VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
Dit Gebrek heeft met andere Breuken. gemeen, dat het hich in de Liesch alleen vertoond, of lager, en by mannen, tot in den Balzak is neergezonken; als ook dat de Blaas op zich zelve, en alleen uitzakt en een gezwel maakt; of van andere deelen, Darm, Neten. verzeld is. De uitzakking gefchiedt door de Ringen, door welken de Zaadvaten uit- gaan 3 of, doorde Boogen, waar door de Darmbeens-varen hunnen weg neemen naar de Dyen; of ook op zyde van de Vrouwlyke Scheede. Maar de Blaas of het gedeelte van de- zelve, welk de Breuk maakt is niet vervat in een Breukzak, elyk een gedeelte van een Darm of Net, om dat het. niet in het Buikvlies is gelegen. ’Er kan echter een Breukzak gevonden worden wanneer de bödem van de Blaaze een ge- deelte van Ket tusfchenfcheidfel, welk haar in het Bekken fluit, met zich getrokken heeft. = De Kentekenen van een Blaasbreuk zyn verfchillende naar de omftandigheden, waar in men dezelvebevindt. Het ge- deelte van de Blaas, welk de Breuk maakt, ledig zynde, is het Gezwel famengevaller ; en het zelve betastende, voelt men alleen dikke en zagte vliezen onder de vingers. ‘De tekenen zyn dan moeilykheid in ’t waterniaken 5 geftadige pogingen om te wateren; onvermogen om te konten wate- ren; vergrooting van liet Gezwel als de Lyder in langen tyd geen water geloosd heeft, en vermindering of een ge- heele verdwyning van het zelve, als hy wel gewaterd heeft. Wanneer de Blaas vol water is, en het Gezwel zich in de Liesch bepaalt, veelt men op de aanraking eene fchomme- ling, en eenige drukking op het zelve; dringt den Lyder om te wateren; en het Gezwel vergroot, als de Lyder lang is zonder te wateren. De Breuk tot in de Balzak neerge- drongen zynde, heeft de Lyder geftadige perfingen om te wateren, hy watert bezwaarlyk, em met pyn , fchoon op zyn rug liggende, raakt het water by druppen kwyt „en dik- wils niet dan door het Gezwel miet Zymne-hand op te ligten en eenigzins te drukken. Ìs’er by de Blaasbreuk te gelyk een gedeelte van het Gedarmte of het Net uitgezakt, dan imoet men de byzondere tekenen van deze uitzakkingen by | de - (*) Memoir. de l Acad. Roy. de Chir. Tom. IL pag. 42. In dit Gefchrift vindt, men een vry groot geral Waarneemingen van Blaas-breuken, ‘welken doen zien, dat het Gebrek niet zo zeld: gxam is als van veelen geoordéeld wordt, ' N , VAN DE BLAAS-BREUKEN. 223 de gemelden van een Blaasbreuk voegen, om zich hier van te verzekeren. Het gebeurt fomtyds dat zich in het uitge- zakte deel van de Blaas een of meer fteenen bevinden, wel- ken men door het gevoel kan ontdekken als de Blaas ledig, en van geen andere deelen in de Breuk verzeld is. In ‘een ftaat van verwurging zynde, kan de Pis door drukking op het Gezwel niet te rug; waar by zich Braking en Hik op- doen, inzonderheid zo eenige Ontfteking oorzaak van deze verwurging ofer mede verzeld is. De Blaas-breuk welke by Vrouwen „ op het laatfte van haare Zwangerheid, komt, tusfchen de Schaamdeelen en den Aars, wordt door de opgenoemde tekenen van aile an- dere Gezwellen gemaklyk onderfcheiden. De fehommeling, geftadige perfing om te wateren , de bevordering van het wateren door eenige drukking te maken op het Gezwel enz, Zyn omftándigheden welken behoorlyk in acht genomen, onbedrieglyk zyn. Oorzaken. De algemeene oorzaak is een groote rekking ‘van de wanden der Blaaze na menigvuldige ophoudingen van de Pis, waar door dezelve wordt opgeheven boven de Rin- gen der Spieren van den Onderbuik. Zy kan door deze ingen, of ook door de Boogen , waar door dè Darmbeens- vaten uitgaan , (want hier door kan ook eene uitzakking pelchieden) niet dringen, terwyl ze vol water is, maar ver» rygt eindelyk , hier toe, eene gefchiktheid, wanneer ze ledig is. Want de wanden van deze vliezige zak, verlie- en, door de menigvuldige en herhaalde uitrekkingen, de cracht van wederom intekrimpen ; en blyven derhalven , boe ven de gemelde Ringen liggen; inzonderheid, wanneer de opftoppingen van de Pis blyven duuren. In Zwangere Vrou» wen, waar in de Blaas, voornaamlyk, op het laatfte van ce Dragt, dikwyls merklyke verandering van gedaante onde.r gaat, door de herhaalde drukkingen van de Baarmoeder en de Schaambeenderen, tusfchen welken zy gelegen is, kan zulk eene Breuk ligt veroorzaakt worden. Hier by moet men voegen de gemeene oorzaken van andere Breuken; ui- terlyk geweld, een fterke en aanhoudende Hoest „Niezing, een moeilyke arbeid , ter verlosfing in een Zwangere vrouw, enz. Alle de Ingewanden „in den Buik befloten , worden als dan gedrukt door de Werking van het Midderif en der an- dere Spieren, welken de wanden van de.gezegde holte hel pen uitmaken. Hierdoor zullen de deelen, welken naast aan de Ringen, of de Boogen , waar door de Darm-beens- vaten uitgaan , gelegen zyn, in dezelven indringen , zo dezen maar eenigzins gefchikt of verwyd zyn om ze te ont- fangen. De. Blaas dan, reeds tot een merklyke grootte uitp ‚ DEEL, MENGELW. NO. 6. S > ` gee / 224 = VERHANDELING rerekt zynde, en digt op de Ringen liggende, zal ’er dogn Éonnen dringen, wanneerze door de naaste deelen gedrukt wordt, zo wel als het Net of een gedeelte van de Darmen: Met dit onderfcheid alleen , dat de Blaas „uit hoofde van haa- re plaats buiten het Buikvliës, een gedeelte van