VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
345 ‚Je Le V. MOSHEIM voorheen Verflag gegeven hebben , bepaek zieh tot het ond vouwerf der leerftellingen , die volgens zyne tael de Boete, of , gelyk wy gewoon zyn te fpreken , de Bekeering betreffen, De Heer Mosbeim in*t voorgaende 's Menfchen natuurlykem toeftand befchouwd, en getoond hebbende, waer toe de mensch vervallen is, als mede door welke oorzaken hy it dien ftaet des verderfs gehouden word, gaet nu over tot het voordragen van de middelen , die de neer den Mensch verordend heeft, om vam die natuurlyke etende verlost te worden; en bevlytigt zich ont de Leer der Bekeeringe , als den oorfprong van alle ware Godzaligheid , ten duidelykfte te ontvouwen. | 2 Onze Zedeleeraer de Bekeering hier in ene andere*be. trekking befchouwende dan ze in de ftellige Godgeleerd. heid voorkomt, ftelt dezelve overeenkomftig met den aert en 't doelwit van dit zyn Werk, voor, als het eenig mide del ter heiligmakinge , en omfchryft ze dienvolgens aldus, ə» Zeis in het allgemeen die werking van de Godlyke get nadekragt in de zielen der van natuur bedorven en tot het goede onbekwaame meníchen, waar door de beletfeks wor- den weggenomen , die ons tot den waaren dienst van God onbekwaam maaken, en dearéntegen die eigenfchappen en kragtem verleend worden, welke wy hier toe noodig heb- ben, dat we onzen will en deszelfs begeertens den Heere toewyen en heiligen, en door onze werken en bedryven Desfelfs will aan ons volbrengen kunnen, zo ver het de zwakheid en onvolmaektheid van onze natuur, welke ons nooit ten eenemaal verlaat, gedoogt en toelaat.” Deze omfchryving der Boete of Bekeeringe word hier, in alle derzelver deelen , breedvoerig en onderfcheiden vere klaerd , met ene bondige wederlegging van. verfcheiden ave- rechtfche begrippen , die nu en dan door zommigen deswe- gens gekoesterd worden: zo ten aenzien der werkinge van de zyde des Allerhoogften en des Menfchen, als met op- zicht tot de kentekenen , die ter verzekeringe der oprechte Bekeeringe "t zy van ons zelven, 't zy van onzen Even- naesten kónnen dienen; met aentooninge van de omzich- tigheid, welke in 't beoordeelen hier van behoort plaets te hebben. De Heer Mosbelm heeft gene moeite gefpaerd, om dit gewichtig ftuk der Zedekunde ten volledigfte te be- handelen, en, om zo te fpreken, tot in de diepfte fchuil- hoeken van °t Menschlyk hart door te dringen; ten einde alle. ongegronde gedachten daer omtrent te ontbloten, al- le vleeschiyke bedenkingen tegen te gaen, en alle zondige uit- ZEDENLEERe. ` 147 uitvluchten te wederleggen. Hier door zulien alle ernftige beoefenaers der Zedeleere, die dit Werk doorbladeren, fchoon de Leer der Bekeeringe anders aen te merken zy sls een locus communis of gemene plaets der Zedekunde , waer over men veelligt niets byzonders verwachten zou, in dit Stuk verfcheiden byzonderheden ontmoeten , die hunne aendacht bezig zullen konnen houden; en waer vau ze met nut voor zich zelven en anderen gebruik zullen kon- nen maken. ,Detze vermaaning bevestigde hy met zyn eigen voorbeeld. Hy leerde alleen de deugd, en beleefde de lesfen, die hy hen méedeelde, die zig aan zyne tugt overgaven. Zoude men nu gelooven , dat deze groote man, die van geene andere weetenfchap , dan van de zedenleer, wilde hooren , er zelf eerst aan getwyfeld heeft, of zyn onderwys veel koude uitvoeren * maar wat getwyfeld ? zelf gelooft heeft, dit hy, zo wel als alle anderen, vergeefsch werk zoude D 4 doen, 1348 .— Je Le V. MOSHEIM | doen , om. den ontaarten mensch te trekken, en tot eea geregeld en ordentelyk gedrag te beweegen? En nogtans is niets waaragtiger , dan dit. Socrates , die zo beftendige vriend van deugd, is de eerfte, die de vraag, onder zyne ‚navolgers zo fterk vervolgd , te berde gebragt heeft; of de mensch , door leering en onderwys ‚tot een beminnaar der deugd kan gemaakt worden? En daar by nog de eerfte , die op deze vraag met neen geantwoord heeft, Hoe vreemd luidt dit ? Een man, wien 't meer om de bevordering van deugd, dan zyn Leven „te doen is, die alle verftapdigen verzoekt, hem in deeze onderneeming by te ftaan , en alle andere. weetenfchappen aan een kant te zetten ; die ’er tot. zyn dood by blyft, dat niemand, dan een deugdzaame , geluk- kig wezen, en met grootmoedigheid kan fterven, belydt nogtans, dat het voor de meníchen onmogelyk is, ?t be- dorven hart met eene zuivere liefde tot de deugd te ver- vullen. Ongetwyffeld heeft hem ’t geringe nut van zyne werken , die hy, geduurende zyn Leven, ten voordeele van de Deugd hadt ondernomen, deze belydenis afgeperst: Een zyner bekwaamfte Leerlingen , /E/cbines , heeft ons een gamenipraak nagelaaten, waar in hy zynen Leeraar zelv' zyn gevoelen over deeze zaak zo laat verklaaren en voor- draagen, als hy gewoon was zyne ftellingen te verhandelen en te, bewerken. En'tis ontegenzeggelyk, dat hy hem geen vremd gevoelen heeft opgedrongen. Wy oordeelen het der moeite waardig, het einde van deze zamenfpraak , waar in Socrates zyne gedagten omtrent den oorfprong der deugd by malkander voegt, hier te plaatzen. De vrind, met welken hy fpreekt , verwondert zig , dat Socrates geens- zins wil toeftaan, ‘aat de deugd of door de geboorte, of door kunst en opvoeding , onder de menfíchen