Geschiedenis van het leven, character, en lotgevallen van wijlen Willem den Vijfden prinse van Oranje en Nassau / 2. XVIII, 610 S
» H. den Heere ErfWadhouder, op zijn tijd, » door alle bekwaame en krachtdadige Midde- » en te onderfteunen, en uitwerking te doen er- » langen.” ‚En nu duurde het niet lange, of de voorzegde aanzienelijke Staats-Commisfie met derzelver gevolg, gezeten in twee Jachten, ver- trokken uit den Haage, naar Zeelands Hof- en Hoofdftad Middelburg, alwaar dezelve met de uitftekendfte eerbetooningen ontfangen, en in de Staatsvergadering, ter opening van hunnen last verwelkoomd werden. En welk eenen uitflag had deze omflachtige en voor den Lande zeer kostbaare bezending? Werdt ’er het oogmerk der Gedeputeerden tot de Finantieele Zaaken des Algemeenen Bondgenoot- Jchaps door bereikt? Toonden de Zeeuwen, dat . zij 62 LEVEN van zij zich, ter opruiming van de twist met de Le- den der Staats-Commisfie, in het minnelijke wil- den vinden laaten? Of, dat zij op eene onvoor- waardelijke wijze, de zaak aan des Erfftadhouders uit{praak wilden laaten verblijven? Alles behal- ven dat: de gemelde Leden, naa omtrent drie maanden lang, te Middelburg gedelibereert, en getwist te hebben, moesten de zaak opgeven, en de geheele bezending, waar van men zich over het geheel veel goeds beloofd hadt, liep ten eenemaale vruchtloos af: en nu duurde het niet lange, of de Staaten der VI Gewesten , verzoch- ten Z. H. om met zijn gezach tusfchen beide te treden , en de zaak in verfchil, door zijne decif"t- re uitfpraak te willen termineeren. Een verzoek waarin Z. H. veele bezwaaren voorzag, en daar- om, niet dan op de nadere inftantien der Heeren Staaten van Gelderland ftemde. Dan, eer de Erfftadhouder die taak volvoerde, had ’er eene omftandigheid plaats, die wij hier vermel- den moeten, niet alleen, om dat dezelve tot het tegenwoordig onderwerp behoord, maar veel meer, om dat wij daar door eene voegzaame ge- legenheid vinden, om het Character van dien goeden Vorst, in zulk een-heerlijk en verhe- ven licht, ‘aan onze Lezeren ter befchouwing voor te ftellen, dat Zijne oprechte Vrien- cen, WILLEM pen V. IV. Afd. 63 den, (aan wien zijn gedrag in dat opzicht ge houden , onbekend gebleven is,) in hunne hoog- achting voor Zijne Nagedachtenis verfterkt zullen worden, terwijl het te gelijk den laster van veelen Zijner hateren zal verftommen doen. Niets laat zich voor elk nadenkend Lezer ge- makkelijker verklaren,- dan dat ’er aan de zijde van ’s Lands Erffadhouder een geruime tijd nodig was, tot een behoorlijk onderzoek van zaaken, tot het uitdenken van redmiddelen, en tot het nemen van een finaal befluit. Zoo ook; dat zelfs dan, wanneer de twistende partijen ge- negen waren, om zich aan des Vorften uitfpraak te onderwerpen, ‘er als dan nog eenigen tijd verlopen moest, eer het groote oogmerk, waarom de Arbitrage van Z. H. ingeroepen was, bereikt zoude zijn, het welk in niets minder beftond, dan aan de eene zijde, den klagenden Zeeuwen momenteele redding in hunnen nood te bezorgen: en aan den anderen kant, een middel te beramen, dat zij in faat geraakten, om hun verfchuldigd aandeel in de algemeene fchatkist van den Staat door pecunizele bijdragen op te brengen. Van hier, dat de Staaten der VI Provingien, ten tijde dat Z. H. nog geene uitipraak gedaan had, ter voorkoming van eene totaale verwarring, een zeker redmiddel voor de Zeeuwen uitdachten, hier 64 LEVEN van hier in beftaande: ,, dat de Staaten van dat Ge- , west, zoodanig eene fomme van Penningen, als hun te kort bedroeg, tegen eenen behoorlijken interest (door hen te voldoen,) ten Comptoire Generaal van de Unie negotieeren moesten, om daar mede het verfchuldigde in den Staat van Oorlog te voldoen, en onder belofte, dat zij het alzoo genegotieerde Capitaal, voor HET EINDE DES JAARS, wederom zouden resti- tuecren, met de als dan verfchenen interesfèn : onder bedreiging, dat men anders het verfchul- digde, bij Executie, op het Gewest van Zeeland „„ zoude verhalen” Her is hier noch de tijd noch de plaats, om in een onderzoek te treden, zz hoe verre de Staaten der VI Gewesten bevoegd waren, om aan de bekommerde Zeeuwen, op zul- ke vernederende voorwaarden , eene in de daad zeer geringe gratie te bewijzen, alleen hier op neérkomende, dat men hen voor flechts weinige maanden, tegen betaling eener behoorlijke Rente, een fomme gelds uit de Algemeene Schatkist ter gebruike gaf? Wij willen hier de vragen niet op- werpen: of deze gewaande Barmhartigheid geen Wreedheid genaamd mogt worden? Of zulk een redmiddel de kwaal niet moest verergeren , wan- neer de Zeeuwen dwaas genoeg geweest waren om van hetzelve gebruik te maaken? Dit dan in het mid- ? 33 2 WILLEM pen V. IV. Afd. Ter goeder uure (zeggen wij), want Z. H. ruim- de op de edelmoedigfte en fpoedigfte wijze, het ftruikelblok uit den weg, daar Hij de benarde Zeeuwen, door het dadelijk ter hand ftellen eener fomme van HoNDERD-DUIZEND GULDENS , genomen uit ZIJNE EIGENE BEZITTING, wit hunne verlegen- heid hielp; door die daad, zonder-eenig bezwaar hen in fiaat ftellende, om aan den eisch der Bond- genooten te voldoen , en zich van de gedreigde Exe- cutie te bevrijden. Eene daad. die met de uitfte- kendfte blijken van dankbaare erkentelijkheid , door (*) Zie het Onmiddelijk vervolg op WAGENAAR, XXIV. Deel Bladz, 224. WILLEM pen V. IV. Afd. & door de Staaten van Zeeland wernomen en be. antwoord werdt. (*) Intwusfchen liet het s Lands Lrffladhoudkr , bij dit uitftekend bèwijs van Zijne zucht tor de koud van de Unie en bevoordering van de Ben- dracht onder de Bondgenooten niet berusten. — Die Tonne Gouds mogt dienstbaar zijn, om in den -momenteelen nood te voorzien, en de bedreigde executie voor te komen; dan, dit was naar ’s Prin- fen gedachten niet genoeg. Z. H. op de ernftig- fte inftantiën der Staaten van Gelderland, de uitfpraak in deze netelige zaak op zich genomen hebbende, was van oordeel, ‘er moest ook een middel beraamd worden, om de bron van Twist en Tweedracht voor het vervolg te floppen, door- der Provingie Zeeland eene aanmerkelijke verlich- ting in haare jaarlijkfche toelage tot de alge- meene