VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
— Het is de Barometer, die ons kennis heeft doen kry- en van de ‘veerkragt, de verdikking en verdunning der ugt; eigeufchappen van welken men zo gelukkige toepas- fingen gemaakt heeft op de Werktuigkunde , het zamen- Dellen уап Waterwerktuigen en het meeten van Hoogten. — Aan denzelven zyn Wi neg verfchuldigd eene veel juister kennis van de wetten der fchommelingen des Slingers, en ‚ van de ftraalbreeking des Lichts ; eene kundigheid , van welke de Starrekunde , еп bygevolge de Zeevaardkunde, de grootfte voordeelen getrokken heeft. Men mag teffens met waarheid beweeren , dat de hedendaagfche Natuurkunde aan dit Werktuig haar beftaan verfchuldigd is, _ Hoe uitgeftrekt, hoe veelvuldig, de voordeelen ook mo- en weezen ‚ welke het Menschdom uit het bezit deezes erktuigs ontleend hebbe , het wagt er nog een veel groo- ter van , de Weêrvoorfpelling. Deeze verwagting is niet eheel bedrieglyk , inzonderheid, іп omftandigheden , waar in die voorfpelling van de meeste aangelegenheid is. Indien wy ons vervoegen tot verfcheide agtbaare Mannen , tot Dr. HarLeEy (*), tot Capitein MIDDLETON (1), tot Lord MULGRAVE ($) ‚ en een groot getal Fran/che Zeelieden , ($), mist de Zee -barometer nooit een’ Storm, veele uuren evóór dat dezelve begint te woeden, вап te kondigen. ef Men moet, ondertusfchen, toeftemmen, dat haare aan- kondigingen , wat mindere Weêrsveranderingen betreft, niet even vast gaan, fchoon zy, met eenige bepaalingen, ons aanleidingen verfchaften, die tot grond{lagen van waar- (сһупіуҝе gisfingen kunnen dienen. De reden van dit vere fchil is, gelyk wy in ’t vervolg zullen aantoonen , dat de ооё» (*) IV Philof. Trentaë, abr. II. р. б. ' GE: УШ Philf. Тгатай@. abr. р. 468. (4) Pripes Voyage. р, 74 `. (4) Ёлсусіор. par ordre des matieres , Navigation, Zom, І. р. 112. / A ө. DES EAROMETEÄS. t7 hoogte van de Kwik , geen onmiddelyk en noodwendig verband heeft, met den Regen of (сһооц Weër, Fet lydt een .twyfel , of de veranderiugen in de hoogte van de wik zyn een onmiddelyk gevolg van de veranderingen in de drukking des Dampkrings : maar de oorzaaken van die veranderingen, in de drukking у zyn tot nog toe niet volkomen bepaald. Men heeft Ter, ’t 15 waar, vé:lėe aan- eweezen à maar geene {trekt zich uit zo verre de ver, chynzels reiken. De weinig gelukkige uitflaz der gee- пеп, die my voorgegaan zyn іп deeze Naafpeuringen , geeft my regt om verdere in deeze zaak te doen, en zal my teffens ter verfchooninge dienen , wanneer myne poo- gingen vrugdoos mogten afleopen. От myn Onderwerp met orde te behandelen , zal ik, іп de eerfte plaats, de voornaamfte Waarneemingen , wegens de veranderingen van den Barometer gedaan , opgteven. Vervolgens de voornaamfte oorzaaken overweegen , aan welke men die ver. anderingen heeft toegekend. — Hier by zal ik eenige аап. merkingen voegen om de onvoldoenendheid aan te wyzen, en befluiten met myn eigen gevoelen voor te draagerts EERSTE WAARNEEMING. De grootfte Veranderingen, іп het daalen en ryzen van de kwik , kunnen voorvallen op plaatzen zeer wyd van een gelegen, in zeer korten tus- fchentyd. Dit is waargenomen door den Eerw. DERHAM, in den Jaare МОСХСІХ, sichen de hoogte van de kwik te Upminfter in Esfex, en te Torrutey in Lancashire, еп vervolgens door den Heer MARAILDI, sichen de verande. ringen te Parys еп te Genua (*), op een afltand van om- trent 4° Breedte. De Heer рЕвнАМ merkte dezelfde over- eenkomst op te Berlyn op 53°, en te Pithau op 65° Breed- te (}). AscLepr deedt dezelfde waarneemtingen te Коте op 42°, en te Padua op 45° Breedte (4). Maar ik merk op, dat dezelfde overeenitemming geen апі grypt op Plaatzen die zeer in Lengte verfchillen. De Heer HALr.Ev heeft waargenomen, dat te Londen en te Padua de veran- deringen menigmaal tegen elkander overftaan (§).` Dit valt gewoonlyk voor te Ponoi op 67° Breedte en Gi Lengte О, en te Petersburg бо? Breedte ей 20° Lengte O: ~ са (*) Mem, Par. 1700. (t) VIH Phibof. Transa. abr. (4) La corre Meteorol. р. 181. ($) УШ Philof. Transa. abr. р. 587: MENG. 1792. NO, 1. D ade 18 PROEVE, OVER DE VERANDERINGEN en dit verfchil van veranderingen is nog grooter tusfchen Petersburg en Fatkutsky , 62° Breedte 1290 Lengte О (*). De Heer MmARALDI heeft elders waargenomen, dat "er verfchillende Winden te Parys en te Genua waaiden, ge auurende de overeenkomst der veranderingen in den Ba- rometer. Daarenboven heeft men groote verfchillendhe- den ontdekt in de hoogte van de Kwik , op zeer naby elkander liggende Plaatzen ; als by voorbeeld Franeker en Leeuwarden , gelyk ons "de Hoogleeraar VAN sWINDEN verzekert (t). TWEEDE WAARNEBMING, De Afwykingen der Kwik, van de gemiddelde hoogte , zyn veel menigvuldiger en veel uitgeftrekter naby de Poalen a dan by de Middag- lyn. Te Petersburg zag de Heer cousseT , in den Jaare MDCCXXV, eens den Barometer op de verbaazende hoogte van 31,59 duimen, en vervolgens tot 28,14 daalen. In de Noordlykfte gedeelten van Frankryk zyn de verande- ringen veel grooter dan in de Zuidlyke (4). Te Napels verfchillen ze naauwlyks éénen duim (5). In Peru ander de Middaglyn, en op gelyke hoogte met de Zee, bedrag» gen zy flegts twee of drie tiende deelen van een duim 3 maar op andere Plaatzen , eenige Graaden van de Linie verwyderd , doet de aannadering van Regen of Onweer den Barometer één duim en meer zakken (**). DERDE WAARNEEMING. Buiten de Keerkringen zyn de Barometer- veranderingen veel grooter en veelvuldiger in den Winter dan іп den Zomer (Н). 