werde voort- geplant. Waarom hy gelegenheid neemt, hem te vraagen t an Op wat manier en wyze komt de mensch dan tot de deugd? Naar uwe gedagten behoort ze noch tot de din- gen, die van de ouders op de kinders voortgeplant , noch tot de geene , die ons door vlyt en toedoen van andere meníchen medegedeeld worden. En wat heeft dan dit zo onwaardeerbaar Goed voor een oorfprong ?? Hier op geeft Socrates een merkwaardig antwoord: ,, Ik vertrouw myne 'kragten zo veel niet, dat ik zoude beftaan, deze vraag vol- ftrekt en zeker te beflisfen. Ik zal dat geen alleen zeggen, wat ik vermoede. lk ben van oordeel, ‚dat de deugd eené gaaf is, die van God komt. Een deugdzaame en verftan- dige komt my niet anders, als een Propheet en Waarzeg- : ger, * ts ZEDENLEER. E 149 ger, voor. De kunst van toekomende dingen te voorzeg- gen, brengt niemand mede op de waereld. Ook is ‘er gee- Se (chool , waar in men ze kan leeren, De Goden verlee- nen ze onmiddelyk aan hen, die ze waardig oordeelen, degelve te bezitten. Met de deugd is het, zoo myn ver- moeden my niet bedriegt , even zo gelegen. Wy ontkennen niet, dat Ter in deeze woorden iets te bee rispen en te verbeteren ware. En des niet te min geeven ze een zeker fchynzel, dat inneemt , en hem, die ze ge- fproken heeft, geen geringe hoogägting en Eere toebrengt, 't Is veel, dat iemand zyn eigen handwerk, het werk, dat hy voor °t edelst en loflykst houdt, voor onvrugtbaar en gering uitgeeft. Men moet grootmoedig wezen, en eene overtuiging bezitten, welke geen tegenítand duldt, wan- neer men zig zo ver laat brengen. ’t [s veel „dat een man, welke geen anderen leermeester gehad heeft , dan zig zelv’ , het onvermogen der menfchen erkent, om zig en anderen van een waare deugd en godsvrugt te voorzien , en den Allerhoogften alleen de magt toeíchryft "t hart te verbe- teren. Hoe. gering worden zo veele andere Wysgeeren , wanneer men ze met Socrates vergelykt, die hunne artfeny voor de ziel byna voor niets anders opgeeven, als de zo- genaamde Kwakzalvers hunnen Levensbalzem, en hunne deezers en toehoorders met eene groote moedigheid verze- keren, dat niemand ongezond kan blyven, die hunne lese fen flegts wel begreepen en verftaan heeft”, (*) „ ZEsCHINEs sOCRATICUS. Dialog. I. num virtus doceri posfit f of de Deugd door onderwys voort te planten zy. Plato, de voor- naamfte van Socrates Leerlingen, handelt over deeze vraag in zyne twee zamenfpraaken, die hy de naamen van Meno en Protagoras eeft gegeeven. Meer van deeze zaak kan men vinden by Maximus Tyr. in zyn 17 onderzoek , dat tot opfchrift heeft; an virtus fit ars? of de deugd eene konst is? en in het twee en dertigfte, waar van het vpfchrift iss an quisquam divina forte bonus f'gt ? of de mensch 1 Boor eene ingeeving van God, deugdzaam werde” ? 50$ Ke ` Schrift. e \ 350 Je E. SCHUBERT SCHRIFTM. -CEDACTEN. Schriftmatige Gedachten , wegens de Zaligbeid der geenen die buiten de waare zicbtbaare KERKE leven , door J. E. SCHU- BERT. Abt van Micbaëlftein enz. Uit bet Hoogduits ver- taalt, door E. SMIT, Krankenbezoeker der Gemeente , toega- daan de onveranderde Augsburgfcbe Geloofsbelydenis te Amfteldam. Te Amft. by E. Smit 1770. Bebalven ene korte Woorreden $$ bladzyden in groot octavo. Ne Leerreden van den Hoogleeraer Schubert, over Lu- cas XVII .11-- 19, enigermate by wyze van ene Ver- handeling uitgebreid. Op den grondílag van de Leer der Godlyke Genade over allen, die in het Geloof aen de Ver- dienften van Jefus Christus fterven, en het denkbeeld van de buitengewoone en geheime werkingen der Godlyke AL magt, ook in de kinderen , zelfs van ongeloovige Jooden en Heidenen , beweert de Hoogleeraer ; dat het mogelyk is, niet buiten de Onzichtbare, maer buiten de ware Zichtbare Kerk , zalig te worden; ja dat 'er inderdaed menfchen zyn, die ‘buiten dezelve bet eeuwige Leven werkiyk verkrygen. Deze gedachten , volgens zyne denkwyze , op verfcheiden plaet- fen der H. Schrift gegrond en beredeneerd hebbende, legt hy °t 'er voorts op toe, ten einde men geen misbruik van deze Leer make , om te toonen , dat men , fchoon dit waer- heid zy , zicb echter verplicht beboort te acbten , om zich uiter- lyk en openbaer tot de ware zichtbare Kerk te bekennen ,. in zo ver bet niet gebeel onmogelyk is : welke verplichting hy met verfcheidene reden aendringt. De Hoogleeraer be- handelt dit onderwerp wat algemener en oppervlakkiger , dan men wel verwacht zou hebben , uit het beloop van zyne andere Schriften : men zou byna vermoeden, of hy de bepaelder overbrenging van zyne denkbeelden, op- by- zondere omftandigheden , liever aen den denkenden Lezer heeft willen overlaten , dan zulks zelf uitwerken. Wat hier van zy, hy befluit dit Vertoog met ene ernftige vermaning, om dien Godsdienst, dien men openlyk aen- hangt , naerftig te onderzoeken , ten einde men zeker wete of men op den rechten weg wandele; om, hier van verze- . ` kerd zynde, zich te wapenen met een vast voornemen , van dien Godsdienst , tot aen °t einde des levens , openlvk te belyden; en ten laetíle , om zynen wandel indiervoegen in te richten, dat dezelve daer aen beantwoorde ; ook wel byzonder hier in; dat men zich gewillig houde aen de ferite 2M in- C. DE VRIES INWYDINGSREDEN. . 