Algemeene Geschiedenis des Vaderlands, van de vroegste tijden tot op heden : Met platen, kaarten en portretten / 3,3 Van het jaar 1581 tot 1795 na Christus ; 3
Ofschoon Vlaanderen op deze wijze weinig last van den inval onzer troepen had ge- 1 у. D. CAPELLEN telt моовотунк onder de Gedeputeerden te velde. Hij blijkt das де overbren- ger der tijdingen uit het leger geweest te zijn. | 2 Register v. Briev. enz. uit Frankr. v. 1629—1632, fol. v. 433. 3 Resol. Stat.-Gen. 7, 8 Junij, 1631. Gelderland en Utrecht hadden zich er tegen verklaard dat er eenige verandering geschieden zou in de orders, door den Prins bij zijn vertrek naar Vlaanderen achtergelaten. 4 Resol. Stat.-Gen. 8 Junij, 1631. DES VADERLANDS, 545 bee ed leden, еп de Spaanschen zelfs den spot dreven met eenen tocht, die op niets was uit- geloopen !, maakte toch de plotselinge verschijning van den Prins aan het hoofd van een zoo sterk leger in het hart van Vlaanderen, in Spanje een sterken indruk. Men begreep te meer de noodzakelijkheid om, wilde men de Ligue tegen GUSTAAF ADOLF eenige hulp bieden еп wat beduidends tot ondersteuning van RICHELIEUs tegenpartij in Frankrijk ondernemen, men den Hollanders eerst een geduchten slag toebrengen of hen ten minste ontmoedigen moest, In dit oogenblik derhalve maakte de Spaansche Geeste- lijkheid geld naar Antwerpen over; ook де Vlamingers betoonden zich ijveriger in het opbrengen der oorlogskosten 2, en weldra werd er eene onderneming uitgevoerd, die bestemd was, de Spanjaarden een vast punt te doen bemachtigen, waaruit zi bij voort- during onze binnensiroomen zouden kunnen verontrusten. Reeds in Januarij (1631) had men grond het er voor te houden, dat de vijand zwanger ging van een voornemen om ons te water te bestoken, en naar aanleiding daarvan stelde de Prins voor, door het uitrusten van roeischepen in de Maas еп de Zeeuwsche stroomen, eenen aanval des vijands te verhoeden 9, In het begin van Maart kregen de Staten bericht van MIBAISE, hunnen Agent te Calais, dat er uit de Vlaamsche havens 11 schepen waren uitgeloopen, om na eenigen tijd door 9 of 10 koningschepen te worden afgelost. In April (1651) werden dan ook onze koopvaarders, die ten getale van 500 naar de Oostzee bestemd in het Vlie zeilree lagen, door een 14-tal vijandelijke schepen, die zich in den omtrek ophielden, bedreigd, Had aan de blokkade der Vlaamsche kust strenger de hand gehouden kunnen worden, 200 zou de vijand zich zoo sterk op zee niet hebben kunnen maken *. Doch de eisch van het vrijgeleide onzer koopvaarders en van de inwachting onzer han- delsvloten uit den Oceaan en uit de Oostzee maakte het tot nog toe onmogelijk de vijan- delijke havens genoegzaam gesloten te houden. Toen men tegen het eind der maand April reden meende te hebben om den Vice-admiraal LIEFHEBBER ter verantwoording te roepen, omdat hij op zijn laatsten tocht den kapitein MARTEN HARPERTSZOON TROMP niet had bij- gesprongen, waar deze met twee vijandelijke schepen slaags was, moest men zich tevre- den stellen met zijn antwoord, dat hij, eensdeels, den kapitein niet gezien had, daar hij wel zeven mijlen van hem verwijderd was, en hij, anderdeels, van het Collegie ter Ad- miraliteit van Rotterdam in last had, om in plaats van op het hem aangewezen zeege- ! Men paste met eene hatelijke wijziging op den Prins toc, wat van cazsars vlugge overwinnin- gen geroemd was, door van hem te zeggen: venit, vidit, fugit (aitsema, 4. a. pl.). Hetzelfde was in der tijd gezegd van den overvoorzichtigen Hertog van овшко, bevelhebber van het vereenigde leger van Venetië en den Paus in 1526. 2 ү, р, CAPELLEN, I, 639. 3 Resol. Stat.-Gen. 7 Jan. 1631. 4 Resol. Stat,-Gen. 11 Maart; 10 April, 1631. v. р. capetten, 1, 620. ІШ Deer. 4 Srux. 69 1630— 1634. De vijand heeft voor, ons te wa- ter te bestoken. 1680-- 1634, 546 ALGEMEENE GESCHIEDENIS Е“ С bied te kruisen, de koopvaarders tot aan het uiteinde van het Kanaal te geleiden 1, — еп dit geschiedde in weerwil van de plechtigste verbindtenissen, dat de vlootvoogden slechts aan de instructies, die zij van de Staten-Generaal kregen en aan de bevelen van den Admiraal-Generaal zouden gehoorzamen. Aan de dapperheid der scheepsbevelhebbers haperde het niet. Getuige het zoo even vermelde voorbeeld van rromp; dat van den kapitein иснтнвкт, die in Januarij (1651) den strijd alleen tegen drie Duinkerkers vol- hield, en eindelijk dat van den kapitein van опек, die in de maand Mei hetzelfde deed. De laatste werd door de Admiraliteit van Amsterdam met een gouden ketting en daarbij door de Staten-Generaal met een gouden medaille vereerd 8. Van het midden van Junij (1651) vingen de geruchten aan van eene vloot, die uit Spanje soldaten zou aanvoeren, en achter Engeland om genaderd, voornemens was onze haringsvloot te vernielen. Ferninanp, de Kardinaal-Infant, broeder des Konings, stond als Goeverneur der Spaansche Nederlanden op te treden: want in dezen tijd werd by het ten einde spoeden van het leven der Infante , zelfs de schijn der Zuid-Nederlandsche zelfstandigheid aan den eisch der staatkunde opgeofferd, en nu de oude gemeenschap te lande tusschen Spanje en hare Nederlandsche Provinciën