veld ssennederland 01
Hij zou evenwel nimmer zijn bataljon in de strijd aanvoeren. De Voorman van de Germaansche SS vond zijn einde op 22 februari 1945, toen hij, net teruggekeerd van de cursus in Duitsland met zijn auto op weg naar het front aan de Maas, door de kogels van een geallieerd vliegtuig doorzeefd werd.* Zijn einde inderdaad, en hij kreeg ook ongetwijfeld zijn uitvaart, met zorg geregisseerd in pseudo-Germaanse stijl. De Duitse en Nederlandse nazi-prominenten namen afscheid van de dode op Het Loo, waar de kist “in de ruischende bosschen’ stond opgesteld. Hij werd te Haren in de provincie Groningen begraven.’ In zeker opzicht was zijn einde misschien wel tijdig gekomen. Uiteraard werden bij de plechtig- heid op Het Loo naar oud gebruik alleen zeer prijzende dingen over de dode gezegd, ook door Mussert. Hoe die in werkelijkheid over Feldmeijer had gedacht, was aan alten, die rondom de kist stonden opgesteld, maar al te bekend. Evenwel, ook in al het fraais, dat door zijn mede-SS-ers te berde werd gebracht, stak een element van hypocrisie. Rauter wist maar al te goed, dat Feldmeijer eenvoudigweg corrupt geweest was. Himmler mocht vanuit Duitsland Rauter laten weten, hoe bedroefd hij was over het heengaan van Feldmeijer, “in meinen Augen ein absoluter Zukunfts- mann’*, hij was ook op de hoogte van Feldmeijers speciale opvattingen over het mijn en dijn : enige pijnlijke voorvallen op dit gebied hadden nog eind november 1944 Feldmeijer genoopt een brief aan de Reichsführer-SS te schrijven, waarbij hij een en ander aan ‘ein angeborener Leichtsinn’ van hemzelf weet. Desondanks had hij het vertrouwen van Rauter en Himmler weten te behouden. Niet echter dat van zijn volgelingen. Een hooggeplaatste, anonieme SS-functionaris (vermoedelijk Jansonius) had omstreeks het begin van 1945 bij de leden der Germaansche SS, zowel hen die in de Landstorm dienst deden als daarbuiten, geconstateerd?, ‘dat hij geen vertrouwen meer geniet in de breedte en diepte der bedoelde formatie. Of dit ver- trouwen te herwinnen zal zijn kan zonder meer niet beoordeeld worden. Een spoedig en practisch optreden als Komp. commandant kan er wellicht toe voeren alhoewel ik gelet het feit, dat de Germ. SS verspreid is over de Landstorm Nederland, en men zou kunnen spreken van een ‘men heeft schoon genoeg van hem’ stemming het ten zeerste betwijfel.’ Tot degenen, die geen vertrouwen meer in Feldmeijer hadden, behoorde onder anderen Nachenius.’ Over het waarom kunnen wij slechts speculeren. Het is hier de plaats om aan te tekenen, dat Mussert, door de ‘echte’ nazi’s veracht, bespot, te licht bevonden, toch door de grote massa der Nederlandse nationaal-socialisten vereerd werd, en met zijn ‘getrouwen’ een emotionele band bleek te bezitten, waarvan wij bij Feldmeijer niets merken. Een spoor van werkelijk respect, innerlijk ontzag, van authentieke bewondering, een nog zo geringe aanwijzing van werkelijke vriendschap voor de Voorman van de kant van zijn volgelingen — wij althans hebben iets dergelijks slechts bij (1) Zie hetgeen over de persoon en de opvattingen van de voor-oorlogse Feldmeijer is opgemerkt op P. 217-220. Evenals Rauter, evenals Hitler ook, wordt Feldmeijer naar onze mening in dat laatste halve jaar van de oorlog meer zichzelf dan in de meer ‘succesvolle’ jaren daarvoor het geval was. (2) Nr. 648. (3) Nr. 652; Storm 2 maart 1945 met een reportage in Germaanse Baldur-sfeer. (4) Nr. 649. (5) H 414 : 4537. (6) Notitie z.d. in dagb. 994, een cahier met aantekeningen uit de eerste maanden van 1945, voornamelijk over de politieke toestand, kennelijk geschreven door een vooraanstaand functionaris van de Ger- maansche SS. Het volgende citaat in de haastige en slordige stijl van het geheel. (7) Av. 307 DE GERMAANSCHE SS zeer hoge uitzondering in het bronnenmateriaal aangetroffen! Leider was hij, veel méér dan Mussert, maar in tegenstelling tot deze kon Feldmeijer naar onze indruk geen blijvende affectie bij zijn mede- mensen oproepen. Hij bleef ‘een man zonder vrienden’, zoals zijn chef-staf treffend had opgemerkt; en de latere politiechef Kooymans, die in 1942 en 1943 aan het Russische front maandenlang dag en nacht met Feldmeijer lief en leed en bovendien dezelfde tent had gedeeld, merkte tot zijn ont- goocheling, dat hij te maken had met een berekenende ‘politieke robot’, zonder hart, zonder gevoel.? Dat de Voorman gedurende de oorlogsjaren wegzakte in corruptie en regelrechte criminaliteit?, is naar onze indruk hoogstwaarschijnlijk niet in brede lagen van zijn volgelingen doorgedrongen. Maar wel is het mogelijk, dat zij de valse heroïek, de Streberei en de hebzucht, de geestelijke en emo- tionele armoede van de poseur door begonnen te krijgen. Hoe dat ook zij, zoals de NSB ondenkbaar was zonder Mussert, zo was de Germaansche SS ge- vormd en gekneed door Feldmeijer. Dat zijn Duitse SS-superieuren treurden over de gevallen held, kwam vrijwel uitsluitend voort uit zijn onvervangbaarheid. Met Feldmeijers dood lijkt inder- daad de laatste zichtbare identiteit van de Germaansche SS, toch al zo verspreid in de Waffen-SS, te vervliegen. Jansontus werd voorlopig belast met de leiding, dat wil zeggen de afwikkeling van de lopende zaken; nauwelijks meer dan een sinecure, en aan hem opgedragen, omdat hij toch al eerder voor militaire dienst in de Landstorm was afgekeurd.