Staatslasten te bezorgen: en hier aan vol- deedt Hij naa eenigen tijd, door te verklaren: » Das (*) Z. H. gaf die f 100,000-:-: aan de Staaten van Zeeland uit Zijn Comptoir van de Annaten, binnen Utrecht geétablisfeert. Een Comptoir, aan het welke de Penningen betaald werden, van de Prabenden der V Capittelen die ter dispofitie van den Stadhouder ftonden. In plaats vah dezelven weg te fchenken, liet Z. H. ze verkoopen, en be- ftemde dien fchat tot een Hefdadig Inflitut. Wij zullen dit fader leeren kernen, Es 68 “LEVEN van » Dat de. Provingie. Zeeland, bij provifie voor » den tijd van g jaaren, aanvang neemende met s» het jaar 1772, en eindigende met 1778, bij „> de overige Bondgenooten zou worden gefoula- 4» geerd en. te gemoete gekomen, door middel van het jaarlijksch profijt van de VOLLE POST voor >> DE FORTIFICATIEN BUITEN DE PROVINGIEN , » TER SOMMA VAN f 300,000-:-: OP DEN ORS. 5, DINARIS STAAT VAN OORLOG VOORKOMENDE. >, Met dien verftande, dat de Provingie Vries- s land, ter zaake van den minvoordeeligen toe- » fiand harer Finantien, van de reëele Contri- s, butie in het opgemelde Soulaas zou blijven ge- 5, eximeerd, en bij continuatie haar aandeel in „ de vaorfchreven Post, ter fumme van f 34,638-:-: 33 zou profiteeren. — En dat dienvolgens, bij het 3 formeeren van den Staat van Oorlog voor de >> gemelde jaaren , waar in dat Soulaas door 3 Zetland zoude worden genooten, de Post voor j de Fortificatién buiten de Provingien, tot de » fom van f 334,638-:-: zou worden verhoogd: js en dat van deze -alzoo verhoogde Post, een fom 5 van f 300,009-:-: op de Provingie Zeeland; sen het overige tot f 34,638, op de Provingie »» Friesland zouden worden gerepartitieerd. Al- les echter onder deze expresfe Mitfen en Condi- tien: ,, Dat de Staaten yan Zeeland, ten beste » van WILLEM pen V. lV. dd. 6 » van den ftaat hunner Finantien, alle miog. » lijke middelen zouden moeters «aanwenden, en » gehouden zijn, van hunne gedaane verrichtig. » gen, naa verloop van die 7 jaaren verflag he » doen aan de Gedeputeerden van HE H. Mog. »> tot de zaaken van de Finantien, en aan den » Raad van Staate, met openlegging van den » fiaat hunner Geldmiddelen.” +- Onder belofte en toezegging : ,, dat wanneer dit alles tot » genoegen van de Bondgenooten op dien tijd » Werdt verricht, dezelfde voordeelen als nog > 7 jaaren, en dus tot 1785, door die van s» Zeeland op gelijken voet, zoude kunnen wot- » den genoten.” —— Harde conditiën , en met de Provingiaale Souverainiteit der Vrijheid? _ minnende en fiere Zeeuwen ,- geheel niet ftroo- kende voorwaarden in de daad, waar door hun Gewest aan eenen volmaakten ftaat van dependentie aan de Staaten der overige Pro- vingien werd onderworpen gemaakt, derwijze, dat de Provingie Zeeland, veel eer als een Conquest, dan als eene Souvereine Bondgenoote van de VI overigen mogt aangemerkt worden; doch welke voorwaarden, men door den drang der omftandigheden, zijnes andanks genood- zaakt was zich te laaten welgevallen. ,, Zee- „ Zand berustte in deze fchikking (zegt de ftsaks oen 3 s ge- zo LEVEN var „ genoemde Schrijver) (*) doch (voegd hij er bij) „ onder veele tegenverklaringen wegens het gehou- „ den gedrag der VI Gewesten” verwijl hij zijne Lezers onkundig laat aangaande de redenen yan ongenoegen die zij te kennen gaven, of be- paaldelijk op te geeven, aan wien zij den ongun- fligen afloop der zaake tocfchrezen, en wien zij van dat alles vrijkeurden. Het zal daarom zoo wij vertrouwen, onzen Lezeren niet onaange- naam Zijn, dat wij, (alvorens van dit belangrijk onderwerp af te ftappen,) hen in ftaat ftellen over het een en ander met grond te kunnen oor- deelen, door het plaatfen van den hoofdinhoud eenes zeer merkwaardigen briefs, die kort naa de gedaane uitfpraak des Prinfen, over dat onder- werp gefchreven is door even dienzelfien braa- yen Regent, wiens Vaderland- en Conftitutiemin- _ nende denkwijze wij reeds hebben leeren kene nen uit zijn gefprek met Z. H., door ons hier voren (Bladz. 19) hoofdzaaklijk medegedeelá; waar in Hij, aan éénen Zijner Holland{che Vrien- den over den afloop dier zaake fchrijvende, zich dus hooren laat: „ Jk flem U volkomen toe, dat „ de Zeeuwen eene oneindige verplichting hebben „ gan den Heere EsfPadhouder, wijl llij hen e bea (*) Veryolger op WAGENAAR, XXIV Decl, Bladz. 293.’ WILLEM pen V. IV. Afd. » H. bij Zijne Uitfpraak aan Zeeland bezorgd » heeft, is buiten alle tegenfpraak aanmerke- » lijk; maar dezelye is niet geévenredigd aan » den tegenwoordigen bezwaarden toefland yan s» deszelfs Finantien; en ik kan dezelve daarom »> nieis anders befchouwen, dan als eene halve » maatregel, welker ongenoegzaamheid na yer- » loop van weinig jaaren blijken zal; vooral, s wanneer de Republiek (het welk God genadig » verhoede) geftoord word in het tegenwourdig s genot van eenen algemeenen Vrede met alle de » Mogendheden van Europa. Dan, dit is het » nog niet al, wat ik over dat onderwerp hebbe ‚> Gan WILLEM pen V. Lt. Afd 753 2 Gan te merken. Wanneer ik mijn aog vestige, s» op Welk eenen duuren Prijs ons die verligting » te flaan kan komen, dan 2ifre Lriend! voel » tk een gloed van verontwaardiging in het aan- ss gezicht fitjgen, over de vernedering die de Zeeu- » Wen, na verloop van flechss 7 Jaaren zullen „moeten ondergaan, daar zij zich hebben fnot- 3» den verplichten, om als dan den Slaat yan Aun- » ne geldmiddelen aan hunne Mede-Bondg e noo- 5» ten bloot te leggen, en aan dezen, ever als » Waren de Zeeuwen hunne Wafillen of L ijfei- »> genen, rekenfchap te geeven van hunne rekou- » dene Adminifiratie. Keuren alsdan die Order- s> Zoekers het verrichte gaed; hebben de Zeeuwen » naar hun oordeel opgepast; dan zal mer hun » nog 7 jaarcn op de Proef ftellen, en dus doen- a» Ge, tot in het oneindige in cen flaat van de » Volfirekifte afhangelijkheid, aan hunne Meds- s» Bondgenooten doen voortleven. — j; daz vers » handelwijze eenigermaate overébnflemmey, » de Letter van onze kostelijke Unie 2 » de Staaten van Zeeland minder » dan de Staaten van Holland, of die » rige Gewesten ? Zijn onze klachten on » Of kan men ons van volftrekten onwil, » Eene onbehoorlijke