VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
WYSCRERIGE BESPIEGELINGEN OVER DE GRIEKEN. IQI 4 huisraad ten platten lande kostbaarer en fraaier.waren dan binnen de muuren der ftad; maar laat daarop eenvoudig- lyk volgen, dat ,, veelen der burgeren , zelfs op feestda- » gen , niet in de ftad kwamen , maar liëver zich op hun- „ ne eigene goederen, dan met de openbeare feesten, wil- den vermaaken." Deeze leevenswyze had het groote voordeel, dat zy het lichaamsgeftel der Ingezetenen ver- flerkte, en gaf tevens den vermogenden gelegenheid om in ecne weelde te leeven , en een genot van hunne ryk- dommen te neemen , bet geen in de ftad, onder eene zo yverzuchtige volksregcering , welke geene uitfteekende grootheid in eenigen burger duldde , hun niet zoude zyn toegelaten. Op die landgoederen leide men zich inzon- derheid toe op het aankweeken van bloemen en vruchten, waarmede , zegt de Schryver, op bladz. 23, an eene groo- , te meenigte inwooners zich bezig hield in afzonderly- ke geftichten , welke bekend zyn onder den naam van A EXXATIA.” Zoude men hieruit niet befluiten, dat hy fprak van gebouwen , gelyk die , welke wy hedendaags orangeryen noemen ? En, evenwel, ziet, men uit het vervolg , dat 'er uitgeftrekte landgoederen mede bedoeld. worden. Dit blykt uit dc plaats van DEMOSTHENES, Op welke de Schryver zich beroept ; en hy zelve erkent el- ders (bladz. 319.) dat ,, de buitenverblyven met den naam , van fetzen beftempeld wierden.” Hierop han- delt de vierde Paragraaph , bl. 25 , over de Tuinen der Wysgeereu. In dezelve vinden wy eene inneemendae be- fchryving van het geruste leeven der Atheenfche Wysgee- ren; maar by welke "Y tegenwoordig ons niet zullen op- houden (3)- et opfchrift der vyfde Paragraaph, bladz. 37, is Wan het Dorp Acharna, en de fraaie Ze: zichten van den Berg Hymettus, Hier doet de Heer pg pauw, bladz. 41, PLATO zeggen, ,, dat men de Zede- „ kunde konde leeren, met eene reis door Attica te doen zo men zich maar de moeite gaf om alle de opfchrit- ss ten 39 (3) Op bladz. 29 wordt hier aangehaald DIOGENES LAËRTIUS, in vita Palaemonis. Dit zal eene drukfeil zyn, in plaarze van Polemonis. Maar kan men dit ook zeggen, Wanncer men bl. 33 DEMOSTHENES genoemd vindt , in plaatze van DIOGENES LA- PRTICS , Of bl. 123 PLUTARCHUS , in plaatze van PAUSANIAS? Ondertusf. hen willen wy dit gebrek van naauwkeurigheid den Schryver niet te last leggen, dewyl het zeer wel kan zyn, dat deeze misftellingen in de Verraaling zyn ingelopen. 4 192 ` DE PAUW s, ten te leezen, welke in Elegiëfche Verfen uitgehouwen s» waren op de Hermen, enz.” PLATO fpreekt van gee- ne Elegiéfche Verfén , en de voorbeelden , welke hy geeft, bevatten alleen zogenaamde Hexameters. Van meer bee lang is, dat de Atheenfche Wysgeer alleenlyk zegt, dat HIPPARCHUS, de oprichter deezer zuilen, daar mede be- doelde „dat de voorbygangers , de gemelde opfchriften leee zende , /maak in wysheid krygen, en aangefpoord zouden worden om zich verder te laaten onderrichten. Van den berg Hymettus wordt flechts met weinige woorden ge- fproken ; maar de Schryver maakt in deeze Paragraaph, bi. 43 enz. , eene uitweiding over het vermaarde Thes- falifche ‘tempe. Volgens hem was deeze, veeltyds , als zo verrukkelyk befchouwde en befchreevene plaats, im ver- re na zo vermgakelyk niet, als men zich docrgains ver- beeldt. Wy willen hier over niet twisten , maar liever erkennen , dat de Dichters in hunne befchryvingen dik- wyls de fchoonheden, welke zy pryzen , onmaatig vere grooten. Doch behoeft deeze valei daarom zo treurig en naar geweest te zyn, als zy door den Heere DE PAUw wordt afgemaald? Hebben niet naauwbeperkte dalen, befloten tusfchen bergen en rotzcn, van welke ftroomen en watervallen met gedruis nederftorten , iets dat zeer gefchikt is om de verbeelding met ontzach te vervullen „ en in verrukkinge opgetogen te houden ? vooral de ver- beelding der Dichteren? Hoe fpreeken zelfs meer bedaare de Reizigers van de ftcilten der Alpen, van de Savoifche Ysbeddingen , van de Watervallen in den Rhyn, en an» dere rivieren ? Alle evenwel voorwerpen , welke veel meer verwondering en ontzach baaren, dan ftreelende en vermaakelyk zyn. Daarenboven kan men nog eene reden geeven van het geene onze Schryver hier berispt. Dier- gelyke tusfchen bergen doorloopende dalen hebben al- toos veele kromten; aan den voet der bergen vindt men vruchtbaare plekken , lommerryke bosfchaadjen, en bron+ men, in de fchaduw van het geboomte ontfpringende, In landen , welke aan heete zomers onderhevig zyn, ver- leenen diergelyke plaatzen cen vermaak, waarvan men in kouder gewesten zich naauwelyks cen denkbeeld weet te maaken, Daarvan vergceten de Dichters niet de koelheid der fchaduwe te pryzen in hunne befchryvingen van ee- man aamerfshan dag , of van belommefde:fonteinen. Zulk, Griekenland , en Attica in het byzonder. JL Geen WISGEERIGE BESPIEGELINGEN OVER DE GRIEKEN. 193 Geen wonder derhalven , dat ‘het koele Tempe (4) hoog by hen gefchat was. In eene Aantekening , op bladz. 