VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
> Deels, om aan het Gemeen, en aan den Hoogleeraar in 3 byzonder te doen zien, hoe weinig kragt en klem in zullit eenen fchryftrant gelegen is, voor al in het Gefchil tuss fchen hen beiden , om ten fpootflage aan den Profesfor te dienen, om voortaan daar van , als geheel niets ter zaake doende, en altoos kunnende gereeiproceert worden, edele moedig af te zien, — Deels ook, om alle de geenen, welken een grooten óphef gemaakt hebben van dem bes Ícheiden ftyl des Profesfors in' zyne Verbandelinge, op eene nadrukkelyke, maar teffens eenigzins bedekte wyze, te doen verítaan, dat ze zig zelven en anderen in deezen ` deerlyk abufeeren." ——- Dit is het wezenlyke der ondere richtinge van dien Schryftrant , waer mede dezelve tegen onze aenmerking verdeedigd word; met bybrenging en vera dere aenwyzing van etlyke plaetfen, die onwraekbare gee tuigen van de opgemelde Weeromkaetfing zyn. Zie daer dan , van waer die fcberpe tael van Goodriche komt, en wat hy met die vry fterke wyze van befchuldigetr, volgens onzen Autheer bedoelt. —— Wat heeft men nu hier uit af te leiden? — De Schryvers der Letter ~ oefen ningen hebben ongelyk: de Brief is niet /cherp , hy befchul- digt niet ory flerk. Die gewoon is rechtmatige gevolgen te trekken , kan 'er dit befluit niet uitop maken, —— De- ze wyze van verdeediging toch doet niets tegen ons. Is de Brief niet /tberp , zyn de uitdrukkingen niet ory flerk, om dat de Autheur zyne /cberpe tael van den Hoogleeraer ontleend heeft ? Zal men , by voorbeeld , /cbelden geen fcbelden moeten noemen , als iemand de fcheldwoorden van zyne party naklapt ? — Zou ook de Heer van Oldenburg willen verdeedigen, dat iemand gerechtigd is , tot het doen van een zeker kwaed, ’t geen hy zelf kwaed oordeelt; uit hoofde dat een ander hem zodanig een kwaed ‘gedaen heeft; en dat dan een derde dit bedryf niet kwaed zou mogen noemen? Dit immers hoopen we niet. Ja dÉ : maer,. 492 M, Y. OLDENBURG maer , zegt onze Misfivefchryver , *t gefchied hier met een goed oogmerk. ———- Zou hy dan op zich nemen te beweren, dat men wel kwaed mag doen, als men zich maer een goed einde voorftelt ? Dit verwachten we zo min van hem als het voorgaende. ——- Maer, (en hier fchynt het voor al ep aen te komen ,) men wraekt zulks niet in den Hoogleeraer, maer in Goodricke , en maekt een grooten ophef van den befcheiden fchryfítyl des Pro- fesfors in zyne Verbandelinge. —— Men merke hier om- trent aen, dat dit ons fchbryven niet betreft; wy hebben des Hoogleeraers befcheidenheid in zyne Perbandelinge niet opgevyzeld 5 zo dat dit denkbeeld in ene Misfive aen ons niet te pas kome, en zulks ons niet raekt. Wy hebben alleen gefproken van de wyze op welke de Hooge leeraer zich in zynen daer op volgenden Brief uitgedrukt heeft; en dat deze toont, dat de Hoogleeraer in Dat is ‚zachte woorden tegen ene fcberpe tael te ellen. zal niemand, zelfs onze Misfivefchryver niet, in twyfel trekken. —— Dringt men echter hier op aen; de Schryvers der Letter- oefeningen hebben evenwel niets van die natuur in des Hoogleeraers Verhandeling gewraekt, maer ze doen zulks in den Brief van Goodricke; daer hy ondertus(cheu hier in piets anders doet , dan den Profesfor nafchryven. —= Dit verfchillend gedrag hebben we , ’t is waerheid , gehouden: doch dat het buiten opzet en zonder aenzien van perfoonen geíchied zy ,is even waer. Ook komt het ons , nu van achte. ren. befchouwd , nog niet vreemd voor dat dit plaets heeft, en zulks zal in dergelyke gevallen wel meer gebeurd zyn. Die fchryfwyze trof ongetwyfeld onzen geest meer in * lezen van ’t Gefchrift van Goodricke , dan in "tnagaen van dat van den Hoogleeraer; en ’t geen we in den laetíten als onge- merkt over" hoofd zagen , liep ons by den eerften terftond in "t oog ; om dat het ons zo baerblykelyk toefcheen , fry- dig te zyn, met de taek, die de Heer Goodricke op zich genomen had, als pleitende voor de zaek der Gematigden ; dat uit eigen aert een gematigden íchryfítyl eischt , als zynde in zodanig een geval eeu bebe Bal en vry Verte befchuldigingen , naer ons inzien, gansch ongevoegelyk. —— De Heer van Oldenburg, anders niet geheel vreemd van onze denkwyze , heeft ook ligtlyk kunnen bevroeden y dat ons gezegde op dien grond fteunde; en naestdenkelyk heeft dit hem gelegenheid gegeven , om in ene Aentekening ftaende te houden „dat het niet billyk is , meer gematigbeid, , ` (dit MISSIVE | 493 (dit Woord in een zedelyken zin genomen zynde, ) te ele {chen van sogenaemde gematigde Godgeleerden ‚boven ane deren. Men beeld zich, naer zyne gedachten, zeer t'on- recht ins ,, dat de zogenaamde Gematigde Godgeleerden, uit hoofde hunner onder/cbeidende beginfelen , profesfie doen van, en verpligt zyn tot, meerdere zagtzinnigheid en bee fcheidenheid in hunne gefchriften , gefprekken en handelin- gen, dan andere hunner Medekristenen", — Of ze ‘er ofesfie van doen is hier de wraeg niet, en doet niet ter za- e 5 maer dat ze 'er uit hoofde hunner onderftbeidende ondbeginfelen toe verpligt zyn ‚komt ons als ten uiter(ten laer voor; al ware het alleen, om hier niet breeder uit te weiden , ter oorzake dat ze , volgens hunne gematigder denkwyze , (zo dezelve waerlyk op Godsdienftige gronden, en geen menschlyke inzichten fteunt , ) daertoe ene drangs rede meer hebben dan anderen. ’t Misftact zeer als een verftandig Man zich zelven niet gelyk is. Gematigd te zyn ten aenzien van de Kerkformulieren,en zyne gematigdheid te verliezen, als 't aenkomt op het betrachten van een zee delyken plicht , kunnen wy in onzen besten Vriend zelven zo niet verfchoonen : men kan "er een mispas in begaen , dit weeten we, we zyn ook menfchen ; maer * is en blyft een mispas; dien we te berispelyker houden, naer gerade dat dezelve ftrydiger zy , met het chara&er dat men anders draegt. °t Is waer, gelyk. onze Misfivefchryver aenmerkt , s, iemand kan by uitftek Gematigd wezen in eenen theoree tifchen zin , en tevens van alle Gematigdbeid ontbloot zyn,. in den zedenkundigen zin van °t woord”. Dit heeft de ondervinding maer al te veel geleerd, Doch tis niet minder zeker, dat dit ver van pryslyk is5 en dat de eigenfte trap van fcberpbeid in zodanig enen meer misftaet , dan in hem die zich min tbeoretiscb gematigd verklaert, —— Ver is het van ons ,, hier aardig te willen fchynen ”’, (gelyk de Heer van Oldenburg zich uitdrukt, ) „door te fpelen met het woord Gemarigdbeid „of te beoogen de zogenaemde Gematigden of Toleranten met een byzonder hatelyk merk boven anderen te beftempelen. ". Het moeit ons ene zo buitenfpoorige verdenking te ontmoeten in ’t gefchrift van een Voorftan- der der Gematigden. Nooit , nooit fpeelden we met Zedene kundige denkbeelden , we zyn 'er, dit durven wy zeggen , door Gods genade, tot nog niet vatbaer voor: maer dit is de wensch onzer zielen, dat allen die zich Tbeoretice ge- matigd verklaren, het ook Praëtice mogen zyn: volgens IV. DEEL. N. LETT. NO. 1I. Kk on- onze Zedekunde verftaen wy door een gematigd Godgelerr. den zodanig enen , die*t niet alleen in de Befchouwing maer ook in de Beoefening is 5 en we waren tot nog voiftrekt onkundig van deze onderfcheiding in die benraming. — y vreezen dat de Mis(ivefchryver den Hieer Goodricke geen dienst doet, met deze manier van verdeediging , en yleijen ons nog al met het denkbeeld, dat die Heer zyne Sack in een gunftiger licht zou hebben konnen Delen,. Voorts is er aen dezen Brief nog een P. S. gehecht, wegens ons gezegde , das men aen die twee Brieven niet veel byzonders beeft z wäer over onze Misfivelchryver anders oor- deelt, Ze dienen, zyns achtens, om ons te doen opmer- ken, welke zaken niet, en welke al tusfchen die Heren in efchit zyn 3 mitsgaders om verfcheiden vooroordeelen tegen det Heer Goodricke den bodem in te flaen. —- Zo min als we in ene zuivere zucht ter onpartydigheid genegen zyn voor iemand te wyken , even zo blymoedig kunnen we toes ftaen dat anderen fcherpziender zyn dan wy; en dit laet{te moet hier min of meer plaets hebben, zo de Heer van Ol- denburg wel oordeelt, — Na ene herhaelde lezing is "t ons voorgekomen, dat het thans moeilyker zou vallen, dan wy ons voorhenen wel verbeeld hadden , om den juisten Däer ` des gefchils zo te bepalen, dat wederzydíche partyen eg enoegen in zouden nemen, En wat eindelyk dezodanigen etreft, die zich, in °t lezen van Godgeleerde T wistfchrif- ten, door Party met vooroordeel laten innemen; dat flach van Lezers is zeldzaem door een Tegeníchrift te genezen 3 pf 't zyn veel al zulken, die altoos het recht aen de zyde van den laetften Advocaet vinden; des dit niet veel te bee guiden hebbe; waerom wy er voorts van afítappen, met gen raed aen onze Lezeren, om in Godgeleerde T wiste Schriften het perfonele , als gemeenlyk der aendacht niet waerdig , meerendeels over ’ hoofd te zien; en zich te wa- penen tegen alle vooroordeelen , die het onderzoek der -waerheid belemmeren, — Voor 't overige is "t te hoopen dat de Heer van Oldenburg in "t vervolg geen gelegenheid jneer zal hebben, tot zodanig ene foort van verdediging; en dat wederzydíche Partyen elkanderen , en de Natie in "t algemeen, loflyke voorbeelden vau befcheidenheid zullen geven. - D M - tt " ** e ` ` Pae A e ona D. , JOHN BELL REIZEN, ~- 495 \ Ld Reizen van Petersburg door verfcheidene Gewesten van Afia , ger daen en befchreven , door den Heer Dr. JOHN BELL. Uit bet: ~ Engelsch vertaeld door een Gezelfchap van Taelminnaeren, Met `- Kanstprinten verfierd. Tweede Deel. Te Leid. by C. v. Hooger veen Junior 1770.: {n groot octavo 434 bladzyden. + [t tweede Deel, op de eigenfte wyze als het eerfte uitgevoerd „ bevat, na ’t vervolg der Chineefche Reize , meldende des Au~ fheurs verblyf te Pekin, en te rugreize naer Petersburg, een Dag- register van den Heer de Lange, Ruskeizerlyke Afgezant te Pekin. Deze Heer na "t vertrek van den Ambasfadeur Zsmayloff, te Pekin’ “gebleven zynde , om , met het Chineefche Hof, een geregelden vryen óophandel tusfchen Rusland en China te vestigen, waer in hy niet maer wensch flaegde, geeft hier een verflag van zyne verrichtingen en ontmoetingen aldaer, tot op zyn vertrek in ’t jaer 1722. Men „Ontmoet jn ’ zelve; behalven een bericht van de verdriettlyke wyzes op welke de zaken aen dat Hof door de Staetsdienaers verhandeld Worden, voor al wanneer ze geer genoegen in 't Onderwerp hebben y ène oordeelkundige ontvomwing van:den Chineefchen Koophandel y en `t geen daer omtrent voornaemlyk in acht ftpet te nemen. ———2 Voorts behelst dit Deel nog ene Reis des Autheurs naer Derbent, mitsgaders ene naer