nagenoeg was afgesneden, kon die hooge persoon, scheen het, niet anders dan ter zee, en noodwendig aan het hoofd eener statige armade, herwaarts komen. Door den Nederlandschen Agent te Bayonne verlangden de Staten op de hoogte gehouden te worden van alles wat er in Spanje beraamd werd, en men stelde zich in onze zee zooveel mogelijk in staat от: het verwacht geweld te keeren. Zelfs de dienst van kapers versmaadde men niet, en wederom werd de West-Indische Compagnie om tijdelijke ondersteuning in schepen aangesproken. Deze bemoeijingen hielden tot zelfs den Prins bezig na den aftocht uit Vlaanderen. De schepen werden met soldaten van de landmacht bemand. Er was weder een doel tot ernstige krachtsinspanning gevonden 9, Te hagchelijker was de toestand, omdat men, sints er vrede was tusschen Kane. I van Grool-Britannié en den Koning van Spanje, de Engelschen niel vertrouwde. Had Spanje in dezen tijd geen vertrouwen op Engelands gunstige gezindheid kunnen bouwen, het zou waarschijnlijk geen moed gehad hebben om zich op nieuw zoo krachtig ten strijde toe te rusten. Maar nu schenen de Spanjaarden een goed onthaal en misschien wel dadelijken bijstand tegen ons bij de Engelschen te zullen vinden. Althans men was te dien aanzien hier te lande niet ge- rust: de Hollandsche Gedeputeerden wierpen de vraag op, hoe zich onze vlootvoogden te gedragen zouden hebben, wanneer Engelsche schepen zich bij de Spaansche kwamen 1 Resol. Stat.-Gen. 25 April, 1631. 2 Resol. Stat.-Gen. З Junij, 1631. v. р. caretten, 1, 609. 3 Resol. Stat.-Gen. 14, 17, 18, 22, 25, 26, 29, 30 Junij; 4 Jalij, 1631. ъв we 7. -ө. 1680 163 3 Resol. Stat.-Gen. 14, 17, 18, 22, 25, 26, 29, 30 Junij; 4 Јој), 1631. ТТ" —— ІН г | ith da 554158822 н — HH НЕ ! H | J — а в НЕ Ы ч Ж. ресі Er 4 Ца т А | ИГ AAN AKAI 4 in |. | i Ша: | и || ШЫ ІН 4 АН ІН | MOP ih ik ІІ 7 НЕЕ | N НЕН ЩО и yi ss ШАН! ТЕ N E a (5 си Ж ІШЕ най ше — ite We А СИ И е | ПОЛИ ЛИ ер МИНИ i nan + | a in 4 7 1. XN ІЗІ ІІІ ШІ ШОТЫ Wel, й ШИ! ІНІ ІШ ` | 12057 | А | Ши Cy 54321155111! Gene HE > — — | НЕ — — М д ІШ Hi —— CEELI в a + : 33 J а ааа HEHH E] ша ваа ЕҢ я. Е: - ! EA FH p 4 ; 1 I | я ШҚАН ТЕСТІ + | U, А и Не 3 ; 4 i ra Vinyl it 21% т а i j Но ld | ЕСТИ | Е: НЕ . ШАЛЫ ALN АА ДНИ bi ва " It i * ғы! * ч а Ы Да ІН. ! | f | и А САЛ АС ТИИ ШЫНЫ іші e ree е up 94 27 a | | ne | | | ЦИ i ІШ Ц | — Ж... | г до, i 4 жұла mann Ы 25 iP Ще Wy tyr ph PH Ш | = | ко 1 Gin, Ен i І А | П l иа ТОНЕ af rated i | | i | 4 жі —— i ! Я и i ті г “tl i | | ) у — | f : Epu aba ! | E я 7 = ЕТЕТІТІ — 9— пат е НЕЕ i ! | ТІ | i і Т 1 вина | f | ! Бе 4 а ! м сай І ЕНЕНЕ ЕД | litje П ТІ | oe a ы , П ‘Sp ee H EH Ш 1 | | р | І НЕ ы ЕНЕСІНІҢ | | Han | hin!  - Г) rel $ Гг T TE ] J hoa, ў нъ APET ERS anpi Е ШТ КИ EEE EEE TE ТЕТІ ІІІ, а още AE SCEPC A E і Іі | Ес. i І an ШІ ІШ DES VADERLANDS. 547 Le ---........-..-.....------- 2-2... Т — te voegen, еп met medewerking van den Prins kregen onze kapiteins een duidelijk spre- kende, maar geheim gehouden instructie, hoe in zulk een geval te handelen!. — Dat in dezen tijd de betrekking tusschen de Republiek en Groot-Britannië weder zeer ge- 1630— 1634. Spanning tus- schen onze Repu- bliek еп Enge- spannen was, was een wereldkundige zaak. Immers іп het midden van Junij (1631) ала. ontvingen de Staten een schrijven van den Koning van Denemarken, uit Glückstadt van 21sten Mei, waarbij hij het aanbod deed om door middel van een Gezantschap eene poging te doen ten einde de geschillen tusschen ons en Engeland Ы) te leggen. De Staten, wel wetende aan welke zijde crnrsrraans jaloezij jegens de Zweden dezen Koning plaatste, wezen deze tusschenkomst beleefdelijk af, en terwijl zij hunnen vlootvoogden geheimen last gaven om het verraad der Engelschen te weren, verklaarden zij den Koning van Denemar- ken in antwoord op zijn aanbod, dat zij geen kennis hadden van eenig misverstand met Engeland; integendeel, dat er goede vriendschap tusschen de beide natiën heerschte 2. Maar naarmate de zomer vorderde, verminderde de vrees voor de komst van die koninklijke armade. Men kreeg bericht, dat de vloot, die in Spanje werd uitgerust, zoo sterk niet was; dat zij bovendien voor Brazilië bestemd was $, еп dat de Kardinaal- Infant zoo spoedig niet zou overkomen *. Dientengevolge wenschte men zich in onze zeeën weder tot het convoijeren onzer koopvaarders en visschers te bepalen, en wendde men daarentegen de aandacht op de verdediging van de in Brazilië gemaakte verovering. Daartoe moest de West-Indische Compagnie worden ondersteund. — Er was thans in Fernambuc een Raad van regering, uit drie leden bestaande, opgericht, die nevens eenige anderen met het burgerlijk bewind en het bestuur van den koophandel belast waren. JOHAN VAN WALBEEK was aangesteld tot Admiraal over de Brazilische kust, en de Kolonel waarpensurG had het opperbevel over de krijgsmacht, sterk 56 Compagnién , elk van 150 man; daarbenevens had hij zitting en stem in den Raad van regering 5. Nadat nu ook een fort, Frederik Hendrik genaamd, op het eiland Antonto Vaz, tegen- 1 Resol. Stat.-Gen. 30 Junij; 4 Julij, 1631. 2 Resol. Stat.-Gen. 14 Junij, 1631. 