dit vlies ach- ter zich zal meefleepen , daar het Net of Gedarmte door de Ringen gaande, dit gedeelte voor uit zulleh pêrfen, waar door het een zak maakt om deze deelen te omvangen. _ Geneezing. De Geneeswyze moet gefchikt zyn naar deom- - ftandigheden van het Gebrek. Indien de Breuk zich tot in den Balzak uitftrekt , moet men dezelve met een Schortband fteunen. Deze moet aangedaan worden als het gedeelte van de Blaaze, welk de Breuk maakt ledig is. Het beursjé van de Schortband moet eenígzins naar de gedaante van de Breuk ge: vormd, en een weinig naauwer zyn dan de omtrek van de Brenk ‚op dat de meerdere uïtzetting van de Breuk belet wor- de; en de Breuk verminderende, moet het Beursje , van tyd te tyd, kleiner gemaakt worden. Ondertublfchen verbiedt fnen den Lyder vette en Olieagtige fpyzên en het’ gebruik van alles wat Pisdryvend is; men raadt hem zyn water te ma: ken, zo dikwils hy ’er aandrang toe gevoelt; en zw veel hy p > , . l es M i - a t VAN DE BLAAS-BREUKEN. 233 kan op de zyde te liggen waar de Breuk niet is. Als deLy-. der, in deze gefteldheid „het gedeelte van de Blaas, welk in de Balzak wordt gehouden ;bezwaarlyk van water kan ontle- digen, moet hy zulks, door &ene drukking met de hand, te hulp komen; Ook kunnen fômmigen van deze Lyders, op den rug liggende, met de Lendenen wat op te heffen, ge- maklyk wateren. © 70O ` Wanneer de Blaasbreuk wederom tot aan den Ring geko- men is,moet men in plaats van'een Schortband een Breuk- band aandoen. De Pop van deze Band moet wat-breed „en in ’t midden een weinig hol zyn „om het deel van de Blaas te be>- ter tegen den Ring aan te houden. Maar als de Blaas weder- om geheel in den Buik is ingegaan, moet de Pop verheven zyn, eri de Band gedragen worden, tot dat men verzekerd zy van eene volkome genezing. ` Oe | Zoer eene verwurging komt aan het gedeelte van de Blaa- zein den Ring ,en het gene buiten is , vol Pis bevonden wordt, zo dat de gemeenfchap van deze twee deelen ten eenenmale is afgebroken’, moet men eene opening met een Zrois-guarts maken in het gedeelte van de Blaas welk de Breuk maakt „om het water welk ’er in befloten is uit telaten. Alsde verwur- ging na deze gemaakte dootfteeking niet wykt „fchoon Ader- latingen en andere Middelen , hier toe dienftig , zyn te werk gefteld , moet men den Ring verwyden, om het gewurgdé eel ruimte te geven; en te gelyk, zo het miooglyk is,en’et geene vastgroeijing aan de Bal-zak plaats heeft, het overige welk de Breuk maakt in te brengen. Zyn een of meerfteenen in de engte, en beklemt door den Ring, oorzaak van de be- lette gemeenfchap tusfchen het inwendige en uitgezaktedeel van de Blaazes men moet door een gemaakte opening zoda- nigen fteen of fteenen wegnemen ; op datze niet in de Blaas welke nog in het lichaam is neerzakken; waar uit ze niet, dan door de gewoone wyze van Steenfnyding, zullen kon- nen gehaald worden. En,om een Fypzweer vàn de gezegde opening te voorkomen „kan men een Katheter, door den Pis- weg in de Blaas brengen en eenigen tyd houden, waar door men de Pis door den gewoonen weg naar buiten zal leiden, en de gemaakte wond genezen, * '< | ZONDERLINGE WEEKWORDING DER BEENDEREN. ME: vindt onder de Waarnemingen der Geneeskundi- gen, eenige voorbeelden van weekheid der Beende- ren „in een leevend lichaam ; doch onderdezelven is ons geen eval voorgekomen, welk met’t geene wy hier voordragen, Pan gelyk gefteld worden { *). Eene Vrouw van dertig ‘ 2 jad (*) Hist, de l'Acad, Roy. des Scienc. 1753. 26 ZONDERLINGE WEEKWORDING DER BEENDEREN jaaren , was , na dat zy in het jaar 1747 in de kraam hadt ge- legen, aan beide zyden mank geworden en gebleven. A kraamde wederom in °t jaar 1 48, en kreeg eene Miskraam in ’t jaar 1749. Zes weeken hier na deedt zy een val, waar op eenige pynlyke zwelling aau haar cene been volgde, zon- der dat iet uit zyne plaatfe geweken ware. Na verloop van zes maanden kreeg zy een dergelyk toeval aan het ander been, en de pyn verípreidde zich door alle de leden. Niet tegenftaande deze ongefnaklykheid , beviel zy wederom in # jaar 1751. En hierop verdween de Zwelling, maar de on- derfte ledematen hadden hunne kracht verloren. Na omtrent nog zes maanden vermeerderden haare py- pen; en men zag in haar Water een wit zetfel, t welk van fommigen voor een melkagtige ftoffe werdt aangezien. Ende Lyderes cen tegenwillige famentrekking in de Spieren’ van de beenen, waar door de beenen en de dyen buitenwaards getrokken werden; en eindelyk zulk eene kromming volgde, dat zy opde linker zyde liggende „met het hoofd op haar voet, als op een kusfen rustte. De andere beenderen van *t overig edeelte van het lichaam, werden insgelyks week , en beide eenderen en dyen werden eindelyk naar om hoog gekromd, ende Lyderes bekwam hier door een zeer mismaakte gedaante. In July 1752 kreeg zy koorts, benaauwde Ademhaling, hoest „bloedfpouwing en andere toevallen , waar aan zy in N vember van het zelfde jaar overleedt. Het lichaam na den dood onderzogt wordende ,bevondt men alle de beenderen zo week geworden „behalve de Tanden „dat men dezelve kon buigen zo men wilde ‚en met een mes {nyden gemaklyker dan Kraak- been, ja byna als vleesch. ‘ Het bovenfte van het Bekkeneel was eenigzins plat „de beenderen van het zelve dik „en de bei- ‚de bladen maakten „met het