Conflantinopolen ; waer van wy „als van de voor4 gaende, met een kort woord, de Relsroute zullen melden. ` De eerfte is na genoeg dezelfde, als die van de voorgemelde Per» fifche Reis van Moskow tot Astrachan; van waer ze de Caspifche: Zee overzeilden tot in de Baei van Agrachan; voorts landwaerds A tusfchen de Zee en de Tfercasfifche Gebergtens, voorttrokken, en hunnen weg vervolgden naer Derbent, Langs dien weg was ook de te rugreize over Astrachan, van daer op Saritzina ; wyders lang de linien van de olga tot den Don, en voorts,naer Moscow. Ene Krygstogt van den Czeer , ter onderfteuninge van den Sophy van Perfie, in *t jaer 1722 , is het hoofdonderwerp dezer Reize; 't welks: ook den Heer Bel te meerder aenleiding geeft, om ‘er ene onder- fcheidene voorftelting van het cháracter. van den beroemden Czaef Peter den Grooten in te vlechten. | ` ` Wat de hier aen nog volgende Reis betreft, de Autheur ondernauf dezelve, in ’t jaer 17373 gelast zynde, om, na °t vruchtloos afloo« pen ener voorige ondérhandelinge, een nieuw vergelyk van 't Rusfi- fehe Hof: aen de Ottomannifche Porte voor te dragen. Zyne cour$ Van Moskow op Siesky gericht hebbende, trok hy door Batturin em AVesbin , over den Dnieper, nder Kiof; van daer door Belozerkoff en Nemiroff, over den Dniester naer Soraka; en voorts over der Prut naer Yasfy. Zich hier genoodzaekt vindende naer Bender af te wyken, waet omtrent het Turk/cbe Kamp lag, liep zyne routé ` wyders , door Kwssban ei Doan "over den Deen, naer Zuijtaín3 * ka f van 496 JUN WELL, BENEN. van daer, door Babbadach naer Kanara, op SiNory aen de Wine Zee; en eindelyk door Buyk-Taeckmidgy op Cenflantinopolen. In de te rugreize keerde de Heer Bell weder over Adrianopolen ; nan voorts den naesten weg naer 24:/y, en tok vervolgens langs de bo» vengemelde cours naer Petersburg, —— Men ontmoet in dit ge deelte dezer Reizen, even als in 't voorgaende , verfcheiden aenmer- kenswaerdige byzonderheden , zo ten aenzien der Aerdrykskunde, als der Burgerlyke en Natuurlyke Historie, die wy der lezinge dur ven aenpryzen ; terwyl wy, om een voorbeeld yan ene andere na zuur ‚dan in 't voorige bygebragt ,te nemen ‚gas voornaemlyk zulleg bepalen , tot het bericht, dat ons de Autheur verleent, rakende de 2o, beroemde Muur van China , waer omtrent by ons het volgen- mel , - Wanneer men te Sarafzyn , omtrent zeventig Engelfche myleu Zuidoostwaerds van Se/inginsky , het riviertje Serazz3n overtrek: , komt men op het Chineefche Grondgebiet ; en de Autheur verbselt, dat ze van daer al Zuidoostwaerds veertig dagen lang gereisd bebben, Zonder een enkel huis te zien; ja dat ze van °t riviertje Ze, een weinig jager , af, ene Woestyn doorgetrokken zynde , in acht en twiu« gig dagen geen Rivier, Boom, Heg of Berg gezien hadden. Ten einde dezer Woestyne gekomen zynde , konden zy den grooten Muur, op den afltand van omtrent veertig mylen, befpeuren; loo- pesde langs de toppen der Bergen naer het Noordoosten , vertoon nende zich van verre geheel wit. Het gebergte naderende vertoonde dezelve zich zeer prachtig , loopende van de ene hooge Rots tot de andere, met vierkante torens , op geregelde tus(chenwydten. Na drie dagen ia en op 't gebergte. voortgereisd te hebben, kwamen ze zen den voet van een hoogen Berg, en hielden aldaer in een Dorp een dag halte. Intusfchen beklom de Heer Bell dien Berg, doch hy kos desaelís top niets ander; zien, dan ene scneenfchakeling van de beten van Bergen, den een boven den anderen pitftekende, en tex Noorden enige glimpen van den grooten Muur, zo als dig laags dezelve loopt. Den volgenden dag vervorderden zy hunne seis, langs een weg, die ene aenmesklyke lengte ver door de Rotaes heen gehakt is, en kwamen dus ten laetíten aen de beroemde Muur van China. Want het js een vastgefteld gebruik in China, en alcyd, federt dii werovering der Tarnaeren onderhouden, dat im alle posten vag openbaer yerwonwen een Chinazs en. een Towsaer teffens, met even pelyke magt moeten voarzien zya. Die regel. words; zoo. wel in de erlyke als in de Krygszaeken wuergenomen. De Chésoesen bouden 't daer voor, dat twee, in een ampt, eeu foort van verípit ders op malkanders badryven. zyn ; eu dat dass doer menigte pedio- ge \ JOHN BELL BENEN, 497 e praketyken voorgekomen , -of ten faite omtdekt worden ". Wat nu voorts den Muur zelven betreft , de Heer Bei! befchryi ens dien aldus. ON » De Groote of eindelooze Muyr , zog als dezelve gemeenelyk genoemd wordt , omvat alie de Noorder en Wester Deelen van China , is voor omtrend zeshondert jaeren (*), door eenen der Keizeren ; tegen de geduurige invallen der Mowgalen en andere Westetlybé ' Tartaeren , gebouwd; dewelke geftadig met eenig verzameld Paer gevolk in bet Land firoopten.' De Chiweefche Grenzen al ve uige- ekt zynde , om dezelve tegens zulke invallen te bezeten, en ee veiligen ; befloot men deezen Muur te bouwen. ` "` ye begint in het Landfchap van Leorong uit den badem der Golf Wenkin ; gaet dwars door Rivieren , en Over de toppen der hoogite Bergen, zich verder zonder affcheidingen uifsekkendes ` langs den krpiswyzigen fchskel yan barre Rotfen, dewelke het Land gen Noorden en ten Westen omringen 3 ia omtrend twaelf hondend Engeifcbe mylen Zpidwaertg gelopen se hebben, eindigt dezeive ja ontoegangelyke Gebergtens ,'en