VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
Een ftuk is er egter nog voor handen, °t welk een zo al- gemeerren als kragtigen invloed heeft op een heiligen Levens- wandel, dat wy oordeelen het zelve nog ten onderwerpe on: - Zer Zedenkundige befpiegelingen te moeten ftellen ; en dit is s de Noodzaakelykhetd en verpligting om zig eene grondige » kennis wegens bet Opperwezen eige te maaken, zig juif » begrippen wegens zyne oneindige volmaaktheden te vor- s» men, en met deze befpiegelingen geduurig te verlustigen.” Dit koomt in alle de en van ons leven, in alle pligten, zonder uitzondering , te pas; en het verwaarloozen daar van, is de bron der meeste verkeerdheden en onheilen , daar zig het verdoolde menschdom onbedagt in ftort. Dit zal ons der-. kalven een nuttig onderwerp voor dit en het volgend Vertoog verfchaffen, waar mede wy ons Derde, Deel befluiten zullen, om het vierde met andere losfe Godgeleerde of Zedekumndige Stukjes te beginnen , en dus de verandering, zo noodig tog tot aändagt en opmerking voor de meeste Lezers, en de grondílag van vermaak voor alle meníchen, naar onze ver- mogens te betragter. l De bewyzen , welke de Natuur ons voor het beftaan var een eeuwig, onafhankelyk , allervolmaaktst Opperwezen aan de hand geeft, zyn zo menigvuldig en treffende, dat zy de g en opmerking zelfs van de alleronoplettendfte en zor: gelooste menfchen , of van hen, die diepst in de ondeugd ver- zoopen leggen , miet wel ontílippen kunnen, Maar die alge- meen yke gefteldheden , welke wy voorheen hebben aangepreezen „ Bedagtzaamheid namelyk, Opmerking., en Zuiverheid des harten, zullen ons geduuriglyk in ftaat fkellen, om nieuwe bewyzen voor het beftaan , nieuwe kenmerker der eindelooze volmaaktheden van dit aanbiddelyk Wezen te ontdekken, en langs hoe naauwkeuriger, waardiger, en ver- hevener begrippen van zyn natuur en volmaaktheden te vor- men. , Eene oppervlakkige en voorbygaande overtuiging van zom- „mige byzondere waarheden , tot het Opperwezen betrekkelyk, kan maar eene zeer geringe uitwerking, ter regeling van ons geheele gedrag, ter beftiering. van alle onze pligten , ir onzen ganfchen wandel te wege brengen. En het is derhal- ven onvermydelyk noodig, dat , zodra wy pnze voeten op ‚de logpbaane der Deugd beginnen te zetten, zo dra wy ons rnftig op eed Gedyrugtigen levenswandel uitleggen wilen 3 | H ` Oe \ N - ËN ZEDEKUNDEÉ: dát dat wy Gods Volmaaktheden en Deugden niet flegts opper! vlakkig, niet flegts in het algemeen, kennen, en van derzel- ver wezenlykheid eene taamelyke dvertuiging hebben, maat dat we ook elk dier volmaaktheden en deugden dfzonderlyk bp de allerlevendigfte en iridrúkbaarfte wgze, kennen, en die kennis, die overtuiging , die befpiegelinig onophoüdelyk woor onzer geest tegenwoordig houden , en ons zelweri hier van zodanig eerie heblykheid eige maaken, dat zig het denkbeeld, dat we in de gedugte tegenwoordigheid zyn vari een Alwee- tend Harten-kenner , van een Almagtig en Regtvaardig Op- perwezen , van een Allerheiligften God, in alle de bedryverl van ons leeven, in alle omftandigheden , waar in wy ons ooit bevinden, in dnze afgezonderfte eenzaamheid zelve terftond vertoone. ' en Ees. De Noodzaakelykheid , van ons Zodanig eerie levendige kennis, zulk eene werkzaame overtuiging , (om Ze eens zo te noemen) wegens Gods beftaan en volmaaktheden eige te maaken , kan zig voor elk, die de minifte oplettenheid wil en kan gebruiker , in den eerften opflag , aanftonds van zelve vertoonen, en de voordeelen , welke uit eenen Leveris-wan= del, die naar zulk eene levendige overtuiging, ja zulk een in- drukbaar gevoel der Goddelyke Volmaaaktheden fteedts wordt ingerigt, zyn zekerlyk de allergrootfte en wezenlykfte, welke een Redelyk Schepzel immer kan bejaagert. Oe Zoer een God is, Zo moet ons Geluk geheel in zyne han- den wezen ; en gelyk ons Geluk volftrektelyk van Hem af- hangt, zo moet Hy het zelve ook geduurig, in alle de onder- handelingen, dte Hy met het menschdom Fecft , bedoclen , maar zo moet Hy het tevens langs den weg det Deugd bedoe- len. Die twee waarheden , die als de grondilag van allen Gods- dienst befchouwd kunnen worden, vertoonen zig aan alle welmeenende en verftandige menfchen, op het eertte vòorftel, sanftonds zo klaar, en aarineemelyk , dat wy ons thans ontfla- gen kunnen agten, van dezelve omftatidig aan te dringen. Dus moet een levendig befef ; een indrukbaar gevoel der Goddelyke volmaaktheden, ons natuurlyker wyze tot allerleie foorten van deugden aanzetten, en ons ftandvastig in de be tragting van alle onze pligten, zonder uitzondering, maaken. Wy hebben te voren aangemerkt , dat alle pligten ons, om zo te fpreeken , even na zyn, en dat ’er geene de minfte rede is, van te denken , dat de één een byzonderer voorrang en waardigheid boven den anderen zoude hebbe, of dat wy tot de een meer dan tot de andere verbonden zouden zyn. Maar ‚ de invloed van zommige waarheden , en deugdzaame gefteld heden , is zckerlyk veel grooter en fterker, dan die van an- dere ; en het is derhalven van óns hoogst belang , om zoda“ nige waarheden te leeren kennen en dikwils te befpiegelen, ons zelve zodarige gefteldheden der ziele eige te maaken, welke ons van den meesten dienst kunnen wezen , om ons alle onze pligten tevens naauwkeurig en gemakkelykte doer betragten , en welke dus den besten invloed op onzen gehee- len zedelyken wandel hebben. Maar zie daar derhalven een onwederfpreekelyk bewys vań de volftrekte noodzaakelykheid, om in de eerfte plaats te poogen , van de naauwkeurigfte te- vens en levendigfte begrippen van God en zyne volmaakthe- dlen in onze zielen ten diepften in te drukken. Want wat kan ‘er kragtiger worden uit edagt, om ens tot allerleie goet ‘willigheid en gezellige deugden aan te fpooren , of wat be weegredenen zyn ’er voor te draagen, die ons: nadrakkelyker overreeden kunnen , om ons zelven op eene inwendige, ze delyke heiligheid, en Godvrugtigen levenswandel uit te leg: gen, dan de geduurige befchouwing van