3 In April (1631) schreef һлхсевак uit Parijs, dat aldaar uit Spanje bericht was aangekomen van het geheel tenietgaan eener uitrusting, naar Brazilië bestemd, (еп gevolge van sterfte onder het bootsvolk. De Portugezen te Parijs voorspelden uit deze gebeurtenis, dat alsnu geheel Brazilië in de handen der Nederlandsche Compagnie zou vallen (Register v. Briev. enz. uit Fr. v. 1629—1632, fol. 405). 4 Resol. Stat.-Gen. 7 Julij, 1631. Resol. Holl. 1631, bl. 89, 110. $ VAN DER CAPELLEN, 009, 610, 620, 621. wacenaan, ХІ. Ы. 119, 120. De vaart op Olinda werd voor alle ingezetenen van den Staat opengesteld, mits zij zich alleen van goed gewapende schepen bedienden, en aan de Compagnie 20 percent van den te maken buit betaalden. Den handel van het Fernambuksch en ander verwhout hield de Compagnie uitsluitend aan zich (Resol. Stat-Gen. 15 Maart, 1631. Resol. Ной. 18, 25 Maart, 1631). 69* Staat der ver- overingen van de West-Indische Compagnie. 548 ALGEMEENE GESCHIEDENIS Í EET 1630-- over het Recif, was aangelegd, en de sterkte ор het Recif zelf in den besten staat van `` tegenweer gebracht was, meende de Compagnie een punt in bezit te hebben, uit hetwelk zij zich, door het ontzag harer wapenen еп tegelijk door den invloed van een vertrouweninboezemend verkeer en van een winstgevenden handel, van lieverlede geheel Brazilië zou vermogen toe te eigenen. Mits slechts de Spanjaarden niet met geweld het verlorene trachtten te hernieuwen, of, zoo zij dit deden, krachtdadig werden áfgeslagen. Men verwachtte reeds in het voorjaar van 1651 dat Spanje de verademing, haar door den vrede met Engeland gegund, zich dadelijk ten nutte zou maken om een machtige vloot naar Brazilië te zenden: doch de pest op deze scheepsmacht uitgebroken en de dood van den opperbevelhebber had dit gevaar afgewend 1. Thans heette het weder, dat de uitrusting, waarvan men in onze zeeën de uitwerking gevreesd had, op de West- Indische Compagnie in Brazilië gemunt was. De Compagnie Reeds sedert den aanvang van het jaar (1651) had de Compagnie er op nieuw op vraagt subsidie. sangedrongen, dat haar de in 1629 geleende 600,000 gulden teruggegeven, en andere 600,000 als subsidie verstrekt zou worden 9. Terwijl het meerendeel der Provinciën nog niet gereed was om dit verzoek toe te staan, nam Holland een hoogen toon aan om haar daartoe te bewegen: zij verlangde niets liever, dan de Compagnie al wat zij verzocht, te verleenen, maar verklaarde dit niet te kunnen doen, dan wanneer de andere Gewesten hun aandeel voldeden. Anders zou de behoefte onvervuld moeten blijven, en in dat geval be- tuigden de Heren van Holland voor God en Hun Hoog Mogenden onschuldig te zijn aan al ' de onheilen, die der Compagnie bij gemis aan ondersteuning boven het hoofd hingen. Wel betoonden de Provinciën zich sedert vaardiger om in de aflossing van de schuld en de verstrekking van het subsidie te bewilligen , maar niettemin herhaalde Holland hare plechtige betuiging, opdat bij tijd en wijle voor al de wereld blijken mocht, dat het aan haar niet gehaperd had, zoo de Compagnie van hetgeen zij noodig had, verstoken bleef en, omdat zij zich haar eigen geld onthouden had gezien, de verdediging van Olinda niet naar behooren had kunnen behartigen 3. — In November (1651) meldde de Compagnie zich weder in hoogst onderdanige en vleijende bewoordingen om tegemoetkoming in de be- Zeeslag tusschen kostiging harer legermacht in Brazilië, bij de Staten aan $, Weldra daarna kwam het PATER en OQUEN- Do. bericht van een bloedigen zeestrijd, geleverd in het najaar tusschen den Nederlandschen Admiraal parer met den Admiraal MAARTEN TuIJSSEN onder hem, en de op kosten der i Zie vorige bladz. Noot 3. 2 In alles, en wegens vroegere verplichtingen, waren de Provinciën thans aan de Compagnie de som schuldig van 1,250,000 gulden (Resol. Stat.-Gen. 7 Maart, 1631). 3 Resol. Stat.-Gen. 8, 14, 26 Febr.; 5, 16, Maart; 16 Julij, 1631. 4 Resol. Stat.-Gen, 12 Nov. 1631. Resol. Holl. 1631, bl. 151, 220—227. DES VADERLANDS. 549 Portugezen uilgeruste Spaansche vloot onder pon ANTONIO DE OQUENDO, omstreeks Fer- nambuc, 90 mijlen in zee. raten had 16, oguenpo 20 oorlogschepen onder zich, die tegen het gevecht met eenige goed bemande koopvaardijschepen werden versterkt. Aan beide zijden verloor men 5000 man. De beide Admiraalschepen raakten handgemeen, totdat het Nederlandsche schip in brand geraakte. pater, in plaats van zich door zwem- men te redden, omgordde zich geharnast met de vlag en sprong in zee 1. THIJSSEN boorde daarna den Spaanschen Vice-Admiraal in den grond. — Onder den indruk van dit bericht werd den 16den December (1651) in de tegenwoordigheid van den Prins over de belangen der Compagnie geraadpleegd. Zijne Excellentie beval ze met krachtige redenen aan. Reeds rocmde men in Brabant, zeide hij, dat de zaken der Compagnie van zelve ten val zouden komen 2. Doch al kwam er alzoo geene geduchte vloot uit Spanje herwaarls, niettemin zou men door de vijandelijke scheepsmacht ernstig bedreigd worden, Men had juist een ge- heim plan beraamd om het leger, te Drunen tusschen ’s Hertogenbosch en Geertruiden- berg gelegerd, na den terugtocht uit Vlaanderen niet ledig te laten 3, toen het bekend werd, dat de vijand in de Vlaamsche havens groote toebereidselen maakte, en zijne schepen weldra zouden uitloopen. De Vice-Admiraal опавт achtte zich, wegens de af- wezigheid van een deel zijner scheepsmacht, niet sterk genoeg om hem zulks te be- letten * Пе Gedeputeerden van Holland deelden weldra daarna іп de Staten-Generaal” mede, dat de vijand wat groots op het oog had, en gereed was op te rukken » tegen de importantste van onze frontieren.’’ Hij scheen voornemens tol binnen in het land door te dringen en zich daar van een punt meester te maken, waaruit hij ons veel overlast zou kunnen aandoen. Dus stelden zij voor, dat de Prins niet alleen op verdediging van het bedreigde punt bedacht zou zijn, maar ook door een vernieuwden inval in ’s vijands land eene afleiding zou bewerken 5. Dit laatste schijnt de Prins niet van zins geweest 1 Resol. Stat.-Gen. 4 Dec. 1631. уудавовивовсз bericht omtrent den zeeslag was gedagteekend van 7 October. Men zie verder over de werkelijkheid van raters zelfopoffering het oordeel van SOUTHEY in zijne Hist, of Brazil. Der Staten Correspondent te Bayonne, versstn genaamd, deelde een uittreksel mede van een brief uit Lissabon, dadelijk na оосехоо?ѕ terugkomst geschre- ven. Daar leest men van onzen Admiraal pater: » men zegt dat hij zich, alles verloren gevende (desperado), met vele wonden in zee wierp; — van onze zijde zijn er vrij wat dooden (artas muertes): het was een zeer bloedig gevecht van 9 uren” Tegelijk liep te Bayonne het gerucht, dat PATER was opgevischt en te Lissabon medegebracht (Zie Register der Brieven, Memor. en Bijlagen ingekomen uit Frankr. v. 1629—1632, fol. 693, 694. Rijksarch.). 3 Resol. Stat.-Gen. 18, 16 Dec. 1631. 3 Resol. Stat.-Gen. 26 Junij; 16, 17 Julij, 1631. Resol, Holl. 1631. Ы. 105, 106. 4 Resol. Stat.-Gen. 1, 6, 11, 15, 19 Aug. 1631. 5 Resol. Stat.-Gen. 12 Aug. 1631. 1680 — 1684, 1630-- 1034. 550 ALGEMEENE GESCHIEDENIS EE te zijn te doen. Wel gaf hij bevelen aan een aanzienlijk deel der ruiterij, om het volk van den vijand, dat, uit Jtalië herwaarts gezonden, tot Rijnberk gekomen was en in het Overkwartier van Gelderland doordrong, het hoofd te bieden. De Italianen bergden zich in de stad Gelder, en slechts een getal van 500 man vielen den onzen іп handen 1. — ' Lang duurde het niet, of de vijand bracht zijn voornemen ten uitvoer. Іп de laatste Scheepstrijd in het Slaak. dagen der maand Augustus (1651), nadat er een poging gedaan was om onze ammunitie- schepen op de Maas voor Heusden door verraad in brand te steken 2, brak hij met alle macht uit zijn leger tusschen Lier en Antwerpen noordwaarts op. Een deel, onder bevel van GROBBENDONK, de Schelde afzakkende, legerde zich in den Polder van Namen, op den zuidelijken oever der Westerschelde, tegenover den zuid-oostelijken uithoek van Zuid-Beveland. Hier scheen de vijand zich te Saftingen (aan het noord-oostelijk uiteinde van dien Polder) te willen nestelen, en de Zeeuwsche stroomen onveilig te zullen maken. De Prins, van Drunen opgebroken, trok ’s vijands hoofdmacht naar den kant van Bergen op Zoom en Steenbergen te gemoet, en vestigde zijn hoofdkwartier te Halteren, tusschen die beide plaatsen in gelegen, terwijl de vijand te Rozendaal was aangekomen. Maar het was er hem niet om te doen hier een veldslag te wagen: integendeel den 114 Sep- tember vertrok Graaf san van nassau aan het hoofd van 6000 man іп 55 groote sche- pen, van een menigte groote sloepen en ponten vergezeld, van Antwerpen naar het Saftinger Gat en voorts door het verdronken Zuid-Beveland naar de Oosterschelde bij Roemerswaal tegenover Tholen. De Infante was met де Koninginne-moeder van Frank- — rijk uit Brussel te Antwerpen gekomen. Hare Hoogheid was bij het scheep gaan zelve tegenwoordig met den Markies ре sawra cruz, die pochte, dat hij in zes weken den Koning meer dienst zou doen, dan зрімоһА in zijn geheele leven. Onze legermacht was op alles behoorlijk voorbereid. De Prins had al de oorlogschepen, die Holland en Zeeland ор het oogenblik leveren konden, in de Schelde voor Saftingen doen bijeen- brengen. Van hier echter werden zij door het vuur uit de pas opgerichte vijandelijke verschansing de Schelde af teruggedreven. Van dit voordeel was het, dat de vloot van Graaf sax gebruik maakte om haren weg tot de Oosterschelde te vervolgen. Nu zond de Prins, daar men van uit Bergen op Zoom de vijandelijke scheepsmacht had zien voor- bijvaren, 2000 man onder Kolonel morcan naar Tholen. Intusschen waren verscheidene schepen van den vijand, daar alle bakens op de ondiepten waren weggenomen, aan den grond geraakt. Bij het opkomen van het hooger getijde en het opsteken van den wind, zeilden zij Tholen voorbij naar het Slaak, eene kreek bij St. Philipsland, ten Noorden van het eiland Tholen. Hier ontmoetten zij de Staatsche schepen, op den 12dea Sep- tember tegen den avond. Kapitein HEERDE commandeerde ор het jacht van zijne Excel- 1 VAN DER CAPELLEN, 1, 640, 641. АІТЅЕМА, 1132. 2 VAN DER CAPELLEN, bl. 637, 638. DES VADERLANDS, 551. 