Zandwoestynen. Deszelfs Fonda- ment beftaet uit groote vierkante fteenen Blokken , in ciment lig» gende, doch ber overige des Muurs is van gebakken Seenen opgp- ieuel. Dezelwe is ftevig en wel gebouwd, en door dien bet cib maet alhier zeer droog is, kan degelve enelyke Eeuwen vesduuten, zonder ergens herftelling te vereisfchen. Deszelfs heogse , en breene, gyn op alie plsetfen miet eveneens, en gulks was ook onneodig, en daerom over fieile Rotfen gaende, die voor Pzerdevolk ontoeganke- Wk zyn , is dezelve omsrend vyftien of twintig voeten hoog ; eu in tegendeel door een Dal, of Rivier loopende, is dezeive denig voeten koog, en breed ge proponie , wei vierksnte Torens, op den afltand van eenen Boogícheot, en met groote Poorten , doos Gerke wachten bezet , voorzien. De kruin des Muurs is piat , en met breede fteenen geplaveid ; wanneer dezelve over een Rots of hoogte gaet, klimt men deer op, daor middel van een freie gemakkelyke Deene uap. . » Deze Muur is, zonder tegenfpraek , een wonder der Waereld ts achten; en die Keizer C? als uitvoerder verdiend meerder Lof, dan die geene, dewelke de Egypti/cbe Pyramieden, een werk van ydel- heid, bouwde.. » Na dat de Chineefen deezen hunnen Muur voltooid hadden , wa. gen dezelve wel eenigen tyd bevryd van de invallen hunner Vyanden. Doch omtrent vyf hondert jaeren geleden , vonden de Westerfche ' Tartaeren middel, om, met een magtig Heir te Paerd, door dezen Muur heen te boren , in het Land te vallen , en van het grootfte gedeelte wan China meester te worden. Deze Westerfche Tartaeren hielden het zelve menigte jaeren in bezittinge , tot dat de Chineefen, getergd door hunne Tyranuiën , hen met fchande naer hunne oude wooninget in de woestynen te rug deeden trekken. De Chineefen begonnen hunne voorige Regeringswyze te hervatten , en van wanorders té zuiveren. Van dien tyd at, genoten zy eene langduurige Vrede, en Rust, tot het noodlottig jaer van zestien honderd en veertig: wanneer de Montzu Tartaeren het ganfche Ryk van China veroverden , zoo- danig dat zy het zelve, door hunne zagte regeringe en wys gedrag , got heden behouden hebben”, Zie hier, om ook deze byzonderheid nog mede te deelen , deez . wy voorheen gewag gemaekt hebben van den toeftand der Krygsge- vangenen in Siberien, het gunftig denkbeeld dat ons de Autheur van die Landftreek verleent. , l » Die groote uitgeftrektheid, van Oosters vast Land, wordt door Rusland bepaeld ten Westen; door Groot Tartaryen ten Zuiden; en ten Oosten en Noorden door derzelver byzondere Oceaenen, Zyn omtrek is niet gemaklyk vast te (ellen, Vreemdelingen worden ge- meenlyk met fchrik bevangen, op den naem van Siberiën; maer, uit het geen ik [in deze Reisbefchryving] daer van bygebragt hebbe , vooronderftel ik dat men taeftaen zal, dat het geenerwyze zoo kwaed is, als gemeenlyk ingebeeld wordt. In tegendeel, het Land is we- genlyk uitmuntend, en heeft overvloed van alle zaeken , noodwendig woor 't gebruik van Menfchen en Dieren. Daer is geen gebrek aen eenig ding, dan van Volk om eenen grond te bebouwen , bewaterd by menigte van de edelfte Rivieren der Waereld, en deze, vervuld inet verfcheidenheid van zulken fchoonen Visch , als zelden in ane dere Gewesten gevonden wordt; hebbende voorts heerlyke Bose l . o Íchen, ' (*) Men eigent het bouwen van dezen Muur gemeenlyk toe aen den Keizer Xi He«mti, die, zo men wil omtrent 240 jaren voor "e Heillaë geboorte gebloeid zou bebbeu; 'r welk den ouderdom van dezen muur t tot over de aooo jaren zou brengen. . MCN - Lo + JOHN SEL REISEN, , , 49% fchen ; vervuld met alle foorten van Wildbraet , en van wild Gevo-. gelte; zoo dat geen Land het te boven gaet. » Siberiën is algemeenlyk vlak, fomtyds gefchakeerd met ryzendet gtenden ; doch vervat geene hooge Gebergtens , en maer weinige Heuvels, uitgezonderd naer de Grenzen van China, alwaer men me. nige vermaeklyke Heuvels en vruchtbaere Valleien vindt. , De groote uitgeftrektheid van dat Land, en de menigte voors deelen die het bezit, wel aengemerkt zynde , kah ik my niet weder. houden van gevoelen te wezen, dat. het genoegfaem is om alle de Volken van Europa te bevatten : dát die aldaer Gen veel troostlyker leven zouden kunnen genieten, dan veele van Hen tegenwoordig doen. Voor myn deel meen ik, dat zoo iemand zyne Vryheid ep eenige Vrienden aldaer had , dat er weinig plaetfen zyn , alwaer hy zyn. leven aengenaemer zou ‚kunnen doorbrengen, dan in eenige deelen van Siberiën. ) - , tIs waer, tegen 't Noorden ís de Winter lang , en uittermeete koud. Ook zyn er veele verfchriklyke-Woestynen, en onmetelyke diepe Bosfchen , enkel bepaeld door grote Rivieren , of van dex Ocezen. ` Maer deze zoù ik overlaten aen de eerlyke Osteaken e Tongufiaenen , en anderen gelyk zy lieden: om aldaer, vry van fteet, en fchraepzucht, hun leven in vrede en gerustheid door te brengen. Ik houde my zelven verzekerd, dat dit elendig Volk zynen toeftand ` en levenswyze niet zou willen veranderen , voor de fchoonile Luchte ftreek , en alle de fchatten van 't Oosten. Want ik hebbe hen dik-: wils horen zeggen, dat God ‚die hen in dat Land had geplaetst , wist wat best voor hen was, en dat zy te vreden waren met hun lot", » De melding der Koude herinnert ons ene les van Dr. Be//,die wy ten flot nog aen dit bericht zullen