45, zegt hier de Heer De PAUW, dat ,, de befchryvingen an van Livivs en oviDIus Volmaakt met de waarheid over- ‚> eenkomen." De bedoelde plaats van Livius is te vin- den Hifl. Lib. XLIV, 6. Maar op welke plaats van ovIDIUS de Schryver het oog ‘hebbe , weeten wy niet. Zo veel ons bekend is , {preekt die Dichter van het Thes- falifche Tempe (want het ^iciliaanfche is buiten het ge- fchil,) flechts op twee plaatzen, te wecten, Amor. Lib. I. El. I, 15. en Metam. Lib. VIT, 222. en telkens flechts met een enkel woord. Het kan, evenwel, zyn, dat hy elders eene uitvoeriger befchryving geeve, welke ons ont- gaan is. Doch dan wenschten wy wel, dat de Heer og pauw die plaats had aangeweezen. VOLTAIRE mogt zy- ne valfche, of ten minften onnaauwkeurige aanhaalingen trachten te verfchoonen , met te zeggen , gue /'accura- tesfe est le füblime des fots; maar wy hoopen niet , dat iemand dit in goeden ernst zal willen ftaande houden Lei," - Om voort te gaan: in de zesde Paragraaph, bi. 47 enz. , wordt gefproken over het Noordelyke ge- deelte van Attica. Hiervan wordt hoofdzaaklyk gezegd, dát deszelfs inwoonders, fchoon de armoedigften van At- tica , uitmantten door hunne neiging tot’ vrolykheid , meest Herders of Jaagers waren , en dat onder hen de eerfte ruwe. beginfels der Griekfche TooneeMichten ont- ftonden. In de zevende Paragraaph volgt op bl. za de Zeekust , welker bewoonders Surium tot hunne oofdplaats hadden. De grond. was hier onvruchtbaar: doch dit werd vergoed door de zilvermynen , welke men (4) Frigida Tempe, zegt viRGILIUS, Georgic. IT, 469. Met welke verrukkingen roept dezelfde Dichter kort daarna uit:. d. qui me gelidis in vallibus Haemi Sifat, et ingenti ramonum protegat umbrd. En in welke menigte zoude men diergelyke uitdrukkingen ‚kunnen bybrengen ! 'Cs) Misfchien moet voor den naam van oviprUs, dien van eenigen anderen Dichter, geteld worden. Wy hebben al eens gedacht om LUCANUS, die cene bef hryving van Thesfatie geeft, in welke van deeze ftreeken eenigzins uitvoeriger gefp wordt , de Bello Civili , Lib. VI. vs.. 333. et feqq. Q5 1294. DE PAUW men daar had gevonden, en welker eigenaars de- zelve door hunne flaaven deeden bearbeiden. Deeze ongelukkigen, door hunne meesters met onmenfchely- ke wreedheid behandeld, greepen , omtrent honderd jaa- ren voor onze Tydrekening, de wapens op, en richte ten eene verwoesting aan, van welke Athenen zich nim- mer volkomen heeft kunnen verhaalen. De Inwoonders van een gedeelte deezer ftreek , Cranaë genaamd, leef- den van de visfchery en van fabrieken , onder anderen van aardewerk. By deeze gelegenheid doet de Schryver eene zeer meesterachtige uitfpraak, bl. 58, dat de Graaf CAYLUS, HAMILTON cn anderen zeer verkeerd flukken van Campanie voor Etrurisch vaatwerk hebben aangezien, Zulk eene uitfpraak over diergelyke Mannen mogt wel bewe- zen worden'; maar de Heer pe pauw vergenoegt zich met het te zeggen , en eischt dat men hem op zyn woord geloove (6). Eindelyk komen wy in achtíle Paragraaph, bl. 6o. tot de Stad Athenen, Het land hier. omftreeks was vruchtbaar en zeer ryk in Olyfboomen, en de Eigenaars dier plantaadjen veeläl vermogende , doch de gebouwen der Hoofdítad beantwoordden niet aan dien ' rykdom. Alleen de openbaare geftichten muntten uit in heerlykheid en pracht, maar de huizen der voornaamf{te burgeren waren naauwelyks van die der geringften te onderfcheiden. De 'eerstgemelden wilden daardoor zich beveiligen tegen de afgunst der anderen, en vergoedden deeze onaangenaamheid door de kostbaarheid hunner bui- tenplaatzen , welke , op eenen afftand van de Hoof elegen , derzelver inwoonderen minder in het oog liepen. Met de befchryving deezer Atheenfche huizen , behoeven wy ons niet op te houden. Het getal der huizen in de Stad was wat grooter dan tien duizend , maar de om- trek der vesten veel uitgebreider dan tot dat getal noodig was , dewyl in oorlogstyden de bewoonders van het plate : te land in de Stad eene wykplaats zochten , als geene andere verfterkte fteden hebbendc. Hier berispt de Schry- ver PERICLES , bl. 74, dewyl deeze in het begin van den | e- (6) Even zo beflisfende wordt, op bladz. 112, het Werk van den Heere GUYS , getiteld : Voyage Litteraire de la Grece genoemd een der nietwaardig/le boeken, welke immer gefchreeven zyn: een vonnis , dat zekerlyk ook de algemeene goedkeuring niet zal wegdraagen. keen WYSCÈÈRIGE BESPIEGELINGEN OVER DE GRIEKEN. 198 Peloponnefifchen oorlog, de grenzen. niet verflerkte: het platte land lag daardoor open voor de aanvallen en ver- " woestingen van eenen barbaarfchen vyand. Doch het is ook zeker, dat de voornaamfte kracht der Atheniënfers niet gelegen was in hunne bezittingen op het vaste Land, maar in hunnen Koophandel en Zeemagt; en dat de ongelukkige uitflag van den gemelden oorlog voorte kwam uit geheel andere oorzaaken. Verder was Athenen de woonplaats van veele Winkeliers : men vond ‘er ook veele fabrieken , welker eigenaars het werk door flaaven deeden verrichten. De Schryver bewyst dit, onder anderen , met het voorbeeld van DEMOSTHE- NES. De negende Paragraaph handelt van Eleufis en het Eiland Salamis, bladz. 83. enz, en de tien= de, bladz, 95. van de luchtsgefteldheid van Attica, en van Griekenland in het gemeen. Heer DE PAUW toont dui- delyk , dat deeze op veele plaatzen minder zacht was, dan, men zich zoude verbeelden, indien men alleenlyk uit de breedte des Lands wilde oordeelen, Zy was ook zeer veranderlyk: de zomers waren ’er zeer heet, en de win- ters veelal koud. Maar in het voordraagen deezer waar- heid ftraalt des Schryvers neiging tot vergrooting weder zo duidelyk door, dat wij niet kunnen nalaaten een klein ftaaltje daarvan onzen Leezeren mede te deelen. Van de winters in Beótie fpreekende, ontleent hy eene befchry= ving derzelven uit nEsIoDUS, die ze waarlyk als zeer koud en onaangenaam affchildert, Deeze befchryving eindigt by den Heer pg pauw aldus; ,, Wat den mensch betreft , "oe by deezen vertoont zich in dat (renge jaargetyde de „ Ouderdom voor den tyd: zyne leden krimpen in een, , en zyn waggelend lichaam kromt zich onder het gewigt van den zamengeperften dampkring.” (*) Zoude men wel gelooven , dat HESIODUS voor dit alles niets meer zegt dan dit eenvoudige: ,, Hy doet den ouderdom krom gaan”? En, evenwel, Lezer, het is zo!. (© Eeya xai Huepat. V8. BOS, (Het Vervolg by de naaste gelegenheid.) A. 7 "wien TO Algemeene Bibliotheek voor Dames en Jonge Heeren, ge- - volgd naar "t Hoogduitsch , van den Heere WIELAND. Tweede Decl. Te Amflerdam , by de Erven P. Meijer en G. Warnars. 