tusfchen{cheidfel een rgod fpons- agtig lichaam ,’t welk men door drukking allerhande gedaan- te kon geven. Zelfs de Gehoorbeendertjes waren week ge- worden. De. Onderkaak was van voren daar ze de Kin maakt wat plat, en zo week byna als de beenderen van het Bekke- neel. De Ruggraat was meer dan op cene wyze in kromte uit- geweken. De Wervelbeenen der Lendenen waren nog wee- ker dan die van den rug. Het Heiligbeen was ook mismaakt van gedaante. De eerfte en laatfte Rib van beide zyden had- den haar natuurlyke bogt behouden „rnaar alle de anderen had- den een onregëelmaatige gedaante aangenomen. De ongenaam- de beenderen waren ook veranderd van gedaaute, en hadden ook het Bekken zyn-natuurlyke vorm doen verliezen. De beenderen van: de Ledematen waren insgelyks in natuur en edaante ontaard’, gelyk in ’t begin reeds aangemerkt is. roog geworden zynde,werden alle beenderen wederom hard. MENGELWERK, TOT FRAAYE LETTEREN, KONSTEN EN WETENSCHAPPEN , BETREKKELYK. NATUURLYKE GODSDIENST EN ZEDEKUNDE. Vervolg van bladzyde 226. "< À VERDERE BYZONDERHEDEN VAN DER MENSCHEN NA- TUURLYKE GESTELDHEID EN OMSTANDIGHEDEN. W: hebbėn in oħze vorige Befpiegelingen van dit on- derwerp gezien „dat de Mensch uit der aart —— ver- maak beminne; — dat Hy een redelyk Schepzel zy ; ===. en boven de rede eene natuurlyke neiging tot het goede van God ontvangen hebbe; —= dat Hy daarenboven dorite naat kennis; —— en eené werkzaame natuur hebbe. VL: Maar verder {taat òris aan te merken, dat wy zo wel vry; als werkzaam zyn, en dat dit eene der grootfte bronnen van ons geluk voor dit zo wel, als het toekoomend Leven uitmaakt; onze wil kan met geene mogelykheid gedrongen worden; wy kunnen altoos kiezen, het geen wy goedvin- den; en vryheid is zó onaffcheidbaar met rede verbonde, dat men de laatfte noeménde de eerfte tevens begrype. ot wat oogmerk zoude de Alwyze Schepper ons verftandelyke vermogens gefthonken: hebben, zo dezelve ons van geen gebruik konden wegen? Waar toe zou het ons dienen, dat wy in ftaat waren van te overleggen en, na ryp beraad, te vonnisfen, byâldien wy geene keuze hadden, om ons naar., dien kant te bepaalen, welken wy goedvinden in te {laan ? Men zegt, ’t is waar, dat de Menfchen door hunne begrip- pen geleid, door hunne eige redeneeringen bepaald worden, dat onze wil niet anders dan het laatst befluit van ons oor- deel zijnde, wy noodwendig dat geen moeten verkiezen, het geen wy op dien tyd , in die omftandigheden en met Zulk eene gefteldheid van geest begrypén best te Zyn; dat gevolgelyk , dewyl onze wyze van denken van een famen- loop van. duizenderleie oorzaaken en omftandigheden af- hangt, Zo ook onze'wil of verkiëzingen ; ja dat opzigt me- HL DEEL, MENGELW. NO, 7. T nig- %4 828 NATUURLYKE GODSDIENST nigwerven gezegd kunnen worden toevallig en buiten ons bereik te zyn. Edog fchoon onze begrippen en wyze van denken ongetwyffeld zeer veel invloed hebben op onze be- paalingen , fchoon wy dus niet zelden kwalyk verkiezen, om dat wy kwalyk redeneeren , zo moet men egter, aanden anderen kant, ook erkennen, dat het, ten allen tyde, in onze magt fta, om onze dwaalingen, voor zo verre dezelve onzen Pligt betreffen, te ontdekken, ons oordeel te verbe- teren, en ons befluit op wisfer gronden van eene bondige redekaveling te vestigen. Wy kunnen zekerlyk , de vermo- gens, welke God ons gefchonken heeft, getrouwelyk ge- bruikende, het waar van ’t valsch, fchyn van wezen, ont- dekken, in alle gevallen , welke tot onze zedelyke volmaakt: heid en hoogst geluk betrekking hebben, en zullen „des ons getrouwelyk bevlytigende, ligtlyk gewaar worden , dat het geen wy dwaasfelyk meenden ons belang te Zyn, ons daar- entegen ten hoogften nadeelig is ; terwyl wy een fchynbaar nadeel aan den anderen kant bevinden zullen tot ons meest geluk te ftrekken. Wy zyn inderdaad nergens meer mees- ter van dan van onze eige begrippen, alle andere dingen zyn eigenlyk gefprooken, of geheel niet, of ten minften niet al- toos in onze magt „maar wy kunnen onze wyze van denken paar de voorfchriften der rede van het gezond verftand, en den Godsdienst regelen, en, terwyl wy hier eene volkoo- me heerfchappy over hebben „ kunnen wy, in den voor- Baamften zin, gezegd worden vry te zyn; en, wil men een proef van deze onze volkeome en onbepaalde vryheid , men fchouw den Deugdlievenden zynen loflyken loop, in weerwil van allerleie binderpaalen en beletzelen , edelmoe- dig vervolgen; men zie hem, onder allerleie verzoekingen en zwaarigheden, onbezweeken volharden; verzoekingen en zwaarigheden , welke, fchoon zy ten laatften ons waar- agtig Heil moeten helpen uitmaaken, egter van zulk een aart zyn, dat niets, buiten eene volftrekte vryheid van keu- ae, ons in ftaat kan ftellen, om dezelve blymoedig te on- dergaan , en onbezweeken te verduuren.; Het is zeker, dat yder zondige daad onze vryheid vermindert; en onze ver- mogens flaafsch bepaalt. Hier door immers verpligten wy ans zelven, om onzen aandagt af te trekken, van het geen, daar wy dezelve boven al op moesten vestigen; en zyn wy gedwongen om blindelings en by den tast, als °t ware, te doen, het geen ons onze toomelooze driften voorfchryven; wy durven , wy kunnen niet enderzoeken , het geen wy Riet mogen, niet moeten, niet willen ziek; de Deugd in- ~ tegen- o, EN