die beminnelyke te vens en ontzaggelyke, die heugelyke te gelyk en wreesfelyke ‚ eigenfchappen van den grooten Schepper en goedertieren Be ftierder van het gansch Heelal! —- Die geduurige, die heb- belyke befchouwing der Goddelyke Volmaaktheden , mag men inderdaad met regt verwagten , dat Zo fterken indruk op het EK men; t | 1 | .E.N. ZEDEKUNDE, 443 menfchelyk gemoed żal maaken, dat hy, welke zig niet met allen yver uitlegt, om alle zyne pligten getrouwelyk te bee tragten, met regt onderf{teld mag worden, aan Gods beftaan zelve te twyfelen , of in deze o geene gevaarlyke dwaaling te fteeken, wegens zyne aanbiddelyke Natuur en oneindige Volmaaktheden. - | De regte en levendige kennis van:God, de: geduurige bes fchouwing zyner Eigeníchappen , en het betragten van die pligten, welke hier, op eene byzondere wyze, mede verbon- den zyn, moet ook eene overvloedige bron van de allerzuiver- fte vreugde, van de allerwezenlykfte vergenoeging wezen. Hoe veritandig is de raad van den auden wyzen: … Leert God … kennen, en geniet den waaren Vrede der ziele.” Hoe on- verbreekelyk is dit laatíte aan het eerfte verbonden! Zo onze emoederen een levendigen indruk der Goddelyke Volmaakt- eden hebben, zo onze zielen gewoon zyn, dezelve met den vereischten aandagt tebefchauwen,en wy eindelyk in ftaat zyn; om onze Godsdienftigheid aan °t Opperwezen, met dat nede- rig vertrouwen , met die eerbiedige gerustheid, met die ons derwerpende gemeenzaamheid te bewyzen , welke uit dezen pligt, in `t hart van elk waardig aanbidder, eigenaartig geboo- ren worden, en welke een onvermydelyk gevelg zyn van die redelyke bewustheid , dat wy God en zyne volmagktheden grondig kennen , wat liefelyker bron van zuiver genoegen ; wat grooter troast en heil kan ’er dan, bid ik , op alle tyden en ftanden worden uitgedagt ? Laat dan onze uiterlyke om- ftandigheden wezen „ zo zy willen , laat rampen ons beftor- men, vyanden op ons aanvallen , ja laat Hel en Aarde, om zo te fpreeken, zig tegen ons vereenigen, en ans alle meníche- lyke trooft en byftand worden afgeineeden! nog geene zwaa- righeid! dit weeten wy zeker en ontwytfelbaar., dit ítaat eeu- wig en onveranderlyk vast, dat ‘er een Almagtig en Goeder- tieren Albeftierder leeft , dat die het roer der ondermaanfche zaaken altoos in handen houdt, en, met eene ondaorgronde- lyke wysheid, beftiert ; dat Die onze gangen en bedryven, dat Die onze gemoedsgeftalte kent en goedkeurt, dat Die ons zelfs, op eene byzondere wyze, en als zyne lieve kinderen, bemint, en de blyken zyner liefde ; vroeg of laat, op de heu- gelykfte wys zal doen etvaaren ; met een woord, dat den gee- nen y die God lief hebben , alle dingen eindelyk ten goede moeten medewerken. =— Zo dit nu, in de meeste omftan- digheden geen rede van vreugde en blydíchap, zo het zelfs. in de allerakeligfte gevallen geen grond van hoop en. vertroos - wng Zy, betstige ik geen denkbe den van họop of kwelling, , 3 ‚van 444 NATUURLYEE GODSDIENST gen verdriet of vreugd te hebben, nog Ìn ftaat te wezen, om den ongelukkige Stervelingen eenige rede van vertroosting woor te drangen. ven blyk is het ook, dat de geduurige befchouwing van God en zyne volmaaktheden , en de heblykheid van waare Godsvrugt , welke hier eigenaartig uit gebooren wotdt , dat geene eigenlyk is, het welk een Redelyk Wezen meest ver- edelt, om zo te fpreeken, en met de waardigheid onzer nr tuurê op eene byzondere wyze overeënkomt. God is zeker- lyk ‘het waardigst voorwerp, daar wy onze gedagten , of aan: doeningen ooit op kunnen vestigen; en eene getuurige, eene heblyke verheffing onzer zielen tot God, kan niet anders te wege brengen , dan Gods beeld in pns te doen herleeven , en ns, in onze redelyke gefteldheid, in-ons zedelyk karakter, ode gelyk te maaken. ‘Het is in zig zelven onnatuuilyk, het is niet moogelyk te onderftèllen , of te begrypen, dât hy, die een leVveridig befef van Gods Natpur en Volmaaktheden heeft, ' gat hy, die Zig met deze befpiegėlingen dikwils bezig houdt, en wiens gemoed van deze verheve ‘denkbeelden geheel ver- vuld en als doortrokken is, zig aan zyne dierlyke driften ver- flaaven , zig voor de aldoorziende oogen van den Alweeten: den en Allerheiligften God veragtelyk maaken, of in laage be- dryven verloopen zoude. Neen! die befpiegelingen „ daar hy zig nu geduurig mede bezig houdt, moeten gewisfelyk een gansch ‘anderer draai aan ‘alle’ zyne denkbeelden geeven, moeten hem op een veel edeler en verhevener wys doen den- ken 5 ‘moeten hem leeren, om alle voorwerpen, die zig zy- her befchouwing of genieting aanbieden , met gansch ver- {chillende oogen te zien , en opleiden, om eene billyke on- verfchilligheid te koesteren voor alles, dat in zyn eigen aart niet voortreffelyk en verheven is, of hem, als een verftandig wezen, naat het beeld en de gelykenis des onzienlyken Gods evormd, niet betaamen zoude. —- En hoe meer wy deze Overdenkingen van God en-zyne Volmaaktheden herhalen , hoe geduuriger wy onze zielen hier mede bezig houden, hoe ineer dezelvé vervult zullen worden van eene blaakende zugt, em haar zelve fteeds hooger en hooger te verheffen; hoe ter onze begeerte zal Zyn naar alies, wat waarlyk verheven is, hoe levendiger onze afkeer wan alles, ’t geen laag en ver- dgreljk is, Zy zal ; Re zullen in alie eeuwigheid nieùweftof - voor hoogagting, eerbied, verwondering, en volgzugt vinden, sies ernítig op God én zyne Volmaaktheden denken, “Hoe meer woortreffelyke Deugden wy reeds van hem ont- ' dekt hebben , en hoe meer onze ziel tevens door oeffening ried kennen donna nn nc cn RN ZEBEKUND EK 445 en bedaarde driften, tot deze afgetrokke befpiegelingen ge- {chikt wordt, hoe meer wy in ftaat zullen wezen, om fteeds nieuwe Deugden in zyne ondoorgrondelyke Natur te Ont- dekken, of liever dezelfde luifterryke volmaaktheden in een nieuwen glans te aanfchouwen , en nieuwe bewyzen voor zyne onnafpoorlyke wysheid, voor zyne belangelooze goedertieren- heid, in zyn gedrag met zyne chepzelen te vinden , en leven- diger indrukfelen