1788. 387 bl. in 8yo. H“ breed opgegeevene verflag van den Aanleg en Aart deezes hibliothecks , by de aankondiging van het Eerfte Deel (*), ontflaat ons, om ‘er tegenwoordig iets meer van te zeggen. Te aangeweezener plaatze kunnen onze Leezers zien welke ftoffe zy in dezelve te wagten hebben. —- Het tegenwoordig Iide Deel is eene voort- zetting van de Algemeene Staatkundige Gefchiedenis , in het Eerfte aangevangen. Het behelst het Wierde Tydperk, van de Verdelging van Troje, tot de Stichting van Ro- me. De Historie der Grieken, Eon tydibeflck van was meer dan vier Eeuwen. Ilier gebragt tot op de verdee- ling van ALEXANDERS Staaten. Dit gewigtig deel der Gefchiedenisfen door den Hof- raad WIELAND, of althans onder diens opzigt, bearbeid te vinden , kan níet wel anders dan aangenaam weezen voor allen, die de Gefchiedenis gaarne met een wysgee- rig oog befchouwen, Volken en Menfchen wenfchen te leeren kennen : boven welk doel de Gefchiedenis niets ver- heeveners heeft. 't Lust ons eenige Bloemen uit deeze Algemeene Staat- kundige Gefchiedenis op te zamelen. ,, De rust," zegt onze Schryver , die in Griekenland op den Trojaan- fchen Oorlog volgde, en een tyd lang aanhieldt, was niets anders, dan het gevolg eener uitputting , door dien oorlog veroorzaakt , en de Natie bevondt zich, geduu- rende die rust, zelve, in een ftaat van menigvuldig ge- woel en gisting. De oorlog der Heracliden , die haar uit deezen toeftand trok, noodigde haar tevens tot tochten buiten haar Vaderland , dewyl zy tot hier toe flegts ge- woon was geweest, den eenen oord van 't zelve voor den anderen te verwisfelen. an Deeze vroege uittochten uit de Landen, daar men ebooren of gezeten was, welke juist in dien tyd invie- en, toen de Eenhoofdige Regeerings - vorm haatlyk was, verípreidde allerwegen zucht voor de Vryheid , en de nieu- we Gel Zie de Nieuwe Algem. Vaderl, Leiteroef. III D. 1 St. bl. 137. ALGEMEENE BIBLIOTHEEK. 19f we Kolóniën voerden overal, waar zy zich nederfloe- en, zonder tegenftand s‘een Republikainfche Staatsge« Idheid in. Zij waren vrij, zo dra zy Griekenland vers baren hadden , en dit voordeel, 't geen zy boven zo veele Griekfche Steden vooruit hadden, moest natuurly- kerwyze voor hunne agtergebleevene Landslieden: tot een grooten prikkel verftrekken , om, of insgelyks uitte trekken , of thuis herhaalde proeven te neemen, om het jok hunner Tyrannen af te íchudden. Dit laatfte wierd in de daad het geval, en hier begint het Tydperk eener Denkwyze, die, dewyl zy zich allengkens van den geest der geheele Natie meester maakte, aan Griekenland eene gansch nieuwe gedaante decdt bekomen. Elk wilde nu, gelyk de billykheid en het gemeene belang vorderen, ale eenlyk zulke wetten aanneemen , in welker vastftele ling hy,op de eene of de andere wyze „mede deel hadt, en zucht voor Vryheid wierd nu het heerfchend Cha ractez der Grieken.” i i In deezen itaat van zaàken was niets natuurlyker , dan dat yder Volk op zichzelven bleef, zonder in 't hoofd te krygen, van zich de heerfchappy over zyne naburen . aan te maatigen. De Steden hadden met haare inwen» ‘dige verdeeldheden te veel te doen „om aan vreemden ryg te denken. Op die wyze formeerden zich allente ‘halven vrye Staaten, en de zucht tot veroveringen week voor huislyke véiligheid en vryheids-léfde. De Grieken fcheenén, niettegenftaande zy, onafhangelyk van elkan- der, verfcheide Staaten uitmaakten’, flechts een enkel lichaam' te zyn , dat door een en denzelfden geest bezield wierd. . Allen de Tyrannie met gelyken afkeer befchouwende; begeerden zy de Vryheid voor malkanderen zo wel, als voor zichzelven , en zohder zich door afzonderlyke bea lingen ; welke zij begreepen naderhand met élkandeér tè kunnen vereffenen , te laaten ftuiten , greep niet zelden de eene Provintie de wapeneti aah, om dé flaëffthe ket tens- eener andere te verbreeken. Zo ontftondt die groo- te vrye Staat in Achaje , uit eene menigte verbonden Steden, die alle zich naar haare eigene wetten, en door zelfzekooren Overheden , regeerden ; Zo onderfcheidde zieh vooraf Korinthe door veldtochten voor eigen en vreemde Vryheid , fchoon die Städ, door haare gunftige “ligging met eeh goeden uitflag, ‘voor de uitbreiding van haar af- ‘gonderlyk: gebied, had kunnen füyden. - - 7 o 198 WIELAND'S . s In deeze algemcene gisting, opende zich een nieuwe loopbaan voor de eergierigheid. Zo het niet uitvoerelyk was zich tot Dwingeland. zyns Vaderlands op te wer- pen, konde men evenwel deszelfs Wetgeever worden. Staatkunde en Zedeleer wierden derhalven de voornaam- fte oefeningen der beste koppen. Zy bemerkten. de mis- bruiken der Volks - regeering , en waren op middelen te- gen dit kwaad bedagt. Deeze waren echter in den be- ginne niet meer dan Pallativen , die de wanordes voor eenigen tyd ftuitten , zonder de kwaal in haaren oore fprong aan te tasten, Maar allengskens nam dezelve der- wyze tpe, dat men de noodzaaklykheid eener grondwet- tige hervorming algemeen begreep. Men zag dan het Volk zelve om wetten aanhouden; men zag, ingevolge van dit algemeen verlangen, byzondere Burgers in de vrye Staaten