66 lentie, en de Zeeuwsche schepen stonden onder den Vice-Admiraal noLLAEn. Over het krijgsvolk op de schepen voerde Kolonel marsonnevve het bevel. Dadelijk raakten de beide vloten slaags en zetteden het gevecht den ganschen nacht voort, bij den heldersten maneschijn, totdat er tegen 2 uren een dikke nevel opkwam. Verscheidene vijandelijke schepen, aan den grond geraakt, werden door de manschap verlaten. Tot Zierikzee toe hoorde men in den nacht het gerucht, het schreeuwen en vloeken en weldra het genadesmeeken van den vijand, die zich in het naauw gebracht zag. Zelfs het admiraal- schip zat spoedig vast; Graaf san verliet het met den Prins van влквАхсох en den Ad- miraal, een geboren Zeeuw, JACOB JANSSEN BOY, in een sloep, en redde zich naar Prin- senland, tusschen de Klundert en Steenbergen, vanwaar hij Rozendaal en de legerplaats van den markies de santa cauz bereikte, om weldra met het leger zuidwaarts af te trekken. Velen kwamen in het water om; een deel der vluchtenden, bij Steenbergen geland, werd door het Staatsche leger onderschept еп“ уег ареп of gevangen genomen. Het gansche getal der gevangenen van ’s vijands zijde bedroeg niet minder dan 4000, en bijna al zijn ponten en schepen met alle geschut еп krijgsbehoeften werden veroverd en naar Dordrecht gevoerd 1, Gelukkig voorwaar liep ’svijands inval voor ons af. Juist van pas ontmoette zijne vloot onze schepen, en waar hij zich aan land trachtte te bergen, was op verscheiden punten krijgsvolk bij de hand om hem den aftocht af te snijden. Trouwens wegens de nabijheid der legerplaats van Prins FREDERIK HENDRIK was het wel niet anders te wach- ten. De goede uitslag van 75 vijands onderneming had afgehangen van de snelheid der uitvoering: had de vloot het krijgsvolk vaardig op den bodem van een der Zuid- Hollandsche eilanden, Overflakkee of het Land van Voorne, aan wal kunnen zetten ?, om zich daar op grooter schaal even goed te nestelen, als kort te voren in den Polder van Namen, zoo zou zij dadelijk de ruime zee hebben kunnen kiezen, еп men had een niet zoo licht te herwinnen post ingenomen op het grondgebied van de fierste der Provinciën zelven, geschikt om haar van hare oudste bondgenoot, Zeeland, af te snijden. Maar toch, was het denkbaar, dat de Vereenigde Provinciën deze inbreuk op hare onschend- baarheid lang geduld zouden hebben? Deze vraag kon de vijand zelf niet anders dan ontkennend beantwoorden. Daarom is het waarschijnlijk, dat de zoo slecht gelukte onder- 1 Resol. Stat.-Gen. 30 Aug.; 2, 7, 14 Sept. 1631. Resol. Holl. Ы. 139, 140. van DER CAPELLEN, I, Ы. 638, 640, 641—644. artsema, I, 1130—132. Мет. de Егей. Henri, р. 126—130. 2 Het is niet te denken, dat een ander punt in Holland het doel der onderneming zal gewcest zijn, al is het ook, dat in de eerste dagen van September gelijktijdig met ’s vijands tocht sprake was van de ontdekking van een aanslag op Woudrichem en van daar uit op Gorinchem (Resol. Slat.-Gen. 6, 13 Sept. 1631). Over het vermoedelijke doel van den tocht spreekt VAN DER CAPELLEN , I, bl. 644, 645, en amsema , 1131. 1680— 1634. 1630— 1634, 552 ALGEMEENE GESCHIEDENIS Ee neming met zekere raadslagen zal hebben zamengehangen. Misschien wachtte Engeland slechts eene aanleiding af, om op de eene of andere wijze in onzen strijd tusschen te ' treden, en zou men het voordeel, dat men op ons dacht te behalen, als een pand heb- ben gebezigd bij vredesonderhandelingen, op hooger toon te hervatten. Dadelijk na de ontvangst van het bericht der overwinning, in den vroegen morgen van Zondag den 144 September, besloten de Staten-Generaal, Zijne Excellentie voor zijne » vaderlijke voorzorg, ijver en moed ten hoogste te bedanken,” van de blijde tijding in allerijl bericht te zenden aan de Provinciën, en daarvan aan de Ambassadeurs van Frankrijk, Zweden en Venetië, alsmede аап den Resident cARLETON en aan den Se- cretaris van den toen-afwezigen Koning van Bohemen, mededeeling te laten doen. Ook de Staten van Holland werden in hetzelfde vroege uur buitengewoon bijeengeroepen, om na het hooren der tijding te besluiten, dat allereerst God Almachtig voor zulk een aanmerkelijke zegepraal en verlossing, den Landen gegeven, den 16der in den Haag, еп den 18den alom in Holland in de openbare Kerken zou worden gedankt, en » daarna ` teekenen van blijdschap met vuren getoond.” Hetzelfde besluit namen de Staten-Generaal voor al de Provinciën, en zij bepaalden bovendien, dat onze gewone Gezanten in Frankrijk en Engeland, en onze buitengewone Gezanten in Denemarken, na mede- deeling der zaak aan de Hoven, mede openbare teekenen van blijdschap zouden geven. Ook arrsema, te Hamburg; BREDERODE, in Zwitserland; de Heer vAn OOSTERWIJK, te Venetië; naaa, te Constantinopel; venssen, der Staten Correspondent te Bayonne 1, еп: BILDERBEEK , te Keulen, kregen bericht; de laatsten vier, evenwel, zouden geen teekenen van blijdschap behoeven te toonen. — De Heren van Holland zorgden, dat er voorzichtig en nict al te zacht met de bij deze gelegenheid gemaakte gevangenen gehandeld werd. Was er alreede aan den drost van Breda paspoort verleend om in ons leger over hunne lossing te komen handelen, zoo verlangden zij, dat Gecommitteerden van Hun Hoog Mogenden daarbij tegenwoordig zouden zijn om te weeg te brengen, dat