ZEDEKUNDE. VII. : Een verder beginzel in de menfchelyke natuur, °t. welk God ons „ter onzer geleide, in onzen zedelyken pligt, heeft ingelchaapen, is. onze gezelligheid , of de zugt:voor, en gehegtheid aan onze' medemenfchen. Buiten deze verbin- tenisíen, welke ’er tusfchen ons leden eener zelfde Maat- fchappy , als Landgenooten en Medeburgers plaats heeft , gevoelen wy, dat we nog eene andere verbintenis met het heele Menschdom hebben, dat alle leden van alle Maat- chappyen door de geheele wereld , ook onze medèmeén- fchen zyn, dat wy dezelve niet kunnen „niet mogen haaten 5 ja dat wy niet gelukkig kunnen leeven, za wy voor hen, als meníchen, niet eene ongeveinsde genegenheid in ònze Zielen koesteren, en hun welzyn ‚daar wy kunnen ; poogen te bevorderen. Dit natuurlyk gevoel nu. leidt ons bfykbaar tot de betragting der Deugd, waarvan de edelmoedigheid en eene loflyke zugt, om het nut van anderen te beyorde- ren, een zeer voornaam gedeelte uitmaakt; terwyl wy, om aan deze neiging te voldoen, om alles, wat ons omringt, zo gelukkig te maaken, als ons moogelyk is, allerleie an- dere deugdzaame gefteldheden aankweeken moeten; want zo wy in eenige byzondere takken der Deugd gebrekkig zyn, Zo maaken we ons zelven vrywillig onbekwaanter, om allen mogèlyken dienst te doen aan hen, die wy beminnen, èn aan wie wy onze liefde gaarne, ten hunnen nutte, in alle voorvallen, toonen zouden; het is,tot ons tegenwoor- dig doelwit geenzins noodzakelyk , dat wy thans alle de middelen optellen, waardoor wy het nut onzer medemen. chen bevorderen, aan deze onze gezellige drift voldoening verfchaffen kunnen; dit hebben wy alleenlyk altoos in ge- dagten te houden , dat de natuurtyke verbintenis, welke alle menfchen met elkander hebben, hen allen gelykelyk behoort aan te fpooren, om elkanderens heil, daar zy kun- hên , te betragten, en byzonderlyk in die dingen, welke - 2 voor 230 NATUURLYKE GODSDIENST voor allen, van het hoogfte belang zyn; dit moeten we in’ gedagten houden , dat de voldoening van alle onze natuur, lyke Hertstogten ons een wezenlyk genoegen verfchaft , maar dat ’er geene drift zy, uit welks voldoening wy zulk een zuiver en duurzaam genoegen raapen, zulk een wezen- lyk geluk bekoomen kunnen, dan die der Menfchenliefde, dat de- betragting van onzen pligt, ten dezen opzigte, aan- ftonds eene allerwenfchelykfte belooning mede brenge, er dat wy, naar maate wy, met meer. verftand en yver, onze medemenfchen gelukkig poogen te maken, wy zelve geluk- kiger leeven. VIIE Het ware egter mogelyk, dat dit Beginzel van gezellig- heid te fterk konde worden, en ons voor verfcheide onge- makken blootftellen ; en het was derhalven, om het noodig evenwigt in dezen te bewaaren„ van den uiterften dienst, dat God ons nog een ander beginzel, de zugt namelyk tot onafhangelykheid mededeelde; deze is dan, ter gemelder oorzaak , ook even fterk als °t vorig beginzel in onze zielen ingeprent. Alle ontwerpen van. Deugd, welke eene volkoo- me afzondering van de wereld „en verlaating van het Mensch- dom. onderftellen of vorderen ‚zyn ongerymd en buitenípoo- rig; en alle poogingen om ons eigen geluk te verzekeren „ terwyl wy onze medemenfchen die goede dienften onttrek- ken; die zy met regt van ons vorderen kunnen, zyn dwaas in haar eigen aart „om dat zy ons niet flegts van het allerwe- zenlykst genoegen berooven , °t welk wy uit de voldoening: "anzer gezelligheid. en menfchenliefde zouden hebben kun- nen raapen , maar voor alle andere waare geneugtens en de goedkeuring van ons eigen gedrag onvatbaar maaken. Wy moeten dan, om deugdzaam. tevens en gelukkig te zyn, onder °t Menschdom blyven; maar, terwyl. wy alles, wat van ons afhangt, poogen toe te brengen, om derzelver heil en welvaart te bevorderen, moeten we ons, aan den ande- ren kant, egter ook zorgvuldig wagten, van ons nimmer naar hunne dwaaze verkiezingen lafhartig te fchikken, of uit zwakheid , hunnenthalven iets te doen, °t welk met on- zen pligt ftryden zoude. Onze Natuur verbiedt ons ,:om ens zelven te kwellen, als wy, alles hebbende aangewend, wat in onze-magt was, om anderen gelukkig te maaken, in- onze vriendelyke. oogmerken worden te leur gefteld , en, zelfs „door een noodlottigen zwaey en onvoorztenen famen- loop van toevallen „ meer nadéel dan voordeel komen uitte: wer- $ EN ZEDEKUNDE. IX. Maar , fdhoon wy dus ons zelve met rede beroemen mo- gen dat wy onafhangelyk van de Menfchen zyn, zo behoo» ren we egter altoos in gedagten te houden, dat wy van het Opperwezen in den alleruitgeftrektften zin, en op de aller- volkomenfte wyze afhangen; wy kunnen geen heil of ge- kik bekoomen „dan het geen ons uit dien lieflyken Oorfprong moet toevloeijen; aan HEM zyn wy ons beftaan en alle de vermogens onzer Lighaamen en Zielen volttrektelyk. ver- fchuldigd , ‘zyne vaderlyke Voorzienigheid moet dezelve alle oogenblikken onderhouden, en, zonder zyne hulp en medewerking, kunnen wy niets bedryven , om onzen pligt te betragten, of ons welzyn uit te werken ; hy is dan inderdaad de Bron van al ons Heil; in ons zelve zyn wy Zwakke en onvermogende Schepzels; onze behoeftens zyn oneindig, en geen middel is ‘er voor handen, om dezelve te vervullen, dan zyne goedheid en gunst; onze gebreken en onvolmaaktheden zyn ontelbaar, ‘onze ftruikelingen geduu- rig; het