpen voor nader ondcrzock te praepare- ren, ids dal onder hct zamcngestcld mikroskoop, uil boofdc van het omgekeerde bccld, slccds hoogst moeilijk, en niet dan na zecr langdurigc oefcning kan gedaan worden , en boczeer men ook reeds middel gevonden heeft, om in (lit gcbrek van het zamengesleld mikroskoop le voorzien, zoo zullcn echler nog lang vcle do voorkeur blijven geven aan bet gcbruik van bet cnkelvoudig mikroskoop. Indien vvij aldns aan bd cnkelvoudig mikroskoop deszelfs meer beperkten werkkring aanwijzen, dan blijkt dadelijk , dat betzelve van geene sterkere vergrootingen , dan van hoogtcns 50 of 60 maal beboeft voorzien te zijn. Bij deze vergrooting is dc afstand tot aan het voorwcrp nog even groot genoeg, om onder de lens te kunnen arbeiden, hetgeen bij sterker ver- grooling weldra ondoenlijk wordt; niet alleen om de nabij- heid der lens aan bet voorwerp, inaar ook omdat de bewe- gingen der hand niet naauwkeurig, en onze werktuigen niet fijn genoeg zijn, om met vruebt sterkere vergrootingen bij het praepareren aan te wenden. Verders blijkt, indien vvij dit doel in het oog liouden , dal de gcheele inrigling van een cnkelvoudig mikroskoop zoo eenvoudig mogelijk moet wezen. Alle zamengestelde en zeer fijne bewegingen, die bij bet zamengesteld mikros- koop van cenig nut kunnen zijn , zijn zulks niet meer bij een alleen tot praepareren bestemd enkelvoudig mikroskoop. De voorwerpplaat beboort tot dit doel groot, slevig, geheel vrij en onbevvegelijk te zijn , indiervoege dat niet bet voor vverp tot de lens, maar deze lot bet voorwerp genaderd vvordt. Voor deze toenadering verdient eeue rondselbeweging de voorkeur boven die door middel eencr sebroef, omdat WERKTUIGLIJKF. INRIGTING. 161 do cerstc bewegingswijze sneller is, en, bij do geringc hicr aan te wenden vergrootingen, cone voldocnde naauwkcuriglieid bezit. Wenscbt men ook slerke vergrootingen te bezigen, dan kan nog eene tweede fijnerc beweging, door middc! eerier mikrometerschroef, worden aangebragt. Als verlich- tingsloestel is een vlakke spiegel in alle gevallen toereikend, waar de vergrooting SO of 60 maal niet te boven gaat. In bijzondere omstandigheden en bij bet aanwenden van sterkere lenzen kunnen echter ook andere verlicbtingstoeslellen te pas komen, waarvoor ik naar een volgend hoofdstuk verwijs. Ein- delijk nioet de geheele boogte van het werktuig, cn bepaal- delijk van de voorwerptafel , zoodanig zijn, dat men gemakke- lijk in eene zittende houding kan arbeiden. 11 II E T BEK 1. DMTKROSKOO F. 1 30. “ "nder dczcn algemeenen uaam vvillen vvij verschil- lendc wcrktuigen zamenvatten , die alien daarin overeenkomen : dal het, door eene lens of door eene vereeniging van lenzen, gevormde bccld van cen sterk verlicht voorwerp, in eene donkere ruimte op een scherm wordt opgevangen. Iliertoe behooren bet zonmikroskoop , het lampmilcros- Icoop , hot gasmilcroslcoop en liet photo -elektrisch mi/cros - hoop. Het schijnt mij gepast toe de algeineene beschouwing van den aard en de beslemining dezer werktuigen hier ter plaatse le doen volgen, omdat zij door hunne opliscbe inrigting eenen overgang daarstellen tussehen het enkelvoudig en het zamen- gesteld mikroskoop. 131. De theoric der beeldmikroskopen is zeer eenvoudig, en reeds gebeel bevat in bet vroeger (§ 42 en 45) gezegde, opgeheldcrd door fig. 50, en 50', belreflende bet vormcn van beelden door lenzen in het algemeen. Toen is gebleken: i° Dat zich achtcr eene lens altijd cen beeld vormt van ccnig voorwerp voor dezclve, mils zich dit voorwerp op eenigen afstand buiten het hoofdbrandpunt bevindt. Datgcne wat van eene cnkelc lens geldt, is ook gebeel toepasselijk op THE0R1E VAN HET BEELDMIKROSKOOP. 163 zulk cenc vereeniging van lenzen, wclke in hare uitwerking gelijk staat met cenc enkelc lens. 2°. Dat het beeld, ten ogziglc van het voorwerp, zich omgekeerd vertoont. 