van zyne verbaazende Almagt, en fmette- looze heiligheid te krygen. Dit is onyermydelyk. Zo wy díe liefelyke befpiegelingen met een onvermoeiden viyt vervan- gen , zo we’er ons altoos met zo veele infpanniag, als de waarde van het onderwerp vereischt, mede bezig houden, zo zullen de bekwaamheden onzer ziele fteeds aanwinnen, onze aandagt zal levendiger worden, onze infpanning langer duu- ren, en onze overdenkingen een. diepereg indruk op onze zie- len maaken , en dus ‘zullen onze vorderingen in deugd en waare heiligheid altoos evenredig zyn aan de vlyt, welke wy in deze oeffening befteeden. DO (Het flot in bet volgende Stukje, VERDEDIGING VOOR DE JOODEN, / Door den Heere PINTO, R E Heer PrREYRE, reeds bekend door zyne zonder J linge bekwaamheid om de tomman te doen fpreeken, , en thans Agent van de Portugeefche Joodíche Natie te Bour- > deaux, den Antheur van dit gefchrift verzogt hebbende, om „ hem by te flan in zyne Sollicitaties, tex behoudenis van alle ə de voorregten , welke de Portugeefche Jooden, fints meer dan , twee honderd jaaren in Vrankryk gevestigd , aldaar genoo- o ten, en welke de n van andere Natiën poogden te ver- „ minderen. , en ontving ’er een antwoord van, zo ftreelend voor hem in > `t byzonder, als voldoende voar de Ponugeefche Natie. > Dit gaf aanleiding , om de ongunftige evens en onbillyke vooroordeelen , welke men tegen alle Jooden, zonder uit- » zondering , heeft, wat nader te befcheuwen, en byzonder- > lyk op de onkunde te letten ‚ welke in Vrankryk zo alge- > meen heerscht , wegens de r ige onderfcheidingen „ … die de Portugeelche en Spean J boven die van au- | lá4 | | ‚ dere Pd < a 44 VERDEDIGING VOOR DE :JOODEN. , dere Natien verdienen. Deze bedenkingen deeden den Heer $ PEREYRE onzen Schryver aanfpooren en overhaalen, oni ? èene billyke yerdediging der Jooden te maaken , en het ver- fchil ,`dat tusfchen de eene en andere plaats heeft, aan te wyzen. „` AOOO o * „Het geen de Heer VOLTAIRE in het rfte Kapittel des > viiden Deels zyner Werken tegen hen. gefchreeven hadt; „ was het fterkfte, dat ’er tót hun “nadeel voorhanden was; en 5 dat zo veel te meer , ‘om dat hét gewigt, °t welk die be- , roemde Schryver, door zyn gezag, aan deze vooroordeeleri ; geeven konde, in ftaat was van deze Natie t'eeniger tyd te ə verpletteten , door de haat , laster en wraakzugt de fterkfte „ wapenen tegen haar in handen te geeven. Maar gelyk dit s nimmer Ket oogmerk van den Heer var TAIRE heeft kun- s nen weezen, Zo was het tè denken „ dat: hy zelve wel in $ Zyn fchik zoude zyn; alè men hem-beter onderregtte , en , gelegenheid gaf, van een kwaad voor te komen, `t welk hy „ niet bedoelde toe te brengen. «…_ — ` i “_; Door deze dannierkingen heeft zig onzen Schryver laaten , overhaalen, om de befchuldigingen of aantygingen van den , Heer VoLTArRE te wederleggen , en die wederlegging ‚ den Heer PERE YRE toe te Zenden, welke het gemeen een , dienst heeft gedagt te doet, met ze in -t hgt te geeven. Dus „ begint dezelve: « E Van alleondeugden is de laster de fchadelykfte voor de Maat: {chappy ; var alle verongelykingen de treffendfte, vari alle mis- daadende haatelykfte.' De nadeelen; wèlke zy, die’er de voor- werpen en flagtoffers van Zyn, door lyden , Zyn oneindig. Dit is eene waarheid , diè de geheele wereld erkent ; em die de Heer vor TAIRE op verfcheide plaatfen zyner-werken in * helderst ligt gefteld heeft. Even zeker is het, dát, naar maate eene befchuldiging ‘grooteris , de bewyzen ook duide- Iyker moeten ‘zyn. Dit is onbetwistbaar, zelfs wanneer die Befchuldigingen flegts een enkel Lid van de Maatfchappy be- ‘treffen 5 rnaar hoe veel grootère omzigtigheid behoort men. dan niet te gebruiken , als men een geheel Volk te gelyk be- fchuldigt! en hoë algemeener de aantyging is „-hoe zekerder hoe duidelyker de bewyzen ongetwyffeld ook behooren te zyn; maar zyn ‘et ooit bewyzen tevinden, welke de misdaaden van een geheel Volk kunnen betoogen, en ‘behooren wy dan wel ooit eene Natie ‘in het algemeen te befchuldigen ? Kan men het onthalzen van Garel'[. het ganfche Volk- van Enge- „Jand te laste leggen, of zyn de Franíchen in het algemeen, Tes ee og OR can ae we DOOR DEN HEERE PINTO, KAR wegens de Parysfche Bruiloft, aanfpraakelyk 2: Een algemeen woorftel is altoos verdagt , en aan gevaar van dwaaling ori: derhevig , inzonderheid ls men van het karakter eener ge- heele Natie fpseekt, waar van de íchaduwen naar den ftaat, rang, lighaams-gefteldheid en het berdep van elk van.derzel: werd eden altoos onéindtg verfchillen. Elke Provintie van den- zelfden Staat is zo verfchillende van eene andere Provintie, als dezelve van de Hoofdftad zyn ‚ en als deze is van het Hof, al waar zelfs nog ydere Familie iets byzonders heeft, terwyl de Leden dier Familien zig eindelyk nogmaals door hunne eige afzonderlyke karakters ‘onderfcheiden. Zo ’er in éen geheel bosch geen bladen Zyn , die malkander net gelyken; zo ‘er in de geheele wereld geene twee aangezigten voorkoomen, die men niet van den anderen onderfcheiden kan ; zo ’er eindelyk op den ganfchen aardbodem geene twee menfchen gevonden worden; welke , in alles, op gelyke wyze denken, hoe kan men dan in ’t hoofd krygen, om met eene trek: het zedelyk gourtrait van een geheel Volk te willen maaken. Het is met et karakter der Naties, eyen eens áls met die van byzondere menfchen „ waar van zy flegts verzaamelingen zyn. De Na- tuur verfchilt in de-laattten door natuurlyke toevallen, welke in hun Temperament, en in de eerfte door Politieke , welke er in-de Conftitutie voorvallen. De Volkeren hebben. hunne ‘heldere en duistere zyde ; zy hebben luittérryke tyden, waar in zig hunne Deugden in hellen dag vertoonen , zy. hebben oogenblikkén, waar in dezelve' min zigthaar zyn; maar nime … mer Zyn Zy geheel deugdzaam of geheel ondeugend; nog bly- ven zelfs lang agter één in denzelfden ftaat. Een Jood te Londen gelykt zo weinig naar een Jood te Con- ftantinopel, als deze naar een Mandaryn van China. Een Por- tugeefche