is zyne genade alleen , daar wy op fteunen , en van verwagten mogen, dat hy onze welmeenende poogingen met zynen zegen agtervolgen, en hier door te wege bren- gen zal, dat wy allengskens deugdzaamer worden, en der volmaaktheid nader komen mogen. Zyne gunst en zegen is derhalven een volftrekt noodige grondflag voor al ons doen en denken, voor alle onze Deugd en geluks en wy kunnen dus ons zelven en onze wyze van beftaan en hande- len nooit met eenigen aandagt befchouwen,of wy krygen, op het zelfde oogenblik, den allerlevendigften indruk wegens onze volftrekte afhangelykheid van het goedertieren Opper- Do T3 | wezen; } 332 NAPUURLYKE GODSDIENST wezen; wat moet nu uit dit gezigt, uit dit levendig gevoel. in het hart van alle redelyke Schepzels eigenaartig geboren worden? dit eenvoudig en billyk befluit. … Moet ik alles » van God ontvangen wat ik geniet; is al wat ik ben, en „ al wat ik heb van hem afkomftig niet alleen, maar moet „ het oogenblikkelyk, door zyne voorzorg en gunst in dien » ftaat gehouden worden; hang ik dus met lighaam en ziel „ van Hem altoos volftrektelyk af; dan is het gewislyk myn » belang zo wel als pligt, om HEM, in alle myne daaden , » naar-myn vermoogen te verheerlyken ; om myn geheelen s Levensloop derwyze aan te ftellen, dat Hy myne bedry- s» ven goedkeurt, dat Hy my in zyne gunst befchouwt, en „> dat ik Hem door myne daaden de verpligtingen betuige » en toone, waar van myn hart geheel vervgld er door- » drongen is. Ik moet derhalven zyn welbehaagen. naauw-. ə» keurig leeren kennen, en mynen wil aan zyne fchikkin- » gen , in allé voorvallen, gelaaten onderwerpen.” De volmaaktheden zyner aanbiddelyke Natuur; en de onwaar- deerbaare Gunstbewyzen, welke Hy ons bewezen heeft, en. onophoudelyk vernieuwt, geeven Hem een onbetwistbaar regt op onze volkoome gehoorzaamheid, en diepe onder- werping ; Hem zyn wy derhalven rekeníchap van ons geheel gedrag, dat is te zeggen, van alle onze dâaden, woorden en gedagten zelve, verfchuldigd; dit alles behoort:tot on- zen zedelyken wandel „en moet voor zyne Vierfchaar beoor- deeld worden; en deze gewigtige waarheden heeft Hy zelve ons door de ftemme der Natuur, en den infpraak onzer ge- wetens genoeg ontdekt; buiten redekaveling kunnen wy dezelve in onze eige harten, om zo te ípreeken, leezen 5: daar is geen Volk of Natie onder °t ganfche Menschdom ooit bekend geweest, of zy hebben in hunne bedryven op de ee~ ne of andere wyze getoond „dat zy niet flegts eene Godheid erkenden, voor zo verre zy zyne Almagt, zyne Hulp. zys ne Zegeningen ondervonden, maar ook, voor zo verre Zy, Hem, als hunnen Wetgeever en opperften Regter aanmesk- ten, en voor zyne ontzaggelyke Vierfchaar rekenfchap van hunne bedryven geeven moesten. Maar is deze waarheid: zo zeker en zo diep in onze Harten ingedrukt; dan moeten wy gewislyk, zo als wy ftraks te kennen gaven, met alle mogelyke naauwkeurigheid vp onze daaden letten ; dan moe- ten wy, met andere woorden, ons zelve met aller yver op cene ftandvastigeeên naauwgezette Deugdsbetragting toe-: eggen. | Laat EN ZEDEKUNDE 233. X. Laat ons nu nog eene andere byzonderheid in der Men. chen zedelyke gefteldheid in aanmerking neemen, waarop doorgdans weinig agt wordt geflagen, en welke des niette- min een zeer grooten invloed op ons geluk of ongeluk kan hebben; hier in beftaat dezelve : wy kunnen ons niet lang met dezelfde voorwerpen even goed , als in °t begin vermaa- ken; de dingen verliezen een gedeelte haarer aangenaam- heid door °t gebruik , en wy huúnkeren hierom onophoudes lyk naar verandering en nieuwigheid. Maar nu, wat is ’er in de wereld'„dat ons zulk eene verfcheidenheid van geneug- tens kan aäanbfengen, als eene redelyke en verftandige Deugdsbetragting? De bejaagingen der ondeugd , de vol- doeningen van zondige lusten, kunnen ons ons geheele leven door niet anders, dan dezelfde eenpaarige vermaaken ver- fchaffen, welke door het herhaald gebruik noodwendig laf en fmaakeloos moeten worden. Yder reis, dat wy dezelf- de dierlyke drift voldoen , wordt het genoegen, °t welk wy daar uit haalen, minder, en dezelfde geneugte onophoudee Ìyk gefmaakt, maakt ten laatíten geen indruk meer op onze ziel. Dus kwynen de wellustigen in ’t midden hùnner weel- de; dus eeten dartele lekkerbekken nooit met fmaak, nog heeft eene trotfíche ftaatzugt eenig vermaak van de gewoone Eerbewyzingen , die haar worden opgedraagen. Het ver- pak daarenboven, °t welk uit de voldoening dier driften pruit, is al te kort en oogenbliklyk, zo dra de tegenwoor» dige aandoening voorby is, is al de vreugd verlooren 3; en alle die geneugtens derhalven , by elkanderen genoomen, zullen, rn den loop van het langfte leven, misfchien niet Één gelukkig jaar kunnen uitmaaken ; maar de Deugd maakt Onze ziel, om zo te {preeken, ruimer en vatbaarder voor meer genoegen; zy breidt onze vermogens uit , Zy opent nieuwe toegangen tot geluk en vreugd, zy vermeerdert ons ze bekwaamheden en werkzaamheid „en maakt ons hierdoor vatbaar voor aandoëningen van vermaak, welke wy nooit te voren kenden. Zy vertoont ons onze waarde en de voor- treflykheid onzer menfchelyke, onzer redelyke Natuur, zy vermeerdert die waarde, en ‘verhoogt onzen rang onder de gefchaape wezens, ter zelfder tyd, dat Zy alle de zuivere begeertens en neigingen onzer