een gezag uitoefenen , waar.toe zy door ‘hunne wyze inzigten en deugd gerechtigd waren. … en Deeze omwenteling was voor °t belang en de vei- ligheid van Griekenland allernopdzaaklykst. Het wierdt hoog tyd, dat de Natie begon te begrypen, dat "et, zon- der Wetten, geene waare Vryheid kan plaats hebben, en dat zy, door hunne geduurige verdeeldheden, gevaar liepen van, of in Slaaverny van Eencn te geragken , of malkanderen te verdelgen. En; in de daad was de De- snocratie; die hen tot hiertoe tepen ydere. fchaduw van aanzien en gezag lradt aangevuurd , eigenlyk geene Staatse inrichting. Het was niet anders dan Regeeringloosheid, waar in de itrydige partyen den Burger tegen den Bur- er wapenden , cu die gemeenlyk daar mede einaigden, dat der, geknakte Republiek een Despoot wierdt opge- drongen. , " : ZEE ' 99 5 Het is onmogelyk alle kleine omwentelingen der Griekfche. Staaten , die uit degze wanordes ontflonden., in de gefchiedenis te agtervolgen ; ook zyn de berichten welke wy -hiertoe ngodig zouden hebben , voor het groot- fte gedeelte niet tot onzen tyd gekomen. . Ondertusfchen mag- men billyk vermoeden, dat zy niet veel van elkan- der verfchild .zullen hebben: dewyl overal dezelfde geest heerschte. Alle Griekfche vrye Staaten werden door in- wendige partyichappen vanéén gereeten , en de zucht „voor de, Vryheid moest onophoudelyk worftelen met de Staatzucht van byzondere Burgeren , de naar de Opper- -macht ftreefden. ‚Voor het overige is de Gefchie- nis van alle deeze kleine Republieken niet even merk- £a e < ALGEMEENE BIBLIOTHEEK. . 199 waardig. De leerrykfte is onge ld die van Lacedae- mon en Athene." Deeze gaat de Schryver naa. Hy merkt op: ,, De laatíte Eeuwen der Griekfche Ge- fchiedenis zoude weinige opmerking verdienen, zo zy niet Lykurgus en Solon hadden aan te wyzen; maar de Cha- racters en Bedryven van die twee groote Mannen z allen genoeg om dit tydsbeftek te vullen. De eén heeft in de Spartaanen een blyvend model vertoond van een Volk dat geheel Soldaat was, de ander in de Atheniëne zeren een voorbeeld gegeeven van een befchaafd, gezel- lig en naarftig Volk. Beiden zyn zy in zekeren zin Schep-. pers van hunne Natie. Zy alleen hebben die Naties ge- maakt wat zy geworden Zyn; zy allen bepaalen het tyd. k waarin Griekenland groote Mannen van: alle foorten ‘heeft beginnen voort te brengen, en het algemeen beloop der zaaken in volgende tyden, is, in zekeren zin, Hun werk. en Het is wel geene nieuwe , maar het blyft fteeds eene gewichtige aanmerking , dat Lykurgus de Zeden der Spar- taanen door zyne Wetten gevormd, Solon in tegendeel zyne Wetten naar de Zeden der Atheniënzeren gefchikt heeft. De onderneeming van den eenen onderftelt meer . ftoutheid, die des anderen meer behendigheid. Misfchien zou men het verfchil van hun Staatkundig Systema, ten grooten deele, uit hunne verfchillende karakters kunnen afleiden. Lykurgus was ftreng en gehard; Solon daar en tegen. was zacht, en zelfs min of meer. wellustig. ..- e Het goed gevolg, dat beide de wetgeevingen had- den „is misfchien het eenigfte. richtfnoer, naar?t welk wy derzelver mnerlyke waarde beoordeelen moeten ; want onmogelyk kunnen wy ons in eene byzondere ontledi daar van, of jn*cenme beoordeeling van alle afzonderlyke- Wetten en derselver bedoelingen, inlaaten. Te Sparte zyn de Zeden langer onvervalscht, en dus de Wetten in.haar kracht.gebleeven; doch Athene overleefde zelfs haare Vryheid;: Gehéel ‘Griekenland was reeds onder: 5 jok gebragt , toen: de .Atheniénzers. hunne Overwinnaars door het overwicht Hunner talénten nog heheerschterf. ——— Dit was evenwel. een zwakke troost voor den overheerden Staat: want ftelt de bloote Roem eene Natie Íchadeloos voor: " verlies van alles wat haar dierbaar is? Moet het geluk -yàn elk -Jndividy -nieg de bedoeling. éener goede Staatkunde en het gevolg van Nationale Grootheid zyn? En wat is Roem zonder Vryheid ?" ——. Dit en „200 , WIELAND's les ontvouwt de Schryver,in het beloop. der Gefchtede- nisfen deezes Tydvaks. Wie ze geleezen en naagedagt heeft, zal met dert “Schryver iùftemmen, wanneer hy in "t laatfte Hoofdftuk zich op deezen trant uitlaat: — ,, In Griekenland heb- ben merkwaardige Volken onze opmerking bezig gehou- den. De ontwikkeling der vermogens van des Menfchen eest en der werkingen van:zyn hart; de vorderingen van E burgerlyke Maatfehappy > en de kunst om dezelve te befteren; zucht voor Vryheid en Liefde tot het Va- derland; geduurige gistingen , die , em zy het ftil bederf voorkomen , het welzyn van ’t Geheel bevorde- ren; opmerkelyke .Gebeurtenisfen onder verfcheiden Va, keren, en vooral groote Bedryven en verhecven Perfona- dies onder die, welke de Hoofdrollen fpcelen. Zie daar voorwerpen van betragting, die ons byzonderlyk tot de Grickfche Gefchiedenis uitlokken , en ons op eene be- langryke tvyze onder het leezen van dezelve bezig hou- den, en waar door wy tevens leeren en ons verlustigerr. s, Maar men keere den penning om; men befchouwe het vervolg dier Historie in laatere tydperken. Daar vin- den wy noch Deugden, noch Talenten; ja, men zonder bedenkerf zeggen, noch Volkeren., noch een Va- derland. Alles bepaalt zich in byzondere Perfoonen —— werachtelyke perfoonen ; terwyl de Volkeren , die zich tot Niets gemaakt hebben, als een hoop Lastdie- ren, of nog minder, geteld , em ter voldoening van de Ánoode driften hunner dryveren , telkens ter flachtbank geleid wofden! Volkeren, die ons fchaamte en fpyt ver- wekken , dat zy oorfpronglyk dezelfde natuur met ons emeen hebben. Twee Monarchen , waarvan de een