VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
Elke Plaat gaat weder vergezeld van eene verklaaring, die met een kort woord meldt het begin, de inplanting en werking van ieder deezer Spieren , Met byvoeging van derzelver gewoone Latynfche benaamin- en, | 6 De Heer Ploos van Amftel dit voorgefteld , en den Leer- ling getoond hebbende, wat hy omtrent het Beender-en- Spiergeftel, in agt hebbe te neemen, onder eene herhaalde oplettende befchouwing der Plaaten, en overweeging der nevensgaande - Verklaaringen, gaat eindelyk over tot zyne derde of laatfte Afdeeling, betreffende de oefening zelve, In deeze tragt hy den Leerling te doen zien, op welk eene ‘vyze hy zig best in deeze Studie oefenen zal, Ten dien einde toont hy hem, hoe daar mede te beginnen, en hoe >er in voort te vaaren 3 als mede hoe een nuttig gebruik te maaken van ’t bywoonen der daadlyke ontlgeding (an ly- kens mitsgaders hoe zig met eene oordeelkundige fpaarzaam- heid van, deeze kennis te bedienen, in °t tekenen van ge- vleeschte Menschbeelden 3 en eindelyk hoe die kundigheden altoos te vereenigen met eene treffende tekening, waar in de Natuur als fpreekt. By gelegenheid van dit laate, be- fluit hy deeze zyne Verhandeling ook met cene les , voor de beoordeelaars van kunstwerken. ,, Zulks dienen, zegt a hy, vooral dezulken in acht te neemen, die gewoon zyn a» de kunstwerken te beoordeelen, naar de maate hunner a, kennis. in, deeze of geene kunst af weetenfchap , °t zy de „> Anatomic , Architectpur , Perfpectief , Zeevaart , Histories ss Of Oudheidkunde, en die alleen daarom een ituk ver- „, heffen of veragten , om dat het in eenige opzigten (trookt a of firydt met de regelen vau hunne geliefde kunst, of a weetenfchap ; zonder op te letten, of ‘er anders, doar ' | z EC ANATOMISCHE TEKENKUNDE. es „s geheel, eene juiste naarvolging der zichtbaare natuur >, heerscht, zodanig, dat onze hartstogten , door die be- ə, fchouwing aangedaan worden ,’t geen eigen het waare „ vereischte en oogmerk van een Schilderftuk is.” In de uitvoeringe van dit alles, zo ten aanzien van het onderrigtende, als met betrekking tot de opgemelde Plaa- ten, is hier de uitterfte oplettendheid waargenomen. En de manier van voorftelling , met de daar nevensgande Plaaten, verleent van dit alles een zo gemaklyk , eenvou- dig en duidelyk verflag , dat de ftudeerende Jeugd onzer Amfterdamfche Teken-Academie , en elk ander Kunstoefe- naar, hierdoor gereedlyk zo veel Ontleedkundige kennis, raakende het menschlyke Lichaam , verkrygen kan, als hem B 4 dien- ag _ C. PLOOS VAN AMSTEL dienftig is, om deeze Tekenkunde te beoefenen , en zyne ftudie daarin trapswyze tot meerder volmaaktheid te bren- en. i Tot dus ver fpraken wy van dit Gefchrift alleen met be- trekkiag tot de Tekenkuade, als welke, ‘overeenkomftig me: den Tyrtel, ’er bovenal in bedoeld wordt; maar tevens heeft men deszelfs nuttig gebruik, ook naar ’t oogmerk van den Autheur, uit te breiden, tot alle die Kunften wel- ken daarmede ten naauwfte verbonden zyn, en de Teken- kunde tot haaren grondflag hebben; als daar is, de Schil- derkunst, de Graveerkunst en de Beeldhouwkunde; ter bevorderinge van welke allen, de Amfterdamfche Teken- Academie is ingerigt: en zelfs kan ’t over ’t geheel van dienst zyn, tot eene algemeene ontleedkundige kennis van “ Menschlyke Lichaam. °t Is wel niet gefchikt tot eene uitgewerkte