7 VIERDE WAARNEENING. De Barometer-veranderingen zyn veel minder op zeer groote Hoogten , dan op ge- lyken grond met де Zee, In de daad de Heer воосивв. merkte op, dat, daar ор de Kusten van Peru de Bara meter ~ veranderingen zich uitftrekten tot een vierde van een duim , dezelve te Quito, 9374 voeten boven ?г wa- terpas der Zee gelegen , niet verder gingen dan tot о,о83 duim, De Hoogleeraar saussure heeft dergelyke Waar- neer (*) XIV N, 48. Petrop. | (t) Obfervattons fur Je froid de ГАттбе 1776. р. 55. VIII Philof. Transa8, abr. р. 555. (1) LA COTTE. р. 186. ($) ҮШІ Philf. Теат:айб. abr. р. 566. | (**) Bowe. fig. XXXIX. Philf. Transa®, 1778. р. 182. Н, of Jamaica Vol. І. р. 372.. (tt) УШ Phikof. Transa. abre р, 605. LA COTTE р. 998. DES BAROMETERS, 19 „неу їп Savoye, en de Heer LAMBERT іп Zwitzerland, gedaan (*). VYFDE WAARNEEMING. De gemeene hoogte van den Barometer is op plaatzen , waterpas met de Zee gelegen , in bykans alle de Gewesten des Aardryks tot nu bezogt, omtrent зо duimen. De Heer BOUGUER nam dezelve onder de Linie waar op 29,908 duimen: maar dewyl zyne Barometer niet van Lugt gezuiverd was door het vuur, ìs het waarfchynlyk dat dezelve laager bleef dan behoorde, De Heer GEORGE SCHUCKBURGH ftelt, naa eene groote mee пісте van waarneemingen op de Kusten van Дайе еп Ene geland genomen, de gemiddelde hoogte op 30,04. In de nabyheid der Poolen verfchillen de jaarlykfehe gemid- delde hoogten veel meer van dit punt, dan in de Zuidly- ker deelen van ons Halfrond. | War het verband betreft tusfchen de Barometer - уегап- deringen met de wisfelingen van hee Weêr, dunken my de vier volgende Waarneemingen van Dr. HALLEY, іп Enge- Land gedaan, de over ’t algemeen gegrondfte, en zy 2 zodanig gevonden door den Heer MELANDER op de Breedte var 24 t), door den Heer DE Luc op de Breedte van 46° (|). ZESDE WAARNEEMING. ,, By bedaard Weêr als de an Lugt zich tot Regen fchikt › ís de Barometer doore ә» 52205 laag.» EVENDE WAARNEEMING. ‚у, Wanneer er fterke Winden va Waaijen , fchoon niet vergezeld van Кереп, valt de РА Evi zeer laag, volgens den hoek uit welken de Wind ewe komt. ACHTSTE WAARNEEMING. „„ Als het Weër beftendig an en helder is, Taart de Kwik gemeenlyk hoog ; desge- D d "be DI en koud Weër, EGENDE WAARNEEMING. Men heeft opgemerkt , aw dat de Kwik hoogst klimt by Ooste en Noord- Ooste » Winden. Ik voeg e Бу э, dat dezelve doorgaans by э» ten Zuiden Wind laagst ааг,” , De ооггаакеп , aan welken men deeze Verfchynzele heeft toegefchreeven , zyn, voor eerst ‚de Veranderingen van de Lugrtsgefteltenis. —- Ten tweeden , de Snelheid en Ag (%) SaussuRm’s. Voyage сих Alpes. р. 577, Сі) Schued, Abhand 1773. 8. 055. Р. 577 (0) De Luc Modif. р. 77. B Г 2 20 PROEVE, OVER DE VERANDERINGEN andere hoedanigheden der onderfcheide Winden, — Ten derden , de werking der Dampen. '/ Over den invloed van °t yerfchil der Lugtsgefleltenisfe. ‚ Меп weet, dat de Lugt door de Warmte verdund еп door de Koude verdikt wordt: men weet desgelyks dat de dikke Lugt zwaarder is dan de verdunde , welke ook de gefteldheid des Dampkrings moge weezen ‚ en by de foortlyke zwaarte der Lugt is het noodig, om veranderin in den Barometer te wege te brengen, dat de hoeveelhei der Lugt, die op den Barometer weegt, ongelyk zy; want deeze dezelfde zynde , zal ook de hoogte van den Baro- meter een zelfde Ыууеп. Indien, derhalven, eene verande ring van Lügtsgefteltenisfe de hoogte van den Barometer doet veranderen , gefchiedt zulks ingevolge van de ver- meerdering of ‘vermindering der grootte des Damp- rings. — Maar de Waarneeming wyst uit, dat eene verandering Van Lugtsgeftelteniste niet noodzaaklyk eene verandering in de grootte des Dampkrings te wege brengt\: want de Kwik ftaat dikwyls op dezelfde hoogte in verfchillende Jaargetyden , en op onderfcheide Plaatzen ` in °t zelfde Jaargetyde, als , by voorbeeld, іп den Winter te Londen en te Petersburg, waar de Barometer- hoogten zomtyds dezelfde zyn, hoe veel ook de Lugtsgefteltenisfe verschille; en zelfs wanneer de hoogte des Barometers ge- Iyktydig met de Lugtsgefteltenisfe verandert, is die verandering dikwyls rechtftreeks overgefteld tegen die, welke de verandering der Lugtsgefteltenisfe zou hebben moeten doe verwagten. In de daad den gden van January MDCCLXXVII ftondt te Londen, "e morgens ten acht uue * теп, met een Noorden Wind, de Thermometer op 19°, en de Barometer op 29,69: en naa den middag, ten twee uuren, toen de Wind Zuid-Oost geloopen was , rees de Thermometer tot 31,5° , еп de Barometer op 29,7, in ftede van te daalen gelyk men zou hebben moeten ver- wagten , uit de vermeerdering van 12,5° Warmte. aarenboven hebben de grootfte veranderingen in de Lugtsgefteltenisfe alleen plaats in het benedenfte gedeelte van den Dampkring: ze zyn zeer gering in veel hoogere. Nu is de vermeerdering of de vermindering van de hoe- veelheid Lugts van dit laage gedeelte des Dampkrings , die toegefchreeven kan worden aan de verandering der Lugtsgelteltenisfe , te klein om eenige aanmerkelyke veran- , е» DES BAROMETERS. 