Adméiniffratie OP dre » gronden befchuldigen ad Zoo het eerie k a i > 7 van ftirg 72 be. 23 We. 74 ' LEVEN van we Vv -< 3) wezen worden, dat men ons dan executeere, en tot voldoening noodzaake! Dat zou naar de Unie gehandeld zijn, waar in geen fchaduw te vinden ts, dat het ééne Gewest onder de Cu- rateele van de overigen gefield mag worden, zoo als nu (helaas!) ons lot geworden is. — Dan, dit is het geval in Zeeland niet. Onze klach. ten zijn wettig en gegrond. De Quota waar op wij gefteld zijn, en op den duur gefteld blija ven, gaat het vermogen van de Provingie verre te boven, en ntettegenfiaande wij op herziening aandringen, jaa zelfs bidden en fmecken, men wil er niet naar hooren. Men laat ons boven vermogen bezwaard blijven, niet, omdat men de klachten ongegrond vind, maar om dat men ongenegen is, het ons afgenomene als zijn wet- tig aandeel over te neemen. En zonder dat, kunnen wij nooit gered worden. —— En wat de Adminifiratie-in Zeeland betreft, ik kan U op de zekerfle gronden verklaren, dat de Finantien bij ons zoo getrouw en eerlijk behandeld worden, als in eenig Gewest gefchied, of gefchieden kan. — Mijne jaaren zijn hoog, en naar alle waarfchijnlijkheid, zal ik het » jaar 1779 (waneer dat Rekening te gecven, 93 2 voor de eerftemaal gefchieden moet ,) niet beleen ven; maar dit gaat vast, dat zij die het ons 33 der © WILLEM pen V. Jy. ffi. 75 », derzoek doen, als dan bevinden xullen, dat Ze- » lands verachterden toeftand aan geene flordige „ huishouding kan voegefihrevern worden. Inmid- »» dels doet het mij hartelijk Leed, dat Z. D.H. „ de Heer Erfftadhouder, #72 die harde en yer- „ nederende Conditien heeft Bbewillizd: te meer, » daar dit een middel is, Guise gefchikt, om de „ harten der Zeeuwfche Ingezetenen van hem te » verwijderen. Want die Vorst heeft te veel kune „ de en doorzicht, ten opzichte vande Const 35 TUTIE, en te veel hoogachting en urbied voor „ de Unie, dan dat Hoogstdezelve niet zou ge- », voeld hebben, dat die Bepalingen frijdig zijn „ met de Provinciaate Souverainitit, waar op „de Zeeuwen een evengelijke. aanfpraak maa- „ ken kunnen als de Staaten van alle de overi » ge Gewesten, en bi jzonderlijk als die yan Hel. „ land, die ook in dit geval, al wederom den „ hoogften toon gezongen hebben, om day zij hes „ meeste tot de algemeene Sraatslasten btrdragen. „de, segen het herzien der QUOTAS her py pp, y ijverden, dewijl zij voorzagen, dat in dat yes „ yal hun aandeel zou moeten verhoogd oy PA „ Neen, onkunde aan de zijde yan Z. i jn » hier de oorzaak niet zijn! Tk achtte dier Verst » te fchrander en te edeldenkende, dan ez, ek t Hij „hier geen fluiring 10 ZOU ontdekt hedder, Ik a> 04 6 LEVEN. van >» Zou daarom liever gelooven, dat men in dit » geval, een misbruik heeft gemaakt van zijn 2, toegeevend Character, en den HERTOG VAN » Brunswijk in het fpel heeft gebragt, wel wee- »» tende, dat die veel invloed op de Prins hadt, „én dat aan die oorzaak de ongunflige afloop. » dezer zaak voornamelijk is toe te fchrijven. » Want het is van ouds bekend, dat de Staaten » van Holland, trotsch op hunne groote toelage » tot de Algemeene Staatsbehaeften , (het gevolg »» van den grooten handel en den meerderen rijkdom » van hunne Ingezetenen,) zich altoos een groot s» gezach over hunne Mede-Bondgenooten aange- » matigd hebben. Een meesterfchap, dat bij het » niet gebruiken van de krachtdadigfte middelen » van beteugeling , wel altoos zal blijven voortduu- » ren (*), ten zij dan, dat Z. H. als Stadhou- st “(*) De Ovupe Recent, dit fchrijvende, heeft hier in de waarheid gezegd. De Hollanders hebben dat fyftema volgehouden, zoo lang de STAATS EN STADHOUDER- HJKE Receerwiyze hier te Lande in gebruik bleef. — Zelfs naa dat dezelve vernietigd was, en veele HoLLANDsCHE RE- PRESENTANTEN de mond vol hadden van Vrijteip en GE- LIJKHEID, konden zij hunne Meesterfchap over de Zeeuwen niet nalaaten uit te oeffenen. Want toen de ZEEUWSCHE VOLKS- REPRESENTANTEN geen ooren leenen wiklen, om de Eilan- den WALCHEREN en ZUID-BEVELAND aan de toenmalige Fran, Sehe wee \ WILLEM pen V. IV. Afd. 77 » der met Zijn gezach tusfchen beiden treed , om die „ inbreuken op der Zeeuwen Vrijheid en Onafhan- » gelijkheid krachtdadig te keer te gaan,” &c. &, Voortreffelijke taal in de daad, die niet alleett het eerlijk en rond Character van dien fieren, en Vorst en Vaderlandminnenden Zeeuw, duidelijk te zien geeft; maar die ook het doorzicht van den edelen Schrijver kenmerkt, waarom wij de- zelve hier eene volledige plaatfing dubbel waar- dig keurden. De braave Grijsäart heeft het jaar 1779 niet beleefd, en is uit dien hoofde bevrijd gebleven van de fmert, die hij zeker zou onder- vonden hebben, op het zien van alle de ram- pen fehe Conventie afteftaan, bij het Alliaggie Tractaat waat over men in onderhandeling was, zoo kwam ‘er een Com: misfie uit den Haag naar Middelburg over, niet alleen, om ‘de Zeeuwen daar toe aan te fpooren, maar ook, om hen bij die gelegenheid wel dapper over hun gedrag te beftraf- fen, en hunne plichten indachtig te maaken.: Een taak, die de Dordrechtfche Predikant van Bosverp, doch tegelijk Vorks-REPRESENTANT, volvoerde, met eene arrogantie, die alle verbeelding te boven gaat. 78 LEVEN van pen en onheilen, die het ongelukkig Vaderland, toen reeds, en nog feller in volgende jaaren ge- teisterd hebben, voornamelijk daar door, dat men op veele plaatfen, de gronden van de Con/titu- sie allengs ondermijnde, en niet alleen, geen ge- hoor verleenen wilde aan den getrouwen raad van ’s Lands Erfftadhouder , ter weering van alle {chadelijke twisten en onéénigheden; maar ook alle gelegenheden opzocht en te baate nam, om hem te kwellen in de uitoefening van ‘Zijne Erffiadhouderlijke Waardigheden, en tevens de gaaden van achterdocht met volle handen in de zielen van ’s Lands Ingezetenen te ftrooijen. Dat wij, dus fpreekende, niets meer dan de waarheid zeggen, zal bgst blijken, uit het gene wij nu vermelden zullen, betreffende het leed, dat Wir- LEM DEN ViJFDEN reeds ten dien tijde berokkend werdt, over de uitoefening der Militaire Juris- dictie; derwijze, dat Hij verplicht was zich op eenen ernftigen toon te doen hooren, dewijl ‘Hij het aanmerkte a/s eenen openlijken aanval op Zij- ne Hooge Rechten en Waardigheden. Een geval, dat wij verplicht zijn aan te merken, als de voor- bode van het geen daar omtrent in later tijd is ondergenomen geworden , en daarom hier niet met ftilzwijgen voorbij kunnen gaan. Wij zullen dit flechts aanftippen , en daar mede het door ons. (op WILLEM pen Vv. IV. Afd. . 