Het mikroskoop, deszelfs gebruik, geschiedenis en tegenwoordige toestand
Dit werktuig (z. PI. V. fig. 5) komt in uitvvendige gedaante geheel overeen met de afbeelding in de oorspronkelijke be- .schrijving van van Deyl. Ook zijn er twee achromatische lenzen bijgcvoegd , welker brandpunlsafstanden ik gemeten , en bevonden heb te zijn de eene van 18 millim., de andere van 15 millim. Hieruit blijkt dus , dat van Deyl later zijne lenzen nog verbeterd heeft. De openingshoek dezer lenzen is van de minst vergrootende (N° 1) 14° , en der sterkst vergrootende (N° 2) 15°. Hunne dikte heb ik niet kunnen meten, uit hoofde van de te groote diepte der bus- jes , vvaarin zij bevat zijn. De vorm dezer achromatische voor- werplenzen is nagenoeg piano - convex , iels hoi aan de platte zijde , en daarraede benedenwaarts gekeerd. Deze vorm en stelling der lenzen is zeer opmerkelijk , daar men toen en nog vele jaren later gewoon was de voorwerplenzen biconvex te maken , lerwijl het eerst later algemeen erkend is , dat alleen piano - convexe lenzen met de platte zijde naar het 1/!^ IIET ZAJIENGESTELD DIOPTRISCII MIUUOSKOOP. vooi'werp gekeerd , dc sphacrische aberratie tot een minimum brengcu. Zelfs de Icnzen in bet mikroskoop van Selligue, waarover vvij straks nader zullen bandelen , waren nog met de bolle zijde naar beneden gewend. Ook maakt deze vorm der van Deylsche objecticfglazen bet bijna zeker , dat zij nict uit diie lenzcn , maar uit twee beslaan, eene biconvexe crovvnglaslens en eene piano - convexe (eigenlijk biconcave, met eene zeer geringe kromming der buitensle oppervlakte) flinlglaslens , derhalve geheel op gelijke wijze zijn zamenge- steld, als men zulks thans algemeen gewoon is te doen. Verders bebooren bij dil mikroskoop twee oculairen , elk van slecbls een glas voorzien , zoodat hetzelfde collectiefglas, dal aan de verlengbuis van bet mikroskoop is gescbrocfd , voor beiden dient. Alle deze glazen zijn biconvex, docb zoo- danig , dat de naar bet oog gekeerde oppervlakte eene zeer flaauwe kromming , de benedeuwaarts gekeerde daareutegen eene sterkere beeft. Deze vorm is bun blijkbaar gegeven , om de aberratie door bet oculair zoo gering mogelijk te maken. De werktuiglijke inrigling van dit mikroskoop is boogsl eenvoudig , gelijk uit de afbeeldlng (PI. V. fig. 5) blijkt, die geene eigenlijke verklaring behoeft. De lengte der buis van bet mikroskoop is 16 centim. , eu, wanneer de verlengbuis gebecl uitgetrokken is, 28 centim. De volgende metingen van bet gezigtsveld en van de vergroolingen zijn gedaan voor eenen geziglsafstand van 25 centim. Lens 1 met oculair 1. Zonder ■verlengbuis. 54 Met de verlengbuis. 61 » » 2. 62 111 » 2 )) » i. 54 106 n » .. 2. 06 170 ACHtlOMATlSCU MIKhOSKOOP VAN VAN DETL. 175 De grootle van het gezigtsveld is: met oculair 1 143 millim. » » 2 160 » De helderheid en scherpte der beelden in dit mikroskoop zijn inderdaad zeer groot, en overtreffen verre die der vroe- gere niet acliromatisclie. Met het tweede objcctief en het Iweede oculair, derbalve bij eene 96malige vergrooling, is de eersle groep op bet Noberlsche plaatje duidelijk opgelost to zien, iets dat , met eene niet achromatische voorwerp- lens slechts bij eene driemaal slerkeie vergrooling kan ge- schieden. Doch de voorlreft’elijkheid der lenzen van van Deyl wordt eerst regt duidelijk, wanneer zij le zamen vereenigd als ob- jectief gebruikt worden , scboon ik liier meet bijvoegeu , dat het niet blijkt , dat bij zelf zulks werkelijk gedaan heefl. De met dit stelsel voortgebragle vergroolingen zijn de volgende : Zonder verleiigbuis. Met verlengbuis. met oculair 1 76 156 .. .. 2 123 229 De scherpte der beelden is nu zoo groot , dat men zeer ge- raakkelijk de overlangsche slreepen op de vleugelschubbetjes van Pieris hrassicae kan onderscheiden , vvelke inderdaad tot de moeijelijkere proefvoorwerpen bebooren. Van'het Nobert- sche plaatje wordt nu de derde groep behoorlijk in slreepjes opgelost , en ook de vierde vertoont zich sterk gestreept. Dit heeft reeds plaats bij de geringste vergrooling (76 maal) en wordt , bij aanwending van het sterkere oculair en uittrckking der buis nog iets duidelijker. Vergeleken met een stelsel van twee achromatische lenzen van nagenoeg gelijke brandpunls- afstanden , in 1853 door Amici vervaardigd , bleken de lenzen van van Dcyl voor doze niet le behoeven le wijkeu HET ZAiMENGESTEI.D DIOPTlUSCll MIKROSKOOP. 17-4 Ook verdragen zij iiiderdaad uog sterkere oculairen , dan hij gebruikt heeft. |Bij de aanwending van zulk cen sterker ocu- lair, dat de vcrgrooting tot G50 deed klimtncn , is de hel- derbeid nog vrij groot , schoon de randcn der beelden te veel van hunne scherpte verloren hebben , om deze vergroo- ling bruikbaar te maken. Uil dit een en ander volgt niet alleen , dat van Deyl zijne mikroskopen van werkelijk achromatische lenzen heeft voorzien, maar bet zal bovendien blijken, dat van alien , die vddr bet jaar 1825 hetzelfde doel bebben getracht te berei- kcn , niemand hem heeft op zijde gestreefd , terwijl zelfs bet in dat jaar door Chevalier voor Selligue vervaardigde raikroskoop in verscbeidene opzigten beneddn dat van van Deyl stond. Omstreeks 1811 (1) vervaardigde Frauenbofer te Miin- chen mikroskopen met achromatische lenzen. Elk mikroskoop werd van vier zulke lenzen van verschillenden brandpunts- afsland voorzien. Zij waren biconvex en de sterkst vergroo- tende der vier lenzen had eenen brandpuntsafsland van | duim (ongeveer 16 millim.)(2). Er werden twee verschillcnde ocu- lairen bijgevoegd. De slerkste vergrooting bedroeg naar de bepaling van Jacquin niet meer dan 120 maal , terwijl volgens denzelfden daarmede van de streepjes op de vleugel- schubbetjes eener kledermot geen spoor kon ontdekt worden , ofschoon deze zich reeds duidelijk met eene enkelvoudige lens (1) Gewooiihjk wordt het tijdstip, waarop I'raucnliofcr zijne achro- matische mikroskopen begon te vervaardigen in 1816 gesteld (z. Cheva- lier, 1. c. p. 11), docli men vindt hen reeds vermeld in eene prijs- courant opgenomen in Gilbert’s Annul. Bd. XXXVIII. 