3°. Dal hot beeld van ecn plat voorwerp, in ecu volgens eene kegelsnede gebogen vlak , is gelegen. 4°. Dat hetzelve groolcr is dan het voorwerp, zoodra do afstand, waarop het zich vormt, den dubbelen brandpunlsaf- stand der lens overlreft. Daar nu in allc beeldmikroskopen de afstand, waarop het beeld wordt opgcvangen, zeer grootis, in verhoudiug tot den brandpuntsafstand der lens, zoo volgt eensdeels, dat het beeld zich sterk vergrool moot verloonen, anderendeels, dat het voorwerp zeer nabij het brandpunt der lens moet geplaatst worden. De berekening leert b. v., dat, bij de aanwending eencr lens van 3 millim. brandpnnlsaD stand, het voorwerp moct worden geplaatst op 5,03 millim. afstand van de lens, indien het beeld zich op cencn afstand van 0,3 meter zal vormen. Bcdraagt deze laatstc afstand 2 meters, dan moet het voorwerp tot op 3,012 millim. afstand van de lens gehragt worden , d. is. tot op gV millim. van het brandpunt. Daar nu het sclierm gewoonlijk, op cencn nog verderen afstand dan die van 2 meters, verwijderd is, zoo kan men met genoegzame naauwkeurigheid voor de mceste gevallen aannemen, dat zich het voorwerp werkclijk in het brandpunt der lens bevindt, en dan zoude de vergrooting van het beeld gelijk zijn aan den afstand van het scherm gedeeld door den brandpuntsafstand dcr lens. (1) Hicruit (1) Naauwkeurig uitgedrnkt is de afstand van het voorwerp tot aan het op- pb b — p tische middelpunt der lens — , en het cijfer dcr vergrooting. b — p p indien b de afstand is, waarop zich het beeld vormt, en p de brandpnnts- afstand der lens. 1IF.T nEELDMIKROSKOOP. 164 volgt le veils, dat de vergrooting in gclijke verhouding met den afsland toe- en afncemt. 159. Elk becldmikroskoop bcstaat uit drie hoofdbestand- deelen : 1°. Een toeslel om de voorwerpen op den beboorlijken afsland van de lens of van bet lenzenstelsel te brengen. 2°. Een loestel ter verlichting van het voorwerp. 3°. Een sclierm, dat zich in ecnc donkere ruimle bevindt, ten einde het beeld voor het oog zigtbaar te maken. Beschouwen wij aclilereenvolgens elk dezer bestanddeelen in bet bijzonder. 155. Het eersle gedeelte dezer inrigling is bet belang- rijkste en wezenlijkste. Wat de boofdzaak betreft, zoo be- anlwoordt lietzelvc geheel aan bet enkelvoudig mikroskoop, mils met weglating van den hierbij gebruikelijken vcrlichtings- toestel. Daar de bestemming van het beeldmikroskoop ech- ter niet volkomen dezelfde is, als die van het enkelvoudig mikroskoop , zoo inoeten in de verschillende onderdeelen van den toeslel eenige wijzigingen worden aangebragt. Dezelfde lenzen en lenzenstelsels, welke bij het cnkelvou- dig mikroskoop gebruikt worden , zijn ook hier bruikbaar. Alleenlijk is de invloed der chromatische aberratie op de zui- verheid van de omlrekken der beeldcn merkbaarder, zoodat bet raadzaam is zich hier, niet alleen van doublelten en tri- plellen te bedienen , welker lenzen uit cene enkele glassoort bestaan , maar slelsels van aebromatisebe dubbellenzcn aan te weuden , welke op dezelfde wijzc zijn ingerigt als die , waarvan bij bet zamcngesteld mikroskoop gebruik wordi ge- maakt, doch met dil verschil, dat de crown- en flintglas- ALGEMEENE INIUGT1NG, 165 Icnzcn niet door middcl van canadabalsem verecnigd inocten zijn, omdat dezc door de warmte, waaraan dc lenzon zijn blootgcsleld, zoude smeltcu en troebcl worden. Bovendien moelen zulkc stelsels niet ovcrverbelerd zijn, gelijk bij he l zamcngesleld inikroskoop , uilhoofdc der aberratie van bet oculair, noodig is, maar zooveel mogelijk volkoincn aplana- tisch. De wijze, waarop de lenzeu gevat zijn, behoort verders zoodanig te wczen, dat de uiterste randstralen in liunneu weg niet beiemmerd worden , ten cinde het veld, waarop zich het beeld vomit, zoo groot mogelijk te maken. 