21 dering їп de hoogte van den Barometer te veroorzaaken: want in den Winter gaat de hoogte, tot welke men kan veronderftellen , dat eenige aanmerkelyke verandering der Lugtsgefteltenisfe zich uitftrekt, naauwlyks sooo voeten te boven , gelyk wy des onderrigt worden door het ge- tuigenis der Lugtreizigers , en door de hoogte der Wole kens еп, in de daad, de Winden, welken op de opper- vlakte der Aarde waaijen , еп de voornaamfte bewerkers zyn van de verandering der Lugtsgeltelteniste , bereiken zelden die hoogte, eu komen Ter zeker niet іп de Noord- lyk gelegene Gewesten. Maar te Parys, toen ’er, den Oëtober MDCCLXXKXIII, een Zuide Wind beneden waaide , hadt men een Noorden Wind op de hoogte van 1280 voeten (*), en men heeft dezelfde tegenoverftelling іп деп Lugtftroom te Befangon ‚in January MDCCLXXXIV , waargenomen. Dikwyls zag men, te Ponoi, de Wolken onbeweeglyk ftil blyven , geduurende ееп geweldigen Storm ({); en den ar December MDCCLXXIX , de Thermometer in de open lugt op 49° ftaande met een Zuid- ‘Zuid. Oosten Wind, was de Barometer ap or duim; ’s ane deren daags, wanneer de Wind Noord - Noord - Oost liep, daalde de Thermometer tot 30°, en de Barometer klom tot 29,89. Hier hebben wy een verfchil in de Lugtsge- fteltenisfe van 19°, еп de verandering van den Ваготе- ter is omtrent % duims. Laaten wy onderzoeken hoe men dit kan verklaaren , op de veronderftelling, dat de digt- heid des Dampkrings in het benedenfte gedeelte vermeer- derd wordt, іп evenredigheid der verdikking van 2упе uit- geftrektheid. Vooreerst kan men zeggen, dat de warmte in haaren voortgang , van beneden na boven їп de onderfcheide Lugt- laagen , bykans in eene Arithmetifche Evenredigheid аб neemt. De wyze, om de hoogte der Bergen, door behulp van den Barometer, te meeten ‚ is grootendeels op deeze veronderftelling uitgevonden; en daar de misflagen van deeze wyze van meeten geen twee of drie voeten, en zelfs zelden één voet op duizend , bedraagen , kunnen wy dezelve, als genoegzaam naauwkeurig, aanmerken, en ge- volglyk ook als zodanig de veronderftelling , op welke zy gebouwd is. Маа een groot aantal Waarneemingen van deeze foort onderzogt te hebben , bevond ik dat de ver 1 +) Mem. Paris 1783. р. 650. Le Ели] А$ влг005, р. 274. XVI. №. Аа. Ресор. р. .68., 3 28 PROEVE, OVER DE VERANDERINGEN Schillen van Warmte op onderfcheidene hoogten tot de verfchillen der Logarithmus der hoogte van de Kwik op die zelfde hoogten (аап omtrent als 160 tot 1; еп het verfchil der Logarithmus laat zich vinden by nadering, als men door 6o,ooo verdeelt de hoogte a aangeweezen door het getal der voeten. Indien, derhalven, in het even b ebragte voorbeeld, de Zuide Wind gekomen is op ogte van 5,eoo voeten, dan zal het verfchil der Loga- fithmus zyn „559 == 0,083333, die vermenigvuldigd door 160,13°,33 › geeven voor het verfchil der Luugtsgefteltes піѕЃе aan de Oppervlakte der Aarde, еп op de hoogte van 5,000 voeten ; maar de Lugtsgefteltenisfe aan ’s Aardryks Oppervlakte 49° zynde, zal de Li sgefteltenisfe op 15000 voeten 34°,67 weezen, еп gevolgly emiddelde Lugts- fteltenisfe 42°,33, еп de ugtftroom Ze van ’t Zuiden emt, zal de laatstgemelde Graad van Warmte hebben. — Van den anderen kant, veronderfteld zynde, dat de Noor- de Wind tot dezelfde hoogte kwam als de gemelde Zui- de Wind , de Lugtsgefteltenisfe beneden 30° zynde, dan zal dezelve ор de hoogte van 3,000 voeten 169,67 wee- zen, en de gemiddelde Lugtsgefteltenisfe 23°›3 « Dus zal, de gebrooken getallen agterwege gelaaten ‚ de gemiddelde Lugtsgefteltenisfe door den Zuiden Wind voortgebragt 42°, ей die van den Noorden Wind 23° , en het verfchil tusfchen die twee Lugtsgefteltenisfen 19° zyn. Maar 5ooo voeten es боооо duimenz en daar, volgens de Proeven van den Generaal ROY Ab bekend is, dat zooo deelen Lugts, in eene Lugtsgefteltenisfe van 42°, omtrent 40 van der-. zelver uitgebreidheid verliezen, door eene Koude van 19°, zo volgt dat боооо deelen 2400 zouden verliezen. Maar іп dit geval de hoogte van de Lugtkolom veronderfteld zyn- de dezelfde te weezen vóór en naa de verdikking, moet haare hoeveelheid zeer veel vermeerderen door de byvoe- ging van s400 duimen ; dus, wanneer de Darvmeter ор 29,89 (ааг, en de Thermometer op 23°, 76236 Greinen weegen ; en dewyl r3 van een duim Kwik, zelfs in eene Lugtsgefteltenisfe van Ca, 34432 Greinen weegt ,. volgt dat de vermeerdering van zwaarte, waarover wy hier handelen ‚ gelyk ftaat aan eene drukking van een weinig smeer dan ‚4 duims Kwik, en dat dezelve, by gevolge , kan voortbrengen eene Barometer-verandering van omtrent r3 duims , en niet van ,# duims, ’t welk de verandering is, wel- (ei DN, Termal. 