151 kingen welken in die Kerk, daer men toe behoort, plaets hebben , en zich wachte van niemwigheden in te voe.. ren, of gelegenheid te geven tot yerwydering of (cheuring der Gemeente. dingsreden over de Tempels , by gelegenbeid van ene ee elfen byeenkomftë in de ieu pebewende did plaats der Doopsgezinde Gemeente te Endfcbeidé, Door baren Leeraar CORNELIS DE VRIES. Gedrukt voor den Autbeur , en te bekomen te Amft. by Yntema en Tieboel 1769. Ih quarto 59 bladxyden. ? - EN zeer wel gefchikte Leerreden naer de opgemelde omftandigheden 5 als behelzende ene Oudheidkundige en Godgeleerde befchouwing, van den oorfprong der Fem- pelen , derzelver bygeloovig misbruik, en de hervorming Mer van, aenvanglyk onder de Mozaïfche , doch tot meer- der volkomenheid gebragt, onder de Euangelifche bedee- ling. Welke befchouwing den Leeraer aenleiding geeft, om zyne Toekoorders op te wekken , ter dankbare erken- tenisle van Gods genade, die hen met de Leer van 't Euan- gelie begiftigd , en in deze zo gelukkige omftandigheden gefteld heeft ; ter dankbare erkentenisfe van 's Lands Overe heden „die hen, in hunne vryheid van Godsdienstoefening , handhavenen , en van hun „door wier weldadigheid en zorg deze nieuwe vergaderplaets gefticht is geworden: met ne- vens e opwekking aen allen, om voortaen, met afie maerftigheid , het vereischte gebruik van dit Gebouw te ma- ken, en door een Godvruchtigen wandel te beantwoorden aen "t einde tot welk het zelve gefchikt.is; waer toe de Leerzer, ten (lot , den Albeftierder om zynen Godlyken ze- _ gen fmeekt. Bericht van de Gefcbillen tusfchen den Wel Eerus. en Zeer Gel. Heere j. M. BOON, Leeraar’, en fommige zoo Kerkenraady als byzondere Leden in de Gemeente , toegedaan der Onver- ` ünderde Augsburg fcbe Geloofsbelydenisfe , binnen Delft. Te Rost. b P. Holfteyn en A. Bothall 1770. Bebalven ene korte Voorreden 26 bladzyden in quarto, En lastig verhael van onlusten , tusfchén zyn Eerwaere 4 den en enige Leden, groorlyks ontítaen , by gelegen heid, dat zyn Eerwaerde "er op gefteld was, om met de His 152 . BERIGT VAN GESCHILLEN, inwyding der nieuw gebouwde Kerke , eme verandering in het Kerkgezang te maken ; met naemlyk de tot nog gebruik- te Gezangboeken daer te laten, en de Gezangen van C. Beudiker , gedrukt in 1739 , en in 1750 herdrukt, in die Gemeente in te voeren. Dit heeft, volgens dit verhael, amerklyken tegenftand ontmoet ; en de Eerwaerde Boon heeft des niet tegenflaende zyn oogmerk willen doorzetten ; "t swelk aenleiding gegeven heeft, tot onminzame handelin- gen, daer haetlyke gevolgen uit voortgevloeid zyn. De Opftellers van dit Papier zetten: hunnen Leeraer in een zeer haetlyk licht, en beroepen zich ten fterkíte op de oprecht- heid van dit hun yerflag. Lesfen der W'jsbeit ; over de Gebreken der Menfcben. Uit bet . Fransch van den Heer DRBONNAIRE. Door P. L. Drie Des. len. Te Dordrecht, by A. Blusíé en Zoon 1769. Bebalven bet Voorwerk en den Inboud 1193 bladz. in groot otayoe TER is niets gemener onder der Meníchen kinderen , dan te klagen over de menigvuldige tegenheden, die hun op deze, Waereld overkomen „en nu of dan in ene mindere et meerdere gemelykheid te betuigen, dat velen derzelven ` ` bun het leven dikwerf ten minften lastig maken. Onder- ` tusfchen kan een bezadigd -oplettend mensch , *s Waerelds beloop en 's Menfchen gedrag in 't zelve befchouwende , wel dra bemerken , dat velen dier tegenheden , °t zy geheel of ten deele, flechts ingebeeld zyn; dat er niet weinigen door des Klagers eigen fchuld veroorzaekt , en, door °t ge- bruiken van verkeerde middelen ter afwendinge , verzwaerd worden 5 terwyl hy zomtyds , in °t onverduldig dragen der onheilen , daer benevens overflaet om te morren tegen Gods albeftierende Voorzienigheid, — — Langs dien weg be- werkt een groot aental van meníchen geen gering gedeelte der rampen , waer over ze gemelyk zyn , en maken de onheilen , waer voor men in dit leven bloot gefteld is, drukkender. Ene handelwyze te ongerymder , nadien ze in ftaet zyn, de ingebeelde tegenheden volftrekt te boven te komen, de wezenlyke te verzwakken, en *t geen er nog onafwendlyk mogt overblyven tot hun waer en beftendig ` heil te doen gedyen; door hunne eigenliefde te beteuge- len, verftandige magtregels in acht te nemen, en zich eer» biedig aen de Godlyke Voorzienigheid te onderwerpen ; 18 ! | DEBONNAIRE LESSEN DER WYSHEIT. . 1$3 í iit heuchlyk vooruitzicht van een volmaekten gelukítaet na dit leven, den lydzamen dengdlievenden toegezegd. . Dit het Menschdom onder "t oog te brengen, hun de moodige onderrichtingen daer toe aen de hand te geven, die door redenering te veríterken, en ter daedlyke opvol- inge ten overtuigendfte gemoedlyk aen te dringen , is het ofdoogmerk van deze Lesfen der W'ysebeit. De Heer De. bonnaire ontvouwt in dezelven dit onderwerp van zo vere fchillende zyden, en met opzicht tot zo onderfcheiden fta- ter, en omftandigheden der Menfchen , dat dit zyn Werk gefchikt zy om van ene uitgebreide nuttigheid-te wezen, —— Het onderwerp, "t is waer, is wat uitvoerig beban- deld, voor al ten aenzien van hun, voor wien ’t byzonder gefchikt geacht mag worden; menfchen van eem min of meer gemelyken aert behooren doorgaens niet onder die foort van Lezers, van welken men verwachten kan „dat zy zo breedvoerig een