zielen voldoet; wy genie- ten derhalven even groote zinlyke voldoeningen, daar de ondeugenden hun geluk al te dwaaslyk toe bepaalen ;. onze - ` 4 | na. 234 NATUURLYKE GODSDIENST natuurlyke driften, als grootmoedigheid, menfchenliefde, dankbaarheid enz. krygen ook haare voldoening , maar dit is het aanmerkelyk verfchil , dat zig tusfchen onzen __wenfchelyken toeftand , en dien der zondaaren vertoont, dat onze geneugtens duurzaam en beftendig zyn, en, hoe meer gefmaakt, hoe lieflyker worden, daar de hunne oo- genbliklyk zyn, en aanftonds walgen. Dit is het verfchil, dat wy ; na deze geneugtens gefmaakt te hebben , ons zel- ven met eene ftreelende goedkeuring befchouwen , en hier door een nieuwe bron van ’t allerzuiverst genoegen ope- nen, terwyl de anderen , na de voldoening hunner dierlyke driften , hunne oogen naauwelyks op zig zelve durven {laan , om hunnen toeftand bedaardelyk te befchouwen. XL. En gelyk wy dus uit ‘er aart verandering en verfcheiden- heid in onze vermaaken begeeren, zo zyn wy verder ook aan geduurige omkeeringen en wisfelvalligheden in dit le- ven onderworpen; hoe vast wy fchynen te ftaan, dikwils vallen we egter op het onverwagtst. Hoe veilig onze be- zittingen fchynen te wezen; een ongelukkig oogenblik be- rooft ons egter of van dezelve, of ten minften van haar ge- not; wy hebben ’t heden alles naar onzen zins; alle onze wenfchen zyn op het punt van voldaan te worden, en mor- gen ftorten wy in eene akelige droefheid en rampfpoed ne- der; de onregtvaardigheid onzer medemenfchen verdrukt, de wangunst onzer bekenden vervolgt, de rampfpoed on- ‚zer vrienden kwelt ons , eene fmartelyke ziekte kluiftert ons in ’t akelige bed, of de wreede dood rukt onze waard- fte panden uit onze tedere armen. Deze onftandvastigheid der wereldfche zaaken is ons, over het geheel genoomen, dienftig „wy kunnen ‘er de redenen en nuttige eindens zeer wel van begrypen, en al konden wy, dit niet, mogen we ons des egter verzekerd houden, om dat de alwyze Voor- zienigheid alles dus geregeld heeft; maar om deze omkee- ringen ondertusfchen en ftaatsverwisfelingen wel te onder- aan, om onder deze onverwagte tegenfpoeden niet laag- artig te bezwyken, maar ’er dat voordeel yit te trekken, waar toe de Albeftierder ons dezelve toezendt, hebben wy de onderfteuning der Deugd volftrektelyk van nooden. De- ze alleen kan ons het oogmerk van deze fchikkingen doen begrypen, deze alleen kan ons in ftaat ftellen, om ons ge- laaten onder Gods wil te bukken; deze alleen kan ons mer y $ het EN ZEDEKUNDE. 23% het heugelyk vooruitgezigt van een beter leven troosten ; en deze alleen kan ons gevolgelyk, in °t midden van de wrang; fte tegenfpoeden gerust, eenpaarig, welgemoed, en vro- iyk houden. XII. Maar van alle de wisfelvalligheden, daar wy aan onders. heevig zyn, vordert die verandering, welke het Toneel van ons tegenwoordig leven fluit, gewisfelyk onzen meesten aandagt. Hoedanig ook thans onze toeftand wezen moge’, dezelve zal eerlang geheel veranderen, en onze waardfte be- : langens Zullen oms door den dood wel haast volkomen on- verfchillig worden, Onze tegenwoordige duurzaamheid, weeten wy, is op zyn meest, binnen den kring van eenige weinige jaaren bepaald, maar dezelve is daarenboven ook geheel onzeker, en niets, dan het tegenwoordige oogen- blik, is eigeulyk onder ons bereik. Wy weeten, wy zien deze gewigtige waarheid alle dagen voor onze oogen ; maar wat moet ons dezelve, volgens de allerwettigfte wyze van befluiten, leeren? Wat anders, dan dat wy dit tegenwoor- dig oogenblik gebruiken , en alle moogelyke naarftigheid en yver aanwenden moeten, om zo veele vorderingen inde Deugd te maaken, zo veel volmaaktheid te bejaagen, als de tegenwoordige tyd, welke ons daar toe gunftiglyk gefchon- ken is, eenigzints gehengt. Nooit behooren wy tot mor- gen uit te ftellen, °t geen heden kan gefchieden, nooit te aarfelen , nooit te talmen in het geen onze pligt vereischt; dit befluit is zo wettig, als de wiskunde ’er één uitlevert 5: terwyl het, aan den anderen kant, even zeker is, dat, by aldien wy zulk een verftandig gebruik maaken van den tyd, ons leven altoos lang mag gerekend worden , al is het vry kort geweest. Op deze wyze immers hebben wy de groot- fte, de voornaamfte oogmerken bereikt , welke God be- doelde, met ons het tegenwoordig leven te fchenken; op zulk eene wyze hebben wy eenen aanvang leeren maaken van die bezigheden, daar wy ons in alle eeuwigheid mede veriustigen zullen; op deze wyze hebben wy zo veel genoe- gen gefmaakt, als de wereld ons, met moogelykheid, ver- tchaffen konde; op deze tvyze eindelyk fterven wy, om ein- deloos te‘leeven5 en het heugelyk vooruitgezigt dier geluk- kige Staats-verwisfeling, de troostryke verzekering die ons ons geweeten geeft, dat wy in Gods gunst en liefde fter- yen ; doet ons den dood onverfchrokken onder de oogen Su T5 ziens 236 NATUURLYKE GODSDIENST zien; wat zeg ik? niet zelden, met gejuig en verrukkin- gen van blydichap te gemoete treeden. Dit zyn gevolgen van een verftandig gebruik des tyds, en eenige zuinige beż fteding der tegenwoordige oogenblikken. Wy merken dan eindelyk aan, dat de Mensch een Schep- zel zy, °t welk zig in alle eeuwigheid kan volmaaken , en fteeds verder en verder ftreeven. Zo lang wy ons in onzen tegenwoordigen