1777. Р. Ц. , DRS BAROMETERS. 23 weike voorvalt іп de omftandigheden , die wy bezig zyn te verklaaren, — Deeze oorzaak , derhalven , fchoon dee zelve niet voltrekt niets is, op de veronderftelling , dat de geheele hoeveelheid van de ugtkolom ‚ welke aan den Barometer beantwoordt, vermeerderd zy door de toevoe- ging van eene nieuwe hoeveelheid Lugts in evenredigheid der verdikking , is nogthans onvoldoende , om reden te geeven van het voortgebragte uitwerkzel. Over den invloed der Winden. De Winden , welker invloed op de veranderingen van den Barometer ik nu gaa onderzoeken, zyn die, welke in de laagfte deelen van den Dampkring heerfchen , еп ook voornaamlyk in aanmerking komen by de Natuurkundie еп, die toevlugt genomen hebben tot derzelver were ing. 1. Dr. #aLLEY fchryft het klimmen van den Barometer ; boven de middelbaare hoogte, toe, aan de opeenftapeling der Lugt ter plaatze der Waarneeminge : en deeze орееп- ftapeling kent hy toe aan twee (irydige Winden , die na дееғе. plaats waaijen ; maar indien dit de oorzaak ware van het klimmen des Barometers , zouden wy altoes (til Weêr hebben, wanneer de Kwik het hoogst ftaat. Want die opeenftapeling zou geen plaats vinden, dan wanneer de twee ftrydige Winden met eene gelyke kragt waaiden; deed, де een de overhand op den anderen hebbende, deeze den zwakíten zou voortdryven , en de Lugt niet dan door еспе gelyke werking dier Winden kon opgehoopt worden, Nu weet men dat de grootfte hoogten van den Baros meter vergezeld gaan van een Oosten of Noorden Wind, gelyk Dr. zatrEv ze zelve heeft waargenomen; en kart men op deeze veronderftelling niet verktaaren die gelyka heid van hoogte des Barometers , welke wy in onze Zerfte Waarneeming gezien hebben, dat plaùs grypt in zeer van elkander liggende Landen, waar zeer ondere fcheide Winden waaijen. Allertterkst wordt zulks wedere fj еп, door de Waarneeming van den Heer FORTH з te bevondt, dar, op een tyd wanneer door gansch Engeé land de Barometer zeer laag Топас, de Wind Noord- Oust was іп het Noordiykst deel des Eitands ; éa Zuid- Oost in het Zuidlykst (*). o ' kl С*) УШ Рау. Т, ransaâ. br Pe 497. ` 4 24 PRORVE , OVER DE VERANDERINGEN П. Volgens deeze veronderftelling wordt het daalen van den Barometer, beneden de middelbaare hoogte, toegefchre= ven, aan de verdunning der Lugt boven de plaats der Waarneeminge ` eene verdunning veròorzgakt доог twee tegen elkander ftrydige Winden, by voorbeeld , over En- geland als een Ooste Wind over de Noord - Zee waait, en ееп Weste over de Jerfche Zee. Maar, in die om- ftandigheden , fchynt het my onmegelyk dit als de oor» zaak der verdunning aan te merken: want, die twee ftry- dige Winden veronderftellende , zal de Lugt, uit het Noorden en Zuiden komende, het evenwigt in dezelfde evenredigheid heritellen 3 of wel, vier ftrydige Winden Jaatende werken, zou die bovenlugt nederdaalen, en eene vermindering van Warmte veroorzaaken ; die men zelde zaam in Engeland waarneemt, wanneer de Barometer laag аас: in tegendeel heeft men doorgaans een warmen Zui- den Wind, aan welke Lugtsgefteltenisfe men nogthans de verdunning der Lugt , gelyk.wy reeds gezien hebben, piet kan toefchryven. ПШ. Zie hier hoe Dr. maLLey de groote daaling van de Kwik, by zwaare Stormwinden, verklaart: „, het ge- on West, waar zich deeze Winden loslaaten , zich niet s, Tondsom den Aardkloot uitftrekkende, blyft de Lugt an daar agter ftil, en kan zich aan de zyden met geene an genoegzaame fnelheid uitzetten , om de ruimte, door · au ten zo fnellen Lugtftroom veroorzaakt, te vullen 5 э» Waaruit ontftaat dat de Lugt verdund moet worden, s, Overal, waar deeze Winden blyven waaijen. Daar en an boven heeft de horizontaale beweeging zo veel Del, ‚> heid, dat de Lugt zeer wel een gedeelte van de en rechtftandige drukking konne verliezen,” ——— Deeze laatfte reden fchynt eenige maate van verfterking te kry- gen door eene Proeve van den Heer HAWKSBY : deeze ver- nuftige Natuurkundige een Lugtíftroom in een doos ges maakt hebbende, in welke hy het kortíte gedeelte van een Barometer ftak , merkte op, dat de Kwik daalde , wanneer de Lugtftroom door de doos ging. Hy merkte hetzelfde op іп een anderen Barometer , die gemeenfchap hadt met de doos, maar door welke de Lugtítroom niet heen ging. -Zelfs dit alles toegeftaan zynde, zal het verfchynzel, daar het hier op aankomt, onverklaard blyven; want, niet alleen geduurende den Storm, maar eenige uuren ` DES BAROMETERG Т: H zomtyds еёпісе dagen van te voòren, gelyk HALLEY zelve getuigt, (en allen die den Barometer op ‘Zee aan- pryzen „) daalt de Kwik op eene aanmerkelyke wyze, en anderzins zou dezelve den Zeeman van geen dienst wee- zen. De Heer сл ук, fehryft, dat, twee dagen vóór den zwaaren Storm, in January des Jaars МОССХХХІУ, de Kwik „ van een duim bepeden- 28 dom daalde (%). Maar wanneer de daaling alleen een gezellinne was van den Storm, zouden de redenen van HALLEY derzelver verband niet bewyzen. Want zal een