Gefchrift, in 3 Deelen in gr. 8vo. over de gelatenheid , in ’t midden der tegenheden , met aendacht zullen doorbladeren. Doch men kan hier omtrent aen mere ken, dat zulks in dezen juist niet volftrekt noodig is. Dia ‘er niet toe gefchikt zyn, om het ganfche beloop oplettend na te gaen , konnen zich van teen of ander gedeelte van dit Werk bedienen, 't welk bepaeldlyk betrekking heeft, tot hun character en de omítandigheden waer inze zich bevin- dens om hun gedrag in dien flaet met deze Lesfen te verə gelyken; wanneer ze 'er gemeenlyk enige nutte onderrich- tingen in zullen aentreffen, die hun, zo ze niet t'enemael verbasterd zyn , ter nutte bandleidinge zullen konnen (trek- ken, Zulk een gebruik kan ieder te gereeder van dit Gefchrift maken; om dat de Autheur, buiten de nevensgaende Fa- fels, die den zaeklyken inhoud van ieder Les kortlyk mel- den,in de laetfte Les ene beknopte herhaling van de voore naemfte grondregelen; geeft; volgens-welker geleide mem e wezenlyke byzonderheden gereedlyk kan nagaen; dat voorts van ene algemene nuttigheid is, en tot ene foort van Register (trekt , terwyl het tevens , over "t geheel, heilzame Lesfen den geest inprent. . Ver- 154 H. OSDRIUS OVER DEN BDELDOM. Verbandeling over den Waereldlyken of Polityken Edeldom , getrokken.uit de vyf Boeken van HIERONYMUS OSORIUS. `. Portugies , Bisfcbop te sir.ves „over de Glorie. Nog vyf Boes - ken van den zelven, over den Waereldiyken en Christel yken . Edeldom. Int Latyn gefcbreven , nu vertaald door Joannes GEUR. Gedrukt voor den Autbeur , te bekomen ,-te Deventer by H. J. Friefewyk 1769. In oltavo os bladzyden. I5 dit Stukje zyn vervat de twee eeríte Boeken van opoe RIUS over het bovengenoemde Onderwerp; of men ten oogmerk hebbe, ook de overigen in onze Tele net licht te doen zien , word niet gemeld, alzo ‘er geen Voorreden is, die ons senduid wat de Uitgever. zich in dezen woorftelle, De Verhandeling zelve is geíchreven, in^t vooríle der zese tiende eeuwe „tot lof van den Adel, mits dat men in 't oog- houde , dat dezelve op de Deugd gegrond zy. De manier van behandelen heeft mogelyk gefmaekt in dien tyd; maer men heeft zedert die dagen deze Stoffe meermaels zo bee knopt en bondig ontvouwd , dat het der moeite niet waer- dig fchyne , ene ouderwetfche langdradige Verhandeling däer over te lezen; vooral niet in een zo ongevalligen en flordigen ftyl als deze wertolkt is. | ` Tbe New Dispenfatory: containing I. The Elements of Phar- , macy. II. Tbe Materia Medica. II. Tbe Preparations and Compofitions of tbe new London and Edinburgb Pbarmacos oeias ; wich fucb of tbe old ones as are kept in te Shops c pi wbole interfperfed witb prattical Cautions and Obere vations. Tbe fecond Edision corretted witb large addition, x London, printed for j. Noute 1765. De Nieuwe Apotheek: inboudende 1. de Algemeene: Beginfelen der Artzenybereiding. II. De Materia Medica , of enkele zelf [Landip beden welken in de Geneeskunde gebruikt worden: JIL De Bereidingen en Samenftellingen van de nieuwe Lom den/cbe en Edinburg che Apotbeek , benevens zulken , oude e8 nieuwe „als in de winkels gehouden worden. Alles doormengd met aanmerkingen en waarfchouwingen voor de beoefening. Tweede verbeterde Uitgaave , met breedvoerige byvoegzels. . Gr. Octavo 692 Mads, doorgaans in twee colommen gedrukt. En heeft reeds veele zogenaamde Apotheeken of Sa- E menftelzels aangaande de bereiding en vermenging | r d DE NIEUWE APOTHEEK. . 155 der Geneesmiddelen, welken in de Artzeny-winkels in ge- reedheid moeten gehouden worden 5 van welken veele met gezach van eene of andere ftad geftaafd zyn, en de Apo- theekers van zodanig eene plaatze verbinden de enkele en famengeftelde middelen , in dezelven opgegeeven , in voor- raad te hebben, en naar de voorfchriften van zulk eene A. potheek te bereiden. Anderen, met meerdere vryheid ge- fchreeven , zyn uit veelen famengefteld , bevatten het beste uit dezelven uitgezogt en byeengevoegd, en, naar de be- kwsamheid van den Opfteller , meer of minder regel- matig en nuttig. Van deeze laatften zyn 'er ook veele voorhanden , en men krygt nog van tyd tot tyd nieuwen; De kennis der Geneesmiddelen , derzelver behootiyke be- riding, vermenging , en, inzonderheid der uitwerkingen ; ‚op em in het lichaam des meníchen, is nog niet tet zulk een trap van volmaaktheid gekoomen, of 'er kan geftadig iet-bygedaan worden sja deeze , van zeer groote uitgebreide heid aynde , heeft minder vorderingen gemaakt dan de ove- ige deelen der Geneeskunde, de Ontleedkunde, de Dier- Iyke huishouding enz. Dit maakt, dat men nieuwe Wer, ken over de Artzeny- bereiding met gretigheid ontvangt , voornaamlyk als men in dezelven eenige meerdere volko- menheid en naauwkeurigheid bevindt , dan in anderen , waar van men zich tot nog toe bediend heeft. Hierom is ons ook met aangenaamheid in handen gevallen deeze nieu- we Apotheek, waar van wy den titel hebben opgegeeven , welke boven veel anderen te waardeeren is. Wy vinden dit Werk met veel oordeel famengefteld. Van de enkele middelen, gemeenlyk onder de benaming van Materies Medica begreepen, wordt hier niet flegts, gelyk in de zogenaamde Apotheeken , eene lyst opgegeeven , maar dezelven worden duidiyk , fchoon kort, befchree- ven, om de zelven te kunnen