ftaat bevin- den, moeten wy zekerlyk bekwaam zyn ‚om geduurige vor- deringen in de Deugd, geftadige voortgangen in de kennis en betragting van ’t geen goed en loflyk is, te maaken. De volmaaktheden , die wy reeds verkreegen , de deugden; die wy ons eige gemaakt hebben,’ kunnen gewislyk geene be- Jet-oorzaaken ftrekken , om verder voort te gaan; zy moe- ten ons.daarentegen hier toe zo wel ten prikkel dienen, als zy ons in {taat ftellen, om het volgend gedeelte van ‘onzen Loopbaan fpoediger en lustiger door te rennen. Hoe veele jaaren, hoe veele eeuwen wy op deze wereld leeven mog- ten, nooit zouden wy „uit hoofde van voorige vorderingen , minder gefchikt voor volgende kunnen wezen, maar fteeds hooger kunnen ftygen, naar maate wy meer geklommen waaren. Altoos blyven:ons menfchelyke zwakheden by , altoos zyn onze Hartstogten waakzaam, om ons op °t on- voorzienfte te verrasfen; het is egter zeker,dat naar maate zy aan het gebied der rede meer gewoon zyn, zy haare be- velen beter in agt neemen, en gèdweeger worden; ditis het voordeel van de gewoonte, en eene heblyke deugd, en al was ’er geen ander voordeel uit den tyd en eene aanhou- dende Godsvrugt te haalen, dan deze meerdere veiligheid en eenpaarigheid in de betragting onzer pligten, zo zoude | | meg EN ZEDEKUNDH. 237 i :. i e o, en: men uit dien hoofde zelfs erkennen moeten, dat wy jaa- ten, ja eeuwen lang in de Deugd kunnen vorderen , en dus de agting en goedkeuring van het Opperwezen, de liefde en toejuiging onzer’ medemenfchen: meer gewinnen en waardi- ger warden. Dr S Maar het toppunt onzer volmaaktheid is niet, dan in de eeuwigheid te bereiken. Eene ganfche eeuwigheid wagt ons, om zo te fpreeken, om ofize kundigheden te volmaa- ken, onze zielsvermogens te verbeteren, en in de Deugd te vorderen. Onze rede, én dat natuurlyk gevoel, als ik zo mag fpreeken, onzer ziel, leidt ons, om tedenken , dat ’er een leven na dit leven volger: zal, en de Godlyke open- baaring bevestigt dat zeker vermoeden op eene ontwyffel- baare wyze. Maar zal ‘er gen leven hier namaals zyn, dan moet de Deugd in ’t eind volmaakt gelukkig worden; ende ondeugd die fchaamte, die fpyt en wroeging ondervinden, welke de natuurlyke gevolgen van veragtelyke daaden zyn. God, de Alwyze, de Heilige God keurt de eerfte goed, wraakt de laatfte; dit verfchil moet t'eèniger tyd zigtbaar blyken. —— Hier dan; onbedagte ftervelingen , ftaat een weinig ftil! Vestigt , vooreen wyl, een onbenevelden aan- dagt op een ftuk dat voor u allen van zo veel belang is, als een eeuwig wel of wee! Bedenkt wat ‘er ftaa te volgen, wat party gy te kiezen hebt, en wat gy aan u' zelven verfchuldigd zyt! | | ‘Ik zou meer aanmerkingen van dezen aart ten’ voor- deele der Deugd te berde kunnen brengen, maar het ge- zegde zal, geloove ik, genoeg zyn, om elk, die gezonde harfens , en een eerlyk hart heeft, op de allerduidelyk- fte en ontwyffelbaarfte wyze te overreeden van deze ge- wigtige waarheid, welke wy elk onzer Lezeren bidden en betuigen , dat hy ten diepften in zyne ziele drukke, en altoos in gedagten houde; te weeten, DAT ONZE GAN- SCHE NATUUR, DAT ALLE ONZE VERMOGENS , DAT DE OMSTANDIGHEDEN DEZER WERELD ZELVE DOOR DEN SCHEPPER BLYKBAAR GESCHIKT ZYN,OM ONS TER DEUGD TE LEIDEN, EN DAT WY OPHOUDEN MENSCHEN TE ZYN, ZO DRA WY ONDEUGEND WORDEN. BE- 238 = BESCHĦRYVING BESCHRYVING VAN DEN PILATUS BERG, OF MONS FRAC- TUS IN ZWITZERLAND in het CANTON LUCERN, en anderhalf uur van daar gelegen. (Nouvell. Oecon. & Litt. XIL 82.) DE volgende befchryving van den PILATUS BERG is ons door een verftandig Man, een Zwitzer, die veel werk van de Natuurkunde en Natuurlyke Historie maakt, en zig byzonderlyk op eere naauwkeurige kennis van dezen won- derlyken Berg, jaaren lang heeft uitgelegd® vriendelyk me- degedeeld. Men kan op zyne befchryving zo veel beter ftaat maaken, om dat hy niets ter neder ftelt, dan het geen hy zelve heeft waargenoomen. ‘De Pilatus-Berg is in het Canton LUCERN, byna in het hart van ZWITSERLAND gelegen ; hy neemt zyn aanvang fen westen van de LUCERNER, Of WALDSTEDTEN-ZEE , en zyn keten, die omtrent veertien mylen lang is, ftrekt zig van ’t Noorden naar °t Zuiden’, tot in °t Canton van BERN uit. OO Het Zwitzersch gebergte was nog bykans onbewoond, toen zig eene bende Roomfche Deferteurs op dezen Berg kwam nederzetten, zy gaven ‘er den naam aan van MONS FRACTUS; waar uit men mag opmaaken , dat dezelve altoos rotzig klippig en oneffe geweest moet zyn. De plaats daar zy hun verblyf gehouden hebben, heet nog FRACT MUND. De Romeinen kwamen hier hunne Deferteurs belegeren, maar zy konden ’er geene meesters van worden, fchoon de- ze niets anders tef hunner verweering hadden, dan de ftee- nen, die zy van boven neder lieten rollen. De Romeinen eindelyk wanhoopende van hunne oogmerken te bereiken, trokken af ‚en begaven zig naar het Canton UNTERWALDEN, alwaar. hunne bevelhebbef hen deedt halte houden, zeg- gen, HIC STATE , Of HIC STANS. -Zy bouwden daar een ehugt, dat nog de voornaamfte Burg van dit Canton is,en den naam van sTANS behoudt. De Berg zelve kreeg vervolgens den naam van MONS PI- LRATUS, of dé Hoed- erg o van het Latynfche Pileus, en Pileatus, aat Hoed, en gehoed betekent, om dat hy door de Wolken , als met een foort van Hoed altoos bedekt is. Hier van heeft