* In hoeverre de concentratie van alle Ger- maansche SS-mannen in één Landstorm-bataljon verder is verwezenlijkt, is niet bekend. Van enige poging om dit plan te volvoeren is er geen spoor, en het ziet er naar uit, alsof men na Feldmeijers dood er geen enkele aandacht meer aan heeft besteed. Er waren wel andere dingen om aan te denken: de geallieerden rukten diep in Duitsland op. Overal wankelden de Duitse fronten. Het politieke nazi-toneel in Nederland schrompelde nog sterker ineen dan het militaire. De ineenstorting van de NSB nam de vorm van een lawine aan, zich uitend in uittredingen en uitstotingen van allerlei prominenten: omstreeks de jaarwisseling had Mussert Rost en Van Geelkerken buiten de deur ge- zet, en sindsdien was Rauter druk bezig de laatste, commandant van de Landwacht nu, geheel in het SS-kamp over te hevelen Verder verloor Rauter zich in zijn puur-militaire besognes, totdat hij op 6 maart bij een overval van verzetslieden op zijn auto levensgevaarlijk werd gewond. Hij overleefde het. Medio februari 1945 waren de Germaansche SS-mannen met de Landstorm-eenheden, waartoe zij behoorden, aan het Rijn- en Betuwefront, dat ongeveer van Heelsum tot Zaltbommel liep, terechtgekomen.® Geloofden zij nu nog in de Duitse overwinning? Het lijkt nauwelijks aannemelijk, maar de overtuigde nationaal-socialisten onder de Landstormers — in de eerste plaats de Germaan- sche SS-mannen - deden dat inderdaad. Althans, zij verdrongen hun twijfels zo veel mogelijk. Over hun lot in geval van een geallieerde overwinning en bevrijding van Nederland koesterden de Neder- landers in politieke SS en Waffen-SS geen illusies. Beter gezegd, hun prognoses waren stellig on- juist, maar dan bepaald veel te somber: de straffen, die men hun zou toedelen, werden door hen zwaar overschat. Allen rekenden zij ernstig met de kogel, levenslange dwangarbeid, of iets in die geest.” Verdringing van die mogelijkheid was een psychologische noodzaak, en daarom praatten zij zichzelf de overtuiging in, dat de grote ‘Wende’ zou komen, elk ogenblik kön komen. De Land- (1) NI. in Verkl. Wybrands Marcussen; men mag dit soort gevoelens misschien ook bij Feldmeijers oude kameraad Heubel veronderstellen. (2) Verkl. Kooymans. (3) Zie voor de activiteiten van het Sonderkommando Feldmeyer, het vermoorden van politieke tegen- standers, nr. 467, noot 4. (4) Doc. I Jansonius; nr. 648, noot 4. (5) Zie voor deze ontwikkeling p. 397, 398 en de verwijzingen daarbij. (6) Doc. H Landstorm Nederland b r. (7) Zie o.a. de hoofdartikelen in Storm 2, 16, 23 febr. 1945; bronnen ook in noot 2 op p. 309. 308 DE ONDERGANG VAN DE GERMAANSCHE SS stormer, die in de Betuwe tegenover de geallieerde troepen in stelling lag, kon blijkbaar in het begin van april 1945 nog in zijn dagboek schrijven: ‘Desondanks heeft Engeland nòg Holland niet kunnen bevrijden, — en het zal het ook nooit meer kunnen. Nog weinige dagen en de zegevierende Duitsche SS- en Weermachtsdivisionen zullen de Britten er vlugger uitjagen als zij er in gekomen zijn, al zullen er heel wat minder Britten weg te jagen zijn dan er in September van het vorige jaar kwamen. Engelands uur heeft geslagen, zijn dood aangekondigd. Pas op, Britannia, de Wende is daar!”! Het is niet bekend, hoeveel NSB-ers, hoeveel SS-ers sinds de septemberdagen van 1944 en vooral sinds de mislukking van het Ardennen-offensief zich bleven vastklampen aan de overtuiging, dat Duitsland de oorlog niet kòn verliezen, dat de Führer nog niet al zijn troeven op tafel had gelegd, enz. Degenen, die zo dachten, bleven dat doen totdat de capitulatie van de Duitse troepen op 5 met krijgsgevangenen van hen maakte. Toen ervoeren de Landstormers pas goed, hoe gehaat en veracht zij in de ogen van hun landgenoten waren als ‘Hollandse SS’. Hollandse SS: zo werden al deze mannen in hun vale en versleten Waffen-SS-uniformen aange- duid, en niet ten onrechte. De laatste periode van de bezetting had het onderscheid tussen de Nederlanders, die in de Waffen-SS-eenheden aan het oostfront of in de Landstorm vanuit de poli- tieke SS waren terechtgekomen, en hen, die om andere redenen in de Waffen-SS waren beland, voor een groot deel uitgewist. Wij mogen misschien aannemen, dat de Germaansche SS-mannen het fanatiekst waren, dat défaitisme en desertie het meest optraden bij hen, die zich hadden gemeld om hun maag gevuld te krijgen, en dat de eersten misschien met een zekere minachting op de laatsten neerkeken. Maar tussen deze twee categorieën, de harde kern van de vroegere Germaansche SS en de hongervrijwilligers lagen nog heel wat nuances, en zeker weten wij het niet. Zeker is alleen, dat in de bronnen van die tijd de aanwijzingen ontbreken, dat de leden van de Germaansche SS zich in de Waffen-SS een aparte troep voelden, en door de anderen als zodanig ervaren werden. Wel zijn er aanwijzingen, dat de ‘Hollandse SS-ers’ zich nog verschillend voelden van de ‘gewone’ NSB-er, tot ver na de bevrijding, misschien wel tot de huidige dag. Onderling evenwel niet, of niet meer. De versmelting tussen politieke en gewapende SS, die Feldmeijer in navolging van Himmler altijd gepredikt had, was in de loop van het laatste halve oorlogsjaar inderdaad bereikt. Bereikt, doordat de politieke SS, die zich eens als het zout der natie beschouwde, opgelost was in de Waffen-SS als zout in de zee — hetgeen de Voorman blijkens zijn plan voor het aparte Germaan- sche SS-bataljon toch ook weer niet gewild had. Als Hollandse SS-ers, landverraders bij uitstek, in het grauwe uniform van de vijand, marcheerden zij allen, ex-leden van de Germaansche SS, door de Waffen-SS aangeworven NSB-leden, niet-NSB-ers, avonturiers, misleide en zichzelf misleid hebbende idealisten, honger-vrijwilligers en criminelen, na de Duitse capitulatie de gevangenkampen binnen, en ondergingen zij in die na-oorlogse tijd de vernederingen, die zijzelf zo onbegrijpelijk en onverdiend vonden. Het lijkt ons geboden een blik te slaan op al deze lieden, en op de eenheden der Waffen-SS, waar zij tot die “Hollandsche SS’ waren samengesmeed. (1) Z.d., dagb. 955. (2) Hierover en voor het volgende allerlei persoonlijke getuigenissen, o.a. dagb. 955 en 968. 