kennen; hunne eigenfchap- pen van reuk, finaak , kragten , werking en nuttigheid tangeweezen , als ook, hoe dezelven best bereid, en met andere middelen vermengd worden. Men vindt er in, met alleen de Voorfchriften van Samenftellingen der Lon- denfche ep Edinburgfche Apotheeken, maar ook van veel anderen , welken van ouds of nog dagelyks in gebruik zyn, of ook op ftaande voet gereed gemaakt worden ; door- gans verzeld van beoordeeling over de beste wyze vat bereiding , vermenging , het gebruik en het nut welk men, met reden , yan zulk een enkeld of famengefteld middel kan wagten, en van welken geen nut te wagten is. Men - eeft $e ^ 156 ^ DE NIEUWE APOTHEEK, heeft hier , derhalve, in een kort beftek byeen een bé knopte doch vry volledige Verhandeling van de geheele Materies Medica, zo wel, als de bereiding van famenge- ftelde middelen , het beste en uitgezogtíte uit de beste Schryvers en Schriften welken voor handen zyn, byeen- getrokken, de nieuwíle ontdekkingen niet uitgezonderd; waarom wy niet fchroomen dit Werk Doctoren, Apothee- kers en Chirurgyns, die het Engelsch verftaan, aan te pryzen , alzo het voor allen van nut zal komnen zyn, Schoon de Schryver niet goedgevonden hebbe zynen naam voor Het zelve te melden, is men echter genoeg verzee zekerd dat by de Heer LEWIS zy , die zich reeds door een ander Werk over de Geneesmiddelen by veelen ge- acht en bekend gemaakt heeft. Doch wy moeten nog wat nader tot het Werk zelf koomen. Een iegelyk bee grypt ligt dat men hier van geen korte fchets kan geer ven, om dat de zaaken niet aaneenhangen, en het meer gefchikt is om over deeze en geene dingen geraadpleegd , dan geheel geleezen te worden, Wy kunnen alleen de algemeene Verdeelingen aanwyzen „ en eenige enkele bye zonderheden uit het zelve voorhouden, Het is verdeeld in vier deelen. Het eerte vervat, in verícheide hoofdftukken-en onderdeelen der hoofdftukkea , de Beginzelen der Apotheek -konst, eene omíchryving en verdeeling der zelve, een algemeene íchets van de eigen- fchappen en betrekking der geneesmiddelen tot malkander I, van de Gewasfen. 2 , van.de Dieren. i, Om deeze*bewerking wel te vertigterí moet dé uitdatn- ping langzaam gefchieden en miét langer aangehouden wore. 'den, dan tot dat eenige drüppen van het vògt, welken men op een koud ftuk glas heeft läaten vallen, eenige kristalli- : ge draaden doen zien. Als meh dit recken van geneegzaa- me titdatrping bemerkt, nioët men het vat tën éérften van "het vitur sfnèemen, en op éen windér watmé, doch geen koude; plsatfe zetten en met eén doek toedekken; om de koude lugt af te weeren; en het mraaken van een vlies té clette.. ` l ` , Alle de lgogzouten zijn onbekwaam tot deeze bee werking ; vaste loogzoüten'neernen noit de gedadnte van. ` kristallen aan $ en de vluggen vervlieger voor dat het-{melta ` fogt wegtwaasfemt. ' , In het tweede Deel kòmt-de Schryver tot de Materiéf Medica, of. al wat tot enkele Geneesmiddelen gebragt kau worden 5 en wyl tot nog toe geene fchikking of orde „ om dezelven op malkander te laaten volgen , is tiitgedagt ; welke geen. merklyke moeilykheden , ongelykheden òf te- genftrydigheden heeft , vindt men dezelven hief met der- zelver naamen in een slphábethifche ofde gépldatst. Voor. afgaan eenige algemeene aannterkingen, volgens de leer- Wyze van CARTHEUSER , (fchoon hy deszelfs gehèele Sa- menftel niet goedkeurt) over zekere rangen van Genees= middelen y en derzelver werkingen in de menfchelyke li~ IV. DEEL. N. LETT. NO. 4e ` L `- chaa- +58 DE NIEUWE APOTHEEK, chaamen gemaakt: als van Zuuren uit gewas(en en Delf- offen; van fmaakelooze Aarden , welken het zuur kunnen influrpen, waar by een Tafeltje gevoegd is van de byzon- dere vermogen? van deezen om byzoùdere zuuren in te zuie gen; van Aarden welken in geene Zuuren of andere vog- ten ontbonden worden; van Slymige zelfltandigheden uit Gewasfen en Dieren ; van zagte Smeerige dingen, onfmaak- lyke oliën uit Gewasfen , het Vet van Dieren, als de Sper- ma- Ceti; van Zoete, Scherpe, Speceryagtige, Bittere , Braaking.en Afgangverwekkende middelen. Deeze algemee- me aanmerkingen bevatten veel goeds, en leggen eenige grondregelen om van de werkingen der Geneesmiddele maar te oordeelen. ^. - a. Onder de enkele Geneesmiddelen vindt men dit over de Ungula Alcis of Elands Klaauw; ,, De Eland is een groot dier, onder de Herten behoorende, zich in Mosco- vie en andere koude Gewesten onthoudende. : De klaauw van een’ zyner achter-pooten is berugt tegen de Vallende ziekte, uit hoofde van een belachlyk gevoelen , dat de E- land deeze foort van ziekte onderhevig is, en dezelve voorkoomt of afweert door zyn oor met zyn hoef te krab- ben. 0v :. Van het Lignum Nepbriticum , Graveel-haut, word ge- zegd: ,, Dit is een hout, 't welk uit Amerika, in groote , digte en zwaare ftykken , zonder knoesten , gebragt wordt ; bet is van buiten witagtig.of bleek geel van kleur, en van binnen donker of roodagtig: de bast wordt doorgaans weg- geworpen. Dit hout geeft het water, of een overgehaalde geest van brandewyn, een hooge kleur, welke, als het vogt geplaatst wordt tasfchen het oog en het licht, een oud-kleur vertoont , maar in een anderen Dand blasuw hynt. Somtyds worden 'er andere ftukken houts made vermengd, welken alleen een