79 (op Bladz. 8) opgenoemde Eerffe onderwerp van Wititems werkzaamheden, in het fchijnbaar ge- lukkigst tijdperk van zijn bewind, voor afgehan- deld houden. Niets valt, (onzes inziens) aan een’ opmerk- zaam’ onderzoeker van ’s Lands Gefchiedenisfen gereeder in het oog, dan dat de Heeren Stad houders, aangemerkt als Kapiteins Generaals van de Landmacht van den Staas, ten allen tijde een groot gezach hadden over het geheele Militaire Wezen van den Staat: iets, dat geen nader be- toog behoefd. Zoo ook, dat bij ontftentenis van van een’ Stadhouder, (dat is onder de zoogenaam- de Vrije Staatsregeeringen), dat gezach aan de Staaten der onderfcheidene Gewesten overging, en door dezelven werdt uitgeoeffend. — Dit in het oog houdende, wie gevoeld dan niet, hoe on- gerijmd het is, wanneer men Wetten, Regle- menten of Verordeningen, ten opzichte van Mi- litairen genomen en in gebruik gebragt, ten tijde dat men geenen Stadhouder had, in werking wil brengen, op een tijd dat zich dat Eminent Hoofd aan het roer van den Staat bevind? en dat, wanneer men zoo iets tracht. door te drin- = gen, zulks met geen ander doelwit gefchied, dan om de macht en invloed van een’ Stadhouder op -= de Militie, in die zelfde evenredigheid te beper- „ken, | 80 LEVEN van ken, als die der Staatsleden uit te breiden? En dit zoo zijnde, wie kan in dat geval met eeni- gen grond, op eene ingewikkelde wijze, een’ Stadhouder van onmatige witbreiding zijnes ge- zachs, van Heerschzucht, of van een toeleg op de Burgerlijke Vrijheid befchuldigen , wanneer Hij zich tegen zulk eene poging verzet, en eene Wet, in eenen Stadhouderlozen tijd geémaneert , voor hem van geene verbindende kracht be- fchouwd? Hoe dit zij, het zoo evengenoemde ongerijmde denkbeeld, had reeds kort naa Z. H. komfte aan het Bewind plaats, bij de Leden van het Hof van Juflitie van Holland en Zee- land, daar zij dien ouden twistappel van nieuws epwierpen, door hunne bekommering over de + Militaire Furisdictie, aan de Staaten van Hol- land in een uitvoerig ftuk voor te draagen, waar in zij die Vergadering onder het oog bragten, hoe zeer zij, (vereerd zijnde met eene macht, die uit den boezem van den Souverain voortvloeide ,) zich in de bekleeding van hunnen post belemmerd vonden, wanneer dezelve moest uitgeoefend wor- den omtrent Militaire Perfonen. -~ Het was (naar hun inzien) een zeer verkeerd begrip, dat veelen beweerden en onderfieunden, dat namelijk, den Burgerlijken Rechter geenerhande gezach over de Militairen toekwam; maar dat de- WILLEM pen V. IV. Afd. gi dezen alleen dan eene algemeenen en bijzonde Furisdictie onderworpen waren: in zoo verre zelfe, dat de Hooge en Laage Krijgsraden , zoo in Bur- gerlijke ats in Lijfjraffeiijke Mdisdaaden, zon- der onderfcheid, de eenige bevoegde Rechters over de Militairen zijn zouden. Een begrip (zeggen die van den Hove) zoo verre gedreven wordende, dat niet alleen de Militairen, maar ook hunne aan- en ondsrhorigen aan den Burgerlijken Rech- ter onttrokken werden, even als maakten zij eene bijzondere Clasft van Inwooneren uit. Al het webs ke door den Souverain zelven nimmer aan den Militairen Rechter was opgedragen. Beroepende zij zich op een Befluit, in het jaar 1654 door de Staaten van Holland op dit onderwerp genomen, -hetzelve befchouwende als eene Landwet, die voor altoos, en dus ook in den tegenwoordigen tijd, in acht genomen en gevolgd moest worden. Wonderlijk begrip van deze kundige Rechtsge- deerden! Dit zal welligt een of ander onzer op- merkzaame Lezers bij zich zelven denken, ter- wijl hij verwonderd de vraagen opwerpt, of Prefident en Raaden van den Hove niet hadden behooren in aanmerking te neemen, dat cen be~ fluit, genomen ten tijde dat men het Stadhouder- fchap vernietigd hadt, in geen aanmerking ko- men kon, na dat men de Waardigheid van lf. Deer. F STAD 82 ; LEVEN VAN STADHOUDER , en KAPITEIN GENERAAL over de Militie yan den Staat, hadt Erfelijk gemaakt in het Huis van Oranje? — Gaf zulk een be- -grip geene aankeiding om te denken, dat die van den Hove het oogmerk hadden , om inbreuk te maa- ken op de Rechten en Praéminentien van den Stadhouder, en dat Z. H. zulks bemerkende, daar bij niet onverfchillig blijven kon? Laaten wij de Zoodanigen hier op antwoorden , dat die van. het Hof, ondanks dat alles, echter geene zwarigheid maakten , om dat oude en hatelijke verfchil we- derom op nieuw ter baane te brengen. Want, nicttegenftaande zij met de zaak verlegen waren, en de vrees bij zich zelven gevoelden, dat de Natie hen deswegens van een nadeelig oogmerk omtrent den Erffiadhouder verdenken zou, zoo beftonden zij echter, om aan de Staaten van Holland t= verzoeken: „dat ingeval Hun Ed. 3, Gr. Mog. van begrip mogten zijn, dat de Ju- +> risdictie over de Militairen door den Politie- » ken Rechter, niet meer op denzelfden voet » behoorde geoeffend te worden, als vóór de 3 verheffing van WILLEM DEN VIERDEN, het » as dan derzelver welbehagen mogt zijn, bij » eene Staatswet te verklaren, hoe verre de Ju- 3» risdictie van den Politicken Rechter, ten dien j, Opzichte bepaald was; en hoe verre de Staas „ ten WILLEM ven V. IW. Afd. 83 » ten goedvonden, dat door den Militairen Rech- », ter Jurisdictie geoefend wierde? ‘Tevens hier s bij overleggende de Copij eenes briefs, door „> Prinfe WILLEM DEN DERDEN , in de voorgaande » Eeuw, over dat onderwerp aan het Hof ge- » Íchreven, benevens het antwoord dat daar op »» aan dien Vorst door hetzelve was gegeven » geworden.” Een voorftel, dat bij fommige Leden met verwondering wordende aangehoord, naar hun oordeel behoorde van de hand gewe- zen te worden. Doch dat desniettegenftaande bij de overigen van dat aanbelang gerekend werdt, dat de Vergadering hetzelve tot een