1811. s. 347. (2) Zie Doel linger, Nachricht vo?i oincm Vorhessertcn Mikrn.tkop , 1829. p. 9. FRAUKNUOIKU , BREWSTK R. 175 van 60 maligc vergrooling Helen onderscheiden (1), Frauen- hofer (2) zcif zegt , dat hij inel de sterkste vergrooling de op glas getrokken slreepjes van onderlingen afsland , slechls met moeile kon onderscheiden. Hieruit blijkt der- lialve genoegzaara , dal de achromalische mikroskopen van Frauenhofer voor de reeds vroeger door van Deyl ver- vaardigde verre moesten onderdoen ; want in de eerste grocp van het Nobertsche proefplaatje, welke daardoor gemak- kelijk wordt opgelost , bedraagt de onderlinge afstand der slreepjes joso'" Brewster (5) sloeg in 1815 eenen geheel anderen weg in ter acbromatisalie der mikroskopen, Hij bezigde als voor- werpglas eene biconvexe lens van crownglas, welker naar boven gekeerde oppervlakte eene aanmerkelijk sterkere kroni- ming dan de onderste oppervlakte had. Deze laatste werd dan gedurende het onderzoek gebragt in eene het licht sterk brekende olie, zoo als kaneel- anijs- sassafrasolie enzv, , waarin zich te gelijker tijd het voorwerp bevond. Het is echter duidelijk, dat dit hiilpmiddcl, hoe vernuftig overigens uitgedacht, slechls in zeer wcinige gevallen werkelijk aan- wendbaar is. Ook slelde Brewsler voor achromalische bollen te ver- vaardigen door de ruimte a (PI. V. fig. 4) tusschen twee biconvexe lenzen en c te vullen met een vocht, dat hier de plaals van het flintglas moest vcrvangen. Achler de eene lens kon dan nog een hoi metaleu spiegeltje de worden geplaatst, om hij de verlichting met opvallcnd licht te die- (1) Moser, Anleiiung zuvi Gebrauch des Mikroskops, p. 26. (2) In eene verhandeling over de bulging des lichts, Gilbert’s Ann. der Phys.’lZn. Bd. LXXIV. s. 350. (3) New Instruments , p, 401. 170 MET ZAMENGE3TELD UlOPTRlSCll MIKIVOSKOOP. neii , met eene opening in liet midden om de licUtslralcn door te lalen. Ook deze voorslag schijnt eebter nimmer lot dc' uitvoering geraakt le zijn. Nog minder gelukkig dan de reeds genoemden, slaagde in 1821 — 1825 Domet in Frankrijk, daar zijne achromati- sche lenzen eenen doormeter van 12 raillim., en eenen brandpunlsafstand van 40 — 50 millira. hadden, en derhalve als mikroskopische voorwerpglazen bczwaarlijk anders dan lot bet voorlbreugen van zeer geringe vergrootingeu konden vvorden aangewend (1). Omslreeks denzelfden lijd (1824) vervaardigde ook Tullcy in Engeland, onder de leiding van Goring aebromatisebe objeclieven van 22 millim. brandpunlsafstand met eenen openingshoek van 18° (2). In Italie bad zicb Amici le Modena reeds sedert 1813 op de vervaardiging van aebromatisebe objeclieflenzen toege- legd, maar zijne eerste pogingen sebijnen geenen gimstigen uifslag gebad te bebben , zoodat bij er loen weder van af (1) Chevalier, 1. c. p. 11. (2) Pritchard, Jlltcroscop. Illustr. p. 43. Bij een Dollondsch mikroskoop, hehvclk zich hier' op het kabinet bevindt, en welks vervaardiging uit dit tijdperk dagteekent, behooren twee achromati- sche lenzen, die eenen brandpuntsafiitand bebben van 24 millim., eenen doormeter van 13 millira. en eene dikte van iiiet minder dan 7 millim. Zij zijn biconvex en bestaan dus uit twee crownglaslenzen met eene daartusschen gcplaatste holle flintglaslens. Daar zij iiagenoeg volko- men beantwoorden aan de bescbnjving welke van de Tulleyscbe lenzen gegeven wordt, en zijne landslieden (Pritchard, 1. c., Quekett, Trea- tise, p. 36) getuigen , dat bij de eerste in Engeland geweest is die zulkc lenzen maakte, zoo vermoed ik dat de zoo even genoemde lenzen nictran Doll on d zelven maar van Tulley zijn, le meer daar bet bekend is dat de eerste zicb in lateren lijd niet met de vervaardiging van mikroskopen beeft onledig gehouden , oTseboon cr wel werktuigen onder zijiien naam , maar door anderen gernnakt, door hem in den handel gebragt worden. amici, marzou, coddixgton. 177 / zag, ftn het kaladioplrisch mikroskoop vervaardigde , dat wij later zullen mocten vermelden. Ook een landgenoot van hem, Bernandino Marzoii te Brescia, vervaardigde in dien tijd achromatische objec- tieflenzen voor mikroskopen, waarvan mij echler niets na- ders is hekend geworden (1). Indien wij nu de pogingen tot dien tijd toe in het work gesteld , om het mikroskoop achroraatisch te malien , ovcrzien , dan blijkt al spoedig , dat zij minder hadden opgeleverd , dan men het regt meende te iiebben daarvan te vervvach' ten. Het voornaamste , dat men gewonnen had , was dat men de opening der voorwerplens grooter kon maken , waar- door nicer licht werd loegelaten ; maar dit bepaalde zich enkel en alleen tot die gcvallen, waar eene weinig bedui- •dende vergrooling voldoende was, De oorzaak van dozen ge* brekkigen uitslag meet in twee omstandigheden wordcn ge- zocht. Vooreerst de raoeijelijkheid om achromatische Icnzen van een kort brandpunt te vervaardigen. Van de tot dien tijd toe vervaardigde achromatische lenzen hadden die van van Deyl den kortsten brandpuntsafstand , namelijk 13 mil- lim. , beantwoordcndc aan eene vergrooting van ongcvcer 19 maal , terwijl men bij de ouderc mikroskopen objecticven van 5 — 2 millira. brandpuntsafstand bezigde , die dus op zich zelve reeds den diameter 80 — 100 maal vergrooltcn. Wilde men derhalve met achromatische voorwerplenzen eenigzins aaninerkelijke vergrootingen ve^krijgen , dan moesten deze in de oculairen worden gczocht , en hier ontmoette men weldra (1) GioTanni Santini, die dit mededeelt in ijjne Teorica degli stromenti ottiei . Padova, 1828. p. 187, nocint M.irzoli ecnen » ottico diligentc cd ingegnoso." III. 12 178 IlET ZAJIE.XGESTEI.l* IMOPTUISCll MIKROSKOOP. cciic ^iciis, wclke nicii iiict overschrijdcn kon , zorulcr de oinlickkcn der hcclden te veel van liunne scherpte le docn verliezen. Ten tweede was door liet achromatisercn der len- zen nog gcenszins de sphaerischc aberralie weggenomen , welker nilwcrkselen bij bet gebruik van slerker oculairen des le racer in bet oog vieicn. Indcrdaad raoet men erkenncn , dat , indien de acbromalische zamengestelde raikroskopcn in dien tocslaiid geblcven waren , dan zouden zij nimraer met goed gcvolg bebben kunncn wedijveren met de enkelvoiidige lenzen, welke in allc die gevallen, waar een naauwkeurig on- derzoek vcreischt werd , dan ook door de besle vvaarnemers , Brown, Treviranus enzv, , nog steeds bij voorkeur ge- bruikl werden. Ook gingen do racestc inslruraenfmakers voort met bet zamengeslold mikroskoop naar de oude con- slructie le vcrvaardigeu , tcrwijl Codding Ion (1) zijne iiitgegroefde lenzen, waarover reeds vroeger (bl. 70) gespro- ken is, doch die verre waren van acbromalisch te zijn , ook bij bet zaraengesleld mikroskoop als objectieven aanwendde , levens , in stede van twee biconvexe oogglazen , een oculair bezigcndc, dat nit twee paren van legen elkander geplaatsle lenzen bestond, van welke dc beide onderste plano-convex waren, met de vlakke zijden boveuwaarts gekeerd, terwij! bet boveuste paar door eene biconvexe en eene piano - convexe lens gevormd werd. Maar, ofscboon door deze inrigting dc spbae- riscbe aberratie eenigzins werd verrainderd, zoo bleef ecbter de cbromatiscbc afwijking gebeel onverbeterd. 