Lichaam zich in de Lugt met genoegzaame fnelheid beweegen, om eene ruimte agter zich te Іаагеп , dan moet het 11 of rsoo voeten іп een feconde voortgaan , gelyk de Heer ROBINS beweezen heeft. Nu blykt het, uit de Waarneemiugen van den Heer Brice en veele anderen, dat de (nelfte Winden niet meer dan 92 of 93 voeten іп een. feconde afleggen (t). De Heer ре Luc heeft duidelyk de ongenoegzaamheid aam- getoond, van de tweede reden door Dr. HALLEY bygebragt. Wat de Proeve van den Heer rrawksny aanbelangt, deeze is althans niet beflisfende; deel het blykt, dat het gee . deelte Lugts, eerst іп de doos beflooten, verdreeven із door een geblaas der Lugt. Еп, om geen twyfel altoos over te laaten, wegens de ongenoegzaamhtid deezer ver: klaaringe, heb ik aisen noodig de Waarneeming re herin- neren van Dr. DERHAM, die opgemerkt heeft, dat in het hevigst woeden van een Stormwind , de Kwik, іп ftede van te zakken, rees (1). En heb ik te Londen, in den Jaare MDCCLXXXV , den s8 Feb. het zelfde waargoe nomen. (Het vervolg by eene nadere gelegenheid.) (*) VIII Philof. Transa8. abr. р. 458. С Philof. Transa 1766. р, 266. (1) IV Philof. Тгатад. abr. Р. Ц. p, 77e а 9 ‚ФЕ 7 86 VERSLAG WEGENS HET INVOEREN GESCHIEDKUNDIG VERSLAG, WECENS HET INVORREN | DER ZYDEWORMEN IN EUROPA. ( (бөз „ concern sing the Knowledge , which the Ancients De of India, and Discovery of the Pasfage te is by the Cape of Good Hope. 0- a, pN‘ р veelvuldigheid der openbaare vyandlykheden tuse Ў {chen de Keizers van Oonfbantinapole en de Monarcher van Perfie , gepaard met de aangroeiende mededinging hunner Onderdaanen іп den Handel op Indie, gaf gelegen- heid tot eene Gebeurtenis, welke eene groote verandering in de Natuur van dien Handel veroorzaakte. Naardenraal het gebruik der Zyde, zo in Kleeding als tot Heiscieraad , allengskens algemeener werd ten Hove der Griek/che Kei- zeren , die de Vorftem уап Afia йа fclritterenden luistes van Hofhouding naavolgden „ en overtroffen ; en dewyl China, waar, volgens het eenpdarige Getuigenis der Oos” terfche. Schryveren , de Zydeteelk oorfprongiyk bekend was (t), nog het Génie Land bleef, °t wel die kosten lyke Waar uitleverde, wisten de Peien, zieh bedienend van de voordeelen welke hunne ligging gaf boven de Kooplieden van de „Arabifche Golf , deeten den voet te ligten ор alle Marktplaatzen van Indie, werwaards de Zyde ter Zee uit het Oosten gebragt werd, Het desgelyks in bunne magt hebbende, om de Caravaanen, die, om het Griekfche Ryk van Zyde te voorzien , te Land па China trokken , door de Noordlykfte Landfchappen huns Ko- ningryks lastig te valleù en af te fayden, trokkén Zy dien geheelen Handeltak aan zich. Conftantònopole werd af hang- а a . Ы k >» 1 y (°) Dit belangryk ' Werk , der penne van den grooten ROBERT- SON waardig, word thabs vertaald , en ftaat uitgegeeven te wor- den Ьу den Drukker deezes J. YNTEMA en A. LOOSJES PZ. De- zelfde hand, die ons de Gefchiedenis van America en van Schot- land, door dien beroemden Man opgefteld, in 't Nederduitsch leverde, zal ook die Vertaaling vervaardigen. (t) HerseLoT Biblioth. Orient, Ar, HARIR. VAN ZEDEWORMEN IN EUROPA. . 27 van cene mededingende Март ten annsiene van een kel, ’t geen Weelde aanzag als onmisbaar tot veze fraaijing en opíchik , en diensvolgens fterk zogt. 3 t de greetigheid, Opkooperen eigen, deeden de Porn Jen den prys van de Zyde tot zulk eene verbaazende hoogte Rygen бу, dat JUSTINIANUS „er niet alleen op geed om een woldoegden en zeker gaande toevoer te krygen eener Koopwaase van een onmisbaar gebruik geworden, maar ouk | ig om den Handel zyner Onderdaanen te ontheffen vam de kkingen zyner Vyanden, жуп best deedt, onts met hulpe van zynen Bondgenoot, деп Christen Monarch van м, een gedeelte van den Zydehandel den Perfen te ontweldigen. Deeze onderneeming mislukte һеш. h, toen hy’t het minst verwagtte, verkreeg hy , door eene on- voorziene gebeurtenisfe , eenigermaate het voorwerp zyner weníchen. | Twee Ре Ме Monniken , als Zendelingen afgevaar- digd na eenige der Christen-Kerken „ volgens het berigt van Gosmas in verfcheide deelen van Indie opgerigt, wa- ren doorgedrongen tot het Land van de Seres, of China. Daar zagen zy het ípinnen der Zydewormen, en kreegen kennis aan de werkzaamheden der Menfchen , om het voorte brengzel van deezen Worm tot zo veelerlei fraaije Stoffen te vervaardigen. — Het vooruitzigt op winst, of mis- fchien een verontwaardigingvolle yver, verwekt door dee- zen тукеп winstgeevenden Handeltak іп de handen van On- geloovige Volken te zien, zette hun aan om na Con/lantí= nopole weder te keeren. Hier verklaarden zy by den Keizer den oorfprong der Zyde, als mede de onderfcheide wyzen van die te bereiden еп te verwerken; verborgenheden tot dus lang onbekend , of seer onvolkomen in Europa begrec- pen (+). | +) Ресор. Hist. Arcan. С. 25. t) Vroeger hadt de Heer ROBERTSON, 'c geen wy hier kortiyk byvoegen , opgemerkt, dat de Griekfche en Romeinfche Schry- vers, eeuwen lang naa dat het gebruik daarvan algemeen gewor- деп wss, toonden Riets te weeten van