Jood van Bourdeaux , en een Hoogduitfche Jood van Metz fchynen twee gansch verfchillende wezens. * Mer kan derhalven van de zeden der Jooden in het algemeen niets verzekeren, zonder in een omítandig verflag te treeden, en - byzondere onderfcheidingen in agt te neemen. Een Jood is als een Cameleon, die overal de kleuren aanneemt dier by- zondere Lugtitreeken, die hy bewoont, dier Volkeren , daar hy mede verkeert , en dier verfchillende Regeerings-vormen,„, daar hy qnder leeft, Á et Qo l5 , De 448 VERDEDIGING VOOR DE JOODEN, ‚ De Heer vor TAIRE heeft ze'allen egter onder malkans deren verward, allen tevens befchouwd, en heeft ‘er dus een rtrait van gemaakt, dat zo ysfelyk is, als het weinig ge- ykenis heeft naar het origineel, Zie hier, hoe hy zig , ten hunnen opzigte, uitdrukt. | o - De Christelyke, zo wel als Mahometaanfche Godsdienst, » (zegt hy) erkennen ‚beiden den Joodfchen voor hunne ge- s, meene inoeder , en hebben , door eene zanderlinge tegen- ftrydigheid, tevens eerbied en afgryzen voor deze moeder.” Hy kon ‘er nog byvoegen , het geen de Heer MONTESQUIEU ergens zegt ; dat deze moeder twee dogters ter wereld heeft georagt ‚ die haar met duizend wonden doarftooken hebben. aar waarom moet de Heer vaLTAIRE, gebooren om het Heelal te veriigten , den nevel der Volks-vaoroordeelen, welke men , ten fchande der menfchelykheid , over dezen Godts dienst verfpreidt „nog verdikken? Hoe heeft die groote Geest, in fpyt van zyn hart en vernuft, tegen rede en waarheid aan , zig in zulk eene aftrekking van gedagten kunnen verloopen? Hoe kan ik zagter uitdmkking gebruiken , daar.ik den befry- der der vooroordeelen , zyne pen aan eene blinde vooringe- noomenheid zie overgeeyen, en onbedagt het werktuig wor- den van een monfter, dat hy zo dikwils heeft beftreetlen , ik meen de Laster. Hoe kan ik zagter uitdrukking inzonder- heid gebruiken, als ik hem dit Hoopfdftuk , zyns zo weinig rdig , met deze verfchrikkelyke woorden hoor eindigen: » Eindelyk zal men in hen (dè Jooden naamelyk) niets anders a Vinden, dan een dom en woest Volk, °t welk reeds federt ə» langen tyd eene flordige gierigheid, met een verfoeijelyk æ Bygeloof vercenigt ‚ en die beide paart. met een ysfelyken s haat tegen alle Volkeren, die hen dulden en verryken, » Men moet ze egter (voegt hy ‘er als uit eene byzondere be goedertierenheid by) men moet ze egter niet verbranden.” ‚ ik moet den Heer vor TAIRE zediglyk verklaaren , dat zeer veelen onder hen, die hy zo wreed behandelt, zig lie- ver zouden willen laaten verbranden, dan die befchuldigin- en, welke, God lof! ongegrond zyn, te verdienen. Het zou misfchien niet zwaar vallen te bewyzen , dat de Jooden nog onkundiger, nog barbaarfcher, nog bygeloovi- ger zyn, dan andere volkeren ; en dat de ryke Lieden on- t hen meer tat verkwisting dan vrekheid overflaan; het geen elders zo gemeen niet is, als onder hen, En om te toonen , dat zy den Patriottifchen Geest dier volkeren „daar ZY zig onder neder zetten , overneemen, dat zy dien zelfs in hooger maate hebben dan de Inboorlingen zelve, i | : me DOOR DEN HEERE RINTA. 449 men geene andere bewyzen , dan de openbaare kennis, die jeder hier van heeft by te brengen. Dit iseen ftuk , dat ie» der weet; De Jooden ftaan den roem dier volkeren „die hen dulden, en, welken zy verryken, tat buitenfpoorigheid toe voor; Én zo de Heer voL TAIRE maar een weinig. tyds wil neemen , om dit onderwerp nader te onderzoeken , (want het is tot zyn eigen regtbank, dat ik my wel beroepen durve,) zo zal hy wel haast bevinden, dat hy eene herftel ling van eer verfchuldigd is aan de Jooden', aan de waarheid, aan zyne eeuw, en bóven al, aan de Nakoomelingfchap „ welke zig op zyn gezag zal beroepen, om tegen een volk, ‚ dat reeds niet dan al te ongelukkig is, te woeden, en ° zelve verder te verpletteren: Zo de Heer voLTAIRE in deze gelegenheid , die juistheid van oordeel, daar hy zyn werk van maakt, gevolgd hadt , zo zoude hy eerst begon- nen hebhen met de Spaaníche en ortugeefche Jooden , wel- ke zig met de menigte der overige Israëliten nooit ver- mengd ‚ nog zig in hunne ftammen ingelyfd hebben „van dezelve zorgvuldig te onderfcheiden. Hy zou dat groot onderfcheid tusíchen de Portugeefche en andere Jooden heb- ben aangeweezen. Ik weet, dat dit. onderfcheid in Vrank- ryk niet zeer bekend is, en dat dit aan de Portugeefche Na- tie te Bordeaux, in meer dan eene gelegenheid, nadeel heeft gedaan ; maar het. kan den Heer vorTAIRE niet onbekend Zyn, met welk eene fchroomagtige naauwkeurigheid de Portugeefche en Spaanfche Jooden zig wagten, om zig niet by huwelyken of andere verbintenisfen met de Jooden. van andere Naties te vermengen; Hy is in Holland geweest „ gr weet, dat zy onderfcheidene Synagogen hebben, en dat nne Ceremoniën, fchoon zy denzelfden Godsdienst, en dezelfde geloefs-artykelen belyden „dikwils in °t geheel niet naar def anderen gelyken, de zeden der Portugeefche zyn ook zeer verfchillende van die der andere Jooden. De eer- {ten draagen geene baarden, en hebben niets byzonders in hunne kleeding , de gegoede Lieden onder hen brengen zelfs-de netheid, het cieraad, en de pragt in dit ftuk zo verre als andere volkeren van Europa, daar zy in geen op- zigt, dan alleen in den Godsdienst van.verfchillen. Hunne afzondering van hunne andere Broeders gaat zo verre, dat, als een Portugeefche Jood in Holland of Engeland, eene Hoogduitíche foodin trouwde, hy ftraks alle zyne voorreg- ten verliezen zoude. Men zoude hem niet langer voor een Lid van de Synagoge dulden; Hy zou van alie kerkelyke en burgerlyke bedieningea uitgellooten , en van het geheele sean 4 > Jig- 430 VERDEDIGING VOOR DE JOODEN; lighaam der Natie afgefcheiden worden; Ja hy zou zelfs ; na zyn overlyden, onder zyne Portugeefche Broeders niet begraaven mogen worden. Het denkbeeld, dat zy in °t al- gemeen hebben, van uit de ftammen van Juda gefprooten te ` zyn, waar van zy gelooven dat de voornaamtte gellagten, ten tyde der Babylonifche gevangenis, na Spanje Zyn over: gevoerd , zet hen tot deze onderfcheidingen aan, en brengt zeer veel toe, tot die verhevenheid van gevoelens, die men in hen vindt, en welke hunne Broeders van andere Naties zelfs fchynen te erkennen. , Het is doar deze gezonde Staatkunde, dat zy hunne ze- den onbefmet bewaard „en een aanzien en agting verkreer gen hebben , welke hen zelfs voor °t oog der Christenen doet onderfcheiden; Zy verdienen derhalven die bynaamen niet , die de Heer vorLTAIRE hen zo kwistig naar het hoofd fmyt. Die van Holland hebben daar, op het einde der vyftiende eeuw, groote rykdommen gebragt, en heb- ben vervolgens , met -onftraffelyke zeden den handel van dat Gemeenebest zeer veel doen toeneemen. Hunne Syna- goge fcheen eene vergadering van Raadsheeren ; en als vreemde Duitífche Heeren daar in kwamen, zo zogten zy er ‚de Joaden, en konden zig geen denkbeeld maaken , dat zy, welken ze voor zig hadden, van dezelfde Natie waren, die zy in Duitfchlaad hadden gekend. Hunne Nakoomelingen zyn veel meer bedrogen geworden, dan zy anderen gepoogd hebben te misleiden. Dikwils de flagtoffers zynde van den woeker van anderen, zelden , mis fchien nooit, zelve woekeraaren. Naauwelyks zou men een enkel voorbeeld van een Portugeefchen Jood , te Amfter- dam of in den Haag ter dood gebragt, in het beloop van twee eeuwen kunnen vinden. en zoude. moeite hebben , „om in de Jaarboeken van het meníchelyk geflagt eenig ge -nootfchap of lighaam eener Natie , zo talryk-als dat der Portugeefche en Spaanfche Jooden in Holland en Engeland, op te fpooren , waar onder zo weinig misdaaden, door de : wetten ftrafbaar, zyn gepleegd; Ik beroep my, in dezen, op alle kundige Christenen dier Landen. De ondeugden, a Dt e ~ DOOR DEN HEERE PINTO; 451 die men hen kan te laste leg en, zyn niet alleen van een verfchillenden aart, maar zelfs. vlak ítrydig met die, welke de Heer voLTAIRE hen te laste legt 3 de weelde , verkwis- ting, pragt, zugt voor de Vrouwen , verwaandheid, ver- agting van den arbeid en handel, welken zommigen niet dan al te veel verwaarloosd hebben, zyn de oorzaaken van hun verval. Eene zekere trotfehe deftigheid, en eene edele fierheid maaken het onderfcheidend karakter dezer Natie uits maar dit zyn gebreken.van groote zielen , en die, ik herhaale het, niets gemeens hebben met de aantygingen , welke hen de Heer VOLTAIRE doet. , = Laat ons tot eenige byzondere voorbeelden koomen. Is de Baron DE BELMONTE door het Hof van Madrid niet gebruikt in hoedanigheid van desgzelfs Refident in Holland? en heeft hy zig van dezen last niet tot groot genoegen der beide Mogenheden gekweeten, heeft b. ALVARO NUNES D'ACOSTA; ZO wel als zyn Vader » het Hof van Lisfabon niet met zo veele waardigheid als getrouwheid ' gediend ? Hebben de SUASsOos, de TEXEIRAS, de NUNES, de PRADOS, de XIMENES, de PEREIRAS, en veele ande- re' zig niet de agting en goedkeuring: van allen , die hen kennen, verworven. Laat ons ook een woord van de Hoogduitíche Joodert zeggen. Daar zyn te Amfterdam en te Londen eene me- nigte Hoogduitfche Jooden, die ik voor zeer braave en ag: tenswaardige menfchen houde, en hunnen Handel met alle imoogelyke eerlykheid dryven: Dezen zyn niet aanfpraakes tyk wegens het gedrag van zo veele Poolen en Duitfíchers, welke door de armoede uit hun geboorteland gedreeven, en ‚ “tit barmhartigheid onder minne Broederen ontvangen wor- den. Daar zyn, aau vericheide Hoven van Duitsland, Joo: den , die zig door hunne verdieuften onderfcheiden: De Heer BOAS is geagt en benrind in den Haag by lieden van den eerften rang. Met dit alles, egter, is ’er tegen deze meer ;dan tegen de Portugeefche Natie in te brengen; maar is het zo zeer te verwonderen; dat zy, beroofd van de voordeelen der Maatíchappy, vermenigvuldigende door de wetten van den Godsdienst, Zo wel al$ der Natuur, aller: wegen veragt „ allefints vernederd, dikwils vervolgd, al- toos befpot, tot laaglfeden vervallen? Is het te verwonde- ten, dat de Natuur altoos vertteeden > altoos neêrgeflagen, reene gemeenfchap meer fchynt te houden, dan met de be- oeftens ?. Die behoeftens, zig op eene harde wyze doende gevoelen ; blaazen her, welke ‘er de martelaars van zyn, Allerleie middelen in, om deZelve te vervullen, of te ver- minderen. De veragting , daar men Men altoos mmrede be- handelt, verdooft in hen het beginzel van Deugd en Eer: De fchaamte houdt op, daar eene onverdiende fchande de inisdaad voorgaat ; en men baant zelve den weg tot die mis- daad, als men hen, dieer zig niet aan -vergrecpen hadden, ` DOOR DEN HEERE PINTO: 455 de veragting en oneer daar af doet draagen. Madr is het eeri misdaad, eenen Godsdienst, welken de tegenwoordige be- fchimpers zelve voormaals heilig agtten , ftandvastig aan te kleeven? Men mag hen beklaagen , zo men gelooft, dat zy dwaalen; maar men kau, zonder onregtvaardigheid, niet nalaaten , van zig ter zelfder tyd te verwonderen over hun- nen moed, ftandvastigheid goede trouw en belangeloos- heid, waar mede zy alle tydelyke voordeelen gan hunnen Godsdienst opofferen. Zoude men loffpraaken weigeren aan een Zoon, welke eene ryke erfenis weigerde, om dat hy, misfchien buiten rede, vreesde, zyns Vaders wil te wederftreeven? Zou zulk eene loffel: > Zulk eene edele, zulk eene byzondere naauwgezetheid, de veragting, fpot en mishandelingen zyner jonger Broeders, die “er door bes. voordeeld werden , verdienen? Het ís niet genoeg ‚dat men de meníchen niet verbrandt; men teistert ze zomtyds nies minder met de pen , en dit vuur is zo veel ysfelyker, om dat deszelfs uitwerkfelen tot de Nakoomelingen overgaan. Wat moet men van het blind en woest gepeupel verwagten 4 en hoe zal men deszelfs domme woede en vervolgzugt; te- gen eene reeds al te ongelukkige Natie, fluiten, als zulke chrikkelyke vooroordeelen door den verligtften geest der eeuwe goedgekeurd en bekragtigd worden? Dat hy zyn ei- en hart en rede raadpleege; en ik houde my verzekerd , dat hy al zyn vernuft zal aanwenden, om deze fout op de beste wyze te herftellen. Hy zahop eene onwederfpreekelyke