ontvouwing van alles °t geen daartoc be- trekking heeft; dit vereischte het bedoelde niet, dat alleen de Tekening betrof. En ,, een Tekenaar,” gelyk de Heer , Ploos van Amftel opmerkt, ,, behoort maar de buitenfte „, laage der Spieren, en eenige weinige anderen , die zicht- s, baar zyn, en welker maakzel en werking zich duidelyk , door de huid ontdekken, te kennen, en zelfs op die „> wyze te kennen, zo als dezelve zig wezenlyk door de „ huid, en niet, gelyk ze, by het ontleeden der lyken , s wanneer zy ontbloot vau de huid en het celagtige of s, vetvlies, zonder werking, levenloos, dun en droog, s» zig voordoen.” Eene aanmerking die men insgelyks op de uiterlyke vertooning der Beenderen , en derzelver werking naar buiten, heeft over te brengen. Men kan des, in eene ontvouwing hier toe betrekkelyk , geen geheel Ont- teedkundig Samenftel verwagten; die zig op de beoefening hiervan toeleggen, verzendt de Autheur tot andere deswe- gens bekende Schriften. Ondertusfchen kunnen egter eerfte Aankomelingen in die Studie zig van deeze Aanleiding be- dienen, om ‘er eene geregelde algemeene kennis van te verkrygen: en verder kan dezelve nuttig zyn voor de Lief- hebbers der Natnurlyke Historie, om zig, op eene gemak- lyke wyze, een hun voldoenend begrip van de waare ge- daante van °t Menschbeeld, van deszelfs Beenderen en Spieren, mitsgaders van derzelver werking, eigen te maa- ‘ken: weshalven dit Gefchrift, ook buiten het hoofdbe- doelde, zyne waarde hebbe. —— Maar bovenal is het den Tekenaar, Schilder, Graveerder en Beeldhouwer niet te fleck aan te pryzen; vermids het hun by uitftek nú an ANATOMISCHE TEKENKUNDE, 25 kan zyn. Natuurkundige Verhandeling over een zwavelagtigen Nee vel den 24 Juni 1783, in de Provintie yan STAD en LANDE „en naburige Landen waargenomen. Door s. j. BRUGMANS A. L. M. Ph. Prof. en Lid van verfchete den geleerde Genootfchappen. Te Groningen, by P. Doekema. Behalven de Voorrede, 58 bladz. in gr. oc- tavo. Te ontvouwinge van het hieropgenoemde verfchynzel, geeft de Hoogleeraar Brugmans, vooraf, een beknopt berigt van den gewoonen nevel, die onzen Nederlandfchen Bodem eigen is; en bepaalt zig daar op nader tot zyn be- doelde onderwerp. Men had naamlyk reeds voor eenige dagen, in de Provincie van Stad en Lande, even als in andere Gewesten, een meer dan gemeenen nevel gehad, die in verfcheiden opzigten merkwaardig was; dan ’t by- zonderfte hieromtrent aldaar was; dat de nevel den 24 ften Juni , zwaarder dan voorheen , van een zeer duidelyken zwavelreuk vergezeld ging, die, ’s morgens reeds waarge= nomen, in den namiddag zo fterk toenam , dat dezelve niet alleen den reuk , maar ook den fmaak aandeed, en by veelen zelfs gevoelige uitwerkzels op het lichaam had. Zulks hield den ganfchen dag aan, doch was den volgenden mor- gen minder, en verdween toen geheel, fchoon de nevel zelve nog al eenige dagen bleeve ftand houden. Onze op- Jertende nafpoorer der a geeft vervolgens een ay rt 5 eu- 26 "S. J- BRUGMANS keurig verflag, van de voornaamfte verfchynzels , die men , by deezen Nevel, in *t Lugtgeftel heeft waargenomen ; als mede van de uitwerking, die dezelve op Dieren en Plant- ewasfen gehad heeft. Met betrekking tot de laatften geeft a eene onderfcheiden lyst van de Planten, die het meest geleeden hebben; die minder dan dezen, doch egter zeer merkelyk befchadigd zyn; die hier en