onderwerp van raadpleging maakte, hetzelve, benevens de Bijlagen, in handen van Z. H. ftellende, met ver- zoek om Hoogstdeszelfs Confideratie en Bericht te mogen vernemen. Ten duidelijken bewijze, dat het toen reeds niet mangelde aan veele Le- den, die met de verkeerde begrippen van het Hof volkomen inftemden. | En hoe dacht Z. H. over deze demarche van den Hove? Een thans voor ons liggend bericht, zegt ons, dat de jonge Vorst, op aandrijven van den HERTOG VAN BRUNswijk, over dezelve niet weinig verontwaardigd was, dezelye aanmerkende als eenen directen aanval op één der gewichtige Charges en Vaardigheden, aan Hem ten jaare Fo 1766 84 LEVEN van 1766 door de Staaten der onderfcheidene Gewes- ten vrijwillig opgedragen. Te meer, daar de HER- TOG Hem dadelijk herinnerde, dat die van het Hof foortgelijken flap ten opzichte van Zijnen Heere Vader vruchteloos ondernomen hadden; de- wijl Friso als toen op eenen ernfligen toon aan die van den Hove te verftaan gaf, „ dat Hij de » Refolutie van 1654 welke men inriep, niet an- » ders dan als ongepast , en zeer nadeelig voor het 9» gezach en aanzien van een’ Stadhouder en Ka- >» pitein Generaal van de Unie, en als geheel „> vervallen befchouwde. >> Ll. Dat Hun Ed. Gr. Mog. bij onderzoek be- » vinden zouden, dat de Refolutie van 1654, als 2» genomen ten tijde van de eerfte Stadhouderlooze » Regeering , en niet beftaanbaar zijnde met de » Rechten van een’ Kapitein Generaal; bij de >, wederinyoering van het Stadhouderfchap gefla- o> pen had en buiten gebruik gebleven was. — Ein- 5> delijk IV. gaf Z. H. in overweging, wat er >» te denken ware van des Hofs handelwijze, >> Olijkbaar in het aanvoeren van meergemelde s» Refolutie des jaars 1654, welke Hij nizt zon- s» der verwondering van Prafident en Raaden s> vernomen hadt, even of de obfervantie yan de- s» zelve, ook in eenen tijd dat de Republiek een’ s» Kapitein Generaal aan het hoofd van de Mi- F 3 33 li- $6 LEVEN van , litie hadt, door Hun Ed. Gr. Mog. zou beyo- „ len zijn.” Sluitende Z. H. dit weldoordacht Vertoog met eene betuiging: ,, Dat Hij in het … zeker yertrouwen frandt, dat Hij, die de Waar- , digheden van Stadhouder en Kapitein Generaal, „op geenen anderen voet dan Zijne Voorzaten „ aanvaard hadt, ook door de Staaten zou ge- » handhaafd worden, en ongefloord gevestigd blij- yen, in alle de Voorrechten en Keren waar mede Zijne Voorzaten die Waardigheden be- kleed en uitgeoefend hadden: waar onder Hij , „ als het Hoofd van de Militie van den Staat, … het doen oefenen van cene UniverseeLe Mi- 5) LITAIRE JURISDICTIE over de Officieren en het Wolk van Oorlog, geenfints voor het minfie kon „ ouden.” / Het is zoo, dit ernflig en nadrukkelijk chri ven van Z. H. ter verdediging van Zijne Rech- ten en Waardigheden, had ten gevolge, dat die van den Hove, op dien tijd, geene verdere in- ftantien ter doorzetting van hun gevoelen aan- wendden, waar door de zaak op den ouden voet bleef: maar het is niet minder zeker, dat alle doorzichtigen van oordeel waren, dat Pretident en Raaden van het Hof, zulks niet zoo z-er de- den uit eene redelijke overtuiging dat zij gedwaald, en de Erfjladhouder het recht aan zijne zijde hadt; WILLEM pen V. IV Afd. 87 hadt; maar veel meer, om dat zij het toenma- lig tijdftip niet gunstig genoeg keurden, om Z. H. nog verder openlijk in den fchild te vaaren, en dien Vorst, ook in dat opzicht, in de uit- oefening van Zijne Hooge Waardigheden te be- lemmeren. Men kropte derhalven dat leed op, met voornemen om een gunftiger gelegenheid. af te wachten, die zich dan ook na verloop van eenige jaaren (*) aanboodt; het welke thans te (*) Het vervolg van deze Levensgefchicdenis zal ons doen zien, dat men de Militaire Furisdictie als onbeftaane ftsanbaar met de Burgerlijke Vrijheid, affchafte. Onder zoo veelen als tot bereiking van dat oogmerk hunne pennen ftomp gefchreven hebben, muntte inzonderheid uit, de be- ruchte F, A. vAN DER Kemp, te dien tijde Predikant onder de Doopspezinden te Leyden, en te gelijk Bevelhebber over een gewapend Fager-Corps te Wijk bij Duurficde. Een der biuerfte vijanden ven WILLEM DEN VijFDEN, en der drif- tigfte omwroeters van ’s Lends Conftitutie, waar toe hij niet alleen den Predikffoed in zijne Gemeente te Leyden, tot openbaare ergernis van veelen ontheiligde; maar wasr tde hij oak de Drukpers bezigde, door het uitgeven van zijne Rehabeams Predicatie, en meer andere onrustzaaijende Libellen, Hoe vreemd het (chijnen moge, en hoe zeer het Nageflacht het naauwiijks zal kunnen geloven, dat een Be- dienaar van het Euangelie, onder zoogenaainde weérlooze Doopsgezinden zuik eene verfoeijlijke rol fpzelde, niets is echter waarachtiger. Hij was de Man die zich gebruiken liet, tot het uitgeven van 12 Boekdcelen, bevattende cen me- F 4 nig 85 LEVEN van te vermelden , ons te verre van ons tegenwoor- dig doel verwijderen zou, waarom wij zulks tot. het vervolg befpaaren, hier mede van die zaak afftappen, en te gelijk van het door ons bevoe rens opgegeven Zerfte Onderwerp van des Erfjtad- houders werkzaamheden geduurende dat tijdvak, waar coor Hij zich betoond heeft te zijn, een doorzichtig en rechtvaardig Beflisfer van veele ne- telize gefchillen: en tevens een befcheiden yerdedi- ger van Zijne wittige Rechten en Waardigheden. Laaten wij nu, met voorbijgang van nog andere gevallen van dien aart, (*) onzen taak verder ver- nigte van flukken betrekkelijk de Afifraire Furisdictie, met geen ander oogmerk bijéén geraapt, den om den Szad- houder den voet te ligten, en *s Lands Conflitutie te renver- feeren. Een werk , dat tot verbazing van veelen, opentlijk uitgegeven, en zelfs met toejuiching ontfangen en gelezen werdt, ja, waar voor de PROVINCIALE STAATSVERGADERINGEN hem bij Refolutien en Brieven dank betuigde; fchoon het he- den ten dage in de Koffijwinkels gebruikt wordt, dewijl de tijd en de ondervinding geleerd hebben, dat de Subordinatie, (die de ziel en het wezen van den Militairen ftand uitmaakt ,) bij hee vernietigen eener Militaire Furisdictie ten eenenmaale ver- woest wordt, en de verwarringen dag op dag deed vermeerderen, (*) Wij bedoelen (dic zeggende) de