wy- ‚Ze toonen, dat men de laage gevoelens van zommigé Poo- len en andere Vreemdelingen niet aan den ouden, heiligen en eerwaardigen Godsdienst „dien zy belyden ;wyten moet.. “Is de nood, °t is de vervolging, °t zyn toevallige oorzaas ken, welke hen gelyk maaken aan de zodanigen, die, fchoon een anderen Godsdienst belydende , zig eveneens gedraagen, als zy zig flegts in de eige omftandigheden bes vinden. Zo’er onder deze ongelukkigen zommigen zyn, die het geld befnoeid hebben, zy zyn het alleen niet; zy maaken zelfs het grootst getal der misdaadigen van dit fooft ‘niet uit. Zyn het oude kleeren- en vođde-koopers; dit is een beftaan, geyk meer andere, nuttig voor de Maatfehap- py, en in alle Godsdienften geoorloofd; de vader van M0- LIERE won ‘er zyn brood mede, Maarde Heer VOLTAIRE, die de misdaaden der Volkeren in de Schaal tder rede en bil- Iykheid weegt; die aan de ééne zyde de Nationaale en ge- regtelyke Konings-moord der Engelfchen „aan de andere zy- de, de herhaalde aanvallen var byzondere Dweepers tegen. - Het i 454 VERDEDIGING VOOR DE JOGDEN; betleven vån een grooten Vorst, en die ysfelyke moord van een gedeelte der Natie , door een ander gedeelte, onder het oog en op ordre des Konings uitgevoerd, onzydig be- fchouwt ; dat die dan ook met dezelfde naauwkeurigkeid en onpartydigheid wikke alle de ondeugden, waar in zig de arme Hoogduitfche Jooden zedert tien eeuwen ver- loopen hebben , onderfteld , , het geen , egter „ niet bewezen is, dat zy het geld meer befnoeit, en meer bedrog in hunnen handel gepleegd hebben , dan Bedelaars en Land- loopers van andere ienften, en dat hy, tegen alle hun- ne ftreeken en kleine bedriegeryen „ eens de onheilen ftelle; welke eene doorlugtige en verheeve Staatzugt , en zo veele andere foorten van, dwingelanden , ohophoudelyk der Maat- fchappye toebrengen, en, om der hegunítiging hunner fchat- ten en grootheid , ffraffeloos pleegen ; dat hy ‘er zoo veele openbaare en heimelyke misdaaden tegenftelle, welke zy der _ wraake van de vierfchaaren weeten te onttrekken, door dên fchitterenden glans, die hen omringt ; dat hy ’er eindelyk zo veele bekende boosdoenders tegen ftelle, die door de Fuftitie zyn ter dood gebragt; en dat hy dan weege , dat hy dan reke- ne, vergelyke, en vonnis velle ! E Eas _ Ís het moogelyk, dat de Heer voLTAIRE duistere laste- „ringen, daar men een ongelukkig volk mede beklâdt, door -zyne pen voortzette? Dat hy zyne talenten veel eer aanleg- e, om een vooroordeel te verbeteren, *t welk de menfche- Jykheid onteert! —— „ De Joodíche Godsdienst, zegt hy ‚aa Zelve; is een oude Stam, welke twee takken heeft ge- so maakt „ die zig over de ganfche wereld hebben uitge- preid”. Dat men dien ouden Stam dan in waarde houde, dat ‚men dien heiligen oorfprong. eerbiedige! dat men hen , wel- ke aan die oude wet zo veel opofferen „zo veel men wil, be- klaage, maar dat men zig ter zelfder tyd, over hunne ftand- ‚vastigheid verwondere. De Oudvaders , de Priesters, de Oude Jooden offerden lammeren, fchaäpen, ftieren ; maar de. hedendaagfche Jooden wyen den Heere, op ‘t altaar des geloofs, veel waardiger offerhanden toe; zy offeren Hem hunne eigen- liefde op; een dierbaar wierook, endat zo kostbaar is voor on- ‚ze verwaandheid. Zy offeren hem, ampten , bedieningen, „waardigheden, al middelen, om langs den kortften en gemak- lykften weg, rykdgmmen „eer „en aanzien te belkoomen, Hun- _ne wysgeeren (want daar zyn ’er onder hen, em-het geen de Heer voLTAIRE wegens hunne onkunde zegt, heeft evenwei- nig rede als de finetten die hy op hun zedelýk karakter heeft gelegt ;) hunne Wysgeéren willen uit naauwgezetheid van i Kia DOOR DEN HEER PINTO: #58 geweeten, hunnen Godsdienst niet te koop ftellen, Zy eer- biedigen de Godheid , zy aanbidden zyne befluiten heime- lyk, en wagten zyne guníten nederig en gelaaten af; zy vere dienen dan gewistelyk zo veel grooteren lof} om dat zy ge- noeg zaame ftandvastigbeid van ziel hebben, om grootmoe- dig eenen Godsdienst te blyven aankieeven; dien men vét» gordeelt , veragt „ vervolgt. De Heer voLTAIRE be- hoort zekerlyk eene verdediging vari deze Natje te maaken, ’ Is van zyné pen „dat wy het beftryden der gemeene Volks- dwaalingen en voordordeëlen met even veel regt, als vrugts. verwagten mogen. `. Soar , Men verwyt den Jooden de doodffraf van, Jefus Christus: — maar Zo men al erkende dat de Jooden hier aan fchuldig waren; zo dit geheel bedryf al niet op rekening der Heidenen gefteld moest worden; is het dan nog de Heer voL TAIRE zelve niet, die beweezen heeft, dat het even onbillyk Zy; omni de hedendaagfíche Jooden daarvoor aanfpraakelyk te maa- - ken, of deswegen te veragten als het ongerymd zoude we- zen de. tegenwoordige Romeinen te haaten; omdat hunne voorouders de Sabynfche maagden fchaakten „of dé Samniten plunderden. — Dat de Christenen dan ophouden te verag- tenen te vervolgen „hen, die ale meníchen hunne, broeders; > en als Joodén hunne Vaders zyn”’5. het zyn dè eige woog- den van.den Heer voLTAIRE. haalen, maar ik denk, dat als alle groote maùnen van Eu- ropa eenpaarig weikten, om middelen te zoeken, waardoor de ftrydige belangens der Volkeren overeen gebragt konden worden „ dat deze alsdan minder verfchillen zoude , dat men zig verbeeldt, en dat het Systhema van den Abt de SAINT PIERRE wel iets meerdan eene Godvrugtige mymering zoude worden. Ik heb een verward begingel. van dit Systhema int 311. DEEL, MENGELW. NO, 12, Mm hoofd , 456 PROEF OVER DE WEELDE, hoofd, ’t welk tyd en befpiegeling vereischt, ont verderuit te botten. Zeker beroemd Schryver heeft ‘er onlangs een fchets van gemaakt. De eerfte ontwerpen zyn altoos gebrekkig ‚maar men kan ze met 'er tyd volmaaken ; nooit zou ’er tyd beter of nuttiger voor °t Menschdom befteed zyn. Ik vermaan derhalven allen , die meer kundigheden en bekwaamheid hebben , dan ik, om hier eens ernftig op te denken , en inzonderheid de Joo den niet te vergeeten, … Men heeft dit gefchrift aan den Heer voLTAIRE ge- s Zonden, die het op eene