hechten , of ze ook zommigen onzer Nederlandfche Reizigeren nu of dan dienftig nfogte zyn. t en Zeker Knaep, zegt hy, uit ons Volk, meenende alle gevoel vas Koude van zich te verbannen, dronk eene groote menigte fterken dranks , het welk eene loomheid in hem veroorzaekte, die in eeneg flaep eindigde, en dit in eene opene flee. Aen een Dorp komende wierd hy ftyf , fpraekloos en uiterlyk volkomen dood bevonden 4 maer gevoerd zynde naer een ftroom, welke daer omtrend liep , en verfcheidene maelen in het Water gedompeld, toen met fneeuw ges wreeven, in een warm vertrek gebragt, en met goed voedzel voors gien zynde, was hy welhaest wederom bekomen , en den volgenden dag zoo volkomen herfteld, dat hy met ons konde voortgaen, ' „ By andere Gelegenheden hebbe ik dikwerf waergenomen , dat het gebruik van fterke dranken in de koude ten hoogfte nadeelig ist Want, hoewel zy in den beginne verwarmen , zoo laten zy toch eene huiverigheid na , waer van men geduurende eenen senmerkelyken tyd niet ontflagen kan worden. By ervaerenheid hebbe ik bevonden, dat ter niets beter is dan een warm gemaekte Drank, vermengd met een weinig Brandewyns. De Rusfifche Reizigers vermyden zorgvuldig, hes onnaaig gebruik van den Brandewyn, b frenge V Von. —-c Hg loo HET WEESEIND. — GEDACHTEN OVER DEN HOOGMOED. H Het Weeskind van Nermandyen. , Uit bet Fransch vertaalt. T wee Deelen met Plaaten. Te daf, b3 S. v. Esvelde 1770. Bebaloen de Voorreden 386 bladzyden in oa,. En welgefchikte Zedekurdige Roman, die; onder eeft gevati- gen uant van verhalen, alleszins gefchikt is, om de denkbeel- den van cerlykheid en goedwilligheid in te boezemen; des dezelve üit dien hoofde’ van andere laffe, zoo al niet zedelooze , Romans, verdiene onderfcheiden te worden: kunnende der Jeugd tot ene aen- gename en tevens mute uitfpanning verftrekken. Gedachten over den Hoogmoed. Uit bet Hoogduitsch in "t Neder- duitscb overgezet. Door Tu. v.B. Te Amfi. by IL Tiedeman 177% Beheiven de Voorreden enz. 73 blada. in groot octavo. En ken dit Gefchrift onder de zogenaemde Hekelfchrifser bee trekken , als bedoelende den Hoogmoed in zyn eigen aert, dwaze grondbeginfels, menigvuldige voorwerpen en fchadelyke ge- volgen op ene geestige wyze teu toon te ftellén, Ten dien einde fchetst de Autheur ene ganfche menigte van verfchillende characters van Hoogmoedigen , onder veelvuldige fogrten van menfchen van werfchillende ftanden ; toont dat een mensch, die zich door deze ondeugd laet vervoeren , in allerleie onderwerpen ftoffe vind, om zynen Hoogmoed sente kweken, en tracht deu Lezer te doen op- merken, dar dit zo algemene gebrek van 't Menschdom alleszins na- tuurlyke fchadetyke gevolgen heeft, en met het hoogíte recht onder de zinnelooze gebreken geteld mag worden, die men by een mensch, met gezond Verftand bedeeld , niet behoorde te verwachten. ———— Men ontmoet hier en daer, in 'tafmalen van hoogmoedige charac- ters, nog al enige wezenlyk geestige trekken; doch over "t geheel ia het onderwerp zeer oppervlakkig behandeld, —-— Mogelyk heeft de Autheur zélf in nederigheid nooit gedacht , dat zyn Stukje in ene andere Tael overgezet zou worden , en dus zyn de Vertalers veellígs ja "t geheel niet voor zynen Geest gekomen; hy maekt er altbans. geen het minfte gewag van: dat echter ook onder deze foort van meníchen dit gebrek zyne rol fpeelt, zal nientand betwisten. En men kan, op het lezen der Voorreden des Vertalers van dit Stukje byna niet twyfelen, of men ziet "er lets van dien aert in doorftralen. Hy acht het azemlyk der moeite waerdig „te melden, dat hy voor Juve: analis, zo als *t oorfpronglyke luid, hier Martialis gefteld heeft; om , dat hy "t aldaer bygebragte Versje niet by Juvenalis maer by Mar- Sale vond zals mede dat hy op vier andere plaetfen enige Latyní(che drukfouten verbeterd heeft: het welk hem doet fchryven: Dus, Ge Eerde Leezer, zoude. bet oerfprongiyk Hoogduitsch near deeze Na werlandfihe Vertaaling kunnen verbeeterd worden, * eruta o N'I eU W E '' VADERLANDSCHE LETTER-OEFENINGEN. Verzameling. van Redevoeringen over Matth. X, Xl en XII. Door u. VENEMA, Hoogleergar in de H. Godgeleerdheid, * en Kerkelyke Gefcbiedenisfen , en Academie Prediker, aan _ - Frieslands. Hooge School, te Franeker, Uit bet Latyn vere ` taald. door perrus wiest, Predikant te Oostbem. Eers Jte Deel. * Leeuwarden by Wigerus Wigeri 1769. Be- balven bet Voorwerk 469 bi hidden in quarto, TAE. Liefhebbers var de uitgave dezer ‘keurige. verzameling van merkingen, de ze met e hen doorbladeren. De het, opgenoemde gedeelt een, helder licht, met naer zyp inzien, duidelyl waer van de hoofdfommt ftel der. Discipelen van ` gende, Matth. XI. 3. Zyt gy de geen die. komen zou, of verwachten wy eénen anderen, ter proeve kan verltrekken. . De Hoogleeraer befchouwt de Discipelen van Joannes y of wel eenigen uit hun, als zodanigen, die Jefus erkenden, voor een uitmuntend Leeraer , fchoon niet voor den Mes- las, nog voor meerder dan Joannes; als zulken, die in hun vooroardeel tegen Jefus gefterkt wérden, om dat hy Joannes in de gevangenis verliet , en zich zynes niet fcheen te bekreuneu; doch die op nieuw in twyfeling vervielen , op het gerucht der wonderwerken van Jefus. Dit heeft hen, zyns, achtens, aengezet, om Joannes daer over be- paelder te onderhouden , en deze heeft daer op zekere twee, twee yan de voornaemfte zyner Discipelen, tot Je-. Tus gezonden, om hem zelven dit voorftel te doen, Zt gy de gene, die komt of komen zoude, of verwagten wy enen anderen? Dat is. ,, Zyt gy die doorlugtige en te vooren yoorzeide en beloofde waare Mesfiás, en Koning Israëls , die zig ondér.ons openlyk. zou bekend maaken, en dien wy allen te ‘gemoet zien, of hebben wy eenen anderen te wagten, waar van Gy de Aankoridiger en Voorlooper zyt: IV. DEEL. N, LETT, NO. 12. Lı Ja gos N VENEMA Jaa gy ayt zegt Joannes, die zelfde; Of nu dit 300 is, dan of wy genen anderen te wagten bebben , zoo als wy meenen, daar van wenscht hy, dat wy door u zelven onderrigt en overtuigd meugen worden, "^. Onze geachte Uitlegger dit voorftel in dien zin in Sr al- gemeen oBtvouwd a merkt hy wel byzonder aen, dat ’er in de woordfchikking eenige dubbelzinnigheid gele gen is, waer omtrent hy zich, met de nadere bevestiginge zyner gedachten over t oogmerk van Joannes in dezen, aldus uitlaet. EE an De aangeduide dubbelzinnigheid beftaat hier in, dat of beide de leden van dit voorftel vraagswyze verftaan moe- ten worden, of het eerfte flelligerwyze, en, het laatfle als eene Vraag, waar door de zaak of ontkend, of in twyffel elaaten wierde. In den eeren zin wordt 't beide als een raagítuk voorgefteld , om door Christus beflist te wor den: zyt gy de gene die komen zoude? of en «vy eenen anderen? Dog in den tweeden, ftelt bet eerfte lid vast, dat Jefus die was, gy zyt de gene, die komen zoude, en het tweede laat de zaak in twyffel , beide tot het zelfde einde, om naamelyk de beflisfing uit den mond van Chris- tus te verftaan. Of bebben «vy eegen anderen te 2 Dan vermits de fchikking der woorden fchynt te vereifchen , dat beide leden van TC voorftel als eene vraag worden opge- vat, fchynt my het eerfte dubbelzinnig gefteld te zyn, op dat het te gelyk Joannes gevoelen aangaande Jefus, als zynde de gene die komen zoude, mogt begrypen, zoo dat de vraag op die wyze wierde ingerigt, dat te gelyk te kennen wierde gegeeven , welke de gedagten van Joan- nes waaren, Op dat dit klaarder moge blyken , moeten wy aanmerken , dat Joannes, van zyne Leerlingen ge- vraagd, of Jefus de Mesfias waare, verzekerd hadde dae Hy 't was; maar dat de Leerlingen, die nog zwaarig- heid maakten om Hem daar voor te erkennen, van hem tot Christus zelven gezonden zyn, om van de waarheid van zyn zeggen zekerder overtuigd te worden. De woor, den derhalve, die zy tot Christus zouden fpreeken, waa- ren zoodaanig ingerigt, dat ze te gelyk en het gevoelen van Joannes en dat van zyne Leerlingen uitdrukten. Joannes flelde vast, dat Jefus de gene was die komen zou . de, de Leerlingen geloofden eer, dat Hy liever voor dese zelfs Voorlooper moest gehouden worden, en dat ge- volgelyk de Mesfias nog te verwagten was. Deeze Vraz-. ge ftellen ze uit naame van Joannes den Zaligmaaker ter | be« KI OVER MATER, XZ, TI EN XII. Spe beflisfing voor, op zuik eene wyze, dat ze te gelyk het: gevoelen yan Joannes behelze , en te gelyk te kennen gees ve, Wat zy er van dagten; op deeze wyze. Zyt gy de: gene die komen zoude? "t gene. Joannes zegt, of verwagten wy tenen anderen? "t welk Jodnnes ontkent , en daar wy. over in i twyfel ftaan. Dit .vrasagüuk verzoeken wy u ons te. ÁU . l 2 nm. i Hier uit han mer ligtelyk opmaaken, dat deeze be- zending, naar onze meening , haaren ooríprong fchuldig was. niet aam de twyífeling van ‘Joannes, maar aan die van zyne& Discipelem,:en derhalve niet om zynen , maar om bunnefv wille, gefchiëd is, op dat niet Joannes; maar. zy van, de waarheid :van Jefus Mesfias(chap: overtuigd mogten. worden. (*) ’t Welk nu wat nader diende: dane: geweezen te worden. Daar zyn er die meenen, dat Joan nes zelf, het zy.hy wan dem Mesfias, als een. Geestelyk. Koning ;: bet. regre begrip. niet had , bezet met de voor- oordeelen vèn zyn Volk 5 het zy dan moedeloos gewor- den door.^t verdriet in zyne gevangenis, ma dat hy zig te vergeefs. gevleid hadde met de hoope , dat beer. Christus, zoo Hy de Mesfias was, daar uit zoude vere losfen, in twyfel was geraakt 5 of Jefus, dien hy zeif zulk eei treffelyk getuigenis had gegeeven, dev waare Mesfias wel waare, en of Hy niet eer als een Voorloo- per van den zelven, gelyk hy zelf was, moest worden» aangemerkt. Zoo hier iets aan was, zoude ik die twyf- feling eer daar uit afleiden, dat hy, in den kerker opge- flooten , weinig van Christus wonderwerken gehoord hadde, en deswege niet wist, of die Geest, weike ten tyde van Zynen Doop op Hem nederdaalde , Hem waa- re bygebleeven. Want aan Joannes was gezegd, Joan, L 33, dat Hy, op welken by den Geest zoude xien nedera daalem ende op Hem blyven , de Mesta was... Nu zoude men kunnen denken, dat hy, wel de vervulling van. het eerfte gezien hebbende , thans onderzoek: dee naar het laatíte: waar toe men dan ook zoude kunnen betrekken, dat Christus in zyn antwoord alleen maar de uitwerkin- gen van dien Geest hem laat bekend maaken, Dit alles: gaat aan, als men het toepast: op Joannes ‘discipelen , die hier. over in twyffel ftonden ; maar dat kan op Joane "E 2007 Ut neg vraage van Jeremias, Zie Jer, SCD, 24, 25." 