309 HOOFDSTUK IX De Nederlandse vrijwilligers in de Waffen-SS A. De leidende figuren Tijdens de tweede wereldoorlog trokken meer dan 25.000 Nederlanders vrijwillig het uniform van de vijand, meestal dat van de Waffen-SS, aan, en lieten zich aan de Duitse oorlogsfronten inzetten. De velen, die daarbij het leven lieten, werden blijkens de pathetische propaganda van de Duitsers en de rouw-advertenties van de nabestaanden geacht gevallen te zijn voor Leider, Volk en Vaderland, dan wel voor de Führer en het groot-Germaanse Rijk, en meestal, vaak in combinatie met de vorige motiveringen, voor de Europese beschaving en tegen het bolsjewisme. De militaire prestaties van deze Nederlandse vrijwilligers en hun Vlaamse, Noorse en Deense medestrijders waren zeker niet beslissend, maar toch niet zonder elk belang. Naarmate de oorlog slechter voor Duitsland verliep, ontwikkelde de Waffen-SS zich samen met bepaalde elite-divisies van de Wehrmacht tot de harde kern van de Duitse landstrijdkrachten. Met de vier oudste SS-divisies, die vrijwel geheel uit Rijks- duitsers waren samengesteld (de Leibstandarte, ‘Das Reich’, ‘Totenkopf’ en de SS-Polizei- Division), vormden de formaties met West-Europese vrijwilligers die elementen van de Waffen-SS, die het meest fanatiek en verbeten vochten. Van de West-Europese landen was het Nederland, dat veruit het grootste contingent vrijwilligers voor de Waffen-SS leverde, hoewel dat natuurlijk ten opzichte van het aantal Duitsers in het niet viel.* Hoezeer ook de Duitsers later in de oorlog de Germaanse vrijwilligers nodig gingen hebben om de gaten in de eigen rijen te vullen, oorspronkelijk had de werving der buitenlanders voor de Waffen-SS een politiek doel, en dat zou tot het einde toe een belangrijke factor blijven. Over de politieke kant van de zaak wordt de lezer in de onderhavige publikatie rijkelijk geïnfor- meerd. Hoe Himmler, Rauter, Berger, Mussert en de hunnen over dit onderwerp dachten, komt in honderden hier afgedrukte documenten gedetailleerd tot uiting. Wat er met de vrijwilligers zelf gebeurde, onder welke omstandigheden zij werden aangeworven, opgeleid, in het gevecht gebracht, wat zij wilden en dachten, dat alles komt hier beduidend minder ter sprake, en dan meestal op indirecte wijze, gefilterd door de wensen en strevingen van de hier al zo vaak genoemde hoofd- personen op het politieke toneel. De directe gegevens over wel en wee van de vrijwilligers zijn zo niet schaars dan toch zeer ongelijk verspreid. Het onderhavige hoofdstuk wil niet alleen een leidraad zijn bij de overvloedige gegevens over de politieke aspecten van de zaak, maar tevens het eenzijdige beeld, dat de gepubliceerde documenten oproepen, trachten te corrigeren. Iets is er, dat de lezer misschien nu al is opgevallen: Hitler wordt in deze zaken zelden genoemd. Dat lijkt des te verwonderlijker, omdat hij de in laatste instantie allesbeslissende figuur was. Er kan niet genoeg de nadruk op gelegd worden, dat wat een Seyss-Inquart, een Goering of een Himmler ook wilden of beraamden, niets daarvan gerealiseerd kon worden indien het met de uitdrukkelijke wensen van de Führer in strijd bleek te zijn. Hitlers belangstelling voor wat er in en met Nederland gebeurde, was echter uiterst gering, en zijn interesse voor de Germaanse vrijwilligers in zijn SS al (1) Vgl. Stein, Waffen-SS, p. 164, 287, 288. 310 DE LEIDENDE FIGUREN niet veel groter. Toen de Belgische fascistenleider Léon Degrelle in februari 1944 met de door hem gecommandeerde Waalse Waffen-SS-formatie op spectaculaire wijze (en met catastrofale verliezen) bij Tsjerkassy door de Russische omsingeling brak, was dat reden voor Hitler om hem op zijn hoofd- kwartier te ontvangen, onder de lenzen der vele camera’s het ridderkruis te overhandigen en bewogen de hand te schudden, maar veel verder ging zijn bemoeienis met de West-Europese SS-vrijwilligers niet. De Nederlandse SS-leider en frontstrijder Feldmeijer viel nimmer de eer te beurt door zijn Führer ontvangen te worden. Voor Hitler, menen wij, was Feldmeijer hoogstens een vage naam, niet meer. Heel veel, wat de SS-politiek betrof, bijna alles, wat met niet-Duitse vrijwilligers in de Waffen-SS had te maken, liet hij aan Himmler over. Wij herinneren de lezer eraan, dat Hitler tijdens de eerste oorlogsjaren in het algemeen al niet erg gebrand was op uitbreiding van de Waffen- SS. Het opnemen van grote aantallen buitenlanders daarin bezag hij bovendien met reserve. Desondanks keurde hij eerst het werven van Germaanse vrijwilligers en in later jaren de oprichting van door Himmler voorgestelde SS-formaties van Oekraïners, Bosniërs, etc. bijna altijd goed. De plannen en initiatieven op dit gebied gingen uitsluitend van Himmler en diens onderhorigen uit, nimmer van de almachtige Führer, die geen enkele lust had om zich in deze zaken te verdiepen en vrijwel alles aan zijn SS-chef overliet. In dit hoofdstuk speelt Hitler een bijrol, haast die van figurant. Zo niet Himmler, zoals men reeds heeft kunnen merken. Wat hij beoogde, heeft men reeds kunnen zien: in de bezette gebieden van Noord- en West-Europa vond de SS een mensenreservoir, dat haar potentieel ten opzichte van de Wehrmacht zou kunnen vergroten, en dat tevens een ferment was om de bevolking nauwer aan Duitsland te binden. Toen hij op 23 april 1940 van Hitler de order tot oprichting van de Standarte ‘Nordland’ had losgekregen, gaf hij de order de Scandinavische vrij- willigers ‘zu bewussten Germanen und überzeugten Trägern der nationalsozialistischen Weltan- schauung und der germanischen Reichsidee zu erziehen.’