daar, dan over °t geheel weinig, befehadigd zyn, en eindelyk van zulken, ` die er niets, of ten minften zo weinig „ door geleden hebben, dat het naauwlyks noemenswaardig is: hegtende hieraan vervolgens nog eene nadere befchryving van de wy- ze, op welke de Boomen en Planten ‘er door zyn aange- daan geweest. De Hoogleeraar dus ver de merkwaar- gigfte byzonderheden van dit verfchynzel, en deszelfs uit- werking ontvouwd hebbende, baant zig voorts den weg ter nadere verklaaringe van dit onderwerp , door ’t nafpooren der beftanddeelen van dien Zwavelnevel; welken hy brengt , tot een Waterdamp, Vitrioolzuur en eenig Phlogiston, of een Waterdamp vereenigd met een zwaveldamp , welks hoofdbeginzels zyn Vitrioolzuur en Phlogiston. Zulks teidt hem verder tot eene natuurkundige verklaaring van de voornaam{te uitwerkzelen van deezen Zwavelnevel5 by manier van eene beantwoording der gewigtigfte vraagen daaromtrent gedaan. En eindelyk waagt hy het zyne ge- dagten over de oorzaak van dien zwavelnevel te melden , die hy egter niet hooger dan voor gisfingen gehouden wil ` hebben, als zynde dit ftuk voor geen wiskundige betoo- ging vatbaar, Getoond hebbende , dat deeze en geene denkbeelden , deswegens gevoed , niet wel beant- woorden aan de opgemelde uitwerkingen, zo laat hy zig daaromtrent aldus uit. s Zie hier met weinige woorden ee gedagten. Door de hitte der zonne, en de warmte, die reeds in het aard- ryk is, worden altoos vele zwaveldeelen opgeheven , en tot OVER EEN ZWAVELAGTIGEN NEVEL. . ” 8? tot de hogere delen des dampkrings gevoert , van waar ze weder door den dauw, den regen of een onweder met don- der verzelt, na de aarde te rug keeren. Deeze zyn de voornaamfte onder de gewone middelen, volgens welke de overtollige zwavel uit den dampkring geloosd wordt, De Zwavel, die in den dauw is, wordt overtui= gend gezien, indien men deze. verheveling fcheikundig on- de te ————- By ‘den donder wordt ze onmiddelyk waargenomen, als huizen of molens hierdoor getroften zyn. : Een fterke zwavelrenk. verzelt dan de om- liggende lugt, ja men heeft ‘er: zomtyds kleine wolken van zwaveldamp by waargenomen, — NT EE „‚ Dan niet alle die opgenoemde middelen, nog zelvs-de voornaamfte daaronder, zyn tot op dezen dag [tot 8 Ju- dy} veel voorgekomen. De dauw is niet boven gewoonte erk geweest, het heeft weinig geregent, en nog minder gedondert. Daarentegen was de hitte nu en dan geenzins gering. Uit al het welk men kan opmaken, dat ’er in onzen en omleggenden dampkring zeer veele zwaveldeelen geweest zyn, die op een anderen tyd en plaats, door de Elektrike ftoffe, die in de lugt is, tot: een onweder van donder en blikzem zouden gefchikt zyn geworden. Dog men veronderftelle nu, (en dit maakt de byzondere bepaling van den ftaat des dampkrings uit,) dat deze Electrike ftoffe door de waterdamp, die ‘er reeds plaats hadde, weggevoert zy, het geen by Electrike proeven zoortgelyke- damp altoos doet, zo bleven ‘er de zwavelde- ien alleen over, die dus, in eene zeer groote hoeveelheid reeds verzameld, en niet meer door de Electrike ftoffe „des veg weken in beweging gehouden , door eigen zwaar- te naar beneden zakten, zig verenigden met het waterag- tig deel van den beneden-dampkring, en met het zelve op bomen en planten nedervielen. „ Op deze wyze kan men enige reden geven van de gelyktydigheid van onzen zwavelnevel. De Electrike