de wyze, waar op de- zelve voorkwam. ,, Eenigen veronderftelden, dat de Zyde s, ten fyne давит was, kleevende aan de bladeren van zommige ээ beemen of bloethen; anderen hielden dezelve voor eene tedere » foon vans Wolle of Katoen, en zelfs zy, die geleerd hadden » dat de ffe het werk was van een Infeâ , toonen ‚door hunne s befchryvingen „ geen onderfcheiden denkbeeld ge te n ben boe dir fpiaben gefchiedde. De Heer wamupeL heeft, in » een Уепоорв ‚ aan de „Academie des Infcriptions & Belles Lettres, an In Азан» 28 VERSLAG WEGENS HEF INVOEREN VAN ZYDEWORMEN, Oz, Aangemoedigd, доог "e Keizers milde beloften, namen het op zich een genoegzaam aantal van deeze wonder- baare InfeCten, aan welker arbeid de Mensch zo veel ver, fehuldigd is, іп de Hoofdítad te brengen. Zy volvoerden dit door de `Еутјеѕ van den Zydeworm in een hol Riet te verbergen. Deeze werden uitgebroed door de warmte van een Mesthoop, en gevoed met de bladeren van den Wil- den Moerbezieboom ; zy vermenigvuldigden en werkten ор dezelfde wyze als in die Lugtítreeken , waar zy eerst de voorwerpen waren van der Menfchen aandagt en bezore in $), . , EE hast kweekte men , in verfcheide deelen van Grie- kenland , byzonder in Peloponefus , dee ze Infècten in grooten getale. Op Sicilie ondernam men, vervolgens , met een even gunftigen uitflag, het teelen van Zydewormen, en het werd, van tyd tot tyd , in verfcheide Steden van Дайе gevolgd. Op alle deeze plaatzen rigtte men Handwerken ‘op, en hieldt ze aan den gang met de уйе, daar vallende. De vraag om Zyde uit het Oosten nam gevolglyk af; de Onderdaanen der Griekfche Keizeren waren niet langer ge- noodzaakt zich tot de Per/en te vervoegen om voorraad van Zyde te verkrygen, en er greep eene verbaazende veran- dering plaats in den aart der Handelgemeeníchap tusfchen Europa en Indie CL ZEER e їп den Jaare 1719 voorgeleezen ‚de onderfcheide gevoelens der p» Ouden, over de natuur en den oorfprong der Zyde verzameld, s» t welk ftrekt om hunne onkunde ten dien opzigte te toonen. ээ Het is eene byzondere omftandigheid їп de Gefchie- s» denis дег Zyde, dat de Makhomethaanen, uit hoofde dat de- „zelve het uitwerpzel в van een Worm, de Zyde aanzien voor an ееп onreine Kleeding. en het is, met algemeene toeftemming э» der Leeraaren, bepaald, dat een Perfoon, die eene Kleeding э» geheel van Zyde draagt, de dagelykí{che Gebeden in den Сө- se ran voorgefchreeven , niet weg kan uitftorten,” Hesse. - Biblioth., Orient, Art. HARIR. (*) Procop. de Bello Gallico. ` (t) De invoering van Zydewormen in Esropa , en de Uitwerk- zels, welke dezelve voortbragt, kwamen onder ’t oog van dem Heer сїввом, by het fchryven der Gefchiedenisfe van Keizer JUSTINIANUS , еп, (сһооп dit een byzonder geval was, flegts van een ondergefchikt aanbelang, te midden van de groote menigte der gewigtige Gebeurtenisfen , die zyne aandagt moesten bezig houden, heeft hy deeze byzonderheid nagegaan met eene naauw- keurigheid › die geen hooger bedoeling bd, == Vol, IV. р. 7 1. Ça ч BYZONDERHEDEN WEGENS DE HINDOOS, gg. Deen Я ZEER GEWIGTIGE NYZONDĐDERHAEDEN A DEN AART EN ZEDEN DER HINDOOS BETREFFENDE, bs (Ontleend uit een in ’t voorleden Jaar uit ven Werk, getyteld: Skeiches chiefiy relating to the огу,» Religion, Learning, and Manners of the Hindoos, with с concife Account of the prefent State of the Native Pon sas of Hindoftan.) e invloed van de geregeldfte Lugtsgefteltenisfe, die de behoeften des leevens vermindert, en den Mensch afkeerig maakt van den arbeid,’ mislchien ook het zeer Ípaarzaam gebruik van Dierlyk voedzel , en de onte houding van geestryke dranken, brengt veel toe om de Hindoos de zagtaartigfte en waarfchynlyk het verzwaktíte Volk des Aardbodems te maaken (*). Dat zy Geduld bezitten, en zeer onderwerpelyk zyn te midden van wee derwaardigheden , zal niet veel verwonderings verwek- ken; nademaal dezelfde oorzaaken „die ftrekken om moede betoon te dempen, deeze hoedanigheden kunnen hervoorte brengen 3 doch wy hebben, des niet tegenftaande, veels vuldige voorbeelden van Standvastigheid en Moed , die ons grootlyks moeten verbaazen. Пе zagtaartige еп door- ans, befchroomde Hindoo. zal door den invloed van sdienítige begrippen, of van zyne gedagten over en Eer (t), niet alleen den dood met Е теср а ondergaan; maar by verkiezing omhelzen. Een Engelschman, op een Jagtparty, gaf, in haast, сеп (*) Ia een Land van zulk eene оптеейуке uitgeftrektheid „ naumoet men , ongetwyfeld , uitzonderingen өр · аі algemeen Charaêer; een Volk, aan den Oorlog gewoon, verkrygt moed. door veelvuldig aan gevaar blootgefteld te weezen: еп zyn de Ihwoonders der Noordlyke Gedeelten van Mindoftan geharder en erker dag die de Zuidlyke bewoonen, | (t) Veele denkbeelden van Eer hangen af van aangenomene begrippen. De САД Ле eu Remeinfche Helden íchyuen niet zo EM BYZONDERHEDEN ken om uw leeven weg te nece a men; maar uw leeven befpaarende, moet ik myn ci- zo gevcelig geweest te zyn voor zekere betooningen van finaad of dezelve als fmaadheden aangemerkt te hebben, boven welke een hedendaagfche