? Dezelfde doeleinden streefde Himmler na met de Standarte ‘Westland’: ‘Die germanischen Freiwilligen in der Waffen-SS und in den Legionen werden einmal zusammen mit den Angehörigen der Germanischen Schutzstaffel das Fundament bilden, auf dem das Ger- manische Reich errichtet wird’, deze uitspraak van Berger van oktober 1942 tegenover functionarissen van andere SS-organisaties? mag men als officiële richtlijn van Himmler beschouwen. De begeerte de macht van zijn SS te vergroten ging bij Himmler zeer wel samen met een authentiek Germaans ideaal; vele Duitse SS-leden mochten (niet al te openlijk) hun schouders ophalen over deze kleinburgerlijke Viking-romantiek, de Reichsführer geloofde er in. Voor zijn Germaanse vrijwilligers bleef hij — in tegenstelling tot vele van zijn SS-Führer — een vaderlijke zorg koesteren. In principe strekte die zorg zich trouwens uit over alle Germanen, hoe vijandig gezind het merendeel van hen zich ook tegenover Duitsland toonde. Die welwillendheid contrasteerde scherp met zijn meer bekende, huiveringwekkende optreden tegenover niet-Germaanse en niet-Arische bevolkings- groepen. Vanuit de basis-waarden van hem en zijn SS school hierin echter geen spoor van tegen- spraak. Toen in december 1944 de Duitsers 70.000 Limburgers van het Maas-front over Duits (1) Vgl. Stein, Waffen-SS, p. 161, noot 52, waarin Hitler wordt geciteerd, die zich, niet geheel ten on- rechte, met bedenkingen uit over niet-Duitse vrijwilligers in de SS zonder een ideologisch engagement tegenover het groot-Germaanse rijk. Desondanks liet hij Himmler en Berger hun gang gaan. De auteur constateert dit ‘despite his (Hitlers) interest in the foreign volunteer program’. Wat hij hiermee bedoelt, is niet duidelijk; bewerker dezes vermag geen reële belangstelling van Hitler waar te nemen. (2) Himmler aan Berger 23 april 1940, geciteerd bij Erich Thomsen: Deutsche Besatzungspolitik in Dänemark 1940-1945, Düsseldorf, 1971, p. 94. (3) Nr. 246. 311 DE NEDERLANDSE VRIJWILLIGERS IN DE WAFFEN-SS grondgebied naar Noord-Nederland wilden deporteren, gaf Himmler de betrokken SS-functionaris opdracht deze Nederlanders goed te behandelen, ‘denn denken Sie immer daran, es sind Germanen, die später einmal zum Reich gehören’!, ofschoon hij tegen deze tijd bitter weinig meer van de Ger- maanse Nederlanders verwacht kan hebben. Uiteraard was er ook geen tegenspraak met de menig- maal door Himmler en Rauter aanwezig geachte noodzaak om er ook bij die Germaanse Neder- landers dazwischenzuhauen, schonungslos durchzugreifen, en meer van dat soort pedagogisch- repressieve maatregelen te treffen. De oorspronkelijke politieke doeleinden verloor Himmler evenwel nimmer uit het oog, ook niet toen later in de oorlog zuiver-militaire redenen in overwegende mate het beleid gingen bepalen. Weliswaar liet hij zijn Waffen-SS uitbreiden met eenheden van evident on-Germaanse vrijwilligers als Bosniërs, Roemenen, Krim-Tataren en zelfs groot-Russen, maar niet dan met weerzin. De Europese frases, die hier en daar in omloop werden gebracht, tolereerde hij, maar zelf had hij het altijd alleen over het Germaanse rijk. Bij vele ondergeschikten van hem lag het niet anders? Zo ook Rauter; alleen was diens beschouwingswijze van het probleem eenvoudiger. Zijn hoofd- doel was het uitvoeren van de instructies van zijn Reichsführer tot diens volle tevredenheid, en het moet gezegd, dat Rauter daar heel aardig in slaagde. Daarvoor deed hij aan de ene kant zijn best zoveel mogelijk Nederlandse vrijwilligers naar het front te zenden teneinde lof en beloning van zijn chef deelachtig te worden, hetgeen in hoge mate de rancune opwekte van zijn concurrent Berger?, die in dat opzicht overigens Rauter bepaald niets te verwijten had. Anderzijds wenste Rauter toch een zeker aantal Nederlanders in de Waffen-SS-formaties in zijn territorium te houden. Het eerste overwoog; de oud-strijder Rauter was er zelf ook diep van overtuigd, dat de strijd aan de fronten het belangrijkste was. Ook in ideologisch opzicht: bij uitstek was hij een man, die in de ‘frontge- meenschap’ van soldaten-onder-elkaar, van het SS-type dan, de kern van de toekomstige samen- leving zag. Of motieven op een ideëel vlak, van welke aard dan ook, Europees of Germaans, bij Berger aan- wezig waren, moet sterk worden betwijfeld. In feite had Berger slechts één doel voor ogen: ver- groting van de Waffen-SS, hetgeen tevens zou betekenen: vergroting van de invloed van zijn SS- Hauptamt. Het betekende wel, dat hij minder dan Himmler of Rauter behept was met ideologische vooringenomenheden. De aanval op de Sowjet-Unie in 1941 was het hoogtepunt van de SS-propa- ganda tegen de Slavische Untermensch, en het was Bergers SS-Hauptamt, dat deze propaganda verzorgde‘; maar dat verhinderde hem absoluut niet om nog voor de inval in de Sowjet-Unie aan Himmler de vorming van een Oekraïense vrijwilligerseenheid voor te stellen. Toen viel dat voor Himmler, en vermoedelijk de meeste SS-ers, nog niet te verteren, en het zou Berger nog enkele jaren kosten voordat hij zijn meester zo ver had gekregen, dat iedere niet-Duitser, die de wapens tegen Duitslands vijanden wilde opnemen, of hij nu Germaans of Slavisch, Europees of Aziatisch, blond of donker was, in de Waffen-SS werd geaccepteerd. Bergers benadering van de zaken was zuiver pragmatisch: ‘Für jeden Fremdländischen, der fällt, weint keine deutsche Mutter,’ schreef hij in in I944°; dat was in wezen altijd zijn standpunt geweest. De bemoeienis met de Germaanse vrijwilligers bracht hem, tot zijn grote vreugde, noodzakelijker- wijs in aanraking met allerlei politieke aspecten betreffende de verschillende bezette Germaanse (1) Nr. 606. (2) Zie ook p. 165. Vgl. de discrepantie tussen Steiners ideeën in 1942 in nr. 222 en hetgeen hij daarover na de oorlog beweert (Freiwilligen, p. 67). Men zie ook Stein, Waffen-SS, p. 145-148; wat Stein echter zegt over de beslissing van Himmler om in 1940 Germaanse vrijwilligers in de Waffen-SS op te nemen, suggereert een te opportunistische motivering (p. 144). (3) Zie nr. 447. (4) Zie het pamflet ‘Der Untermensch’ in AMT XI B 83, NO 537. (5) Stein, Waffen-SS, p. 151. (6) Berger aan Oberg 8 febr. 1944, AMT XI NO 5618. 