412. Allengs begon ecbter een belderder dageraad aan te breken. In 1824 bood Sclligue aan de Akaderaie le Parijs (1) Treatise oh the Eye and optical fnsti-umonts. p. 58, Catnhr. Phil, transact. III. p. 421. JIIKROSKOOP VAN SELLIGCE , VINCENT EN CHARLES CHEVALIER. 179 een mikroskoop aaa , hctvvelk volgcns zijnc aanwijzingcn eo onder zijn toezigt door Vincent cn Charles Clievalier vervaardigd was (1). Fresnel gaf als rapporlenr nil naam eeuer comraissie daarvan een verslag (2), waarnit blijkl , dat dit mikroskoop werkelijk beter was dan al diegene, wclkc men tot daartoe met achromatische voonverpglazen vervaardigd had. Evenwel was het er nog verre af, dat men reeds geslaagd zoude zijn ora achromatische ienzen van korten brandpunts- afstaod te vervaardigen. Die, waarvan het mikroskoop van Selligue voorzien*was, bestonden nit eene biconvexe lens van crownglas en eene piano -convexe van fliotglas, zij hadden eenen brandpuntsafstand van niet minder dan 57 millim., eenen doormeler van 12 millim. en eene dikte van 4 millim. Doch de hoofdverbeteriug bestoud daarin, dat men verscheidene dezer dubbellenzen op elkander kon schroeven, cn op die wijze het tweevoudige voordecl verkreeg, censdeels van de vergrooting te versterken , anderdeeis de uitwerking der sphaerische aberra- tie te verminderen. Deze laatstc bleef echter nog steeds in aanmerkelijken graad bestaau , omdat uoch Selligue, noch Chevalier op het denkbeeld gekomen waren (hetgeen echter van Deyl reeds gedaan had) om de Ienzen met den plalten kant benedenwaarts te keeren. Inzonderheid bij cenigzins aanmerkelijke vergrooting werd dit gebrek zeer merkbaar. De vergrooting werd. op drie verschillende wijzen verkregen ; voor- cerst door het uitlrekken der buis, waarin het oculair be- vat was, ten Iweede door het vermeerderen van het getal der op elkander geschroefde objectieven , en ten derde door boven deze laatsten in de buis een biconcaaf glas tc plaalscn. De (1) Clievalier, 1. c. p. 52. (2) Annaks dcs sc. natur. 182-1. p. 315. n* 180 IIET ZA1IENGESTEI.D DJOPTllISCH MIKROSKOOP, slcikslc vci'grooliug was 1200 inaal , docli reeds bij ecnc 500 malige was het daglicbt ter verlichting nict raecr vol- doende, en mocst men eenc Argandsclic lamp gebruiken. Voov de verlicbling van ondoorsebijnende voorwerpen was aan dil mikroskoop ecn drieboekig prisma mel bolvormige opper- vlakten aangebragl , terwijl , om bij doorvallendc verlicbling bel overlollige liebt af te sluiten, in stede van den tot daar toe meer gebruikelijken bollen kegel , eene ronddraaijende sebijf, die van galen van verscbillende groolle voorzien was, onder de voorwerplafel was geplaatst (1).’ Het kan niet betwijfeld worden, of met de uitvoering van dil mikroskoop was een belaugrijke slap voorwaarls gedaan. Het beginsel om een slelsel te bezigen nit meer dan eene aebro- maliscbe lens bestaande , een beginsel , waaraan onze tegen- woordige mikroskopen voor een groot deel bunne meerdere volkomenbeid te danken bebben , werd bet eerst op betzelve loegepast. Bovendien moesl de gunslige uilslag der aange- wende pogingen slrekken , om den moed te vcrlevendigen , eu bet vooruitzigt te doen geboren worden , dat men door volbarding eindelijk bel doel bereiken zoude. Inderdaad ging diaries Cbevalier op bet reeds met zulk een goed gevolg betreden spoor ijverig voort , cn bet gelukle bem nog in betzelfde jaar eene aebromatisebe lens lot stand te brengen , die eenen brandpuntsafstand van 8 millim. , eenen doormeler van 4 en eene dik.te van 2 mil- lim. bad. Bovendien scbijnl bij de eerste geweest te zijn (2), (1) Wij liebben gezien (bl. 49), dat deze inrlgting reeds bij een der enkelvoiidige mikroskopen van Job. Musschenbroek werd aangelroffen. (2) Volgeiis Quekett, 1. c. p. 39, zoude bet Lister geweest zijn, die Jiet eerst in 1829 op bet denkbeeld kwam om canadabalsem tusseben de Icnzen te brengen. Doch, lioe dit zij, zcker is bet, dat dit denkbeeld CHARLES CHEVALIER , AMICI. 3 ' 181 die lusschcQ dc flint- en crownglaslenzcn canadabalsera bragl , waardoor de terugkaatsing bij den doorgang der licht- stralen werd weggenomen , en derhalve de helderheid loc- nam (1). Een van dergclijke Icnzen voorzien mikroskoop bood hij in bet begin van 182S aan de Socidte d’Encoiira^ gement aan. Het daarover uitgebragte bcrigt luidde zeer gunstig (2). Door bet goede gevolg der pogingen van Selligue cn Chevalier opgewekl , valte Amici te Modena het vroe- ger gestaakle werk op nieuw op , en ditmaal met den besten uitslag. Twee jaren later (1827) bragt hij zijn horizontaal achromatisch mikroskoop naar Parijs. De daarbij behoorende achromatische dubbellenzen hadden ieder cenen brandpunts- afstand van 12 millimeters. Drie derzelve boven elkander geschroefd , en met den platlen kant benedenwaarts gekeerd , vormden het objectief. De verschillende vergrootingen wer- den verkregen door verwisseling der oculairen , welker plano- convexe lenzen met den plalten kant bovenwaarts gekeerd waren. Het gevolg dezer slelling der objectief en oculairglazen was, dat ook de spaerische aberratie grootendeels overvvonnen reeds veel vroeger bij de objectieven van yerrekijkers vervvezenlijkt was. In 1774 toonde Rochon aan, dat men , door water tusschen de lenzen te brengen, hunne gezamelijke