uitfpraak en beflisfing van Z. H. in een leng gevoerd gefchil, tus/chen den Pro- cureur Generaal van Gelderland, en de Magiffraat der Stad Nijmegen, over de uitoefening van het Lijfilrafelijk Rechtsgebied in het Rijk van Nijmegen, waar bij de Magt- ftraat Li WILLEM pen V. IV. Afd. 89 vervolgen , en naar aanleiding van het Tweede On- derwerp door ons opgegeven, Prins WILLEM DEN Vijrpen befchouwen, a/s een oprecht en naauw gezet Voorfiander van ’s Lands Onafhangelijk- heid, en feeds bedacht, om allen vreemden invloed bij gepaste gelegenheden te verminderen. B. Niets is ‘er (naar ons inzien) dat voor 's Lands Ouafhangelijkheid en de waare Vrij- zid der Ingezetenen fchadelijker en gevaarlijker kan gerekend worden, dan dat Nabuurige Vors» ten, of meer verwijderde aanzienelijke Vreemde- lingen bezitters zijn van uitgeftrekte Heerlijke Goederen, gelegen op het grondgebied des Va- derlands. En dit zoo zijnde , wie zal ons dan niet toeftemmen, dat elke poging die eene ftrekking heeft, ftraat door Z. H. in hear wettig recht gehandhaafd werdt. — Voorts kan men hier toe ook betrekkelijk maaken, de fina- le afdoening van den twist in Vriesland gevoerd, tus/chen de Grietlieden en het Hof Provinciaal, over het recht en de bevoegdheid der Eerstgenoemden, om de Procureurs Ge- neraal over hunne Grietenijen af te zetten, en anderen aan te flellen, Een twist, die de Prins ten voordeele van de Grietmannen befliste, houdende de fustenue van het Hof ‚voor ongegrond. — Wij moeten dit maar flechts aanftippen, om niet te uitvoerig te worden. Genoeg is het bijgebragte, om te doen zien, dat Z. H. bereid en genegen was, om volgens recht en wetten, alle gerezene verfchillen uit den weg te ruimen. F 5 go LEVEN van heeft, om zoodanige Heerlijke Goederen door overdragt of koop aan of ten behoeve van gedomicilicerde Nederlanders, van vreemde heer- fchappij ontheven te krijgen, als loffelijk niet al- leen, maar ook als een fprekend bewijs voor waare zucht tot ’s Lands Vrijheid en welzijn bes hoord befchouwd te worden? En verder: dat het de onbillijkheid en onredelijkheid zelve is, wanneer men den aankoop van zodanige uitgeftrek- te goederen toefchrijft aan een onmaatige uitbrei ding van gezach; of zoo iets aanvoerd als een bewijs van een voorgewend ftreeven naar de Hoogfte Macht? Wij hebben reeds bij den aan- vang dezes werk aangemerkt, dat de PRINSEN VAN Oranje fints bijna onheuchelijke tijden in het bezit van veele Heerlijke Goederen, niet al- leen in Duitschland, maar ook binnen den om- trek der Vereenigde Gewesten gelegen, gekomen waren, het zij door Erfjtelling , Donatie, of Koop, waar door zij bij vrienden en vijanden als de rijkfte en meest gegoedfte Inwooners zijn erkend geworden: ook is hct uit de Gefchiedenis bekend, dat het Kinderloos overlijden van Prinfe Wittrm DEN DERDEN, de weg baande, dat een aantal Domeinen van ouds her op eene wettige wijze aan den Huize VAN ORANJE ten eigendomme gewor- den, ten jaare 1732, in vreemde handen geraaks ten s WILLEM ven V. IV. Afd. qr ten , en daar onder, de zoodanigen , die in het hart yan HoLLAND, en zelfs in de Refidentie van den Souverain, het Vorstelijk °s GRAVENHAGE, gele- gen waren, dewijl de toenmalige Koning van Pruisfen , gebruik maakende van zijne macht, en van de onbzhoorlijke toegeeflijkheid der 4/ge meene Staaten ten nadeele van Prinfe WILLEM DEN VIERDEN, zich een aantal derzelver zag toe- en aanbedeeld , bij het Tractaat van Partage op den 14 Junij des gemelden jaars tot fland ge- bragt. In welk bezit hij gebleven is tot het jaar 1754, toen de rouwe GOUVERNANTE , de Hoo- ge en Laage Zwaluwe; Klein Waspik en Twin- tighoeven ; Naaldwijk; Hoenderland; Waterins gen; Oranjepolder ;’sGravezande ; Zand ambacht ; Honds-holredijk ; en het Oude Hof in den Haage, voor een fom van f 705,c00-:-:- van gezegden Koning kocht, ten behoeve van haaren minccr- jaarigen Zoon Prinfe WILLEM DEN VIJFDEN , aan welken dezelven, als toen, bij wettig Transport andermaal in eigendom overgegeven werden. (*) / Eene (*) Men zie zulks breeder in onze uitgegevene Gescme- DENIS DER VERÉÉNIGDE NEDERLANDEN, Aet Il. Deer Bledz. 425-438, Zoo ook, welk eenen hatelijken draai door fom- migen ean dit bedrijf van de Vrouwe GOUvERNANTE is ge- geven geworden, (hetzelve voordragende, als een bewijs van 92 LEVEN van Eêne gebeurenis, die destijds bij alle ware lief- hebbers des Vaderlands met de uitbundigfte vreug- deblijken was vernomen en goedgekeurd , dewijl men daar door het Vaderland van eenen nadeeli- gen vreemden invloed bevrijden zag. Met dit alles, de zoo ftraks genoemde Heerlijkheden in 1754 aan Z. H. opgedragen, waren de eenigen niet, die bij gelegenheid van het Partage-Trac- taat van den jaare 1732, uit de Domeinen van het Oranjehuis aan den Koning van Pruisfen ten deele gevallen waren; dewijl hij nog in het bezit bleef van de Heerlijkheid Montroorr , een Land- ftreek gelegen aan de grenzen van Staats Opper Gelderland, hebbende eene uitgeftrektheid van 3 uuren gaans in de lengte en 2 uuren in de breedte, wordende ten Zuiden en Westen door het Hertogdom Gulik ; ten Oosten door de Rhoer ; en ten Noorden door de Maaze bepaald. (*) Het is van haare zucht tot eene onmontige uitbreiding van het ge- zach van haaren taen nog onmondigen Zoon,) in het I. DEEL dezer Levensgefchiedenis BLaDz. 