312 ‘WESTLAND’ EN WIKING’ landen. Het was voor Berger de kans om van zijn SS-Hauptamt, het in opzet technisch gedachte apparaat voor werving en opname in de SS, een politieke centrale te maken. Wat Feldmeijer bewoog om zijn eigen leven en dat van zijn ondergeschikten in de Nederlandsche SS aan het front op het spel te zetten, is naar wij hopen in het vorige hoofdstuk afdoende aan de orde gekomen. Zowel uit politieke berekening als uit hoofde van zijn mentaliteit en levensopvatting kon hij zichzelf en zijn organisatie alleen waar maken in de bloedige strijd, die de Waffen-SS voerde, Veel gecompliceerder was de houding van Mussert tegenover de Waffen-SS. In de grond van de zaak werd zijn houding tegenover alles wat Duits was bepaald door angst en onzekerheid — Seyss- Inquart had dat in 1940 al meteen gemerkt! Vooral tegenover de SS als incarnatie van Duits machts- streven — maar men krijgt wel eens de indruk, dat Mussert naast angst voor Himmler en zijn SS ook een geheel of gedeeltelijk verdrongen bewondering koesterde.? Hoe dat ook zij, Musserts beleid werd voornamelijk bepaald door zijn overtuiging, dat hij een duidelijke bijdrage aan de overwinning van Duitsland diende te leveren, wilde het bezette Nederland daarna een stem in het kapittel hebben teneinde althans het eigen lot te kunnen medebepalen. Die stem zou dan natuurlijk uitgebracht moeten worden door hem, door de NSB. Hoe meer offers de NSB bracht, hoe groter de kans, dat Hitler Nederland zelfstandig zou laten. Door haar loyale inzet aan Duitse kant zou de NSB de garant van Nederlands toekomst zijn. En was het niet zo, dat door nu soldaten te leveren, men reeds de grondslag van het toekomstige Nederlandse leger legde? ledere keer, dat de Duitsers een SS-eenheid met Nederlandse rekruten oprichtten, liet Mussert zich door deze illusies leiden, zoals men in de volgende paragrafen zal zien. Maar zijn angst voor de SS (de Wehrmacht was helaas in Nederlandse vrijwilligers weinig geïnteresseerd en werd bovendien afgeremd) en de verduitsingstendensen in de Waffen-SS bleef. De illusies van Mussert werden handig door de Duitsers gevoed, zijn angsten bleken evenwel voortdurend gegrond te zijn. Zo bleef de NSB-leider tot het einde onzeker, zwevend tussen hoop en vrees. Hij bleef echter vasthouden aan het uitgangspunt, dat de NSB niet alleen tegenover de Duitsers, maar vooral tegenover Nederland de plicht had ten volle aan de Duitse oorlogsinspanning mee te doen. Grote aantallen NSB-leden vonden de weg naar het front, omdat Mussert het er bij hen had ingehamerd, dat dit hun plicht was. Zeer velen betaalden dat met hun leven. B. ‘Westland’ en ‘Wiking’ Op 24 juni 1940 noteerde Himmler zijn gedachten? over de mogelijke methoden bij het rekruteren van Nederlandse vrijwilligers. Uit de NSB wilde hij zo weinig mogelijk vrijwilligers aantrekken. Dat zou de Nederlandse nazi-partij, die aanvankelijk geen vijandschap van de SS ondervond, ja, zelfs haar gunst genoot, te veel verzwakken. Deze overweging zou al een paar maanden later niet meer in de hoofden van Himmler, Rauter? of andere hoge SS-functionarissen opkomen; al gauw zouden zij in steeds stijgende mate juist hun best doen om de NSB ten behoeve van de Waffen-SS tot het uiterste af te tappen. In de zomer van 1940 evenwel waren Musserts weerstanden tegen de Duitse variëteit van het nationaal-socialisme en de grenzen van Musserts bruikbaarheid nog niet goed tot Himmler doorgedrongen. Werving onder Nederlandse arbeiders in Duitsland zou volgens Himmler te veel tijd kosten, en wat te veel op ronselarij lijken (ook deze overweging herzag hij later). Bovendien, door de tewerk- stelling van Nederlandse arbeiders in Duitsland, toen nog op vrijwillige basis, was naar Himmler (1) IMT 997-PS. (2) Ziep. 298. (3) Nr. 36. (4) Ook Rauter stond aanvankelijk bepaald positief tegenover de NSB (zie nr. 31). 313 DE NEDERLANDSE VRIJWILLIGERS IN DE WAFFEN-SS meende ‘damit im Grossen gesehen schon eine weitere Möglichkeit gegeben, um einen Teil des holländischen Volkes mit Deutschland zu verknüpfen’. Duidelijk blijkt hier het politieke doel, dat Himmler voor ogen had: de Standarte ‘Westland’ was één van de middelen om de Nederlandse rekruten, en naar hij hoopte tevens hun familieleden, aan Duitsland te binden. Het sloot geen andere wegen uit, maar het was wel een van de hoofdwegen naar de opvoeding der Nederlanders tot ‘be- wussten Germanen und Deutschen’; de hoop, dat de sinds 1648 geheel van het Duitse rijk ver- vreemde Nederlanders zich hun Duitse aard weer bewust zouden worden, had Himmler toen nog niet opgegeven. Voorlopig leek het hem het beste vrijwilligers te laten zoeken door een netwerk van rekruterings- agenten buiten de NSB om. Het Ergänzungsamt, het centrale rekruteringsbureau in Bergers SS- Hauptamt, en de daaraan ondergeschikte Ergänzungsstelle te Den Haag onder leiding van SS- Hauptsturmführer Karl Leib, moesten deze taak uitvoeren. Nu was het Berger en Leib voornamelijk erom te doen zoveel mogelijk rekruten in de kazernes van de Waffen-SS te krijgen; hoe meer vrijwilligers te melden vielen, des te sterker de positie van Leib bij Berger, van