Held, misfchien van minder moed , het on- dergaan van den dood zou kiezen. TremisrocLes kon zeggen; fiaa; doch heor ту! — Valschheid en verraad fchynt overal voor\eerloos gerekend, — Dit mag mischien ontkend wor- den; doch ik geloof, dat veele Reizigers tot dwaalbegrippen vervallen zyn, door verhaast over Volken re oordeelen , uit het 7 “er in perfoon wedervoer ; еп, choon deeze ige Landen meer mogen heerfchea dan іп an- voit eenig Land, іш ’t welk iemand, op deeze iet poogde zich te veront{chuldigen еп te regte door zyme bewustheid, vaa een (chandelyk e hebben, aan den dag lag. is eigenlyk ееп Soldaat te voet. Lieden van оз Reons in huu dienst. Zy draagen ееп Sabel ` gezellen hunne Meesters als zy uitgaan, doen boodfchappen, en zyn over "є algemeen zeer getrouw. Die ei- genlyk сос de Mindoo-Casten behooren, zullen niet ligt eenig dienstwetrk verrigten; maar de Ewropeganen neemen doorr жэнь Ferien (dat is de zodanigen, die het voomegt van huano Cast verbeurd hebben) in kun diens. (D Letteriyk is de uitdrakkinge „ Ik beb lang uw Ryst geëe- з» tene” Zomtyds zeggen zy; „ Ik beb lang uw Zout ребегеп,” wit hoofde van de fchaarsheid wan Zout їп veele ftreeken van Minden, en de hooge waarde дето! дук daaraan toegekend, als уш de hoogfte noodzaakiykheid tot ber gereed maaken van voed- 2 VAN DEN AART EN ЖЕРЕН DER HINDOOS. ` e ege Segen worden. Eenigen deezer Micdaadigers wa- теп sdiers, en ziende, dat zy niet voor anderen ter Krafplastze geleid wierden , riepen zy uit: ,, Waarom ээ Werd ons, daar wy meest altoos ор de gevaarlykfte з» posten vooruit gingen, thans die сег geweigerd } >’ m» Zy traden na de Kanonftukken toe met de grootfte be- daardheid en ftandvastigheid, net verzoek dat men hun verfchoonen zou van de {chande om vastgebonden te worden, еп, de borst voor de trompen van het Gefchut zertende, werden zy weggefchooten. Scheon een groot aantal tot die ftraffe verweezen was, wrogt het gédrag deezer kloekmaoedigen zo fterk op den bevelvoerenden Oflicier , dat de overigen vergiffenis kreegen. De Rajah van Osgole, uit гупе Bezittingen gedreeven zynde, befloot, na veele wrugtlobze poogingen, om de- zelve te herkrygen , eene laatíte pooging in °t werk te ftel- len. Ну rukte ten dien einde het Land in, aan jr hoofd der geenen die hem hadden blyven eanhangen, en vee- len zyner Onderdaanen verfterkten dit Leger, De En- ере Officier (*) ‚die te Ongole het bevel voerde voor den abob van Arcot, toog ui hem te gemoete. De fag ving aan. In het gevegt werd de Rafah gedood door een Snaphaaníchoot , еп de meesten zyner voornaamfie Volgers mede gefneuveld zynde, toog de rest, іп wane _gebeagt, ap de vlugt. De Engelfche Bevelhebber, ond a dat een Bloedverwant van den: Rajak op rt veld gewond lag, ging tot hem, vergezeld van een Tolk, om hem тупе befcherming en byftand aan te bie den. Hy vandt hem ор den grond uitgeftrekt liggende, еп fpreekende tot een oppasfèr, vroeg hy of het Lichaam van den Rajah was weggevoerd. Dit met ja beantwoord хувде, gaf hy, zonder eenig woord meer te fpreeken, zich еспе wonde met zyn Dolk , en (ert op °t oogen- ik. Wanneer cen Mind bemerkt, dat zyn leeven ten einde loopt, (preekt hy met groote bedaardheid over zyne ont- binding: en, indien hy zich naby de Ganges of eenige andere hellige Rivier bevindt, zal hy verzoeken op den oever gebragt te worden, om daar den laatften leevend- adem uitte Ызазеп; hy zal niets doen om syn-leeven te bewaaren, ’t welk eenigzins aanloopt tegen de rege- . en C°) De Luitenant Colonel SOSS, eg ei b 44 О, BYZONDERHEDEN {еп van zyn Cast of Godsdienst, — Een der Tnboorèi lingen, die eene aanzienlyke post op eene Engel/che Vas- „tigheid bekleedde , liet zich in eene gevaarlyke Ziekte overhaalen, om een Zuropifchen Geneesheer te fpreeken 3 deeze bevondt, dat door de lange Spysonthouding, welke de zieke Hindoos zomtyds tot buitenfpoorigheid voortzet. ten, de maag niet langer iets verdraagen kon. De kwaal van een rottenden aart zynde , wilde de Arts hem Кіпа met Wyn geeven: maar de Hindoo weigerde volftrekt dien te drinken, ondanks alles wat de Geneesheer zeide, en het aandringen van den Gouverneur die ‘er by was, en anders rooten invloed op den Hindoo hadt. Zy beloofden; dat het een onfchendbaar geheim zou blyven; doch hy ant- .woordde, met de uiterfte bedaardheid , „ dat hy het voor an Zichzelven niet kon verbergen ,” еп hy werd korte dagen ‚daar naa het flachtofter van zyne volftandigheid, Schoon ik hier zeer veele voorbeelden zou kunnen .