rankzinnig en de ander een Kind is (*) ! Een Ryksbe- ftierder (f) „die zyne ondeugden als °t ware ten Toonee- Je voert ! Eene menigte kleine Koningen , die geene am- dere aanfpraaken op het. gebied kunnen bybrengen dan hunne heerschzucht en vermetelheid ? Van alle kanten niets dan verraad, geweld en moord !.En eindelyk , als een begraafnisfeest by "t Graf van Alexander, het ombren- gen van zyne geheele Familie ! ` ` on- 'e weeten ARIDARUS, de krankzimige Broeder van ALEX- DEN GROOTEN ; en Zyn Zoon ALEXANDER , die ROXANE» 1 dood, ter werd bragt,. Vorften Voogd PREDIEKAS, Ut ` ALGEMERNE BIBLIOTHEEK, aÔr „Onder alle deeze Omwentelingen komt het Menschdom gelf in geene aanmerking, en het fchynt alleen voor die weinige Snoodaarts gefchapen, die zich tot Dwingelan- den , tot Verdelgers , van ’t zelve opwerpen. De Pro- vinties worden door de geduurige verwisfeling van Hee- ren ontvolkt, en de verwoeste Landen gaan van de eene hand in de andere over, om nieuwe verwoestingen te ly- den. Men komt geftadig tot de voorgaande verraderyen en moordgefchiedenisfen te rug, en in dit geheele onge- lukkige tydperk , treft men maar zelden een Man van een onderfcheidend aanzien en bedryf aan , die niet ten verderve van geheele Volkeren leeft.” Deeze gelukkige uitzonderingen vergeet de Schryver niet: dewyl niet flegts de Regtvaardigheid vordert der Verdienften regt te doen 3 maar, om dat het tot zekere ver- troosting ftrekt , enkele braave Mannen aan te treffen, Wy kunnen hem in de opgave dier fchaarfche voorbeelden niet volgen: en fluiten met de aanmerking , die het flot deezes Deels uitmaakt: ,, In een tydperk van driehonderd jaaren heeft de Gefchiedenis onder het groot getal der Vorften niet meer dan vier goede Koningen doen kennen: éénen in Syrie, en drie in Egypte. Derzelver karakter en bedryven geeven den Leezer zo vecl vermaak , als die hunner Opvolgeren verveeling en tegenzin. Het leeven van een Vorst verwekt alleenlyk belang, naar maate van den invloed, welken hy'gehad en gebruikt heeft, om heh, die aan zyn beftier onderworpen waren , gelukkig te maaken.” Onzijdipe en beproefde gedapten over de Leer aangaande Gees. ten, en Geestenzienders, van J. CH. HENNINGS, lofraad en Hoogleeraar te Fena. Uit het Hoogduitsch overgezet., onder de zinfpreik Altisfima Annuente Viribus Meis. Derde Stuk. Te Asnfterdam, by A. Fokke Simonsz, 1789. Behalven het Re- gister over de drie Stukken, 366 biadz. in Pio. In vervolg op het laatere gedeelte van ’t voorge Stuk, dat eene beoordeeling behelsde van gevallen, die de Schrijver zelf’ ondervonden heeft, of hem door geloofwaardige lieden verhaald zyn, als mede van zulken, die flevren op de verhaa- len van Heidenfche Schryveren, mitsgaders op de getuigenisfen - der Kerkvaderen en Rootmschgezince Kerklyken, gaat het te- genwoordige over eilyke berigten, die andere Schryvers van verfchyningen van Geeste geeven. De Hooglceraar houdt, by IV. DEEL. N. ALG. LETT. NO, 5. P he ter 203 J. HENNINGS het beoordeelen deezer verhaalen, dezelfde grondregels, vel- ken hy voorheen heeft vastgefleld, (*; beftendig in 't oog ; en een oplettend onderzoek toont, dat vok deeze, even zo min als de voorigen, iets afdoen, ter ftaavinge van de daadlyke veríchyning der geesten; nadien men meerendeels duidelyk ziet, dat de verhaalen geen grond van geloofwaardigheid hev- ben, dat men of zelf bedroogen geweest is, of bedrog gepleegd heeft, of dat de verhaalde gewaarwordingen. zig zeer wel na- tuurlyk laaten verklauren; in welk laat(te geval die voornaame .grondregel bovenal te ftade komt: Men moet het natuurlyke zo bang ver.noeden, tot dat het tegendeel ten vollen beweezen is. Uit eene menigte van voorbeelden van aangevoerde verfchyningen, door den Hoogleeraar opgelost, zullen wy ons, tot een zyner wyze v.u verklaaring zulker voorgeevens, bepaalen tot zyne opmerking over de zo veel gerugts gemaakt hebbende historie van den Marquis van Rambouillet. Men verhaalt naamlyk, dat de Marquis van Rambouilet en de Marqu's van Precy, twee Boezemvrienden, te velde getrok- ken zynde, op zekeren tyd te zamen fpraken van de ceuwig- heid; genoeg te kennen geevende, dat zy, ten opzigte van het geen men daar van gelooft, zeer twyfelagtig waren: doch zy beloofden elkander, dat hy, die allereerst ftierf, den ande- ren nopens den toeftand naa den dood verflag wilde doen, eu hierop.gavea zy cikander de hand. ww Omtrent drie maanden daar na, (dus luidt het verdere be- rigt,) ging de Marquis de Rambouillet na Vlaanderen, alwaar het eoriogstoonecl toen geopend was, maar de Prey bleef te. Paa rys, om dat ly uan eene gevaarlyke koorts ziek lag, houden- de zig aldaar by een badlloof houder, met naame Dupin, in de St. Anthoniftraac op. Naa verloop van zeis weeken hoorde de Precy, 's morgens om zus uuren, dat iemand de gordynen aan zyn bed opíchoof, en zig emkeerende om te zien wie "er wa- re, Zo zag hy den Marquis de Ramtouilet in een lederen kol der en laarzen; fprong daarom uit het bed, met oogmerk om hem te omhelzen, en zyne blydfchap over deszelfs te rugkomst te betuigen. Maar Rambeuiilet tradt eenige fchreeden te rug, zeggende, dat deze lief kgoZingen thans noodeloos waren; dat hy flegts zyn woord hadt willen houden, dewyl hy, gisteren, in ecne fchermutzeling was gebleeven. Hv zeide bem daarom, dat alles, wat men van de ecúwigheid zeide, meer dan te zeker ware, en dat hy daarom zyne levenswyze mogt verbe. teren, vooral, daar geen tyd te verzuimen was, want dat hy, in de eerfte (chermutzeling, insgelyks zoude omkoomen. De Precy meende, dat zyn vriend met hem wilde