Berger bij Himmler. De lezer heeft reeds gezien, dat zij niet kieskeurig waren in hun methoden en in het uitzoeken van hun rekruteringsagenten, en deze laatste evenmin in het aan- werven van vrijwilligers.! Tot die agenten hoorden beruchte ronselaars als Paul Kies (voor de oorlog zeer socialistisch en anti-Duits, sinds 15 mei 1940 zich plotseling voordoend als overtuigd nationaal-socialist) en J. J. B. Sprey. De laatste was in hoge mate betrokken bij de beruchte ‘Sport en Spel’-affaire: de overval op de roe mei, die Duitse militairen en leden van de in Duitsland ope- rerende NSB-organisatie ‘Sport en Spel’ in Nederlandse uniformen op de bruggen in Zuid-Oost- Nederland gepleegd hadden. Die NSB-ers waren daartoe onder allerlei misleidende voorwendsels gebracht. Na de mei-dagen ging Sprey door met onder valse voorspiegelingen landgenoten aan te werven, thans voor de Standarte ‘Westland’, waartoe hij ook zelf als officier toetrad?: men zou de gelegenheid krijgen een ‘politieke cursus’ in Duitsland te volgen teneinde een kern voor de natio- naal-socialistische opbouw van Nederland te vormen met de daaruit voortvloeiende posities bij de politie en andere organen in een genazificeerd Nederland. Wanneer men aan de politieke bedoe- lingen der Duitsers met de Standarte ‘Westland’ denkt, zou men niet eens kunnen zeggen, dat Sprey helemaal loog. Zeker is echter, dat de aldus aangeworvenen bepaald geen militaire opleiding voor ogen hadden.? De uiterst compromittante groep van Sport en Spel-leden, die met de overval op de bruggen zulk evident militair landverraad hadden begaan, bracht men zoveel mogelijk direct over naar de kazerne van ‘Westland’ te München, liever dan deze lieden los te laten lopen. Kies wierf tientallen leden van de socialistische “Troelstra-beweging’, een door hem voor de oorlog van de SDAP afgescheiden groepering, aan voor het SS-regiment, eveneens met de bewering, dat zij daar een politieke opleiding zouden krijgen.* Wij hebben evenwel al vermeld, dat het gros van de rekru- teringsagenten dezelfde soort praatjes hanteerde; het verhaal over een sport- of politie-opleiding is wel het meest voorkomende lokmiddel geweest. Zelfs het burgemeestersambt schijnt als doel van de opleiding in het vooruitzicht gesteld te zijn. (2) P 133; zie voor Sprey ook nr. 509, en de annotatie daarbij. (3) Doc. I Scholte. (4) Doc. I Kies. (5) Van Etten, Tegenstelling NSB-SS, p. 9. 314 ‘WESTLAND’ EN WIKING’ ‘De aanwerving, die het vorige jaar voor de Standarte Westland heeft plaats gevonden, is ge- schied onder mededeeling, dat men in München zes maanden opleiding zou krijgen om daardoor beter geschikt te zijn om in de gelederen der N.S.B. hier in Nederland te strijden voor het natio- naal-socialisme. Daarvoor zijn, zoo noodig, honderden getuigen aan te voeren. Dit was, zacht uitgedrukt, niet in overeenstemming met hetgeen volgde”! Wat volgde, was voor velen, die zich in goed vertrouwen op de Duitse beloften hadden aangemeld, een uiterst onaangename ervaring. Na aankomst in München bleken zij naar een kazerne te worden overgebracht, waar zij tot hun schrik uniformen kregen uitgereikt, de veldgrijze uniformen van de Waffen-SS, vermoedelijk toen al voorzien van de zwarte armband beneden op de linkermouw met erop gestikt in witte letters ‘Westland’. Met de SS-runen op de kraag, voor sommigen misschien tot nog groter schrik, hoewel de meesten geen verschil met het gewone leger zagen. Natuurlijk waren er ook Nederlanders bij, die heel goed begrepen hadden, dat zij soldaat zouden worden. Stellig is er ook een categorie geweest, die zich helemaal geen voorstelling van wat dan ook gemaakt had. Al die vrijwilligers, en voor verreweg het merendeel was ook dit een plotselinge en even onaange- name schok, werden van de ene dag op de andere onderworpen aan de zeer zware en speciale Duitse discipline, die trouwens in de Waffen-SS nog strenger was dan in de Wehrmacht, ‘Vorwärts! — Laufschritt! — Hinlegen! — Aufstehen!’ dat gebrul van de Duitse onderofficieren was voor veel landgenoten uiting van normale militaire tucht, maar die tucht was zelfs voor de oud-militairen onder de Nederlandse vrijwilligers iets geheel nieuws. De dienst werd als buitengemeen zwaar ondervonden, ook door de meest enthousiaste rekruten.? Zelfs in een propagandastencil van de Ergänzungsstelle Nordwest, dat een brief van een vrijwilliger te München heette te zijn en volstond met loftuitingen op het nieuwe Duitsland ‘met zijn ongeëvenaarde Führer’ bleek het moeilijk een passage te vermijden als: ‘Het is natuurlijk voor ons Hollanders in het begin wat moeilijk ons aan te passen bij de ijzeren discipline die hier heerscht. Maar dat kan niet anders en als je daar eenmaal aan gewend bent wil je zelf niet meer anders’? Dat laatste was nu ook weer niet helemaal waar. Binnen een paar maanden vonden er enige zelf- moorden plaats: — hetgeen naar het schijnt onder Duitse rekruten voor de Waffen-SS ook geregeld voorkwam. Die zware tucht zou op zichzelf niet zo’n ramp zijn geweest. Een bepaalde categorie mensen onderwerpt zich daar zelfs gaarne aan, en vele anderen wennen er snel aan. Wat het soldatenleven te München voor velen onverdragelijk maakte, was de combinatie van Duitse discipline met de vol- ledig tactloze wijze, waarop de Duitse officieren en vooral onderofficieren zich gedroegen tegenover de Nederlanders, die vrijwillig waren gekomen en van wie een aanzienlijk deel zich door inlijving in een militaire eenheid toch al bedrogen voelde. Gezien de politieke doeleinden, die de SS met het regiment beoogde, waren tact en kennis van de Nederlandse mentaliteit bij het Duitse kader een onontbeerlijke voorwaarde voor welslagen. Heubel, die zich ook voor ‘Westland’ had aangemeld, schreef op 3 juli in deze zin aan Rost.