uitwerking veel vejbeterde. Grateloup stelde in 1788 daarvoor een mastikvernis in de plaats, en verscheidene achromatische objectieven werden aldus naar zijne aanwijzing door Putois vervaardigd. Eindelijk verving Rochon in 1801 het mastikvernis door zeer doorschijnende en vloeibare terpenthijn. Zie Rochon, Mim, sur les verres achroinatiques. Mem. de I’Institut, floreal an 9 p. 12. (1) Chevalier, 1. c. p. 53. (2) Chevalier gaf aan dit mikroskoop den naam van microscope d' Eu- ler, eene benaming welko echtcr zeer onjuist was, daar dcszelfs optische zamenstelling in geenen deele met die van het door Euler (z. bl. 167) Toorgeslagcn achromatische mikroskoop overeenk''am. 182 liET ZAMEIUiESTELD mOPTlUSCB JIIKROSKOOP. werd , zoodat liet mikroskoop niet allcen achromatiscli , raaar ook aplanalisch was gcwordcn. Boveodien had Amici een reglhoekig glazen prisma bovca het objcctief in de buis ge- bragt, waardoor de slralen , die van bet voorwcrp kwaraen, onder cenen rcglen boek werden leruggekaatst (verg. Dl. I, bl, 2S0) , zoodat de bins , waaraan de oculairen geschroefd werden , cenc borizontale slelling had (1 ). 415, Wij zijn [bans genaderd tot het laalste tijdperk der gcscbiedenis van den ontwikkelingsgang van bet zamengesteld mikroskoop. Wei beeft hetzelve gedurende dit tijdperk nog gewigtige verbeleringen ondergaan, doch de weg daartoe was nu gebaand , en de wedijver , die weldra ontstond tusschen cen groot aanlal vervaardigers van mikroskopen in onderscbei- den landen beeft zeer veel toegebragt tot die verdere volma- king. Het zal daarom noodig zijn nu afzonderlijk stil le staan bij de voornaamsten buuner , en hunne werktuigen le - bescbrijvcn , om daaruit vervolgens den legenwoordigen toe- stand van het zamengesteld mikroskoop in het algemeen op le maken , en le onderzoeken in hoe verre men grond beeft le hopen, dat dit werkluig nog voor toekomstige volmaking vatbaar is. De eerste, die bier de rij moel openen, is Charles Chevalier (2). Hem komt deze plaats toe, omdat men, gelijk wij zagen , aan hem en zijnen vader Vincent de za- menslelling der eerste acbromatische objecliefslelsels ver- schuldigd is. (1) Newton had reeds in 1772 van zulk. een rcgthoekig glazen prisma in zijn teleskoop gebruik geniaakt. Zie Brewster, The Life of Sir Isaac Newton, London 1831, p. 312. (21 Zijiie woonplaats is: Palais Royal, Galerio de Ta/aij N“. 163 tc Parijs- JIIKROSKOPEN VAN CHEVAUER. 183 Chevalier vervaardigt ondersebeiden soorten van zanicu- geslelde mikroskopen , vvaarvan het meest volledig ingerigt is zijn microscope universel (1). Dit mikroskoop is afgebeeld in PI. V. fig. 0. De stain cc wordt vaslgeschroefd op bet kistje a; d is eon boiizoutale vierkanle staaf, welke met den Siam door de scharnier e verbonden is , en vsvaaraan de vier- kante van aebteren getande staaf f is bevestigd. De spie- gel h is aan de cene zijde hoi , aan de andere vlak ; n is de gerande knop, door welks draaijing de spiegel langs de staaf f op en nedergaat. De door schroeven beweegbare voorwerptafel z is bevestigd aan den vierkanten koker p, die zich door draaijing van den geranden knop o op en neder beweegl; voor de lijne instel- liug dient de sebroef q. Het mikroskoopligchaara r is in twee riglingen beweeglijk, nanielijk borizontaal op het stuk a', en vertikaal door de scharnier Z>'. Binnen in de buitenste buis glijdt eene twee- de , welke door de getande slang en bet rad u in en uit wordt geschoven. Op deze binnenste buis is eene verdeelde schaal aangebragt. Bij p bevindt zich de korte aan haar cinde gcsioten buis, waarin het rcglhoekig glasprisma bevat is. Deze buis is met de buis r door eene bajonetverbinding vereenigd. Aan het buisje :c worden de objectiefslelsels ge- schroefd ; is eene plalte zwartgemaakte schijf van eene ope- ning voorzien , waarin het oculair s past , dienende om het oog voor reglstreeks invallend licht te beschermen. (1) net model van dit mikroskoop is oorspronkelijk ontleend aan lief horizontale mikroskoop van Amici, en vroeger bragt Clicvaiier het ook in den linndel onder den naam van microscope d’Aniici, Later Iiceft hij er eebter vcrsclieidene wij’'.i(jingen aAriffefaiagl , d>e in den tekst ver- mejd zijn. J 8 i llET ZA.1IENGESTEI.D mOI’TRlSCll MIKUOSKOOP. In de afgebeclde houding zlet men in eene horizonlale rigUng door dit mikroskoop. Dezc kan ecliter ook in esne vei likale worden vcranderd door het ligchaam regtop le plaat- sen, door middel der scbarnier c% en vervolgens bet gcdeelte vx le verwijdcren , vvaarvoor dan eene andere (niet afgebeel- de) objecliefbuis vvordl in plaals gebragt. Helzelfdc gcdeelte vx kan ook bovenwaarls worden ge- keerd , zoodat de objecliefbuis in de bonding komt als in fig. 6 en 7. Dit beeft ten doel om, zonder gevaar voor de objeclieflenzen , verscbillende cbemiscbe bewerkingen op de voorwerptafel le verriglen, Wij zullen bierop in een volgcnd boofdstuk terugkomen. Bij dit mikroskoop bebooren drie lenzenstelzels, vier H uygen- scbc oculairen, eene camera lucida, een lerugkaatsende spiegel voor de verlicbting van ondoorscbijnende voorwerpen,en verscbei- dene andere bij bet ouderzoek bruikbare werkluigen, Het gebeel kost, volgens eene prijscourant van 1842, 1000 francs (^476). Cbevalier vervaardigt ook nog een kleiner microscope universel, waarvan de inrigling eenigzins afwijkt van bet vo- rige , boofdzakelijk daarin , dat bet gebeele mikroskooplig- cbaam met voorwerptafel en spiegel bovenwaarls kan gekeerd worden, enkel door draaijing om eene as aan den lop van den stam , lerwijl bet bovendien in een enkelvoiidig mikroskoop kan worden veranderd, Dit mikroskoop kost 550 francs (/"1 67). Verders worden door bem ook zamengestelde raikroskopen van nog cenvoudiger inrigling vervaardigd , zonder glaspris- ma (1) voor de borizonlale slelling, koslende 100 lot 250 francs (/’48 — /119), al naar gelang van bet meerder of (1) Chevalier is ook de eerste geweest, die, op het verlangen van MirLel, een mikroskoop voorzag van een glasprisma, vvaarmede men ondcr cenen hock van 45" in de buis ziel. M1KR03K0PEN VAN CHEVALIER. 