geele kleur aan het water geeven. Het Graveel- bout heeft nagauwlyks eenigen reuk en zeer weinig fmaak. Het wordt gepreezen voor een moei» lyke pis -loozing, graveel-pynen , en allerhande gebreken der Nieren en Pis -wegens en gezegd dit byzonder te hebe ben, van, gelyk heeter pisdryvende middelen, de deelen niet te verhitten of te beledigen. . Voor de winkel- bereidingen , het III Deel, vindt men eerst de eerivoudig{te bereidingen van enkele zelfítandig- heden , en vervolgens de famen(tellingen welken in ge- meen gebruik zyn, en van de Apotheekers , ten mainfte „ v DE NÍRUWE APOTHEEK, 189 woot eëpn gtoot gedeelte gereed gahouden.w ien worden. Tot cen voorbeeld zy de Spi of Geest van Mindererus, welke. hier, vo. burghfche Apotheek , dus befchreeven wo Vlug alkalin zout van Sal Ammonlac, en gie ne. gedeelten; op overgehaalde Azyn; tot opbruizing meer gezien worde; het mengzt ` tusfchen omtyds, omgeroerd worden, om de werking van. den Azyn op het zout te bevorderen. Dit is een uitwun- tend openend zout-vogt. Als men het; warm te bed zyn- de, neemt, is het een kragtig zweet- middel, en werkt -zonder te verhitten. Het koomt te pas in ziekten met koprts en ort{teking; waar in heete middelen , als ze geen zweet -vetwekken , de ziekten verzwaaren. Men kan ook het zele ve op de nieten doen werken, als men , na het gebruik, in een koele lugt gaat wandelen; De gemeene gift is een hal. ve unce, of op zich zelve of met andere middelen, naar de beooging der genezing, vermengd, De kragt van dees “zen Spiritus. is echter niet altyd dezelfde, om dat, ze groote deels afhangt van de meer of mindere fterkheid van den Azyn; een ongemak niet ligt voor te koomen, want de Zoutige ftoffs kan niet tot een famengefiremd Zout gebragt worden. ” ` Wy zullen hier nog byvoe "Aurum potabile „of het drinkb bereidingen moeten in het, ss Laat een halve drachme fi “warmte, fmelten in twee un de fmelting een unce gediste Schud dit onder malkander , "esiest zyn goudgeele kleur,:en.de o -ven koomt, neemt dezelve ryklyk aagy voorzichtig af, en doe ‘er vier of vt -brandewyn by: laat dit mengzel een Warmte (taan, en het zal een, purpera, "Verícheidenerleie bereidingen van deeze eld door gewaande Alchymisten, w ` en en onkundigen bedrogen hebb de en. zweetverwekkende middelen. v: waarde. . De nu gemelde fchynt een vai fle te wezen, fchoon de famenftelling - del, even goed zou zyn , al was er het goud, welk "er den Raam aan geeft, uitgelaaten. Het goud wordt in de daad opgenomen door.-het zuur en eenigen tyd gefimojten ge- 2 Ote 160 C. W. KNORR houden door de olie; maar door het ftaan fclieidt het "er geheel af, in de gedaante van een fyn geel vlies , gelyk. bladgoud. Deeze uitwerking is dezelfde , het zy de olie of de brandewyn met de fmelting van het goud in Konings- water vermengd zy: het eenig verfchil is, dat het goud van de olie afgetrokken wordt naar de zyden van het glas ; daar de brandewyn het verlevendigt , in zulke fyne vliezen , dat ze op het vogt dryven. Tot nog toe is 'er geen middel ge- vonden om het goud op den duur vereenigd te houden , noch met oliën noch met overgehaalden brandewyn ”. De Auteur die zich wel aan een goede orde bindt , heeft in de befchryving van deeze Samenftellingen de gewoone verdeeling in Galenifche err Chymifche bereidingen niet ge- volgd , om dat hy oordeelt datze niet wel uit malkarider kunnen gehouden worden , en de Scheikunde eenig deel heeft in de meeste zo genaamde Galeni(ehe bereidingen. In het vierde Deel worden nog eenige geneeskundige bereidingen in de Apotheeken of Hospitaalen , of anderzins in gemeen gebruik , opgegeeven 5; doch wy hebben genoeg gezegd om onze Lezers dit Werk eenigzins te doen kennen. €. W. KNORRS Verlustiging der Oogen en wan den Geest, df Verzameling- van allerley bekende Hoorens en Schulpen, die `. ín baar eigen Kleuren afgebeeld zyn : Eerfte Deel. Thans "nagezien , verbeterd , vervolgd , en met een gebeel nieuwe ederduitfche Befchryving uitgegeven. Te. Zelt, by de Er- ' ven van F. Houttuin. 1770. Gr. Quarto, 44 blüdz. mei ` oo Plasten. ` dk l A ie reeds by de uitgaave der vyf eerfte Planten van deeze Verzameling verlag gedaan van het oog- merk en aanleg van dit Werk, zo van den Heer KNORR zelve als van den Nederduitfchen Uitgeever (*). By het tweede Vyf-tal vindt mén nog een Berger van den Uitgee- ver; waer in hy te kennen geeft, dat hem tet oorte is ge- koomen , dat fommigen gezegd hebben , dat de Hoorens en Schulpen op het eerfte Vyftal van deeze Plaaten te fterk of te hoog gekleurd zyn. Hy antwoordt hierop; ,, dat tot een Werk als dit de levendigfte ftukken van deezen sart enomen worden, en aangezien de Erven van KNORR my beloofd hadden , de Kleuren van deeze Plaaten altemaal , ' aar CT) Zie N. Vad. Letteroof, UL D, bl, 220. - ! Bs, Ur R. W uw... 7 . HA | VAN MOORENS EN SCHULPEN. l 161 nar Natuurlyke Voorwerpen te zullen doen verheteren, zo beb ik bet, ten opzigt van de Vyf Eeríten, op hun Jaaten aankomen , en ook gezien, dat zy er veel verbetering aan hadden toegebragt. Men moet al veel kennis -hebben aan Hoorens en Schulpen , om te durven verzekeren, dat 'er Kleuren in deeze Afbeeldingen zyn, die nooit Natuurlyk bf door Konst, op dezelven verfchynen, en de fraije af- fchildering van de meesten , doet ons denken „ dat KNORR ook de anderen naar 't Leven gemaakt heeft ”. Hy voegt 'er by: ,, Wat nu dit Tweede Vyftal betreft „ | daar van eenige Plaaten ter proeve ontvangende , heb ik nadere verbeteringen daar in noodig gevonden te maaken , het welk de aflevering daar van dus lang vertraagd heeft. Ik twyfel niettemin , geenzins, of zy zullen thans de Lief. hebbers voldoen , die boven dien gelieven aan te merken, dat ik verder even zo met alle de Plaaten van dit Eerfte Deel te werk gaa, en dat de volgende Deelen niet alleen nog rujm zo naauwkeurig gemaakt en uit keurige Kabinet- ten verzameld zyn; maar dat ik van de ontbreekende Stuk- ken nieuwe Plaaten doe vervaardigen”. f . De Uitgeever geeft ook te kennen gaarne eenige fraaije en kostbaare Stukken van de Lief hebbers uit hunne Kabi- netten, of Afbeeldingen van dezelven te zullen, ontvan- ' gen ‚zo zy hem eenigen gelieven te zenden „en hy er met ` melding van hunne naamen gebruik van zal maaken, Dit raakt het Werk en derzelver behandeling jn *t alge- meen. Een korte fchets van het zelve kunnen we niet gees ven, om dat het geen famenhang heeft, en ‘er geen, regele maatige orde in gevolgd is ;ook zyn de befchryvingen zone der de Plaaten niet genoeg, om denkbeelden van de be- -` khreeve Hoorens of Schulpen te geeven. Om onze Lezers echter hier in niet geheel zonder voldoening te laaten , zule len wy een enkel voorbeeld of twee laaten volgen. Van de Hooren , Enkele Spinnekop genoemd , wordt deeze befchryving gegeeven. ,, Het Lighaam van deeze Hoorens isbyna Klootrond , door dien. de eeríte draay zo veel groo- tris dan de anderen, die in de Top eindigen. Zy hebben overlangs fyne verhevene Kringetjes. Van het Top-end af loopen drie dikke ribben ‚dwars over de draaijen heen, die In de Staart eindigen, en waar. van twee als den Mond om- zoomen. Op deeze Ribben ftaan lange Doorens , fommi- ` gen regt, anderen krom, de grootften meer dan een Duim lang en fcherp gepunt , met kleintjes hier en daar tusfchen dezelven, Van onderen vertoonen zy zig meestendeels als 3 En een / 162 €. W. KNORR VAN HOORENS EN SCHULPEN , een klein Geutje hebbende , doch het fchynt niet, dat uif dezelven een doorgang zy tot in de holligheid van den Mond of van de Staart , die zeer blykbaar Geutswyze iy bitgehold. De Kleur van de geheele Hooren is fomtyds weinig rood of blaauwagtig, fomtyds geel-of bruinagti wit: Van welk gebrutk' gedagte Doorens voor het Dier zyn ; is moeijelyk te raaden: madr dit weet men, dat zy de Vist fchers, aan." Eiland Ambon, een groot Ongemak veroiré ' Zaaken, die 'er dikwils, in ’t optrekken van bunne Treks netten, de Voeten aan kwetzen , en dit maakt, dat ze niet onéigen Tribulus of Voetangel geheeten worden. Rv Mentes zegt, dat men ze Kammetjes of Neete-kammetjes noemt, 't welk:meest op de dubbelde Spinnekoppen, waar aan de nten veel langer en dunner zyn , en veel digter aan mat ander ftaan , toepasfelyk zal zyn. Het Naveltje' daar het Dier zig mede in de Hooren befluit, zegt hy, is welrieken- de en wordt in Reukwerken gebezigd”. l | Wy zullen alleen nog baren volgen *t gene hier aan zaan: de de Unguis odoratus of Blatta Byfantina voorkoomt. Dit is geen Hooren of Schulp, maar alleen het Dekzel van de Purper-of in Tt byzonder van de Krulhoorens. ,, Men be: hoeft flegts de Afbeeldingen op de Twintigfte Plaat van RUMPHIUS , en derzelver befchryving ria re zien , om zig te overtuigen , dat het eigentlyk Schulpluikjes zy. In een byzonder Hoofddeel „ dat het Zeventiende is, fpreekt die Áutheur van dezelven zeer omftandig, en verhaalt, dat zy niet alleen vau de Purperhoorens , maar ook van verícheide Rotshoorens, Ttompethoorens en auderen komen. genoegzame ftof vinde, die zyne aendacht tot zich trekt. — Zie hier het geen de Autheur meld van ’t gebouw , door Tycho Brabé geltiche ‚ter naeuwkeuriger waerneminge van den loop der Hemelfche lichamen; benevens ene aen- merking over de gemaekte Sterrenlysten. Het kleine eiland Huen of Ween, in de Zond gele- gen, omtrent eene halve myl van de kust van Schonen , werd door Fredrik den tweeden , koning van Denemarken, aan deezen beroemden ftarrekundigen gegeeven, Door de: edelmoedigheid van den gemelden vorst, werd hem ook geld bezorgd, om een gebouw in het midden des eilands: op (^) Onder het zeldzaemfte dier zeldzaemheden zou men moeten tllen , zo 't, door goede getuigenisíen, bevestigd kon worden, - » dat de Chachelot maar een oog heeft ,'t welk aan de zyde van den kop vast is, zo dat het den Groenlanderen , die hem van zyn blinden kant aantasten, gemaklyk valt hem te verrasfen”, Zy, die de Groen^ lndíche Visfchery ten nutte van ons Vaderland oefenen , getuigen’ dat zulks hun onbekend is ; ook verneemen ze met bevreemding , dat glen "t opgeeft als de thans gebruikelyke manier, (in tegenftelling der sude gewoonte van den harpoen in den Visch te werpen, ) ,, den ‚ op eenigen affland van den Walvisch, uit een musket te’ eten, en dat die wyze wel van zulk eene goede uitwerkinge is E de andere”. Deze byzonderheden zouden wel nader bevestiging ` eifchen, eer men dezelven als geloofwaerdig on sennemen, 4 - 164 i TAFEREEL op te rigten, en het zelve van alle de werktuigen te gong: zien, die vereischt werden om den Joop en de beweegina gen der hemelfche