° Tegenover de Nederlandse vrijwilligers, geeft zelfs de na- oorlogse SS-apologetiek toe, met hun nationale gevoeligheden en afkeer van vernederende behan- delingen ‘bedurfte es auf Seiten der deutschen Unterführer und Führer besonderen Einfühlungs- (1) Corresp. Rost nr. 180. (2) Zie Corresp. Rost. nrs. 85, 86. (3) HSSPF 328 c. (4) Doc. I Scholte. (5) RvT II: 183057. 315 DE NEDERLANDSE VRIJWILLIGERS IN DE WAFFEN-SS vermögens’, zonder dat de lezer wordt medegedeeld, of die zeer te waarderen eigenschap aanwezig was. ! Welnu, dat was niet het geval. Een aantal der Duitse Unterscharführer wilde meteen de Neder- landse rekruut duidelijk maken, dat de Nederlanders Volksduitsers waren, zij het dan van zeer laag allooi. Het Duitse kader liet zich geregeld op de meest kwetsende wijze over Nederland en zijn bevolking uit, en trachtte menigmaal de rekruut in zijn nationale en individuele trots te raken. Vele Duitse militairen van de Waffen-SS hadden voor die lieden uit het pas veroverde Holland, die een of ander Duits doch onbegrijpelijk dialect schenen te spreken en totaal geen militaire houding bezaten, slechts geringschatting.? Dat zou gedurende de gehele oorlog de houding van zeer vele Duitse SS-meerderen tegenover de Nederlanders onder hun bevel blijven. Voortdurend zal de lezer van dit werk klachten tegen- komen over deze houding van het Duitse kader. Uitermate schadelijk moest dit zijn voor de poli- tieke doeleinden, die Himmler op het oog had. Herhaalde bevelen van hem, en de pogingen van een minderheid van ruimer denkende SS-officieren konden er niet veel verandering in brengen. Het leek vaak, alsof het Duitse opleidingspersoneel van plan was de Nederlandse vrijwilligers zo snel moge- lijk anti-Duits en anti-nazi te maken. Daar slaagden zij dan ook in een aantal gevallen heel aardig in. Vele fanatieke Nederlandse nationaal-socialisten zagen zeer scherp, hoe de Duitsers door dit op- treden hun eigen glazen ingooiden, zoals de waarlijk enthousiaste Nederlandse SS-man (dezelfde, die wij eerder citeerden als in april 1945 nog aan de Duitse eindoverwinning gelovend)? opmerkte: ‘De Duitschers zijn nu eenmaal slechte psychologen en zullen wel nooit verstaan met andere volken om te gaan, doch vaak kregen we ook met officieren te doen, die uitgesproken vijandig en reeds bij voorbaat afwijzend stonden tegenover al wat niet-Duitsch was. En juist dat is het waardoor Duitschland de sympathie verspeeld heeft van talloos velen in Europa, sympathie die we even noodig hadden als wapenen en brood’! Of zoals een zeer overtuigde Nederlandse SS-man, volstrekt orthodox in de nazi-leer, later in de oorlog aan een medestander schreef: ‘Geef de heeren [Duitsers] een groote bek, dan zijn ze koest, het ligt nu eenmaal in hun natuur. Zorg er in ieder geval voor, dat je eigen stemming niet gedrukt wordt en blijf idealist. Bijna ieder- een heeft wel eens last met de D., dat merk je pas, als je in nader kontakt met ze komt.”® Het gedrag van de Duitse SS-militairen zou in latere formaties der Waffen-SS, waarin Nederlandse vrijwilligers dienden, met name in het Vrijwilligerslegioen Nederland, tot ernstige wrijvingen leiden, en juist in de Standarte ‘Westland’ werden na een half jaar redelijker verhoudingen geschapen. Het nam niet weg, dat München in veel opzichten een slechte start was. Hoeveel Nederlanders zijn er in München geweest? Het is moeilijk te zeggen. In de zomermaanden van 1940 werden er regelmatig per trein honderden vrijwilligers afgeleverd, maar met bijna dezelfde regelmaat vertrokken er grote aantallen weer naar Nederland, zodra zij er de kans voor kregen. Volgens gegevens van de Ergänzungsstelle te Den Haag waren er tussen I juni en II september (1) Peter Strassner: Europäische Freiwillige. Die Geschichte der 5. SS-Panzerdivision ‘Wiking’, Osnabrück, 1968, p. 28. (2) O.a. Doc. I (978) K.; Doc. I Scholte. (3) Zie p. 309. (4) Dagb. 955; opmerkingen van dit soort in vele persoonlijke getuigenissen van felle Nederlandse nazi’s. (5) K.aan M. 6feb. 1943, Dagb. 755. ‘WESTLAND’ EN WIKING’ 2448 man gekeurd.! Daaronder is vermoedelijk ook een klein aantal Vlamingen begrepen. Op basis van andere gegevens? mag worden verondersteld, dat tussen één derde en de helft van deze mannen is afgekeurd. Naar onze schatting zullen er een 1200 Nederlanders in de SS-kazerne te München zijn geweest. Hoevelen kregen er na een paar dagen genoeg van en gingen naar huis terug? Ver- moedelijk is men niet ver bezijden de waarheid, als men dat aantal op de helft schat. In ieder geval is het aantal Nederlanders in ‘Westland’ tenslotte de sterkte van een bataljon niet te boven gegaan — wij zullen hier nog op terugkomen. Maakte het Duitse opleidingspersoneel de fout om de Nederlandse vrijwilligers al bij voorbaat met minachting en überheblichkeit tegemoet te treden, het gehalte van het mensenmateriaal, dat hun SS-kazerne binnenstroomde, was niet erg geschikt om hen van houding te doen veranderen. Dat was allesbehalve een elite. Het was een ordeloze, samengeraapte troep van allerlei lieden van verschillende herkomst, door zeer afwijkende of in het geheel geen politieke overtuigingen bezield — en zeer verschillend gemotiveerd. Schwing, de vroegere leider van de Haagse Mussert-Garde?, die zich evenals Heubel uit SS-idealisme voor ‘Westland’ had aangemeld, schreef op 29 augustus aan Rost van Tonningen: ‘60% van de Hollanders is hooguit later als doodgewone soldaten te gebruiken. Dit is een bende avonturiers, onbruikbare in de maatschappij mislukte vervelende kerels, die de heele dag kan- keren en de dienst ontloopen. Vele van hen gaan er na 