2300. len. -kla - PER » 49 Een dergelyk voorbeeld vinden we ih het gebed, en de: 504. HH. VENEMA nes zelven niet toegepast worden, om dát zyn gee zeg, dat hy 't gezien hadde vers 34 niet anders, dan van het nedsrdaalen beide en bbyoen van den. Geest op Chris- tus kan verftaan worden. Daar is behalven dat meer, dat ons verhindert om aan Joannes hier te denken , als of hy zelf hier omtrent in het onzekere waare geweest. 1. Want, vooreerst , is het niet betaamelyk dit van hem te-vermoeden , zoo om dat hy door den Geest van God gedreeven wierde, die hem in alle waarheid leidde; als om dat die wooroordee- len, :welke. den Zooden in den weg ftonden , en derge- lyke.twyffelingen, gantíchelyk: niet ftrooken met de be- diening van Joannes, die hy, als getuige en Voorlooper: van den. Mesfias , bekleedde. 2. Om dat hy niet. alleen in den beginne Christus: heeft aangeweezen , als den ge- nen, die de zonde der wereld zoude wegneemen, ende miet den H. 25 en volg. Waar mede deeze nieuwe twyffelingen geene zins overeenkomen, als waar van geene de minfte reden kan gegeeven worden. 3. Ook heeft dé Zaligmaaker, na deeze bezending , geen het minfte vermoeden dien aan= " gaande wegens. Joannes doen blyken, maar hem in tegen- deel zeer: gepreezen , en aangemerkt willen hebben als een Groot-Propheet , eenen anderen Elias; een klaar- bewys, dat niet het geloove van Joannes, maar dat van zyne discipelen. hebbe gewankeld , en Christus.zyue Toe- hoorders, niet ten aanzien van Joannes, maar van zy- ne Discipelen, vers 6, voor de ergernisfe gewaaríchuwd . heeft, 4. Zoo wy, eindelyk, agt geeven. op °t geen tot deeze bezending aanleiding ‘heeft gegeeven , het gerugt, naamelyk, dat 'er uitging van Christus voortreffelyke won- derwerken,: kunnen we daar.uit met genoegzaame waare fchynlykheid: befluiten ; dat zy, ten gevalle van welken deeze bezending gefchiedde, te vooren van Christus , als zynde den Mesfias , geené hooge gedagten hadden ge- hadt , maar thans begosten te denken, dat hy mogelyk . de waare Mesfias wel kon zyn. Want Lukas verhaalt , dat Joannes Discipels., opgewekt door het gerugt der. wonderen y die Christus verrigtte, naar Joannes zig be- geeven , en zyn oordeel gevraagd hebben : waar uit Wykt, dat zy, die te vooren van het regte geloof in Christus , als den Mesfias , eenigzins vreemd, waaren „ thans daar toe meer beggstea over te hellen. "t Welk op OVER MATTH, X, XI XN XII. Se ep Joannes Leerlingen zeer wel,maar op hem zelven, ge- ‘heel niet toepasfelyk is, gelyk uit het gezegde blykt. 5. Als wy hier nu byvoegen, dat het gezeg, *t welk Joannes «deezen afgezanten in den mond gaf, dubbelzinnig en twee» ledig was; * welk en vastflelde, dat Jefus de gene was, die komen zoude, en te gelyk eene vraag behelsde, of 'er een ander te ten was; kan hier uit met regt beflooten worden , dat tusfchen Joannes en zyne Leerlingen hierom- trent eenig verfchil was, zoo dat hy verzekerde, dat Je- fus de Mesfias was , maar zy daar aan nog twyffelden ; en dat „uit dien hoofde deeze booden naar Christus zyn gezonden, niet op dat Joannes in het geloove bevestigd, maar op dat zyner Leerlingen twyffeling mogte worden weggenomen, " » Joannes dan in de gevangenisfe het gerugte van Jefus wonderwerken uit zyne. Discipelen verftaan en bemerkt hebbende , dat zy, die te vooren meer zwaarigheid maak- ten in Hem voor den Mesfias te erke zoo vreemd niet van waaren, nam deezt om eenigen uit zyne Leerlingen naar C op dat hun alle zwaarigheid benomen, . geloof bevestigd mogten worden , door : te hooren, dat Hy de waare Mesfias w „menigmaal betuigd hadde, en dat er ge zyne Discipels verbeelden, te wagten qvas. ^ Hier op is "t dat Jefus, gelyk de Hoogleeraer voorts , naer *t Euangelifche verhael ontvouwt, hen doet opmer- ken, wat zy Hem aengaende, in "t doen van wonderen, en "t voorftellen zyner Leere, hooren en zien; en'tevens gelast om zulks [oannes te boodf{chappen , op dat die er voor hun het befluit uit opmake , hen deswegens' onder- richte en in *t geloof bevestige: waer mede Hy vergezeld doet gaen ene waerfchuwing teg ` ` " voor deze Discipelen, als niet vi gemene vooroordeelen , na dit alle »» Jefus zend ze dus, zegt zyn] Zy van Joannes gezonden waaren, verlost te worden , met regt naar, geen zegezien en gehoord hadden tt mond te verftaan , dat Hy, die zu „de waare Mesfias was. De Heere 1 2 das Hy de Mesfias was , maar wil , dat dit door Joannes zoude gedaan en beflooten worden , uit het gene zy , als ooggetui- gen, hem zouden boodfchappen ; zo om dat zyn eigen getui« genis, by deeze Discipelen zo yd niet zoude gegolden heb. 3 en; sob CHAT ben; als om dat Hy een radelyk geloove eischte , dat peboo- ren werdt uit eene bondige betooging; en eindelyk, op dat Hy Joannes aanleiding mogte geeven, om zyne Leer- lingen tot de kennisfe der kenmerken van den Mesfias op te leiden en in het geloove te verfterken, ? Het Leeven van jesus cHRISTUS. Door WILLIAM CRAIC, Tb. Dr Predikant te Glasgow. Naar de tweede Uitga- ve uit bet Engelsch vertaald. Door ELIZABETH WOLF, Geb. tEKKER. Te Hoorn by T. Tjallingius 1770. Bee balven het Voorwerk 84 bladzyden in groot oclavo. En zou, op den blooten tytet van dit Gefchrift, hier veelligt eene Historifche aeneenfchakeling van s Heilands bedryven, geduurende zyne omwandeling op Aerde , of ene foort van Overeenftemming der Euange- lifche verhalen , verwachten , dan niets van die natuur