niet de vijand door hunne dadelijke invrijheidstelling moed vatten mocht om eenen nieuwen aanslag te beproeven, en den » keurlingen,” die al wie zij van ons in handen kregen, gewoon waren jammerlijk te mishandelen, geen kwartier gegeven werd. In allen gevalle zouden de gevangenen vóórdat zij ingewisseld werden het ongemak der gevangenschap moeten 1 Deze correspondent beijverde zich door den Koning van Frankrijk als Consul te Bayonne erkend te worden: anders zag hij zwarigheid in het voortzetten der correspondentie, Batey ver- klaarde dat de naam Consul in Frankrijk niet aangenaam was, еп dat verssen dus liever de qualiteit van Agent moest zien te verkrijgen. In Jan. 1632 werd verssen als Agent erkend. Toch was er sedert 1623 een Nederlandsch Consul, siuor trasson, te Toulon. Maar de Fransche Ministers waren niet in alles op de hoogte (Resol. Stat.-Gen. 24 Aug.; 1 Sept. 1631. Reg. v. Briev. enz. uit Frankr. у. 129—1632. fol. 667—441). DES VADERLANDS. 555 FEE leeren kennen. Vooral де bootsgezellen mochten zich niet іп staat gesteld zien, om 1630 — dadelijk weder dienst te nemen op de schepen, die te Duinkerken lagen, gereed om op onze haringvaarders еп graanschepen jacht te gaan maken 1, Nadat deze onderneming van den vijand was afgeloopen, hoorde men op nieuw van versterking uit troepen, ten gelale van 4 of 5000 man, en van eene belangrijke som gelds, uit Biscaye Spanje а И neko. in Vlaanderen te wachten. Vroeger waren verscheidene Duinkerkers naar de Spaansche mer. kusten vertrokken, en met dezen zou dat krijgsvolk herwaarts komen. Quvasr hield deze berichten thans voor louter verzinsels, en begreep ook, in het verloopend saizoen niet langer in de Hoofden te kunnen blijven kruisen. Dat intusschen de Biscayers sterk op zee waren, bleek uit menig schip der onzen, door hen in dezen tijd buit gemaakt. Dit trok hier zoo zeer de aandacht, dat de Kapitein CORNELIS VAN OYEN, die met een convooi naar de Westkust van Frankrijk vertrok, last kreeg om hen op te sporen en op hen het recht van voetspocling toe te passen ?, De berichten aangaande de komst der Biscayers hielden aan, en tegelijk hield de vijand zich met een menigte wel ge- monteerde schepen omtrent Tessel en het Vlie op. Er was weder sprake van het huren van schepen van de Oost-Indische en de West-Indische Compagnie, daar de Admirali- teiten geen schepen genoeg hadden om op alle punten te waken. De Oost-Indische schepen waren intusschen binnengekomen. Ook de laatste Moscovievaarders ten getale van twintig liepen tegen het einde van October (1651) binnen. Maar de behouden aankomst der lang aangekondigde 4000 Biscayers werd niet gekeerd. Deze vreemdelin- gen, gevoegd bij anderen, vroeger in de Zuidelijke Nederlanden aangekomen, hadden voor de Spaansche Regering te meer waarde, omdat zij de stemming der gemoederen aldaar al meer en meer begon le wantrouwen 3, De Prins drong er op aan, dat men sterk gewapend zou blijven. Tegen het midden Betrekking der van October bracht men in de Vergadering der Staten-Generaal in herinnering , dat de troepen Баце. tegenover van Graaf wittem in Че plaats van waardgelders waren aangenomen, die voor vier maanden pleegden dienst te doen: deze termijn was reeds lang overschreden, en zoo scheen Че tijd daar om ze af te danken. Juist op dit zelfde tijdstip herhaalde de Zweedsche Gezant het verzoek, dat wij die troepen zouden afdanken om ze onmiddellijk in zijns Konings dienst over te laten gaan. Den 79 September had cusraar ApoLr bij Breitenfeld (noor- delijk van Leipzig) over TILLY gezegevierd, en den tocht naar Thuringen еп verder aanvaard. Hij zou versterking noodig krijgen, en nu hij zuidwestelijk Duitschland naderde, zouden 1 Resol. Holl, 1631, bl. 141. Resol. Stat.-Gen. 25 Sept. 1631. 2 Ook ovasr had voorgeslagen, om, nu wij weder zulk een overmaat van gevangenen hadden, het recht der voetspoeling weder aan te wenden (Resol. Stat.-Gen. 29 Sept. 1631). 3 Resol. Stat.-Gen. 21, 29 Sept.; 4, 9, 23, 24, 25 Oct.; 7 Nov. 1681. Resol. Holl. 1631, bl. 156. van DER CAPELLEN, bl. 650. ІП Deer. 4 Зток. 70 1630— 1684. 554 ALGEMEENE GESCHIEDENIS de regimenten van Graaf wittem, door ons afgedankt, hem langs den Rijn gemakkelijk kunnen worden toegezonden 1. Doch de Prins hield niet op bericht te geven, dat de vijand nog sterk was, en steeds op het oog had, ons op de eene of de andere wijze afbreuk te doen: hij had plan, heette het, om over de Waal tusschen Schenkenschans en Nijmegen, of wel over den Rijn bij het Tolhuis іп de Betuwe te dringen: vroren de rivieren toe, zoo zou het hem licht vallen, — en het besluit was de voorslag, dat men de troepen van Graaf wittem in dienst zou houden tot den istea April (1659), tot slechts 50 тап de compagnie verminderd, maar op dat tijdstip weder tot het volle bedrag te versterken, om dan weder de lichting van waardgelders te vervangen. „Zoo zou reeds de aanvaarding van een nieuwen veldtocht tegen het volgende jaar aangekon- digd zijn 2% Hierbij’ viel het denkbeeld ten eenen male weg, om GUSTAAP ADOLF van onze zijde eenige versterking te doen toekomen. Ook hulptroepen had deze Koning ons laten verzoeken; maar men verontschuldigde zich, en