183 minder getal der daarblj verlangde achroraalische lenzen , doubletlen , enzv. Ik acht bet overbodig deze alien even nit- voerig als het.eerstgenoemde werkluig te beschrijven. Belangrijkcr is de beanlwoording der vraag , in hoe verre Chevalier zijnen ouden welverdienden roera in den laatsten tijd heeft staande gehouden. Ik ben in de gelegenheid geweest verscheidene Chevalier- sche raikroskopen te zien en daarmede waarneraingen te docn, Wat de uitvoering van hunnen werktuiglijken toestel betreft, zoo verdient deze alien lof, en kunnen zijne werktuigen in dit opzigt wedijveren met die, welke uit de beste werkplaat- sen komen. Eenigzins anders is het gelegen met hun optisch gedeelte; het is mij voorgekomen dat Chevalier zich ten dien aanzien door soramigen, die later het door hem aan- gcwezen spoor betreden hebben, heeft laten voorbijstreven. De uitkomsten van het onderzoek van een door hem in 1840 vervaardigd mikroskoop, waarbij drie lenzenstelsels be- hooren ieder uit drie achromatische dubbellenzen bestaande, waren de volgende: Objec- tief- stelsels. Brandpunts- afstanden der aequivalente lenzen (1). Oculai- ren. Vergroo- tend ver- mogen. N 0 b e r t ’s proefplaatje. N®. 1. 9,27 millim. N». 1. 196, groep opgelost. » x> » » 2. 325. 2**' groep opgelost. » 2. 4,15 » » 1. 420. 5^® groep opgelost. » » 9 J> » 2. 700. Dezelfde. » 3. 2,06 » » 1. 882. 7* gioep opgelost. 1 » » i> D » 2. 1500, Dezelfde. (l) De brandpuritsafstanden der aequWalento lenien zijn hier, en in alle ver- der rnede to deeleii gCTallen, bepaald op de^wijie beschreven inDl. I, {US' •186 HEX ZAJIENGESTELD UIOPTIUSCIl SUKROSKOOP. Hieruit blijU , dat Chevalier reeds voor eenige jaren objeclicfslclscls van zeer korten brandpunlsafstand bad lot sland gebragl , doch tevens , dat deze niet (Jicn graad van aplanatisme bezateu , die door sommige andcre vervaardigers van mikroskopen reeds in dien tijd was bereikt. Dat eebter ook Chevalier later nog eenige vorderingen gemaakt heeft is mij gebleken nil bet onderzoek van een zijner kleinere mi- kroskopen, in 1844 vervaardigd, waarbij twee stelsels be- booren van 3,72 en 5,18 millim, brantpuntsafstand , met welk laatste, bij ecne 508 malige vergrooting, zich nog de G"*" groep van Nobert laat oplossen. Ilet was Ic verwachten , dat de gunstige uitslag van de pogingen der beide Chevalier’s weldra andcren zoude uit- lokkeu oin raede bunne krachten te beproeven. In Parijs wa- ren bunne eerste navolgers T recourt, Bouquet en Geor- ges Oberbaiiser, en bet gelukte aan bunne vereenigde pogingen in 1850 mikroskopen tot stand le brengen , die werkelijk de Cbevaliersche (waarvan er bun een tot model had gestrekt) op zijde streefdcn (1), terwijl bun bovendien de eer toekomt van te hebben ingezien , dat, zoude de nieu- were verbetering der mikroskopen inderdaad vruchtdragend voor de welensebap en bare beoefenaars zijn , do werktuig- (1) Eenifje jaren later ontatond er een pennestrijd over de belrekkeljjke deugdzaamheid hnnner mikroskopen , uitgelokt door eenige artikelen ge- Bchreven door Saigey in het Fcuilleton van den Aout 1835, ter aanprijzing der mikroskopen van Tree our 1. Zij werden beantwoord door Ch. Chevalier, en later zoowel de opstellen van Saigey als van Chevalier door den laatsten te zauien uitgegeven onder den titel van: Notes rcctijlcatives pour servir d I'histoiro des microscopes, Paris 1835 , ■\vaarin verscheidene hijzonderhcden over de eerste vervaardiging van achro- malische mikroskopen le Parijs (e rinden zijn. MIKROSKOPEN VAN TRECOUftT, BOUQUET, OllERHAUSER. 187 lijke inrigting zoo ecuvoudig mogelijk moesl vvezen, ten cin- de de geringere prijs ook min gegoede uatuuronderzoekcrs zoudc veroorlooven zich een voor de meestc waarnemingen bruikbaar werktuig aan te schaffen. Inzonderheid is bet Oberhaiiser (1), die, ua zich in lateren tijd van de beide cei’sten te hebben gescheiden , en nu sedert verscheidene jaren op zich zelf werkende , zich in dit opzigt hoog verdien- stelijk heeft gemaakt. Ook is er vvel geen onder de thans levende vervaardigers van mikroskopen die hem evenaait in het gelal van geleverde werkluigen , helwelk op het laatst van het vorige jaar (1848) reeds ISbO bedroeg. Wij widen eerst hunne werkluiglijke inrigting beschrijven en vervolgens him optisch vermogen toetsen. Onder den naara van (jrand microscope achromatique heeft Oberhaiiser tot voor korten tijd een werktuig vervaardigd , hetwelk in verscheidene opzigten verschilt van den algemee- nen vorm der vroegere mikroskopen, vooral door den voet, vvelke (z. PI. VI. fig. 2) (2) beslaat nit eenen zwaren met lood gevulden trommel aa, ivaarop eene korte doch wijde cylindrische buis bb is geschroefd , die van voren eene vier- kante opening heeft. De groote rpnde voorwcrplafel kan orn hare as worden rondgedraaid , doordien de daarmede verbon- den schijf r zich in eene ronde opening van de bovenwand der buis bb beweegt. In de voorwerptafel bevindt zich, ge- lijk met den rand, eene zwarte mat geslepen glazen schijf, welke geheel elTen is, schoon er twee veerklemmen tot het vasthouden der voorwerpen in daarvoor bestemde openingen (1) Georges Obeiliaiiser is te Ansbach geboren. Zijne tegonwoor- dige vroonplaals is : Place Dauphine IS®. 19 te Parijs. (2) Dete figuur, aan v. Ulohl onllecnd . stelt het mikrosk-oop vlak van yoren gptieu voor. 188 HEX ZAMENGESTELD DIOPXRISCII MIEROSEOOP. kunnen gcplaalst worden. Op een zijdeUngs verlengsel van de voorwerptafel is de ronde holle zuil d vastgeschroefd, Zij slult naauwkeurig in de buis e , wclke door eene sterke spi- raalvccr, die in de holte der zuil d bevat is, en tegen bet door den knop Ic gesloten bovcneinde der buis e stuit , in de boogie wordt gedrukt. In dezen knop k is de fijne scbroef i bcvesligd, waarvan bet andcre einde onder de voorwerptafel uitkomt, en aldaar van eenen geranden knop I voorzien is, waarin eene moerscbroef is gesneden. Door deze om te draai- jen w^ordt de scbroef en met baar de buis e en tegelijk de daaraan bevestigde mikroskoopbuis benedenwaarts gelrokken, terwijl bij terugdraaijiug der moerscbroef deze deelen door de spiraalveer uaar omboog worden gedreven. Aan de bewegin- gcn der moerscbroef is daardoor eene grens gesteld, dat in baar binnensle eene kleine bolte is , waarin bet einde der scbroef steekt , op welk einde eene kleine scbijf m is ge- scbroefd , die verhindert, dat de moer van de scbroef kan worden afgeschroefd , en omgekeerd, dewijl zij op den bodem der bolte stuit, bet te diepe benedenwaarts scbroeven der scbroef belet. De draaijing van de buis e in eene borizontale rigting om de zuil d is daardoor verbinderd , dat een gedeel- te der laalste k is uilgesneden en door de scbroeven gg aan de omgevende buis bevestigd , en derbalve als scbuiver wer- kend alleen eene beweging in loodregte rigting vcroorlooft. Aan de buis e is, door middel van den arm de ter zijde opengesnedene en daardoor veerende buis n bevestigd , waar- in zicli de mikroskoopbuis o laat op en neder scbuiven. De verlicblingsloestel bestaat uit de volgende deelen. Te- genover de buis bb staat de enkel om zijne borizontale as door de naar buiten uitstekcnde knop u draaibare spicgcl , aan de eene zijde vlak, aan de andere bol , on wcl op zulk MIKROSKOPEN VAN OBERHAUSEU. 189 eenca afstaud vaa de voorwerptafel , dat een daarop geplaatst voorvverp juist in het brandpunt des spiegcls ligt. In de opening der tafel is eene buis p geplaatst, vvaarin zich eene tweede buis q laat op cn neder schuiven , welke be- sterad is om diaphragmata op te nemen , bestaande uit een tort buisje a van onderen open en met eene opening van verscbillende wijdte in den overigens gesloten bovenkant. De buis q eindigt van onderen in eenen horizontaal naar buiten uit- puilenden rand , welke gevat is in eene bolte van den ring s , welke op eenen hefboom t rust, wiens rustpunt in is, waardoor de buis q en met haar de diaphragmata im de buis p booger en lager kunnen gesteld worden , zoodat de llchtbundel, die van den spiegel komt, daardoor vernaauwd en verbreed worden kan. Dit gestel levert ontegenzeggelijk groote voordeelen op voor bet praktisch gebruik van bet mikroskoop. In de eerste plaats belet de zwaarle van den voet het mogelijke omkan- telen van het werktuig, en bevordert zij tevens de stcvigheid van het geheel. Verders is de hoogtc van het oculair boven de tafel zoo , dat iemand van gewone gestalte ziltcnde kan arbeiden , lets , dat bij eenigzins langdurige onderzoekingen geenszins te versmaden is. Ook is de groote voorwerptafel in vele gevallen voordeelig , terwijl eindelijk de middelen tot het brengen van het mikroskoop op den juisten afstaud van het voorwerp allezins doelmatig en vernuftig uitgedacht zijn. Dit kan slechts in mindere mate gezegd worden van den ver- lichtingstoestel , bepaaldclijk van den spiegel , welks beperkte beweging alleen voor centrische , maar niet voor excentrische verlichting geschikt is. Oberhaiiser zelC heeft dit gebrek ingezien, cn in het vorige jaar in het zoo even beschrevcn gestel ecnige belang- ■lyo HET ZAMENGESTELD DlOPTaiSCU MIKllOSKOOP. rijke wijzigingcn gemaakt, waardoor allc dc vroegere voor- dcclen bchouden zijn, en tevens in het bestaande gebrek voor- zieu is. Dit nicuwe mikroskoop is , van ter zijdc in perspec- lief gezien , afgebeeld in PI. VI. fig. o. In de plaats van den met lood gevulden trommel heeft hij eenen zwaren koperen hocf abc gesteld , op welks achterge- deelte zich regtstandig het korle zware van onderen breed uil- loopende sink d verheft, in welks middengedeelte zich eene sleuf ef bevindt. In deze sleuf glijdt een vierkant sluk in verband met den knop </,• aan de voorzijde der sleuf is dit stuk verbonden met de kruk h , die er in eene vertikale rigting om draaijen kan , zoodat nu de hieraan bcvestigde spiegel i alle gevor- derdc stellingen kan_ aannemen en hooger of lager gesteld worden. Bij deze nieuwe inrigting verviel ook de noodzakc- lijkbeid van den vroegeren hefboora voor bet op- en neder bewegcn der diaphragmata , betgeen nu , daar de voorwerp- tafcl geheel vrij is , zeer gemakkelijk met de hand geschiedt. Het diaphragma a wordt geplaatst in de buis p (zie de af- beelding hiervan bij A in doorsnede) , die op hare beurt in eene ronde opening van het vierkaute stuk q q schuift , het- welk schuins afgesneden kanten heeft, die passen in eene wijde zwaluwslaartvormige sleuf rr onder de voorwerptafel. Voor de verwijdering hieruit dient de knop s , welke met bet vierkanle stuk qq verbonden is, en waardoor men ook de opening van bet diaphragma iets buiten de as van het werktuig kan slellen, zoodat dc scbaduw van den rand in bet gezigts- veld vail , iets dat in sommige gevallcn zijn nut heeft. Ook dc voorwerptafel heeft ceuige verandering ondergaan; zij is bier vierkant met eenen doormctcr van ongcveer 10 centim. , cn in plaats van de zwartc glasplaat wordt eene koperen schijf, die, oven als do gebeeic voorwerptafel, dof SIIKROSROPEN VAN OBERllAUSER. 101 zwart gcmaakt is, in de groote cirkelvormigc lioUe der lafel gelcgd, waarna deze dan cene gehecl cffene oppervlakte heeft , allecn met eene kleine rondc opening in hel midden. Het overige van den vroegercn toestel : de tegelijk met het ligchaam des mikroskoops ronddraaijende bewcging der voor- werptafel , de zuil met dc schroef en de spiraalveer , als- raede de breede arm , die de mikroskoopbuis draagt zijn , onveranderd gebleven. Alleenlijk bestaat de mikroskoopbuis uit twee biiizen, waarvan de bovenste v in de ondcrste w op en neer schuift , ter verlenging of verkorting van den afstand tusschen het oculair en het objectief. Wanneer de binnenste buis uitgetrokken is, bedraagt de boogte van het oculair boven de tafel 56 centim. , en , is zij geheel inge- schoven. 