146—147, en wel bijzonder ‚in de Noot aldaar, geplaatst. (*) De Heerrijkneim Montfoort in den Text gemeld, behoorde van ouds aan de Kroon van Spanje, en bleef daar aan gehecht, tot in het jaar 1647, toen Philips de IW., de- zelve als een Erfleen afftond aan Freprik HENDRIK Prinfe van Oranje, die dezelve aan zijnen Zoon en Kieinzoon Wits WILLEM pven V. IV. Afd. 93 is twijfftlachtig , of de VROUWE GOUVERNANTE ten jaare 1754 Op den afftand van deeze Heer- lijkheid hebbe aangedrongen, dan wel, of de Ko- ning zulks aan die Vorstinne geweigerd hebbe; maar zoo veel is zeker, dat FREDRIK DE GrRoo- TE ten jaare 1769 als nog in het bezit van de Heerrijkneim. Montroort was: en dat Z. H. al kort naa zijn voltrokken Echt met ’s Konings Nicht, die gelegenheid te baate nam om was het mooglijk die uitgeftrekte Heerlijkheid, gele- gen op der Staaten grondgebied, (zijnde het laatst overgebleven Domein, uit Konincs WiL- LEMS salatenfchap aan Pruisfen toebedeeld) magtig te worden, en dus doende, het Vader- land van dien vreemden invloed te bevrijden, Daar zijn er , die beweeren, dat Z. H. eene aan- merkelijke fomme gelds voor de verkrijging van dit Wittem pe II, en Wiem pe III, achterliet, uit wiens na- latenfchap die Heerlijkheid aan de Koning van Pruisen kwam, die het ook als een Leengoed aanvaarde, van de Af gemeene Staaten, op welken de oppermacht bij het Tractaat van Barriere was overgegaan. De Koning trachtte ten jaare 1717 zich wel van die Leenroerigheid te ontflaan, maar het was te vergeefsch: H. H. Mog. ftelden in dat goed zoo veel belang, dat zij des Konings verzoek op eene be- leefde wijze van de hand floegen, en de oppermacht aan zich behielden, | 94 LEVEN van dit zijn Vooryaderlijk Erfgoed, aan den Koning zou betaald hebben; dan, wij twijffelen daar zeer fterk aan, dewijl wij ’er nergens eenig bewijs voor gevonden hebben: veel liever willen wij daarom onze toeftemming geven aan het ge- voelen van anderen, die beweerd hebben, dat Freprik DE Groore de Heerlijkheid MONT- roorr vrijwillig en zonder eenen Koopfchat te begeeren aan WILLEM DEN Vijrpen hebbe afge- flaan, tot een bewijs der Hoogachting welke die Monarch aan Zijnen Neeve toedroeg, en rezelijk tot een blijk van zijne goede gezindheid jegens den Staat. Wen gedrag derhalven, dat ons duidelijk doet zien, hoe ongegrond. de zwarig- heid was, die veelen hier te Lande over ’s Vors- ten Huwelijk- met ’s Konings Nicht in het mid- den gebragt hebben, even als of de Republiek daar door in een eminent gevaar gefteld werdt, om teenigen tijde haare Republikeinfche Vrij- heid te verliezen, en tot een Wingewest van Pruisfèn vernederd te worden. Hoe dit zij, de Koning ‘ftondt deze uitgeftrekte en belangrijke Heerlijkheid , in het begin des jaars 1769, aan Z. H. af, en het duurde niet langer dantot den 8 Junij van dat jaar, dat de Prins door twee Gevolmach- tigden, (zijnde de Heeren C. pu VERDUN , Raad en Rekenmeester, en A. BRAND, Auditeur ter Ka- \ WILLEM ven V. IV. Afd. 95 Kamer van Zijne Rekeningen,) van dit Zijn Voorouderlijk Erfgoed plechtig bezit nam, en de betamelijke hulde der In- en Opgezetenen , onder de uitbundigfte vreugdebetooningen ontfing, wel- ken over die verwisfeling van Heer niet weinig vergenoegd waren, dewijl zij zich vleiden met de hoope, dat Z. H. hen op even denzelfden edelmoedigen voet behandelen zoude, als de be- woneren van „Zijne overige Domeinen ondervin- den mogten. En in de daad, wij hebben alle reden om te mogen vastftellen, dat de In- en Opgezetenen van dit Domein zich in die hoop niet hebben bedrogen gevonden. Want zoo het waarheid is, het geen wij ergens hebben aange- teekend gevonden, dat toen Prinfe Freprix HEN- DRIK deze Heerlijkheid ten jaare 1647 van de Koning van Spanje kreeg, de inkomffen ruim f 25,000-:-: beliepen ; en wij dit in vergelijking brengen met het geene ’er WILLEM pe Vijrpe van genooten heeft, dan levert het zulk een ver- bazend verfchil op, die ons geen twijffel over laat, om te befluiten, dat de Inwoneren van dien Vorst eene aanmerkelijke verligting in’ lasten moe- ten genoten hebben, dewijl wij in den Generaalen Staat van de Inkomften en Uitgaven van ’s Prin- fen vaste Bezittingen in deze Landen, ten jaare 1795 door Raaden en Rekenmeesteren ingeleverd aan ` 96 LEVEN van aan de Franfche Volksreprafentanten, de Inkonite ften van dit Erfgoed niet hooger vonden uitge» trokken, dan tot een fom van f 4,913-11. — Een duidelijk bewijs (onzes bedunkens), dat min een ftreven naar vermeerdering van macht en fchatten ; maar veel meer de zucht tot verminde- ring van vreemden invloed, en verzekering van ’s Lands Vrijheid en Onafhangelijkheid Z. H. hebb: aangefpoord, om ook dit gedeelte van Zijne Voorouderlijke bezittingen, Zijnen Door- luchtigen Vader in vroeger dagen afhandig ge- maakt, wederom machtig te worden, en voor Zijn Huis en Afitammelingen te waarborgen. Zeer zeker te dien tijde niet hebbende kunnen vermoe- den, dat ’er flechts weinig jaaren behoefden te verloopen , om Hem in eigen Perfoon reeds te doen ondervinden, dat Hij niet flechts van deze, maar ovk van alle Zijne overige Heerlijke Goederen in het Vaderland gelegen, door ‘een famenloop van de verbazendfte gebeurenisfen ontzet zoude worden. | | Intusfchen , (op dat wij onzen weg vervolgen) het zoo even genoemde bewijs van WILLEMS heerfchende gezindheid, om de Republiek van vreemden invloed te ontheffen, is het eenige niet, wat ons de Algemeene Gefchiedenis onzes Vader- lands aan de, hand geeft. Integendeel, ’er is nog een WILLEM ven V. IV. Afd. gp een fterker bewijs, dat Z. H. in dat opzicht, met even dezelfde edele fentimenten bezield blecf, zelfs toen reeds , toen ‘er voor een opmerkzaam befchouwer van ’s Lands lotgevallen geen twijf- felen aan was, dat ‘er een partij in den Lande aanwezig was, die zich met ernst en nadruk be- gon toe te leggen, om den vastgeftelden Rege- ringsvorm te veranderen, en te gelijk Hem, die aan het hoofd van de Conftitutie geplaatst was, den voet te ligten. Zelfs in dien tijd, waarin fommigen dien Worst opentlijk begonden aan te tijgen, dat Hij, zoo al niet vijandig, ten min- {ten onverfchillig verkeerde omtrent den bloei en welvaart des Vaderlands, toonde Hij door een ontegenzeggelijke daadzaak, dat Hij Zijn lot en dat van Zijn Huis, op het naauwfte verbinden wilde aan dat van Zijn Vaderland, daar Hij ten koste van Zijne fchatkist eene aanmerkelijke uit- geftrektheid van den Vaderlandíchen grond aan de heerfchappij van eenen Vreemdeling onttrok, piet zoo zeer ter bevoordering van Zijne bijzon- dere belangen, maar veel meer voor dien des al- gemeenen Vaderlands. Vraagt iemand wat wij dus fprekende bedoelen ? Niets anders, dan de. wijze waar op Z. H. de Heerlijkheden BorkvLo en LICHTENVOORDE voor een importante fomme gelds aankocht, waár door die uitgeftrekte ftreek If. Deer. G gronds Baverischs Staatsd:oliotnek München 98 LEVEN van gronds uit vreemde handen geraakte, tot geen ge- ringe blijdfchap van deszelfs Bewooneren, en