dat terwijl de Infante een goed aantal compagnién ruiters naar Duitschland gezonden had om de tegenstanders der Zweden te versterken. Zelfs vond de lichting, door ausraar in onze streken beproefd, hier op verre na geene ondersteuning. Reeds het verzoek van ramsey was beleefdelijk afgeslagen. Deze ramser was herwaarts afgevaardigd door den Markies тап mamuto, die den Koning van Zweden een hulpbende van 12,000 man toevoerde, en zijn verzoek bestond hierin, dat, zoo dit korps in deze Provinciën kwam aan te landen, Hun Hoog Mogenden het met een 2000-tal wagens en levering van mondbehoeften wilden gerie- · ven, totdat zij over onze grenzen waren, ja deze troepen met eenige compagniën voel- on paardevolk zouden versterken, of wel hun eenig subsidie van geld verleenen. Slechts de mondbehoeften werden ramser toegestaan, doch tegen betaling $. Geen wor der, dat toen CAMERARIUS vergunning verzocht om 4 compagnién paardevolk te mogen laten werven, onder belofte dat men geen ruiters uit onze korpsen tot de Zweedsche diens! zou verlokken, de Prins dit slechts zeer gedeeltelijk toestond. Zijne Excellentie klaagde, dat er reeds van onze soldaten waren verleid, en vergunde slechts, dat de Overste-luite- nant, die met de lichting belast was, met de reeds geworven manschappen vertrok , zov- der er meer bij te werven en zonder bij de reize onzen bodem te mogen aandoen. Men wees hem eenen weg aan om veilig door Duitschland heen tot het Zweedsche leger door (е dringen. Weinige dagen nadat dit was toegestaan, werden te Amsterdam twee sche- pen aangehouden met soldaten, voor Zweden gelicht. De Prins verlangde, dat de Neder- landsche manschappen, die er onder mochten zijn, voor den Krijgsraad gebracht werden, maar liet toe, dat men de anderen oogluikend huns weegs liet gaan 4. Г Resol. Stat.-Gen. 17 Sept.; 14 Oct. 1631. 2 Resol. Stat.-Gen. 1, 15 Nov. 1631. + Resol. Stat.-Gen. 15 April; 10, 15 Junij. 1631. \ Resol. Slat.-Gen. 20, 27, 28, 31 Oct.; 12 Хоу. 1631. DES VADERLANDS, 555 Ook de levering van het subsidie aan Zweden had veel moeite in. Van den aanvang des jaars 1651 drong de Gezant gedurig op de betaling aan 1. Eerst tegen het einde van Mei werd men het in beginsel eens, dat men den Koning van Zweden zou bijsprin- gen met eene som van 150,000 gulden, te rekenen als eene bijdrage voor de maanden Julij, Augustus en September eerstkomende. Men gaf den Ambassadeur hiervan kennis met de verklaring, dat wij zoovele kosten tot den oorlog voor de gemeenschappelijke zaak moesten besteden, dat wij in plaats van onderstand te geven, dien veeleer noodig zouden hebben, om »onder zoo zwaren last van oorlog niet te bezwijken’; dat wij even- wel Zijne Majesteit die som hadden toegestaan om onzen ijver te betoonen: vertrou- wende, dat de Koning onze onderzaten in hunne scheepvaart en handel gunstig zou behandelen en de grieven ten dien aanzien zoo veel doenlijk zou opheffen, waren wij bereid over de voortzetting van het subsidie in nader overleg te treden. — Doch ook toen waren de Provinciën nog allen niet gereed, en schoon Holland zich deswegens niet onwillig betoonde om hare quote tot het subsidie te betalen, zóó weinig waren de bez wa- ren van de tollen in de Oostzee nog uit den weg geruimd, dat men er op bedacht was om iemand naar den Koning van Zweden te zenden, ten einde die verdrietige zaak te regelen: CORNELIS Pauw, gewezen Consul te Aleppo, werd met deze taak belast. Hoe het zij, in Augustus ontving CAMRBRARIUS de eerste gelden, en tegen den winter verbonden zich de Provinciën om na die drie maanden nog vooreerst in elk der twee volgende maanden 50,000 gulden bij te dragen. Hiervan werd den Ambassadeur, ten bewijze dat het aan zijne bemoeijing niet gehaperd had, schriftelijk kennis gegeven. Daarbij werd den Koning herinnerd, dat wij den vijand zoo bezig gehouden hadden, dat hij slechts een onbeduidend aantal troepen naar Duitschland had kunnen zenden, en daar wij nu ons leger niet verminderden, zou de Infante het hare even min door het zoo ver wegzenden van krijgsvolk kunnen verzwakken. Zoo slond hun ijverig volhouden van den strijd voor den Koning gelijk met de toezending van hulpbenden. ----- 1 Resol. Stat.-Gen. 25, 26 Jan.; 8, 13, 17 ЕеЬг.; 21, 31 Maart; 5, 25 April; 9,21 Mei, 1631. 2 Алтѕемл, 1144, 1145, 1185, 1186. Resol. Stat-Gen. 24, 31 Mei; 2, 7, 8 Jalij; 6, 12, 18 Aug.; 3 Sept.; 13, 14, 21, 22, 31 Oct.; 5, 20, 22 Хоу.; 1,3, 4,5, 6,11, 20, 29 Dec. 1631. 70* 1630— 1634. 