50 centim., zoodat men met het grootste geraak zittende arbeideu kan. Door deze veranderingen is het gcstel van het groote Oberhaiisersche mikroskoop werkelijk veel verbeterd , en, alhoewel wij er nog verschcidene zullen tc vermelden hebben, die liet in sierlijkheid van vorm , in kunstmaligheid der be- wegihgen , en in vclerlei gemakkeri voor den weinig geoefen- den overtreflen , zoo ken ik er echter geen , vvaaraan ik bo- ven dit de voorkeur zoude geven, wanneer het er op aan- komt , niet eens van lijd tot tijd , gedurende eenige weinigc oogenblikken door het mikroskoop te zien , maar er dage- lijks eenige uren lang raede le arbeiden. Hel eenige dat mij voorkomt nog aan den verlichtingsloeslcl te ontbreken, doch hetgcen er gemakkelijk aan kan wordcn loegevoegd , zoo als ik dit ook aan het door mij gebruikle werktuig hcb gedaan , is eene piano - convexe lens van 1 of 1,3 centim. brandpunls- afstand in de buis p onder het diaphragma geplaatst , ten einde aldus ecnen verlichlingstoeslel te hebben , die vcroorlooft dc IIET ZAMENGESTELI) OlOPTUISCIl JIlKflOSKOOP. lichtslralcD , door den spiegcl Icruggekaalst , naar willekeur paralel , divergercnd of convergercnd te maken , waarvaa de grondbcginselea ia DI. I. § 195 ontwikkeld zijn. Behai ve dit groote mikioskoop vervaardigt Oberhaiiser nog twee andere kleinere gestellen voor zamengestelde rai- kroskopen. Het eerste dezer kleinere raikroskopen komt in vorai'en zamenstelling na overcen met het groolcre werktuig. Het heeft echter eenen geringeren oravaug, en de voorwerptafel is oubewegelijk. In bruikbaarheid doet overigens dit gestel slechts weinig voor het grootere onder. Het kleinste Ob erh arise rsche mikroskoopgestel verschilt van de beide vorigen , en komt over bet geheel na overeen met dat, hetwelk op PI. V. fig. 8 is afgebeeld (1). Alleenlijk wordt het niet op het kistje geschroefd , maar heeft een eigen schijfvormig met lood gevuld voetstuk , terwiji boven- dien in plaats van het rondsel eene fijne schroef onder de voorwerptafel voor de jniste instelling dient. Onder de voor- werptafel bevindt zich een draaijend diaphragma met drie openingen. Dit gestel , ofschoon nit hoofde van de geringere ruimte der voorwerptafel voor sommige onderzoekingen min- der gescbikt dan de vorige , beveelt zich echter aan door de (1) Het in die figuur afgebeelde is een der klelne mikroskopen van L e r e- bours. Deze soort van mikroskoopgestellen , welke thans, uilhoofde ban- ner goedkoopheid , van alien de meest verbreide zijn, is baar eerste *ont- staan verscbuldigd aan bet in 1739 vervaardigde pocket - microscope van Martin, en van dien tijd af aan door verscbillende makers voor bunne minder kostbare mikroskopen gebruikt, allijd echter met'aanbrenging van eenige wijzigingen en meer of minder belangrijke verbeteringen , namelijk na Martin door Brander, na dezen door Frauen bo fer, vervolgens door Trccourt en Oberhaiiser, terwiji bet voorbeeld van dozen tbans door een aantal andere franscbe en duitsche yervaardigers van mikrosko- pen gevolgd wordt. MIKROSKOPEN VAN OBF.RHiiUSRR. 193 groote eenvoudigheid en de inindere koslbaarheid , welke hier- vaa bet gevolg is , terwijl bovendien bet getal dcr waarne- mingen , die daarmede op cene even voldoende wijze als met bet grootere werkluig kuanen verrigt worden , zeer aanzicn- lijk is in verhouding tot de weioige, waarloe eene ruimere voorwerptafel met ronddraaijende beweging en een volledigcr verlichtingstoestel volstrekt gevorderd worden. Van veel meer belang dan bet bezit van dit of dat gestel zijn bier , even als bij alle andere mikroskopen , de daarbij beboorende lenzenstelsels en oculairen. Oberbauser ver- vaardigt elf verscbillende lenzenstelsels , die bij op de vol- gende wijze merkt , waarbij ik de brandpuntsafstanden en bet * vergrootend vermogen der aequivalente lenzen gevoegd beb , waaraan die der stelsels ongeveer (1) beanlwoorden. Brandpunts- afstand. Vergroo- tend ver- mogen. Brandpunts- afstaud. Vergroo- tend ver- mogen. No. 1. 65 millim. 5. No, 5, 6,5 millim. 40. D 2. 33 y> 9. » 6. 5,4 a 49. » 3. 22 13. » 7. 3,22 » 80. » i. 13,02 20. » 8. 2,50 » 101. » 8,5 » 30. » 9. 1,70 » 148, iB. 7,7 D 34. (1) Het spreekt van zelf, dal deze brandpuntsafstanden niet telkens volko- men dezelfde zijn voor alle stelsels, die hetzelfde nominer dragen. Intus- schen heb ik bevonden dat bij inikroskopen , die kort na elkander gemaakt zijn, het verschil tusschen de gelijknamigo lenzenstelsels inderdaad gering is. Ook meet ik bier bijvoegen, dat do bovenslaando bepalingeii alleen vrerkelijk verrigt zijn voor K<>. 1, 7, 8 cn 9, terwijl dc orerige berekend III. 13 11){ IIET ZA31ENGESTF.LD UIOI'TIUSCH MIKUOSKOOP. llel gcbl tier oculaireu bedraagl vijf. Allen beziUen de Huygenssebe inrigting , en bet vergrootend verraogen van die, welke bij een in bet vorige jaar door Ob er ha user vervaai'digl niikroskoop behooien , staat tot elkander als i N°. '1. N°. 2. N°. 3. N°. 4. 3. 1 : 1,04 : 1,30 : 2,53 ; 2,93. De doonnelcr van bun gezigtsvcld op 25 centim. oogafstand bedraagl ; 106 80 130 168 cn 176 milliin. Bij de gewone lengle , die Oberhaiiser aan zijne mi- kroskoopbuis geeft , versterkl bet cersle of zwakste oculair de vergrooting van bet objecliefstelsel ongeveer 2,5 raaal , en nit deze gegevens laal zicb nu door elk , die een mikroskoop bij Oberbaiiscr wil beslellen , vooraf zonder reel moeite be- rekenen , welke ten naaslenbij de vergroolingen zijn der on- dersebeidene combinatien van objecliefstelsels cn oculairen , cn gevolglijk welke bij behoort te onlbieden, ora te vol- doen aan de bijzondere oograerken , waartoe bij bet mikros- koop wenscht te gebruiken. De zwakste vergrooting b. v. is die van stelsel 1 met oculair N°. 1 ~ 5 X 2,5 — 1 2§ ; de slerkslc die van stelsel 9 met oculair No. 5 =: 148 X 2,5 X 2,93 = 1084. Bij zijne kleinere raikroskopen voegt Oberhaiiser ge- woonlijk bet 4'’° en 7“*' objecliefstelsel en bet 2'“° en S'*" ocu- lair. De vergroolingen verschillcn dan van ongeveer 40 tot 240 maal. Verkieslijker zijn bet 3'*' cn 4''° oculair , daar met bet laalste niet allcen de vergrooting, maar, zooals da- delijk blijken zal , ook bet optisch verraogen , zelfs bij de zijn uit de door Oberhiiuser zelvcn op zijne prijscourant uitgedruktc rergrootingscijfers met lict cersle oculair, toodat deze dus sleclils bij be- nadering juist kunnen wcicn. MlUnOSROPEN VAN OBERlliiCSER. 193 sterkerc stelscls , nog iets klirat. Wil men dan nog eenige guldens meer besteden door ook liel 8“° lenzenstelsel te ont- bieden , dan zal men zelden in dc gelegenheid komen naar ecnen meer volledigen optischen toeslel le verlangen. De volgende uitkomsten van bet onderzoek van cen voor weinige inaanden van OberhSuser ontvangen nieuw groot mikroskoop mogen strekken ter beoordeeling van bet optiscb vermogen zijner werktuigen. Het zal ecbter voldoende zijn bier alleen die aan le voeren , welke met zijne drie sterksle lenzenstelsels verkregen zijn. Len- zen- stelsel. Brandpunts- afstand. Ope- nings- hoek (1). Ocu- lair. Ver- groo- ting. 1 Nobert’s proerplaatje. 