word in dezen bedoeld. Dit Gefchrift geeft , tegen ene vry algemene gewoonte aen, meer dan de Tytel wel fchynt te belooven. De Eerwaerde Craig ftelt zich in ’t zelve voor, den Lezer op te leiden, tot een overtuige- Iyk bezef van de uitmuntendheid van Jefus Christus , en de zekerheid van deszelfs Godlyke zending: het welk hy trachr te gronden , eerst op de overweging der bewyzen der Godlyke Voorzienigbeid, die ten beboeve van ẸFefus ge- even zyn; en vervolgens , op de befchouwing van bet eerbeven cbara&ber des Perfoons , uitblinkende in wysbeid, goedheid en vermogen. —— Deze twee hoofdzaken, die "de voorname afdeeling van dit Stukje voorftellen, wore den hier met zo veel naeuwkeurigheid en bondigheid opp vouwd,en tevens met zulken ernst en aendrang voorgee dragen, dat beiden, en "t gewigt van "t onderwerp, en de manier van uitvoering, alle welgeftelde Lezers moee ten innemen ; en zelfs dezulken, die nog enigermate , maer niet al te fterk, bevooroordeeld mogten zyn tegen de Euangelieleer , is "t niet geheel overtuigen, ten mine fte enigzins tot ftaen brengen. ` | De Eerwaerde Craig vestigt in de eerfte plaets het oog op de handelwyze der Godlyke Voorzienigheid , waer door God zynen Zoon , ten bewyze van deszelfs waer- digheid, ten duidelykfte onderfcheiden heeft. Dit toont hy, dat alleszins doorftraelt, reeds ten tyde van deszelfs Ontvangenis, Geboorte en eerfte Kindsheid, vervotgene ` , em - HET LEEVEN VAN JÉSUS CHRISTUS, Zei ` flaende deszelfs openbare Bediening , als mede in deszelfs Lyden en Dood, en eindelyk met deszelfs Opftanding en Hemelvaerd, — Op de ernftige befchouwing van die bè- wyzen der Godlyke tusfchenkomfte, ten gevalle Van Je- fus, laet onze Autheur verder volgen ene aendachtige overweging, van ’t geen Jefus geleerd , gedaen en gèle- deii heeft, om ‘er deszelfs heilig en Godlyk eharactet uit op te maken. eze Verhandeling naemlyk ziet in "t Nederduitsch het licht , door de welbefneden pen van Juffrouwe Wolff ; die, door ene ongedwongen vertalipg, in een levendigen en bevalligen ftyl, met deze uitgave een algemenen lof be- haelt. Het heeft haer goedgedacht,in ene Voorreden voor dit Werkje, zich ten fterkíte aen te kanten tegen het flaef- fche misbruik der Syftemata ; en manlyk te ftaen voor de. vryheid van ieder Proteftant, om voor zich zelven Gods Woord te onderzoeken „en over zaken van den Godsdienst te oordeelen; zonder zich te binden aen enig zogenaemd Scbibbolet ; rakende welker gebruik, ter aenkwekinge van fcheuring , ze onder anderen nadruklyk zegt. ,, Het Volk ziet dit alles met een domme verwondering; het Ongeloof doet "er kwaadaartig voordeel mede; het Scepticismus wint "er veld door ; maar de waare Christen herinnert zich het Euangelie, en zucht over dit alles”, — Op dien trant denkende maekt zy ook , by gelegenheid dat de Eerwaerde Craig jesus voorftelt als MARTHA zagtlyk berispende (*), geen zwarigheid om den gemenen weg te verlaten „en zich als ter voorfprake voor Martha te fchikken, Een onder- werp der fchoone Kunne eigen, Zie hier de verdeediging ; op welker lezing men moet erkennen, dat Martha's zaek in ene daer toe wel gefchikte hand gevallen is. ,, Het is by veelen eene uitgemaakte zaak , Martha, (zo als men dat dan liefderyk gelieft te noemen, ) voor eene Vrouw van de Waereld te bouden. Hoe dit ftrookt met de liefde , die zy voor Jejus badt, zie ik niet, en zy was dus zo wel eene geloovige als haate Zuster. Zn dit fluk, min of meer met mynen Schryver verfchillende', neem ik de vrye heid dit weinige hier by te voegen. Eerst valt myn aan- dagt op de zeer verfchillende characters der gezusters. Martha is van een" werkzaatnen en leevendigen aart 5 het fchynt ook dat zy de huishoudfter was à °t zy dat zy, als de oudfte zynde, dien post waarnam, welke y door eene Vrouw van haar temperament , zeêr wel te verkiezen was, Lë D » PEE: * EE ` Co LX Bme ..0 7:1. ` ka ` as HET LERVEN VAN JESUS SHRISTUS. Zeg „boven een zittend leeven; of om eenige andere oorzaak, ‚hier niet te onderzoeken. Misdoet zy hier in, *t fpruit uit zulk een nuttig beginzel, dat zy verfchooning verdient ; "maar dat zy misdoet, ftaa ik niet toe. De Leezer rukke de “woorden niet uit hun verband; hy zie de gebeele Historie .Da, en hy zal zien, dat Martha verpligt was juist zo te doen gls zy gedaan heeft. | 8 "ae fetus eeft deeze zyne Vrienden een bezoek. Lazarus zal van de hand geweest zyn; om dat 'er ftaat dat Martha Jefus ontvorig in baar buis, Dit doet my te meer denken , „dat zy de Meestresfe was. Zy is het, die derhalven verpligt is, de eer van "t buis op te bouden, en waar te neemen, Ten uiterften verblyd over dit groot geluk, laat zy niets na, wat în'ftaat is die blydfchap uit te drukken; dat zy op een andere wyze doet dan Maria, is zeer onfchuldig; en komt alléén voort uit haar temperament ; niet om dat zy zo veel op hadt met de Waereld , maar om dat zy het was, op wie de zorg aankwam. Maakt zy wat veel omflags, °t is om dat zy haar goed en weldoend hart niet anders voldoen “kan? zy wilde Jefus en zyn gezelfchap toonen , hoe volmaakt ‘gelukkig zy zich rekende, door dit zyn bezoek te moogen genieten. Hierom poogt zy hen zo wel te ontvangen en te ónthaalen , als maar in zulk een korten tyd, en dat bui- ten, (daar dikwyls weinig by de hand 1s,) mogelyk was. 