556 ALGEMEENE GESCHIEDENIS 1630-- Die traagheid in het inwilligen еп leveren van het subsidie voor Zweden hing eens- ы deels zamen met het verschil der inzichten en belangen der Provinciën onderling, het- welk duidelijk uitkwam, nu de groote vraag weder beslist was, dat de oorlog zou wor- den voortgezet; anderdeels met den binnenlandschen toestand тап één der Gewesten, met name van Friesland. Uit het standpunt der Zeeprovinciën, mocht, terwijl de landarmée zulk eene uitge- breidheid erlangde, de oorlog te water vooral niet verwaarloosd worden. Had vroeger bepaaldelijk Holland dezen eisch met kracht en niet zonder bedreiging doen gelden, thans had er eene aansluiting tusschen die Provincie en Zeeland plaats gegrepen, welke mocht doen verwachten, dat Hollands vertoogen, vooral in deze zaak, in de stem van Zeeland een sterken steun zouden vinden. De keuze van een nieuwen Raadpensionaris in Holland gaf Zeeland de gelegenheid om nader te doen blijken, dat zij den zusterlijken band, die haar aan hare aloude bondgenoot hechtte, van nieuws versterkt wenschte te zien. „Verkiezing Me Na het overlijden van ротк was de genoemde betrekking nog slechts voorloopig door tot Raadpensio- CATS vervuld. Er moest eene vaste keuze gedaan worden. Drie personen kwamen daartoe ae van Ho, aanmerking: nevens CATS, ADRIAAN pauw, Heer van Heemstede, lid van de Reken- kamer, en VAN DEN HONAERT, Raadsheer in den Hoogen Raad. De laatste werd door hen gedreven, die een meer openlijke erkentenis van de rechten der Remonstranten ver- langden, en voor de gevolgen niet schenen terug te deinzen, welke zulk eene erken-. tenis in de staatkunde der Republiek, bepaaldelijk tegenover de Zuidelijke Nederlanden, kon medebrengen. Van pauw, daarentegen, als burger van het bij uitstek zelfstandige Amsterdam, was, bij alle toegefelijkheid voor de Remonstranten, de handhaving te ver- wachten van de eigenaardigheid der Noord-Nederlandsche Gewesten tegenover alle voor- slagen van aansluiting aan wie of welke partij ook buiten de Republiek. Om de nood- zakelijkheid te vermijden om de voorkeur aan een van twee beginselen te geven, had men gaarne den voorzichtigen en meêgaanden cars voor goed Raadpensionaris van Hol- land gemaakt; maar hiertegen pleitte zijne hoedanigheid van Zeeuw, en zoolang Zeeland geboren Hollanders van dezelfde waardigheid in hare regering buitensloot, kon men, zoo oordeelde bepaaldelijk de Stad Dordrecht, in Holland geenen Zeeuw benoe- men. Daar nu cars den schijn van naar den opengevallen post te staan naauwgezet vermeed, en voor de verantwoordelijkheid, die de voorloopige waarneming op hem laadde, terugdeinsde, moest men tot eene beslissing komen 1, Eerst met het nieuwe jaar van 1651 verklaarden zich de Leden van Holland eenparig gereed om tot de keuze van eenen Raadpensionaris over te gaan, en toch duurde het nog tol den 9den April, eer pauw 1 Resol, Holl. 19 Nov.; 5, 6, 10, 11, 14, 17, 19, 21 Dec. 1630. 18, 22 Jan. 1631. vas BER CAPELLEN, 611. DES VADERLANDS, 557 ö — — — 2... ----.-------..............----------... ...------......144 ТОПОЛ gekozen werd, tegen het gevoelen van de Edelen, еп van de Steden Dordrecht, Delft, 1030- Rotterdam en den Briel, die hunne stem op van рех номлевт uitbrachten. Hij aan- 1084. vaardde het ambt niet, zonder het openblijven van zijne plaats in de Rekenkamer, om daarin na verloop der vijf jaren, voor welke hij benoemd werd, weder zitting te mogen nemen, en tevens het behoud zijner Amsterdamsche burgerrechten te bedingen 1. Omstreeks dezen tijd waren buitengewone Gedeputeerden van Zeeland te wachten, ten Vernieuwing van het aloude verbond tusschen te overhandigen, waarbij aan den jongen Prins wittem het recht van opvolging іп het Holland en Zee- апа. einde gemeenschappelijk met Че Gecommitteerden van Holland aan den Prins de brieven Stadhouderschap en het Kapitein- en Admiraal-Generaalschap over de beide Provinciën werd verzekerd. Bij deze gelegenheid nu werd door de Edelen van Holland voorgeslagen, of het niet dienstig zijn zou te bewerken, dat de bepaling werd opgeheven, waarbij elk der beide Provinciën slechts landzaten tot het Raadpensionarisambt toeliet. Die van Holland begrepen, dat het eerste gewag van deze zaak van de zijde van Zeeland moest komen. En de Zeeuwen vonden daarin geene zwarigheid. Naar aanleiding van den gemeenschappelijken stap, thans ten aanzien van het Stadhouderschap gedaan, boden zij de vernieuwing aan van alle oude en vertrouwde vriendschap en correspondentie met de Provincie Holland en West-Friesland, en dit niet alleen, maar zij verklaarden tevens »de oude maximen te willen hervatten en wat daarmede strijdig mocht geschied wezen, te herstellen: met name, waren zij bereid geen Hollander meer van het Raadpensionaris- ambt in Zeeland uit te sluiten, wanneer Holland mede goed vond langer geenen Zeeuw uit die bediening te weren. Hiertoe was Holland thans volkomen bereid, en alsnu ver- schenen іп de Vergadering der Staten dezer Provincie de Zeeuwsche Heeren ок кмоит, BEAUMONT, DE WITTE en COORNE, verklarende, dat zij, ten gevolge van het tusschen Че beide Provinciën hernieuwde vertrouwde verkeer, en uit aanmerking, dat hare belangen gemeen en onafscheidelijk waren, en de schaden en ongemakken ter zee door beider ingezetenen gelijkelijk gevoeld werden, door hunne Principalen bij brieven van credentie van den 18den September (1651) gelast waren, de Vergadering te begroeten, de voortduring van de voorgenomen correspondentie aan te bieden en over verscheidene zaken, betreffende de dienst, de eer en het ontzag van de beide Gewesten, als hebbende de eerste fondamenten der vrijheid gelegd , in overleg te treden. — Dit was eene verklaring van eene groote beteekenis. Zeeland zag af van de zucht om haren eigenen weg te gaan, hetgeen zij nu reeds gedurende zoo vele jaren herhaaldelijk had willen doen. 