Бу- ‚voegen, van daadlyken еп lydenden moed der Hindoos „ zal ik my vernoegen met het ophaalen van de voornaamfte om- ftandigheden eener droeve Gefchiedenisft, reeds breedvoe- rig verhaald door een uitmuntend Gefchiedfchryver , ер die, naar de gewoonte van Hindoftan, in Gezangen word vermeld. \ - De Heer pe Bussy, іп den Jaare МОССГУП het Leger, waar over hy toen het bevel voerde, in de Land- Schappen , de Noordlyke Circars geheeten, gebragt hebben- de, waren de inkomften van dezelve.door zyn toedoen aan de Franfchen vergund, door den Soubadar SALABET JUNG. VIZIARAMRAUZE , Rajah van Vizianagaram, de magtigfte der Rajahs van Cicacole, werd уоогпаашіук door hem ge- raadpleegd over de zaaken van dat Landíchap; en bezat een groot deel van zyn betrouwen. De Rajah, of de Ankomften van Cicacole voor zekere fom verpagt hebbende, of met de bekeering daarvan belast zynde, maakte wel- haast gebruik van het gezag, ’t welk zulks hem gaf om voldoening te fchenken aan een wrok, die, zints lang, im zyn borst woelde, De Landbezittingen van RANGAROW , Rajah van Boobelee "` grensden aan die van VizIARAMRAUZEB ‚ en de gefchillen over de grensfcheidingen en het afleiden des Waters (*) wan (•) Ín een Gewest, waar men het Water zo zeer behoeft tot den Landbouw, verwekt hetzelve dikwyls groot gefchil tusfchemde nabuurige Laudeigenaaren, > VAN DEN AART EN ZEDEN DER HINDOOS. 33 Waren veelvuldig. Maar de heimlyk еп -waarfchynlyk fterkstwerkende oorzaak van zyn haat, was het Aanzien, dat RANGAROW van zyne Geboorte ontleende, na ’t welk. de ander, niettegenftaande hy dien Rajah in rykdom en be- zittingen overtrof , te vergeefsch dang. RANGAROW hadt de eer, van ит zeer doorluchtige Voorouderen af te ftam- men, en kon niet altoos de verontwaardiging bedekken, welke zomtyds in een hoogmoedig hart opkomt, als het zich blootgefteld vindt aan de onbefchoftheid van eener minder aanzienlyken, doch door het Geluk meer begune fligden. Hy rekende af te ftammen van de oude Ko- ningen van Orixa; zyn Perfvon en Gezin werden alge- meen hooggeagt. ViZIARAMRAUZE was, in vergelyking met hem, een Мап van geringe afkomst; zyne Familie was in aanzien en rykdom opgeklommen door derzelvet Kunftenaryen aan de Hoven der Mahomethaan/che Onder- koningen. Ну nam fchielvk eene gelegenheid waar , om aan RANGAROW te fchryven , беш opeifchende, om by hem te komen als de Afgevaardigde van het Gouverne- ment, en af te rekenen wegens de cns, De ander zag Det gevaar, waaraan hy zich by weigering bloot. Îlelde — еп de laagheid , waartoe hy verviel, als hy ge- hoorzaamde ; zyne aandoeningen waren te fterk , оп né de inboezemingen van voorzigtigheid te luisteren. Zon- der zich te verwaardigen , ош VIZIARAMRAUZE té ant- woorden, Íchreef hy aan den Heer pe nussy, dien vet- zekerende van zyme bereidvaardigheid, om in alles aan diens bevelen te gehoorzaamen, uitgenomen het bevei, om zynè opwagting te komen maaken by zyn geflaagen vyand; eene kwelling, welke hy pe Bussy fineekte , dat hem niet mogt worden aangedaan. К. De Brief was waarfchyniyk onderichept door viziARAm. RAUZE, en RANGAROWS flilzwygen en niet opdaagen werd uitgeduidt voor werfmaading en ongewilligheid. Omtrent denzelfden tyd werden eenige Sepp: in Fran/chén dienst, met eenige Van VIZIARAMRAUZES Peons, als zy in het Landíchap Boobelee wilden gaan, te rug gedreeven. Het Volk van dat Land zegt , dat zy met oogmerk vån hem gezonden waren , zonder den Rajah eenige Кипѕ:(сһар te doen, ten einde wederftand te verwekken. Doch hoe dit opk bykwame, deeze omftandigheid verfterkte den Heer op Bussy in het denkbeeld, °t geen men hem hadt zoeken in te boezemen, en VIZIARAMRAUZE bediende Zich MENG. 179%. МО. 1, | C ` van A. Kezonpesgkben wán-dit gevoelen, om DE seg over te haalen, dat zy me? wereende magt na Boobelee zouden rukken. Toen RANGAROW den optocht des Franfchen Legers ver- nam, еп dat VIZIARAMRAUZE , ’t zelve vergezelde, belloot hy шї den voorgaanden invâl, op zyn Grondgebied gedaan , en het niet beantwoorden van zyn Brief, dat men zyn val en verderf bepaald hadt. Te volmoedig zynde om te vlugten, en altes Kever willende ondergaan , dan als een Verraader in een ander Landfchap te verfchynen, nam hy het noodlot- tig befluit, en, in ftede van regt te vraagen by den Heer DE BUSSY, zich ter verdediging gereed te maaken, en liet zich opfluiten in een kleine, бест aangelegde , Sterkte „ met zyne Familie en voornaamtte Aanhoorigen. De plaats wetd onmitdetyk aangetast, het Gefchut maakte fchielyk bres in de Wallen; maar de Betegerden, vegtende met den moed, die ontftaat uit wraak en wanhoop, weder- ftonden een tangduurigen aanval. Een tweede beltorming weerden ‘zy desgel ks af, op den vier en twintigiten van January MDCCLVIII, doch het getal der Belegerden thans zeer veel gedund zynde, verzamelde KANGAROW тупе Medegenooten , en onderrigtte hun , „, dat hy, s, dewyl het onmogelyk was, de plaats veel langer te ver- an deedigen, of misfchien een derden aanval uit te ftaan, an БеПоотеп hadt zyn ongeluk niet te overleeven, of zich s ën zyne Familie blopt te ftellen aan de vernedering , as om 215 Gevangenen te verfchynen voor een Perfoon, з» door ‘hem veragt; dat hy egter niet wenschte , dat wn Zyn voorbeeld op hun eenigen invloed zou hebben; ө» даг hy, de voorfchriften van de infpraaken van zyn ei- s» gen hart gevolgd hebbende, hun overliet, die van hen se Eigen gemoed te volgen; hy zag niet, dat zy zich э» met hëm in t zelfde geval bevonden : want dewyl de ps Wraak 'zyner Vyanden het alleen op hem gemugt hadt, э» Zouden ‘zy, naa zyn dood , waarfchynlyk шіп tot es ftrengheid overflaan. 