fchertfen , wil- lende daarom op nieuw Rambouillet omhelzen; maar by greep mE RIELS (*) Zie N. Alg. Faderl. Lette IL D. bl, 219. OVER DE GEESTEN EN GEESTENZIENDERSI 203 niets dan lugt. Deze laatfte toonde ook, om de Fre-y van de waarheid meer te overtuigen, den feboot, welken hy in de lenden hadt gekreegen, en uit de wonde heen het bloed te ftroomen. Hierop verdween het Spook, verlaatende de Precy in een onuitfpreekelyken fchrik. Weshalven hy zyn knecht riep, en daardoor het geheele huisgezin opwekte, dat toe- fchoot, en welken hy het voorval verhaalde. In het begin gee loofde men, dat het geheel verhaal een gevolg egner brandende koorts was, en van dé verbeeldingskragt; waarom men hem verzogt, om weêr na bed te gaan; want, wat by gezegd hade de. ware een gezicht in dem droom geweest. Men bleef by deze beweering, niettegenítaande allen tegenftand en tegene fpraak van de Precy, tot dat de Post uit Vlaanderen aankwam, waardoor de dood van Rambou:llet wierdt bevestigd. De Precy bleef hierop in den inlandfchen oorlog, welke wegens den Kare dinaul Magarin ontílondt, in den flag by St- Anthoni. „ De natuurlyke oplosfing dezer gebeurdtenisíe laat zig uit de emftandigheden ontbinden’ De Marquis de Precy hadt de brandende koorts; waarlyk eene gewigtige omftandigheid. De. ze koorts verhicf de verbeeldingskragt in haar licht, Precy wist, dat zyn vriend in den oorlog altyd voor doodsgevaar was bloot gefteld. Dit (telde hy zig leevendig, en —— wee gens de liefde, die hy hem toedroeg ——-—— van de zorgelyke zyde voor. Alle oogenblikken, dagt hy, zult gy de droeve tyding krygen, uw Vriend is in den flag, - ——-— en in zulken pleegd men met eenen fchoot zyn leven te eindigen, ———^4 gebleeveu, De hitte der koorts vereorzaákte, heel natuurlyk , fterke beweegingen in 't bed, waardoor het ook gebeuren konde - dat by met een voet of hand eene gordyn opíchoof, en, daar mogelyk de ringen der gordyn, door hunne beweeging aan de gordynroede, een fterk geluid veroorzaakten, zo was dit rede genoeg, om Precy'* oplettendheid eene rigting te geeven, na dien kant van het bed, daar het geluid van daan kwam. Vol van gedagten, welke hy reeds in zyne ziel nopens den dood zyns vriends bevondt, viel hem in’, dat deze vriend, by al. dien by flierf, nog wel zyn woord mogt houden, om hem te verfchynen, en bericht te geeven, hoe het omtrent de eeuwig. beid gefteld ware; hierom dagt hy leevendig aan de geflalte van Rambouillet. aan deszelfs kleeding in den oorlog, aan den kolder enz. Thans mengde de verbeelding, die in ce hitte der ` koorts haare toverkragt dubbeld werkzaam bewees, deze denkbeelden; hy dagt, wie is dan hy, die de gordyn van het bed opfchuift? Hoe ligt. vondt de verbeelding hu het antwoord in de gelyktydige gedagten, die Rambouiliet ten onderwerpe hidden, Met drift en de yverigfte begeerte zogt Precy zynen vriend te zien, terwyl hy wáakend wegehs de bitte der koorts === droomde, En hoe zoude by, in zwlken ir a 204 , Je HENNINGS niet hebben geloofd, het gezogte te zien, daar de, met de voorftelling van Rambeuillet gepaard gaande beweeging van het zenuwkp, door zyn inwendig vuuf, tot een ongemcenen graad klom, en hy zig dus gedrongen vondt, de ingebeelde voorflel- ling voor gewaarwording te houden. O 4.*) En deze zelfde groote leevendigheid van voorftelling leidde hem tot de gedag- te. dat zyn vriend werklyk voor hem ftond, en dat hy wel, gelukkig, uit het veld te rug gekomen konde zyn; des wilde hy hem omhelzen, maar hy greep door de lugt. Natuurlyk, want zyn gezicht hadt geen uiterlyk voor handen zynde voor- werp, maar 't beftond flegts in cen floffelyk beeld der harsfe- nen. De onrustige verbeeldingskragt hadt mede aan eene won- de door een fchoot gedagt, om dat dit de gewoone dood in den oorlog is. Zy hadt de wonde gezogt, en vondt haar even zo gemaklyk, als ze Rambouillet zelf hadt gevonden. Met de- ze voorftelling vereenigde zig de gedaane belofte vau den over- leeden vriend. Precy dagt, — vooral daar by nu zyn verfchynzel, wegens het doortasten der lugt, — voor een fpookverfchyn- zel hieldt, thans zal uw vriend dus zeggen: ach, alles is waar, wat men van de eeuwigheid zegt. Deze leevendige verwach. úng wierdt, voort, in eene vervulling veranderd, waarover men geen rede heeft, om zig te verwonderen, dewyl de heete koorts wel wonderzinniger fcheppingen onderneemt, en menig- maal zelfs onmogelyke dingen in werklyk beftaande verandert. Denkt niet dikwerf zulk een Lyder, dat 'er een groote zwar- te hond, en wie weet wat niet nog meer, op zyn wezen ligt ? alhoewel deze zaak, volgens de natuur der dingen, volftrekt onmogelyk is. Na alle deze gedagten, dagt Precy, daar ‘er dus, naa den dood, een wezenlyk eeuwig leven is; dan is bet wel uw pligt, uw leevenswyze, == welke tog wel juist de geregeldfte niet mogt Zyn, zo als men ze moet vermoeden van iemand, die aan een leven naa den dood twyfelt, te verande- ren, vooral, daar gy wel, wegens uwe drift tot vegten, in de eerfte fchermutzeling mogt blyven. > De verbeeldingskragt, ge- ftaag gepaard gaande met. de vindingskragt, gemerkt beide al te naauw vereenigd zyn, fchireef deze gedagten weêr, als wer- kin- (*) In de ber aangchaalde $ 4.in *t eerfte Stuk , handelt de Hooglecraar- uitvoerig, over de Kragt der verbeclding, door a nleiding van het Zenuw- fap, zonder medewerking van een buiten den mensch beftaande voorwerp. By die gelegenheid merke hy wel byzonder aan, dat het, dar zig de be- weeging der zenuwen cn van het zenuwlap, welke ecn denkbeeld verge- zelt, in haare kragt, naar de kragt cn leevendigheid der gedagte rigt, niet anders weezen kan, of ‘al te lecvendige gedagten gaan gepaard, met zulk : eene beweeging van het zenuwfap, welke die beweging evenaart, dic ce- ge weiklyke gewaarwording eigcu is. En hier uit volgt dan naruuryk, dat de Ziel geleove, dat zy het gedugte vonrwerp gewaar wordt: en van is °t, dat veele menfchen, vuoral in heete koortzen, hunue ingcbecl- de Henkbeelden voor denkbeclden van gewaarwording houden, OVER DE GEESTEN EN GEESTENZIENDERS. 