zeer heufche wyze beantwoord ‚ heeft. Hy heeft de grootmoedigheid gehad van zyn ongelyk s in het ftuk , daar het voornaamelyk op aankwam, te bely- > den. Zie hier zyne eige woorden.” s De uitdrukkingen „daar U Ed. zig over beklaagt, Myn s Heer, zyn te fterk, en onbillyk. Daar zyn onder u lieden » Zeer geoeffende en agtenswaardige mannen. Uw E. brief » overtuigt er my ten vollen van. Ik zal zorg draagen, om, « in de nieuwe uitgave, dit blad te veranderen. Als men on- » gelyk heeft, moet men het verbeteren ; en ik heb ongelyk os gehad met de gebreken van verfcheidene byzondere leden æ Fan eene geheele Natie toe te fchryven. PROEF. OVER DE WEELDE , EN HAARE NADEELIGE UITWERKSELEN VOOR HET GEMEEN. Door den Heer PINTO., An alle de onderzoekingen , welke de Wysgeeren dezer verligte Eeuwe bezig houden, is’er moogelyk geene van zo veel gewigt voor het gemeene welzyn, en voor het belang zelfs van °t Menschdom , dan die, welke de WEELDE betreft; welke van zommigen voor een der grootfte onheilen en gees- fels der Maat{chappy gehouden, door anderen als de bron van Nyverheid E ykdom en Welvaart wordt aangezien. en heeft duizendmaaten aangemerkt, en ik moet het des niettegenftaande egter nog herhaalen , dat men dikwils twist, om dat men elkanderen niet verftaat, om dat elk een byzonde- gen zin hegt aan de woorden daar men zig over en weder van be | dient, (*) Dus vertaalen wy Indufbrie; in welk woord de denkbeelden "van naarftigheid, overleg en winzugt faamen loopen, BOOR DEN HEEK PINTO, 43} dient, et welke men vooraf ndauwkeurig had behócteti te bee paalen. Maar fchoon dit menigwerven , in voornaame twist: redenen , plaats hebben moge, zo is dit egter niet altoos het geval, nog belet het, dat ‘er gefchillen zyn, dear élk der Par- tyen de woorden in denzelfden zin georuikende ə de zaakeri egter van zo, verfchitlende kanten befchouwt, ett ‘er zo ver- fchillend over redekavelt , dat de een gansch ftrydige gevolgen met die des anderen trekt „of dezelve ten minften in een gansch ftrydig ligt kóomt te plaatfen. Het blyft ondertusfchen altoos nuttig, dat men een aanvang madke met de woorden , daar het gefchil over valt, naauwkeurig te bepaalen , en vast te ftellén, in wat zin men dezelve bezigt, inzonderheid wanneer zy eene faamgeftelde betekenis hebben. Zodanig nu is het woord WEELDE, ’t welk een algemeen en onbepaald denkbeeld uit- drukt; ’t geen tot hetwerichil dier ftrydige gevoelens, die men hieromtrent koestert en verdedigt ,‚ buiten twyffel aanleiding zal gegeeven hebbett ; terwyl de ĉene het voordeel , dat de Weelde in een Staat te weeg brengt, hoog verheffen, en an- dere dezelve als verderfelyk voor dien Staat veroordeelen en verbannen. ‘ | Dit laatst gevoelen egter was van alle oude tyden her het aans genoome begrip van alle Wysgeeren en Staatkundigen. Al- toos befchouwde men de Weelde als de oorzaak van het bedenk - der Zeden, en den ondergang der Volkeren; ja dit ging; om zo te fpreeken, voor een ontwyfelbaare ftelregel, zonder te- genfprak, by allen door, tot dat in deze laatíte Eeuw eenige ‘{chrandere Geesten (f) de verdediging der Weelde , als om {tryd , op zig genoomen , en beweerd hebben, „ dat dezelve a noodig ware, om groote Koningryken te doen bloeijen „ a den Koophandel te begunftigen , den omloop van °t geld a» voort te zetten , de Nyverheid op te wakkeren, de Manu: > faëtuuren te bevoordeelen, enz. Maar hier is het, dat wy ons, eer wy verder gaan , een wei- nig ophouden moeten , om een naauwkeurig denkbeeld te gee- ‚ven van het geen men door Weelde verftaat. Als men hier onder alles zou betrekkên , wat boven de volftrekte behoeftens der Natuur is, alles wat wy in den ftrengften zin ontbeeren kunnen, zo zoude ik eene loffpraak der Wilden fchynen te maaken, of de wetten van Lycurgus in te willen voeren, het geen ik egter betuige geenzins myn oogmerk te Zyn. Ik neem et woord in eene ruimer betekenisfe , en erken zelfs, dať het geen weelde is op den eenen tyd, zodanig niet zy op een an- deren ; maar 't is in deze op- of afklimming, waar van de ver- fchillende trappen tot in het oneindige loopen, dat men, met zeer veel oordeel en fchranderheid, dien juisten trap moet wee- ten te bepaalen , waar op de weelde ophoudende voordeelig te zyn , op het zelfde oogenblik begint verderfelyk te worden voor den Staat. Nog ita ik toe, dat dit verfchil omtrent de Weelde van den tyd alleen niet afhangt , maarook tot vét- fchillende plaatfer , Landen, Perfoonen , en omftandighedéh moet worden yitgeftrekt, en dat het geen een verderfehyke Weelde is voor het eene Land, misfchien nuttig , of teù mià- ften onwerfchillig kan wegen voor een ander. Eene Weelde, welke zekeren Rang van Menfchen in een Staat eerlang in den grond helpen zoude, kan eerlyk en geoorlofd, kan zelfs mut- tig en onvermydelyk wezen voor een anderen Rang; en in het zelfde Land eindelyk kunnen de omftandigheden, met betrek- | King / DOOR DEN HEER PINTO,. dig ftremmen zoude; maar hoe moet inzonderheid dat gevolg bier uit niet voortvloeijen , terwyl de hoogmoed en verwaand- heid, door vooroordeelen , gewoonte, en dikwils door nood- zaakelykheid zelfs, aangezet, te wege brengt, dat men wil fchynen wel gefteld te Zyn, om in een goeden ftaat te koo- men; rykdommen te vertoonen, om dezelve te verkrygen, en zig boven zyn rang te verheffen, om hier door allengskens een hoogeren rang te beklimmen ! Dit oogmerk gelukt zome. tyds, dog mislukt oneindig meer, en mislukkende heeft men zyn huis afgebroken, en de fondamenten beginnen te leggen’ van een Paleis, dat men apvermogend is op te trekken 5 de. Staat verliest dus hef huis, en krygt ‘er het Paleis niet voor in, laats. In een Land, daar de Weelde heerscht , wordt dit voor- eeld onder alle foorten van menfchen duizend en duizend+ inaalén nagevolgd, en moet dezelvé gevolgelyk van nadeelige gitwerkfelen zyn voor het Gemeen. ' Dit nu is de Weelde , die ik byzonderlyk bedoele, waar > door de meeste Ingezetenen tot grootere verteeringen wor- > den gangezet’, dan zy in {taat zyn goed te maaken , en daor > het aanzien, °t welk de Rykdommen geeven, door de verag- > ting , welke eene voorzigtige zuinigheid allerwegen onts. ‚ moet, door waan en vooroordeelen , door gemak eh dartel». ‚ heid, door gewoonte en duizend andere oorzaaken genoopt, a tot geldverkwistingen vervallen, die Zy. veelal niet kunnen, ‚ uithouden, zonder zig zelven te bederven, en den Staat ge- ‚ volgelyk te verarmen 5 beuzelingen , avertolligheden wor-. - Ma3. ‚ deu ` «6e PROËS OVER DE WEELDE, den alsdan noodzaakelyk , en de zatfte buitenfpoorigheden „ als kenmerken van ’t fatfoen , of behoeftens der Natuur be: > fchouwd; En het is ten dezen opzigte , dat men met rede > zeggen kan , ‚dat het geluk en het fchynbaar vermogen, ». °t welk de Weelde voor eenige oogenblikken aan eene Natie „ geeft , gelyk is, dan die geweldige koortfen, die den zie. » Ken , voor een korten tyd, een onnatuurlyke fterkte by- >» Zetten, terwyl Zy Zyne levensgeesten verteeren , en zyne » kragten niet fchynen te vermeerderen, dan om hem van die … kragten zelve, ja van 4 leven te berooven.” Het zyn van die gulzige takken , die de ftam verdroogen , en de wortels uit- utten , en die een bekwaam: Tuinman altoos affnydt. Men ‘er moogelyk door kragt van mest en broei eene vroege en fraaije vrugt van krygen „maar de boom zal die gedwonge vrügt, daar-we ons zo dwaasfelyk aan vergaapen, met een ontydi- _ “gen dood en eeuwige dorheid moeten boeten. Het is ook natuurkundig zeker en waaragtig , dat eene on- maatige weelde het lighaam verzwakt, en den moed vermin- dert « de verwyftheid ontzenuwt het eerfte, en de menigvu)- dige nopddruftigheden , die men zig maakt, verflappen den anderen. Men gewent zig aan de vermenigvuldigde behoeftens; men krygt eene heblykheid om dezelve te moeten voldoen, en die gewoonte, terwyl zy ons allengs ongevoelig maakt voor ge gewaande Zoetighederi van ’t'genot, kan de fmart en wan- ioop van ze te moeten derven , niet even eens verzagten. Het įs nietdan al te waaragtig, „dat men dikwils ongelukkig wordt „ door het verlies van dingen, wier bezitting ons niet geluk: » kiger maakte” Dat men niet zegge, dat dit een onheil is, waar door de byzondere Leden van een Staat lyden , maar’t welk den Staat zelven niet betreft; want als veele ‘byzondere Leden - ongelukkig zyn , zo lydt hier het Gemeen altoos vån zelve door; en Zo het waar was, dat de voordeelen en bezittingen, die zommigen door hunne dwaasheid verliezen , door het Ge- meen onverminderd weêrgevonden wierden , Zo zoude nog het bederf dier ongelukkigen, voor het geheele Volk ‘piet an- ders dán ngdeelig zyn , Omdat het de menigte der gelukkige Ingezetenen alleen ïs, die een Staat welvaarénde kan maaken; maar het is ten eenentaalen orwaaragtig , dat het Gemeen die goederen onverminderd wederkryge „die de Byzonderen ver liezen; als alle de bezittingen van elk Borger, die zig zelven in den grond helpt, in geld alleen beftonden; dan zoùde men aan deze onderft ing nog eenigen fchyn van waarheid kun- Den geeven ; maar de meeste bezittingen verkrygen bare waar c door een foort’ van overeetikonsst tusfchen de veren oh: Oe ne a / | | “SDOÔR DEN HEER PINTO. tien fchatryke menfchen. Die verzekering is inderdaad za duidelyk en blykbaar, dat het niet noodig zal wezen, om de- zelve te bewyzen, Het is, zeg ik nogmaals, de menigte van, fatfoenlyke en welgeftelde huisgezinnen „ het is de duurzaa- me en geregelde vertcering. , die dezelve maaken, waar door her geld moet circuleeren, en de nyverheid , de verteeringen, de Koophandel ‚ de Manufaäuuren, en alle nuttige Kontten , die het regt van eerstgeboorte boven de aangenaame hébben s bevorderd worden. Maar wanneer eene buitenfpoorige Weelde te wege brengt , dat de Kanften en Handwerken voor hen, » die ’er zig mede geneeren, vaordeeliger zyn in eene om- s gekeerde rede van derzelver nuttigheid, za worden de” as Haodzaakelykfte wel haast het meest veragt, en het Land ze Ontvolkt door de. vermeerderinge ván zodanige Ingezete- » Aen , die het zelve inderdaad tot last verkrekken en ver- s» armen.” ’t Is dan, dat meñ juist vervalle in hèt ongemak van de wilden van Canada, „die de m by den ftam af- p: fan, om ’er de vrugtèn.van te plakken ” Het geén yder i m4 van het ligháakù verzwakt, nioet oök het geheele lighadm =o M | nood- 463 VAN HET CBLAGTIG WEEFZEL noodwendig zwakker maaken , maar ‘nu, de buitenfpoorige Weelde verzwakt, buiten tegenfpraak , bykans alle de orders en rangen in het lighaam van den Staat, verzwakt dezelve wat meer is, in een natuurkundigen tevens en zedelyken zin, en bygevolg moet dezelve de gezondheid van dat lighaam zelve opdermynen, en het eindelyk doen fterven. `° " | Het vervolg in °t eerst volgend Stukje. 8. SCHELYK LICHAAM. Et Celastig of Vakagtie Weefzel of Vlies, ook wel het Wetvlies genoemd , is van zulk een algemeenen dienst voor ons Lichaam, en de zitplaats van zo veele Ziekten en Ge- breken , dat het nodig is, in zyhe waare ‘hoedanigheid , vol- gens de waarnemingén van de hedendaagfche Ontleedkundi- gen a van allen die eenig werk maken van de beoefening der eel- of'Geneeskonst, begrepen en gekend te-worden. In een voorgaand Stukje van onze Letteroefeningen(*) vande Veze- len gproken hebbende, Zullen: wy hier op eene befchryving, van dit Vlies, als een algemeen en zeer uitgebreid deel van ons Lichaam , laten volgen. Wy zullen ons wederom bedienen van het genê de Heer HALLER (f) voorgaamlyk , en ande- ren, aangaande dit deel des menfchelyken Lichaams ‘hebben opgegeven. nee A Oe ~ Men vetftaat door het Vakagtig Weefzel een Draad- of vlies- agtige zelfftandigheid, welke zich tusfchen de meeste deelen van ons lichaam, .en fcheiding zo wel als verbintenisfe onder dezelven maakt; gemeenlyk fhbberig op het- aanraken, én op veele plaatfen Vet in zich bevattende. : Het is famengefteld uit Vezelen , of Vliezen, of uit beiden. ‘Op fommige plaatfen hebben de vezelen de overhand, eft dan is-het draadagtig ; op anderen de 'Vliezen', tusfchen welkeri Vet gevonden wordt. 