ftof- fe, fchoon zeer wyd en breed uitgeftrekt, heeft zig na deszelvs gewone en bekende wyze van werken, als in een ogenblik door de waterdamp geloost; en hierop is het zwavelzuur aanftonds en overal naar beneden gezakt. Dan hier uit volgt ook, het geen de ondervinding beves- tigd heeft. (1.) Dat er, na den. zwavelagtigen nevel, ín den benedeníten dampkring, eene vermindering van Elec- trike ftoffe heeft plaats gehad. (2.) Dat de reden, waar- em men in Holland, het Stigt van Utrecht en elders wel ne. 25 S. J. BRUGMANS, OVER EEN ZWAVELAGTIGEN NEVEL. nevel, maar geen zwavelnevel, heeft waargenomen, al- leen kan gevonden worden, in den meerderen regen , die aldaar gevallen, en waarmede het zwavelzuur weggevoert is. (3-) Dat, wyl alle oorzaken tot hiertoe omtrent de- zelvde blyven, het gansch niet te verwonderen is, dat wy van tyd tot tyd, zo lang deze gefteldheid van den dampkring blyft, eenigen zwavelagtigen reuk by den nee vel ontwaar worden. Ik heb by den Hoôg-Eer- waarden Natuurkenner G. KUIPERS de zuring, die kort te voren afgefneden en weder welig uitgelopen was , door een nieuwe ftorting van eenig zwavelvuur op den 5 July getroffen gezien. Ook heb ik zelve den 8 July iets zwavelachtigs in den voortduurenden nevel geproeft , zon- der egter eenige fchadelyke gevolgen te hebben waargeno= men. Het zwavelvuur was hier toe te weinig , en dus te Zwak, À Wanneer men de opgenoemde vetfchynfelen en uitwer- kingen nagaat, en dezelven met de gedaane proefneemingen vergelykt, zal men des Hoogleeraars verklaaring zeker zeer waarfchynlyk vinden; en zyne aangewende moeite, in °t nafpooren van deezen zwavelnevel, danklyk erkennen; daar zyne oplettende waarneemingen omtrent denzelven van dienst kunnen zyn, ter verklaaringe van meer foortgelyke ‚ verfchynzelen. Nederlandfche Infecten, befchreven en afgebeeld, door c. SEPP. ade fluk. Tab. XXI. In quarto. n deeze Tab. verleent ons de kunstryke hand van den Heer Sep eene juiste afbeelding der Rupfe , onder den naam van de bisca of vreesachtige bekend ; en van detzelver Vlin- der, welken hy, uit hoofde van eenige tekeningen op de Bo- venvleugels , eigenaartig den Agaat- Vlinder noemt. In de nevensgaande naauwkeurige befchryving van dit Infect is byzonder gade te flaan dat deeze foort van Rupfen zig zo anderfcheiden van koleur vertoont. Zy wordt ons eerst befchreeven, „, als bruin van kleur, met elf donkerder en s» fchuins Tp geboogene ftreepen ter wederzyde van „, den Rug.” En onze oplettende befchouwer voegt ’er by, dat hy meer Eieren en Rupfen van die foort ontdekt en groot gebragt hebbende, er onder gevonden heeft ,, welker ee grondkleur „in plaats van bruin , zeer fchoon groen was, „ doch waarvan de elf fchuims loopende ftreepen gi zeer s, flaauw, C. SEPP, NEDERLANDSCHE INSECTEN, ag » flauw, en naauwelyks te zien waren.” Deeze zo wyd uit elkander loopende gedaante van Rupfen van de- zelfde foort, beiden op deeze Tab. afgebeeld, is der nadere opmerkinge van de Liefhebberen wel waardig ; ten einde na te gn „ of zulks ook , gelyk dit by verfchillend gekoleur- de Rupfen wel eens plaats heeft, eene verfcheidenheid van gelacht aanduide. Charaêterkunde der Vaderlandfche Gefchiedenisfe. Eerfte Deel. Te Haarlem, by A. Loosjes, Pz. in gr. octavo, 159 bladz. Hove de Schryver deezer Charafterkunde de voetftap- pen van di of volgende in diens Charaĝerkunde des Bybels, in