lichaamen waar te neemen. Hierop leide de voortreffelyke Déen , omtrent het jaar 1576, den grond van een pragtig kasteel, het welk hy Uranienburg , of He- melftad. noemde, Weinige jaaren daarna was het gebouw, voltooid ; men vond er alles zo wel tot gemak en vermáak gefchikt, en de werktuigen tot her doen van ftarrekundige waarneemingen zo uitmuntend , dat men het als het voor- naamíte Obfervaròrium der waereld aanmerkte (*). Hier ftelde Tychó zyne naamlyst der Darren op (t); maar de Wy - (°) ,, De voornaamfte waarpeemingsplaatfen zyn thans te Greene wich en Parys, beiden op koninglyk bevel geítigt; zynde de eeríle. gebouwd op last van Koning Karel den liden, daar toe aangezogt, door de heeren Jonas Moore en Christoffel Wren, en de laatfte op het bevel van Lodewyk den XIVden. Beiden zyn zy voorzien vag, de naauwkeurigfte werktuigen, - | Vader le Comte geeft berigt wegens een pragtig Obfervatorium , in China, door den laatst overleeden keizer opgerigt , op verzoek van eenige Jefüitíche zendelingen „en voornaamelyk op dat van vadet Verbiest , welken hy tot zyn eerften waarneemer aanftelde. De Werk- tuigen zyn , volgens hem , zeer groot, maar de verdeelingen niet naauwkeurig en de fchikking minder gemaklyk, dan die der Waar- neemingsplaitfen van Europa", ^ ^ — ^7 7775 007077 : (T) ,, Het zoude onmoogelyk zyn eenig onderfcheiden of gere- geld denkbeeld wegens de flarren te hebben, ten opzigte van erzel- ver getal, orde, afftanden en andere byzonderheden:, zonder die eerst onder haare behoorlyke verdeelingen te brengen, of haar in zekere gedaanten te fchikken, onder de benaamingen: van ‘dieren of. andete dingen, als onder die van den Ram, den Stier, de Kroon en meer dergelyke , welke verzamelingen van Starren Geftarnten genoemd worden. Hier door zyn de ftarrekundigen in flaat gefteld geworden, Qm naam]ysten van de Darren op te maaken , ep derzelver plaatfen aan ‚de hemelen te bepaalen; en dus kunnen de waarneemingen der oude en laatere flarrekundigen met elkanderen vergeleeken worden. Men zegt dat Hipparchus, die omtrent honderd -cn - twintig jaaren voot Christus geleefd heeft, de eerfte geweest is, die eene lyst der ftar- ren opftelde , waar in hy zich bediende van de waarneemingen der, flarrekundigen, die voor hem gebloeid hadden ; deeze lyst, welke duizend zes- en -twintig ftarren bevatte, werd in het vervolg naarge- volgd door Ptolemeus, die dezelve ook naar zynen tyd fchikte. In, den jaare 1437 , maakte Ulugh Beigh eene nieuwe lyst van duizend twee-en-twintig ftarren, welke door Dr, Hyde, uit het Perfisch in het Latyn vertaald is. De volgende, die eene naamlyst der Garen, uig. - gine eigene waameemingen opgemaakt , te voorfchyn bragt, was. $e ee TN EN tel Ue f. DOM. DO ; > Ty VAN NATUUR EN KONST. 163 door dea oorlog: tusfchen Zweden en Denemarke, dit ` eiland fomtyds van meester veranderde , bleef dit ber ugte ia | "Hr: Oe Tycho Brahé, die de plaatfen van zevenhonderd zeven-en-zeventig farren voor het jaar zestignhonderd in arde ftelde; Kepler bragt die tot duizend, uit andere waarpeemingen van denzelfden ftarre- kündigen. Hevelius gaf eene lyst van agtienhonderd agt-én-ragti Sarron , gefchikt voor het jaar 166a, waar van hy egter niet meer da zeshonderd en drie zelf had waargenomen. De laatíte en volkomenfte de Britfche naamlyst , getrokken uit de waarneemingen van den eere Flarifteed , den eerften ftarrekundigen , aan welken het koning: k obfervatorium te Greenwich’ werd toevertrouwd, en die, gelyk . Halley zich uitdrukt , tot zulke verrigtingen gebooren fcheen; Hier hield zich die groote man met onverflaauwden yver bezig , -om de hemelfche lichaamen, gedurende eene lánge reeks van jaaren , t te neemen; doch fehóon Zyne' waarneemingen zeer talryk „ en iyne gefchriften menigvuldig waren, kwam 'er egter niets van hem te voorfehyn, het welk ‘aan die groote kosten en toebereidingen beant- woordde. Dit wasoorzaák dat Prins George van Denemarken den Rid- der Izaak Newton, Dr. Gregory, Dr. Arbuthnot, en andere leden yan het konipglyk genootfchap .benpemde , om de fchriften vau den heer Flamfteed re quderzoeken, en daar uit zodaanigen te kiezen,. da zy gefchikt zouden ‘oordeelen om gedrukt te worden, mids ‘daf hy die op zyne eigene kosten liet drukken; maar dewyl de fchryver qverleed eer de druk half voltooid was, bleef dezelve, geduurendé eenigen tyd ,ftilftaan „tot dat het werk op last van koningin Anna heri vat werd ; wordende het opzigt over de uitgaave beyolen aan Dr: Arbuthnot, eg dé zorg om het handfchrift te verbeteren 'én aan té vullen, aan Dr. Halley, Dr. Flamfteeds opvolger ín her koninglyk Obfervatorium. Zodaanig was de opkomst en voortgang der Hemel- Historie, welke: ons èene lyst verfchaft van omtrent drie’ duizend (a. jen (4), allen onderfcheiden in zeven graaden van grootte, en gee | Gëlle ragt (a) Volgens deze Lyst zyn 'er, naar de zeven graden: van grootte `. ` , ETEA | "76 7, Grootte ` iu den Die- l 1 — 3 2. ee M S em, a (A3 94,169]. 445: 174 | n’tNoor | (qui. 4 der ` Hait. | | fond, I51I| 4,03; 93|227,356| 695 113 In t Zui- . . 2: der Half- - 56136 143; 176| 1o fond, 547 | 420 'tGetal der "lU | Starren, 3001 15,54, 1921457 i$ 7 ns 670 13 16,297 į Getal van ieder ` er ootte, , / 166 TAFEREEL VAN NATUUR EN KONST. 