205 kingen, aan het hoofddenkbeeld, of Rambouillet, toe; des ge- loofde Precy, zyn overleeden vriend hebbe hem gezegd, ‘hy moet Zyne leevenswyze veranderen, want hy zoude in de naas- te fchermutzeling blyven Maar, ik hoore menigen Lee- zer my toeroepen: de zaak gebeurde immers; Rambouillet was immers werklyk door een fchoot van het leven beroofd, en Precy verloor ook, in eene fchermutzeling, zyn leven. Goed, Is dit dan zo iets onbegrypelyks? Kan niet een Officier, in den oorlog alle dagen ———- en wel door een fchoot — blyven? En dat Precy, in eene fchermutzeling, zyn leven ein- digde, was zo veel te meer begrypelyk, wyl hy een doldriftig mensch was, die geen gevaar ontzag. Ik weet wel, dat men my ook de omftandigheid te gemaed zal voeren, Precy hebbe allereerst geloofd, zyn vriend zy werklyk voor handen, des hy hem wilde omhelzen: ja, dat zelfs Rambouiil-t gezegd hebbe, hy zy er wezenlyk niet,maar hy veríchyne als een in den flag gebleeven, om zyn woord te houden: deze omftandigheden nu lieten zig niet wel als natuurlyke gevolgen van eene, door de hitte der koorts, verwekte verbeelding verklaaren. Doch, door deze tegenwerpingen vinde ik my niet in 't naauw ge- bragt. Want men kan wel begrypen, dat Precy, toen hy, daor middel der verbeeldingskragt, welke door zyne zorg en bekom- mering over zyn vriend ontftoken was, zig deszelfs tegenwoor- digheid voorflelde; aan het beeld van Rambouillet al te leeven. dig dagt, en tot het tegenoverftaande gevoelen viel, hy zoüde werklyk voor handen zyn, en gelukkig uit bet veldleger zyn gekomen; tot dat hy, door 't omhelzen, van het tegendeel wierd overtuigd. En wat wonder dat hy door de logt tastte, daar alle voorftellen begochelingen zyner gaande gemaakte ver- beelding waren. De voorgegeeven woorden des verícheenenen wierden als dan, door «de verbeeldingskragt van Precy, inspe- lyks het fpookzel in den mond gelegd. 't Is waar, de reden van Rambouillet wierdt verhaald , voor dat het omhelZen Wierdt gedaan; maar hoe ligt is 't niet, in zulke verhaalen, om eene omftandigheid van zyne waare plaats te verzetten.” In dien eigen(len fmaak verklaart de Hoogleeraar voorts eene foortgelyke verfchyning van Marfilius Ficinis aan Michaël Mer- cato. door Baronius verhaald; uit welk cen en ander men ge. reedlyk kan’ beoordeelen, wat hy houde van de verdragen der geenen, welken ten oogmerk hebben, om hunnen Vrien- den, naa den dood, een berigt van het eeuwige leeven te dben erlangen; waaromtrent hy ons verder tot de volgende Schriften verwyst: , Men zie scHELWIGS d'et. de eppatitionibrs mortuorum vivis ex pacto factis. Dantz, 1708. Voorts Histórie eder w'nderlicke Erzählung der feltzamen inbildungen . welche Monfieur OUFFLE bekommen Gë: Dantz, 1712. f. 127 m. f. Een ander voorbeeld van twee Studenten te Nantes in Brevagnk ' P3 wordt 2-6 j] HENNINGS, OVER DE GEESTEN XW GEESTENZIENDERS. wordt verhaald in der fchriftmäsfingen-Erklarung der wakrhaften Eejcheinung Samuels ach dem Lode Ec. Prenzlauw und Leipe zig 1749. f. 47. Op dezelfde wyze zou de geest van den „Majoor (senrg Sydenham den Kapitein William Dyke Zyn vere fcheenen. Zie dritte Fort[etzung von Erfchrinungen der Geister nach dem Tode, Prenzl. u. Lcipz. bey Rasoezy 175% f. 431 &c. en f. 384 &c. wordt aangehaald, dat cene Dochter, we- gens een verdrag, haaren Vader, cen Kcninglyken Lyfarts, Dr. Farrer te Londen, zoude zyn verfcheenen.” Natuurkundige Vermaaklykheden, en onderfcheiden aartige oefeningen, ^ samenge[leld en uitgevoerd ze te Parys als aan verjchciden Hee wen van Europa, door den Ridder M. J. |. PINRTTL WILLEDALE DE MERCI, Profesfor en Demonftrator der Phyfica, Lid van werfcheiden Academien, gepenfionesrd doer het Hof van ` Pruise fen, gerecommandeerd deor. verfcheiden Koningen en [ouveraine Vorsten van Europa, Ridder der Orden van St. Filip, Inge- nieur- Geographist en Finantieraad van Z. D. H, den Prins veu “Limburp=Holfsein, enz. Naar den nieuwen en, doar den Au- theur, met zes nieuwe Natuurkundige. proeven vermèerderden franfchen druk vertaald. — Te 's Gravenhage by J. Gaillard , 1789. In gr. 8vo. $0 Mads, De Dichters hebben eene zinryke en tevens zeer eigenaartige afbeelding van het Gerucht gegeeven, door hetzelve b eenen fnecuwbal te vergelyken, die, van een' hoogen berg at. yollende , hoe langer hoe grooter wordt. Immers hier door ordt het gebeel duidelyk, dat een Dit verre landen komend Man, met zoo veel tytels en Rekomandatiën voorzien, ook by onze Natie, zich als. een ontzaglyk groot wezen moet vertoo- nen. Dan, gelyk de fneeuwbal des Geruchts, het vuur der beproeving naderende, niet zelden, van ontzaglyk groot, onéine dig klein wordt, zo gaat het ook dikmaals zodanig met beruche te Vreemdelingen, die, by een naauwkeurig onderzoek , van geer groote Reuzen. kleine Dwergen worden. Wy kunnen niet ontveinzen , dat de Natuurkundige Vermaaklykleden van den Heer PINETTI, welke met zoo veel geruchts in ons Vaderland gekomen is, uns ook een voorbeeld vam dien aart gewezen ebben. Hy heeft in dit ftukje 37 Proeven zyner Oefeningen befchree wen, welke in zoo veele zogenaamde Hoofdiieelen voorkomen. Dan, behalven dat dezelven van te weinig gewigt waren, om befchreven, em nog minder om vertaald, te worden; zoo zyn go ook voor onze Natie geen van allen nieuw, als zynde niee alleen veele in $. WITGEEST , Natuurlyk Toverbo:t, te vinden, van her welk de gde druk, reeds in den jaare 17134 i$ in "t licht i -~ be M, J. J- PINETTI, NATUURK. VeERMAAKLYKHEDEN. 