het onkundig Landvolk by verbastering vervol- gens MONS PILATUS, of Pilatus-Berg gemaakt, en om de . rede dier benaaming aan te wyzen, zig zelven overreed „dat Pontius PILATUS, uit wanhoop, dat hy den Laligmaaker ter | Tule VAN DEN PILATUS BERG. 239 kruictging hadt overgegeeven , tot op den top van dezen Berg omdoolde, en daar eindelyk een klein Meirtje, daar wy naderhand van fpreeken zullen , gevonden hebbende „ tig daarin verdronk. Het is onnoodig dergelyke beuzelin- gen te wederleggen; wy moesten ze alleenlyk aanroeren „ om den oorfprong der tegenwoordige benaaming aan te toonen. De Pilatus-Berg is aanmerkelyk door zyne byzondere leg ging. Hy ftaat op zig. zelven, en het is in zekere opzig- ten de hoogfte Berg van Zwitzerland. De Berg TITLIO die van ST. GOTHARD , en eenige andere Bergen van het GRAUWBUNDER-LAND y hebben inderdaad hooger kruinen; maar dit zyn ketenen van Bergen’, die de eene op de andere ftaan, en wier voet ver boven ’t waterpas der Lucerner-gee , of ’t Meir van dien naam is. De Pilatus-Berg is over zyne geheele lengte niet ontoe- gangelyk, dan alleen van de punt af, welke de Ezel, of in de Landtaal, DER ESEL genaamd wordt, tot aan eene ande- re punt, der GNAP STEIN, of Schudde-Steen geheeten.… » Die twee punten ftaan- anderhalf myl van elkander af; en » het is de tusfehenruimte tusfchen dezelve alleenlyk „waar » van wy hier de befchryving zullen geeven. Het overige- „ van den Berg is zeer bewoond, en genoeg bekend”. Van den Ezel af, tot aan den Schudde-fleen telt men ze- ven toppen of kruinen, waarvan wy de naamen in de taale des Lands, met een foort van vrije overzetting dier benaa= mingen, hier nevens ftellen. Wy volgen de order van der- zelver legging. (1) DER ESEL, of de Ezel. (2) OBER ALP y of Hoog-kop, C3) DIE BAND „of de Linten. (4) TOMLIS HORN: of de Korsat- ek. (5) GAMSCH MATTLI, of Geiten-weide,- (6) VIDER. FELD of Ramsveld. (7) der GNAP. STEIN, of- Schudde-Reen. | Deze Berg is veel fteiler en klippiger naar die zyde van den wind, welke gemeenlyk den Regen aanvoert, dan naar- de tegenoverftaande zyde. Ook is de Regen-zyde vrugtbaa- zer, de weiden- zyn ’er beter, en by gevolg is diekantmeer. bewoond.: Daar zyn zes verfchillende wegen om ’er op te koomen „ vier aan de moeijelyke, twee aan de andere zyde. Jaar zyn maar drie plaatfen, langs welke men, van ’t eene eind van den Berg na het andere, dat is te zeggen van der ` Ezel na den Schudde-ffeen kan koomen. Van deze drie we- gen zyn er twee zeer gevaarlyk, en de derde leidt of'loopt Zo veel om, dat dezelve niet veel gebruikt wordt. De ge-: bruikelykfte weg. is: die van BRUNBLEN, ook is- hier het: meest op te merken. g Aan 240 BESCHRYVIEING … Aan den voet van dezen weg is een heuveltje, dat metde allerfchoonfte aard-beziën beflaagen is, van 5t. Jan in den Zomer af, tot aan St. Jan in den winter toe, als zy flegts niet onder de Sneeuw bedekt worden ; en nog kan men ’er genoeg van onder de Sneeuw weghaalen, als men zig flegts de moeite wil geeven, van ze te Zoeken. , | - Alle de Mast-boomen, welke men te dezer plaatfe ziet, heeten Storm-vry „ omdat de natuur dezelve voordagtelyk in veiligheid tegen ftorm en onweder fchynt te hebben wil len plaatfen. Daar zyn ‘er, die eene befchatting van vyftig voeten in den omtrek verfchaffen , waaronder men nooit ge- vaar kan loopen van nat te worde nimmer doordringt. Men ziet. hier de beesten zig dikwils in mooy weder ter fchuil onder begeeven „maar als dan mist het nooit, of ‘er koomt eerlang „ veeltyds binnen het kwar- tieruurs, een onweder op. : | ‚ Van den voet van dezen Rots-af tot aan Brundlen toe, is -de weg vry bruikbaar ; men doet ‘er zelfs koeijen langs klim- men, maar met deze voorzorg, dat ‘ef by elk koey twee menfchen, één aan het hoofd, en een aan de ftaart zyn, om dezelve te geleiden, en met eene roede, die zy beide aan den kant der fteilte langs het Lighaam van het beest hou- den , voor vallen te bewaaren. Men heeft doorgaans vyf kwartier uurs werk, om dien weg af te leggen , op de helft van den welken men een Mastboom aantreft „ die moogelyk de eenigfte in zyn foort is. Uit deszelfs {tam fchieten, ter hoogte van vyftien voeten bòven den grond, regen takken rondom, welke yder ongeveer drie voet in den omtrek dik, én maar zes voeten lang zyn. Men maait “er egter niet anders, dan zulke plaatfen , daar de Koeijen niet kunnen gaan weiden, en men laat de maai- jers met touwen neder, zy doen het hooy in groote netten, en fmyten het dus van boven van de Rots in de laagte naar de wooningen neder, of zy haalen het op andere plaatfen op dezelfde wyze met touwen op, naar dat de plekken zyn , daar het gewonnen is, of de weg, die het langs gevoerd moet worden, vordert. Men merkt op, dat al de groente der weiden op den berg, verfchillend is in foorten van die van ’t vlakke land, men ziet 'er wilde Roozen , geele en witte, van de gedaante eener Kastanje. Zy zyn hard; de ftam der Boompjes is zonder doornen , en het blad, dat van een {choone donker groene kleur is, gelykt wel naar Myr- te-blad. Deze bloemen hebben geen reuk. Rontom de afgebrooke en neêrgerolde fteenen groeit ce- ne plant ter hoogte van vier voeten, die men in ’t Latyn NAPELLUS, en in °t Hoogduitsch ISERBUETLEIN , of Izer- boed noemt, omdat deze Bloem wel naar een Helm of Storm. 