van allen die omtrent de belangen des Vaderlands niet onverfchillig dachten. Wij zullen: dit kortelijk opg:ven, en daar mede ons Tweede onderwerp voor afychandeld houden. <- Wanneer men de Kaart van de Provincie Gel- derland beziet, en de Gefchiedenis raadpleegt „ dan ontdekt men, dat de beiden zoo evenge- noemde Heerlijkheden onmiddelijk grensden aan de Heerlijkheid Drepevoort, welke bij Prinfe Mauritz in % jaar 1612 voor f 50,000-:-: van» de Staaten in Pandfchap bekomen zijnde, ook door Zijne Opvolgers alzoo is bezeten geworden tot het jaar 1697, als wanneer de Staaten van Gelderland de voorzegde Heerlijkheid in volen eigendom afftonden en overdroegen op- Prinfe Wittem DEN DERDEN, uit wiens nalatenfchap dezelve in het jaar 1732, bij het Tractaat van Verdeeling, aan WILLEM pe VIERDE en vervol- gens aan Z. H. ten eigendomme gekomen was, en mitsdien uit vreemde handen bleef. Een lot, geheel verfchillende met dat van BorcuLo en LICHTENVOORDE , welken geduurende een tijd- verloop van veele jaaten, door Verkoop, Erffe- nis, en Huwelijk, in onderfcheidene vreemde han- den gekomen zijnde, ten jaare 1776 werkelijk be- WILLEM ven V. ZZ Afà. 99 bezeten werden door eenen Poolfchen Magnaat, zijnde de Vorst AnaM CZARTORYSKI, Generaal van Podolien, en Luitenant-Generaal in dienst van den Koning van Poolen, die ondaiks zijne verre afwezigheid van de Nederlandfche Repu- bliek, in deze aanzienelijke ftreek lands het Hoog , Laag, en Middelbaar Rechtsgebied en meer an- dere Hooge en Heerlijke Rechten uitoeffende. Of deze verre afftand, dan wel gebrek aan geld, den voornoemden Poolfchen Edelman te dien tij- de bewogen hebbe, om deze Heerlijkheden, be- nevens nog een ander Landgoed, Marnursen geheten, (gelegen in de nabuurfchap der Stad Gror) tot gelde te maaken en te verkopen : zoo ook, of Hij, dan wel Z. H. daar toe het eerfte aanzoek deedt, is ons niet gebleken, maar zoo veel is zeker, dat CZARTORYSKI getermineerd zijnde om deze Heerlijke Goederen te verkopen, tot dat einde eene behoorlijke volmacht pasfcer- de op de Heer Dirk Westrix, voornaam Ne- gotiant te Amflerdam, en dat deze, naa een wijl handelens , met eenen gequalifigeerden van wegens Z. H. die goederen ten diens behoeve verkocht voor eene fomme van Zes Tonnen Gouds: met dat gevolg, dat dezelven in het begin des jaars 1777 aan den Heer Domeinraad van DER BORCH en den Griffier Arpescu, (als daar toe door de Ga Prins 100 LEVEN van Prins gequalificeerd zijnde,) behoorlijk getrans- porteerd, en vervolgens door denzelven in bezit genomen wierden, tot geene geringe: vreugde van alle de In- en Opgezetenen, die over deze ver- wisfeling van Heer, door het afleggen van den Eed van Trouwe aan den nieuwen Heer, door alle de hooge en mindere Amptenaaren, hunne blijd- fchap op de luidruchtigfte wijze te kennen gaven, wijl zij in de blijde hoope verkeerden, dat hun- nen ftand door die verandering aanmerkelijk zou verbeteren, wijl het bekend was, dat WILLEM pe Vijrpe dien hoogen koopfchat niet zoo zeer befteedde, om ten koste van de Bewoneren dier Heerlijkheden een hooge Rente te trekken, en dus doende Zijne fchatkist te vullen; maar veel meer, om.het Vaderland en deszelfs Bewoneren van allen vreemden dwang of invloed te bevrij- den, het welke aan onze Lezeren te betogen wij ons hebben voorzefteld. (*) Teregt zong daarom de grijze Berkey, het oog hebbende op, Wir- LEMS zucht voor ’s Lands Onafhangelijkheid , zij- ne Landgenooten dit volgende toe: „ O Laat uw rechtehand zich zely’ veel eer vergeeten, „ Dan ’s Vorsten eed'le ziel aan Neerlends heil gehecht! » Zijn (*) Om dit gezegde can elk onbevooroordeeld Lezer te doen vatten, zal het niet onnut kunnen gerekend worden, hier WILLEM ven V. I. Afd. » Doorluchtig Hoofd des Staats, in °t midden van zijn Ledens » En, grooter in dien rang dan op een Konings throon, » Hoe wierd Hij niet in ’t hert der braaven aangebeden, » Hoe blonk zijn Godvrucht niet in °t hartbekoorlijkst fchoon ! » Wat Tirvs was zoo braaf, zoo edel van gevoelens? » Wat Marcus zoo vergierd met Edelmoedigheid! „ Wat boezem was zoo blank in reinheid des bedoelens! ə» Waar blonk de glans der deugd met zulk een majefteit! ‚> Wat heeft Hij d’Oppermacht der Stcaten toegedraagen » Dan eerbied, dan een hart van vuige heerschzucht vrij! >, Laat andren naar gez:ch, near gouden Kroonen jaagen; » Zijn Kroon beftond in ’t hart der Vrije Burgerij. » Nooit heeft hij `s Lands gezag voor Vorsten trots doen buigen; » Bij doneer van den Staat, nooit eigen eer gezocht, » (Laat Volken, laat Euroop’ van Zijne oprechtheid tuigen) » Noch voor het bloed des Volks een ijd’len roem gekocht. (*) Trou- hier aan te merken, dat de Prins een zeer geringe Interest van de betaalde f 600,000-:-: genoten heeft. Want uit de opgave van de Inkomften dezer Heerlijkheden blijkt, dat dezelven jaarlijksch niet meerder afwierpen, dan f 11,1 90-:-14. Hert welk in verre naa geen 2 £Ct. opleverde, —' Zie de. Staat der Inkomffen en Lasten vay alle des Vorsten Bezir tingen, bevorens door ons opgegeven in het HI. Dee! der GESCHIEDENIS VAN DEN OORLOG, Badz. 312—317. (*) Zie Zijne LIJEGEDACHTENIS Bladz, 19 en 20. G 3 102 LEVEN van _ Trouwens, dat dit geen laffe vleitaal zij; dat Wittem pve Vijrpe van laage baatzucht ten eenenmaale verwijderd was, en fteeds bezield bleef met cene zucht om de belangen van Kerk en Staat, en die van de Ingezetenen te bevoor- deren, zal nog nader blijken, bij de behandeling van het door ons opgegeven Derde Onderwerp zijner werkzaamheden, flaande het opgenoemde Tijdperk zijnes Befluurs, Een Tijdperk, meer dan eenig ander bijzonder rijk in voorbeelden, dat den overledenen Vorst zich betoonde te zijn, een Bevoorderaar van Geleerdheid en nutte Wee- - tenfchappen , dezelve befchouwende als rijke bron- nen van Befchaving , Induftrie, en Voorfpoed van een Vrij Volk. Zoo ook, dat Hij, (bezield met eene verftandige verdraagzaamheid jegens aller- hande Gezindheden, zoo in als buiten het Chris- tendom,) een kundig Belijder, een hartelijk Voor- ftander, en een getrouw Befchermer van den Her- vormden Godsdienst was. Laaten wij het een en ander door eenige daadzaaken aantoonen. 