36y ` gekomen; maar men treft ‘er zelfs eenigen van aan in W. VAN WESTEN , Mathematifche Vermaakiykheden; zynde de 3de druk van dat Boekjen, reeds Ao. 1644, uitgegeeven. Doch, om niets gonder bewys te ftellen, tekenen wy hier ter loops enkel een Zestal Proeven aan, welken men by wiTGEBsT, even zo goed, als by PINETTI, befchreven vindt: PINETTY'S Nat. Vermaakl, | wiTGEEST, Nat. Zoverboek. JVde Hoofddeel. ade Proef, 10de Bock. Vde Jm 17de ——— IG —— Xdé L——— I2de —— Ile —— Xilde -———— 13de ——— 3de —-— XXVfle ——— Bhe ———11de —— XXXVíle ——— "61fle ——— jfile — ` Uit deze weinige Voorbeelden blykt, dat de zoo veel ge. ruchtsmaakende kunstgreep, om iemand het hembd uittetrekken, sonder hem uittekleeden , en zonder een medehelper nodig te hebben, het welk de Heer PiNgTTI Zelv? een vreemd fuk noemt, en het geen hy ook (volgens de Aant. onder dit 35fte Hoofddeel ge- plaatst ,) iD tegenwoordigheid van H. D. en K. Hoogheden, in "s Mage , op den Nederduitfchen Schouwburg , aan zekeren Heer SANDBERG, tot verwondering der Aanfchouweren, verricht heeft, reeds in de voorige Eeuw , in ons Vaderland bekend Was, en door wITG&£EST befchreven is. Daar wy enkel het voor ons liggend Boekje, en geenzins de Bekwaamheden, of daadelyke Kunstöefeningen , van den Heer PINÈTTI beöordeelen , nadien wy dezelven niet gezien hebben; zo moêten wy onze Leezers dienaangaande melden: dat die zelfde Heer, fchoon.een Dwerg in dit Boekje zynde, echter een groot man in zyne Kunstgreepen kan wezen: hoewel het dan nog zeker blyft, dat men beter , en onze Natie meer dienst, zoude gedaan hebben, wanneer men, in plaatíe van Pre NETTIS Amufemens Phyfiques , zeker Werk van M. DECRREMPS , met het vervolg, uit het Fransch vertaald had, het welk te Parys, in de Jaaren 1284 en 1785, in ’t licht ís gekomen, onder den titel: La Magie blanche dévoilée, ou Explications des Tours furprénants, qui fons depuis peu D Admiration de la Ca- pí:ale E9c. en Supplement a la Magie blanche déveilée £$c. Nae dien deeze beide Boekdeelties eene naauwkeurige verklaaring bevatten van byna alle de Kunstenaryén, welke door den Hee PINETTI hier te lande vertoond zyn. d 308 ‘Me. NIEUWERGUTZEN De Mensch. Een Gesang, uitgefproken in de Mastfchapps Felix Meritis. Door M. NigUWENHUYZEN , Med. Door. Te Ze, flerdam , by C. de Vries. 1789. In gr. 8vo. 23 blads. De Heer Nieuwenhuyzen deelt in deezen eene proeve mede, of zich de bevallige Dichtkunst met de nuttige Natuurlyke Historie verëenigen kan ; kiezende tot zyn voorwerp, den Mensch, als het verhevenst deel der ondermaaníche fchepfe len. Men oordeele uit de volgende Verzen, hoe hem deeze Proeve gelukt is: E | "E Aanfchouw verbaasd uw heerlijk beeld, d Mensch — uw [choon gelaat, waar in iets hemels fpeelt ; Verheven boven "£ vee der aarde, Treedt gy den ganfchen rei der aardfche fchepfles daar, En vindt geen weérgade op dit fpoor: Gy keeft, gevoelt en denkt en ziet uwe eigen waarde ; Het wee Ae in zyn engen kring, Uw alel dringt door °t heelal — voortreflijk flerveling! Gy wikt bedaard uw handelingen, Gy oordeelt over alle dingen, De tyd beperkt u zelfs in uwe handling niet, Daar gy, ook aver "t graf, het licht der eeuwen ziet. * ' Hoe groot ww ftofloos deel ook zij, Ook zelf ww ftoflyk deel is heerhk van waardy: Jk zie hier vaste en vloeibre deelen Zeo wonderbaar vercend, zoo juist in evenwigt, Elk deel zoe kunflig saegericht ; En door dat vloeibre en vaste eene eedle leefkracht fpeekn: Ik fcheide deel by deel van één, Myn oog dring vry door fpier en vlies en vogten heen, E Zie rondom orde, werking , leven, Ook door de kleinfde vezel zweeven, Terwy! "t gewapendst o'g, de fik/le ontleders hand Geen eind der deelen vindt, geen einde aan hun verband. Dat „be ensen: ` id) Daar aarde en fym: de deelen MID, Het celwyfs weeflelhier dien knoop nag vaster heet, De wafem vangt , de deelen deenie?, Finde ik de vaste lucht em een brendftofyk zuur, - Als zoo veel middlen: der hátuür , ` Waar door zy °t gansch geflel op °t wohderbaarst vereenigt y Hoe grootsch is hier de eenvouwighrid , ` Wat almacht is hier niet door alles heen verfpreid, Was deel des ligchaams "t. ook moog weesen; ; Js uit dezelfde kiem gereezen, De ffafen van beftaan zyn hier in allen één, Zoo wel in 'à zagtfte deel, als in het hardfte been: ) - *k Tref wonderbaure krachten aan, *k Zie hier de zenuwkracht "t gevoel ten dienfte faan y. x. Daar merk ik "t prikkelbaar vermogen; Gindsch tot byzonderen dienst, ten dienfle van 't gehe Ziek ’t eigenleyen van elk deel; i De kracht van famenhang ftraalt gindsch in ^s wysgeers vaken: De Voedings-kracht verbreidt, vergroot , - Herftelt op °t fchoonst "t verlies, "€ welk uit beweeging J root ; | Wie moet niet voor Gods wysheid knielen, Die 'e Doft deel dus kon dezielen, En daar zyn vadermin voor ons in liefde blaakt, Het ligchaams voor gevoel, beweeging vatbaar maakt! Befchouw hier d'omloop van het bloed,. Dat , met vereischte kracht , door alle onze adreu boedi! f Vereenigd in den hollen ader, Stort zich die purpren flroom in "e voordfle hartshol uit, Het hart bréit ylings faam — en fpuit Het Bloed fen longen in — op dat het sich vergader” ` ` In °t agtérst hol des harts, — van daar .. 