6 maanden gelukkig uit, ongeveer 50%, doch ook de rest moet weggewerkt worden. Deze menschen zullen nooit en te nimmer iets van de ‘idee’ beseffen. Van de overige 40 % zijn er hoogstens 10% goed. Hieronder verstaan we dan, dat zij de idee begrijpen of althans willen begrijpen. De overige 30% zweren bij Mussert, Dietschland, willen bijv. onder geen voorwaarde tegen Engeland vechten, groeten alleen maar met Hou Zee, enz. Met onze 10% doen we veel, nemen zonder meer de leiding, maar staan desondanks voor een zware, zeer zware opgave. Wij zijn hier natuurlijk de landverraders . .. de propaganda, alsmede de werving in Holland [is] volkomen foutief, hier wordt gelogen... De kans van slagen is naar mijn meening (eveneens Heubel en de anderen) op deze manier zeer gering. Dit wordt zoo nooit een elite-regiment, doch een troep waarvan men in Holland niet veel goeds zal kunnen zeggen, mits er groote zifting en doeltreffende propaganda gehouden wordt. Dan is er een kans op een zoowel militair als ook geestelijk hoogstaande S.S.’ Ook wat dit aspect betreft was ‘Westland’ een eerste proeve van wat er nog allemaal komen zou.® Uiteraard waren er inderdaad heel wat vrijwilligers, die de NSB-groet ‘Hou Zee! bezigden. ‘Heil Hitler!’ werd er evenwel ook geroepen, door de volgelingen van Feldmeijer, en door de geheel groot-Duits voelende NSNAP-leden, van welke er ook een aantal te München was, zoveel mogelijk Duits sprekend en trachtend in het gevlei van het Duitse kader te komen, hetgeen hen bepaald niet populair bij hun mede-vrijwilligers maakte. Anderen — vermoedelijk figuren uit de ‘SA-Rost’, de Haagse knokploeg van Rost-gezinde WA-mannen en Mussert-Gardisten — riepen ‘Heil Rost!’ Zelfs liet zich de merkwaardige kreet: ‘Heil Mussert!’ horen, (1) H 700 : 5390-1. (2) Telex Leib aan Berger 18 maart 1941, Fernschreibstelle RK 6712. Het stuk is niet erg duidelijk ; de in de tekst genoemde aantallen dienen alleen om de orde van grootte te bepalen. (3) Ziep. 222. (4) Corresp. Rost nr. 86. (5) Zelfs de NSB-pers moest later toegeven, dat er in München conflicten geweest waren, en dat een deel van de vrijwilligers door motieven van materialistische aard gedreven was: zie Nat. Dagbl. 13 en 14 feb. 1941. 317 DE NEDERLANDSE VRIJWILLIGERS IN DE WAFFEN-SS ‘terwyl er ook sergeants van het Nederlandse leger bij waren, die beweerden, dat Nederland de oorlog niet verloren zou hebben, als de NSB-ers niet in de rug aangevallen waren. Voor de trein in Köln arriveerde, was er al een flinke klopparty ontstaan’? Die politieke conflicten traden in München duidelijk aan de oppervlakte, met het begrip “landver- raad’ blijkbaar als een van de centrale twistpunten. Dat was niet onbegrijpelijk. In Nederland was na de snelle capitulatie van het Nederlandse leger ‘verraad’ een algemeen gehanteerde verklaring voor de onverteerbare nederlaag. Daar droeg de NSB het odium van landverraad. Misschien was het daarom een psychologische noodzaak, dat de NSB-ers in München — onkundig van het feit, dat hun Leider zelf binnenskamers medewerking aan de Standarte ‘Westland’ op een onbewaakt ogen- blik als ‘landverraad’ had bestempeld — dit verwijt doorgaven aan de bewuste volgelingen van Feldmeijer en de groot-Duitse NSNAP-aanhangers. Maar fel was de verontwaardiging van de meesten, niet-NSB-ers, Mussert-aanhangers en zelfs Feldmeijer-adepten, tegenover de tientallen ‘inzetters’, de leden van Sport en Spel, die aan de verraderlijke overval op de bruggen hadden mee- gedaan, en door de Duitsers als lastige medeplichtigen maar naar München waren gestuurd teneinde de weinig fraaie geschiedenis in de doofpot te stoppen. Het was natuurlijk onvermijdelijk, dat in de SS-kazerne het verhaal toch moest uitlekken, en van daaruit Mussert bereiken? De heftigheid, waarmee al die lieden in de Duitse SS-kazerne te München elkaar van landverraad beschuldigden, is opvallend, en wij menen dit behalve uit de onderlinge politieke tegenstellingen in dit gemêleerde gezelschap te mogen verklaren uit het schuldgevoel, dat de meeste vrijwilligers gekweld moet hebben. Al die honderden Nederlanders daarbijeen, zij mochten dan meestal een totaal verkeerde voorstelling hebben van wat daar ging gebeuren, moeten zich er in ieder geval van bewust — of half bewust — zijn geweest, dat zij op een of andere manier zich in dienst gingen stellen van de overweldiger van hun land. Dit ongemakkelijke gevoel kon men echter verdringen door de beschuldigende wijsvinger naar anderen uit te steken: zelf was men niet als dezulken van Sport en Spel, die evident militair landverraad hadden gepleegd; zelf was men Nederlandser en vaderlands- lievender dan dezulken van de NSNAP-groeperingen, die het over aansluiting bij groot-Duitsland hadden, enzovoorts. Juist, omdat de hier gepubliceerde documenten over deze aspecten een gaaf stilzwijgen bewaren‘, zou het bepaald een omissie zijn deze vraag niet nader te belichten aan de hand van het geval van een der raddraaiers bij die anti-Duitse stemmingmakerij te München. Volgens zijn na-oorlogse ver- klaringen zou K., die altijd officier had willen worden en tijdens de mei-dagen bij het vliegveld (1) Bedoeld is: ‘aangevallen hadden’. (2) Doc. I 1922 Woudenberg, Mem. I, p. 96. (3) Doc. I Herdtmann; Doc. I Scholte; Doc. 1 W. J. Heubel; de ‘klopparty’, waarvan hierboven sprake is, is mogelijk een vuistgevecht geweest met de naar München gelokte ‘inzetters’. (4) Evenals uiteraard auteurs als Steiner, Klietmann, Strassner c.s. 318 ‘WESTLAND’ EN ‘WIKING’ Valkenburg tegen Duitse parachutisten had gevochten, reeds onmiddellijk na de capitulatie van het Nederlandse leger geprobeerd hebben een verzetshaard te vormen, hetgeen hem niet gelukt was. 