7. 3,22 millim. 58°. IVo. 3. 268. 7dc groep even opgelost. 1) » » » 4, 501. Dezdlfde doch beter. » 8. 2,50 » 60°. » 3. 315. Dezelfde. d )) » 1. 646. 8™ groep opgelost. » 9. 1,70 » 63°. » 3. 520. 9“’° groep even opgelost. d » )> » » 4. 951. 8sM groep opgelost. De kleinsle dioptriscbe bceldjes, die bij terugkaatsing van bet licbt eener belder vvitte lucht nog zigtbaar zijn , bebben de volgende doormeters : (1) Voor het bepalen der grootte van den opcningahoek der objectief- stelscls, waartoe de vroeger DI. I. bl. 139 beschrevene melhode om dicn van enkele Icnzen te vinden niet bruikbaar is , heb ik mij bediend van do methode van Lister, op cone vvijze , welke ik straks nador yeraicl- dcn zal. GRENZEN VAN HET ZIGTBAAR EN ONDERSCHEtDBAAR MAKEND VERMOGEN VAN EEN OBERHaUSERSCH MIKROSKOOP. JUKftOSttOPEN VAN OIlERUaUSEU. 197 Deze uitkomsten getuigen iiiderdaad voor dc deugdzaani- heid der door Oberhiiuscr vervaardigde mikroskopeo , on, ofschoon het straks blijkea zal, dat door anderen een nog jets hoogere graad van oplisch vermogen is bereikt , zoo kan echlcr de bezitler van een van Oberhii user’s vverktuigen , dat voorzien is van zijne sterkste ienzenstelsels , er zich ge- rustelijk op verlaten , dat hij daarmede nagenoeg alle door andere hedendaagsche raikroskopen mogelijke waarnemingen zal kunnen lierbalen. De prijzen zijuer vverktuigen zijn de volgende : Het kleine inikroskoop met een lenzenstelsel (N®. 7) en twee oculairen (N°. 2 en 5) kost 80 francs (/ 58,08). Met nog een lenzenstelsel (N®. 4) meer 100 „ (/* 47,60). *1 Het mikroskoop van middelbare grootte met dezelfde stelsels en oculairen . . . 250 „ {f 119,00). Het groote mikroskoop (oud model (1)) met dezelfde stelsels en oculairen . . . 500 „ (/" 142,80). Met drie stelsels meer en nog een oculair 400 , (/■ 190,40). Verders kan men naar goedvinden een grooter aantal oculai- ren en stelsels ontbieden. Elk der eersten kost 10 francs (/’4,76). De prijs van stelsel W . 1 bedraagt : 12 francs {f 5,71). 55 55 55 2 5 ^5 4 is elk 20 55 if 95S2). 55 55 4 , A, 4 5,5 5 6 en 7 is elk 55 55 (A 16,66). 55 55 55 8 is , 40 55 (/•19504). ^9 55 55 55 9 55 50 55 (/■25,80). Verlangt men er nog eenige toestellen bij , gelijk eene ca- (1) Die, welke naar het nieuwo model vervaardigd *ijn, schijnen door Oberhaiiser iets hooger in prijs te warden gehouden. Dat, waarvan boven gewag is gomaakt , kost met desiclfs tocbehooreh 655 francs , of r 312. ■108 ilET ZAMENCESTELD DlOPTRlSCU MIKROSKOOP. mera liicida, glasmikrometers, cen compressorium enzv. , dau sprcckt bet van zelf, dat dc prijs in evenredigheid klimt. Tot de verdlenstelijkste optische instrumenlmakers le Parijs behoort ook IS. P. Lerebours (1). Ik ben ecbtcr met zijnc mikroskopen te weinig bekend, om er bier ecn bepaald oor- deel over le vellen. (Jit zijne prijscourant blijkt , dat zijoe groolere mikroskopen , al naar gelang banner mindere of meer- dere volledigbeid, 160 — 400 francs koslen. Docb sedert 1858 vervaardigt bij ook kleine acbromatiscbc mikroskopen , afge- beeld op PI. V. fig. 8 , welker objectief eene eigendommelijke zamenstelling beeft , afvvijkende van die , welke bij andere mikroskopen wordt aangetroffen. Het beslaat namelijk (z. fig. 8'a, Z>, c en d) nit twee holle kegels, waarvan de eene in de andere past. Beide zijn aan bun benedeneinde van eenen scbroefdraad voorzien, waarop de busjes, die de acbromatiscbe dubbellenzen bevatten, kun- nen worden vastgescbroefd. Het getal dezer lenzen bedraagl niet meer dan drie , docb biermede kunnen vier verscbillen- de objectieven gemaakt worden , op de wijze in de figuur uitgedrukt. Aldus kunnen met twee oculairen acbt verscbiU leude vergroolingen verkregen worden , welke , bij een door mij onderzocht mikroskoop van deze zamenstelling, verscbillen van 41 lot 406 maal. Docb boewel deze poging ter vercenvoudiging op zicb zelve lofwaardig zijn moge , zoo kunnen ecbter op den daartoe door Lerebours ingeslagen weg onmogelijk zulke gunstige uilkomsten verkregen worden als met lenzenstelsels , waaYin de afzonderlijke lenzen onderling lot op dien bepaalden af- (1) Op de Place du pent-neu/. JUKROSKOPEN VAN LEREBOCRS , VAN BRUNNER. 109 Stand vereenigd zijn , waarbij door voorafgaande bcproeving gebleken is,- dal de aberratien bet best verbelerd worden. Ook is bet mij met zulk een mikroskoop sleclits gelukt de S'*' groep van bet Nobertsche proefplaatje op tc lessen, ter- wijl met onderscheidene der kleine mikroskopen van Ober- bauser, in weerwil bunner lets geringere vergrooting , altijd de O'*' en met sommige -de 7‘‘“ groep opgelost werd gezien. De prijs van dit Lereboursebe mikroskoop is overigens ge- ring , daar zij van 65 tot 90 francs (/"SI — f A'o) bedraagt, al naar gelang er een of twee oculairen cn eene verlicbtings- lens voor opvallend liebt is bijgevoegd, Ook Brunner te Parijs (1) vervaardigt zamengestelde mi- ki'oskopen van verschillend maaksel en prijs. Zijne grootere werktuigen komen, wat de werktuigelijke inrigting betreft,iu vele opzigten overeen met die van Oberbauser. Zij beb- ben nagenoeg denzelfden vorm , wat den Irommelvormigen voet en de korte wijde daarop rustende buis betreft , waarin de spiegel bevat is; docb in plaats der buisvormige diapbrag- mala van Oberbauser treft men bier eene draaijende sebijf met zes openingen aan. De voorwerptafel is mede cirkelvor- mig, en kan om bare as gedraaid worden, docb deze draai- jing gesebiedt bier op zicb zelve , zonder dat de mikroskoop- buis daarin deelt. Deze inrigting is bestemd voor bet me- ten van hoeken van krislallen , waarloe de rand der voor- werptafel in graden verdeeld is , terwijl men met eeiien ter zijde aangebragten nonius nog de minuten kan aflezen. Ver- derg is de voorwerptafel door twee sebroeven beweegbaar , waarvan dc eene tevens als mikrometer dient. De grovere instelling gesebiedt niet, gelijk bij Oberbauser, door op en (1) Rue des Befnardius , No. 3-1. 200 HET ZAMENGESTELD DIOETUISCH MIKUOSBOOP. 