zyne korte Vooraffpraak aan de Vaderland- fche Leezers, berigt, niet ten oogmerke te hebben met veele of zwaare Boekdeelen te voorfchyn te komen, doet het plan, °t geen hy zich voorgefteld, en in eene breede Inleiding opgegeeven heeft, als het eenigzins naar cisch uitgewerkt wordt, — ja, uitgewerkt op dien eigenften voet als dit Eerfte. Deel uitgewerkt is, — ons een Werk te gemoete zien van zo veel betekenis, dat het ons raad- zaam dunke, om, gelyk wy meermaals in gevallen van die natuur, deeden, by de aankondiging van het begin deezes Werks, een algemeen verflag aan onze Leezeren mede te deelen van het Doel, den Aanleg, en Aart dee- zer Charaêterkunde. Wy vinden ons hier toe in ftaat gefteld , door de In. leiding, die de Schryver noodig oordeelde aan ’t Hoofd zyns Werks te plaatzen : en zullen ’er uit overncemen, % geen onmiddelyk dient tot ons evengemelde oogmerk , dezelve voorts geheel der Leezinge aanpryzende. »» Ons bepaald doelwit, zegt de Schryver, is de Va- derlandfche Gefchiedenisfe uit een oogpunt te befchouwen , waar uit wy niet weeten dat zy tot nog befchouwd is, Het oogpunt der Charalerkunde. —— De Cha- rafterkunde , in °t algemeen, beftaat in het kennen van de Characters, en het opmaaken van de CharaGterfchetzen der Menfchen, uit hunne daaden en redenen, uit hunne Schriften, wanneer zy ze nagelaaten hebben, als mède uit de beweegredenen , welke hun aanfpoorden , in zo verre wy dezelve, met eene genoegzaame maate vari ze- kerheid, of waarfchynlykheid , kunnen ontdekken. ai e 30. ° CHARACTERKUNDE De Vaderlandfcht. Charaêterkunde zal, gevolglyk, gelegen zyu-in het opleveren der Characterichetzen van zZodani Perfoonem als ons in de aderlandfche Gefchiedenisfa voorkomen. z5 i „„ Met deeze Charafterkunde is zeer nauw verbonden, ja >er onaffcheidelyk aau gehegt „de Charaêterkunde des Volks ; onder welke die Perfoonen geleefd, der.denk- en handel- wyze van de Eeuwen , in welke zy gebloeid hebben. Immers zyn Landaäárt en Tydsomftandigheden van eenen grooten en onvermydelyken invloed op het vormen der Charaéters van byzondere Perfoonen. ’tZou eene fchreeu- wende onbillykheid weezen van Menfchen , in donkere Eeuwen van onkunde en ruwheid, °t zelfde te verwagten % zelfde tè vordéren; als van hun die in verlichter Dagen van kennis en befchaafdheid deefden. - s Schoon alle Perfoonen, in de Nederlandfche Gefchiede. misfe. voorkomende , in zekeren zin, gezegd zouden kun nen worden tot de Charafterkunde van dezelve te. behoo- ren, zal men ons , egter, wel willen toeftaan , dat vec- len, zeer veelen, van welken wy bykans of volftrekt niets meer dan. den: blooten Naam weeten „in geenen dee- te gefchikt zyn om -Charaëterkundig : befchouwd te wore den. De Charáêterkunde mist, ten hannen opzigte , alle gronden uit welke zy haare trekken ontleent: en ’t is zo onmogelyk van hun een Charaéterfchildery.te vormen, als dat een fchilder „op het enkel hooren van.een Naam, het Portrait van den genoemden zou maalen. Dat de Gefchieds kunde hunne Naamen vermelde is haare taak: het opteke» nen daar van kan. groote nuttigheid hebben : hoewel het tot de Charaerkunde: niets toebrengt. Anderen zyn. door. eenige-weinige trekken , die Charaâtermaati genoeg zyn, bekend, em verdienen in zo verre befchouw te wordem,:hoe onvolmaakt. het Beeld ook zyn moge 4 dikwyls niet ‘om hun zelfs wil, maar uit hoofde van de betrekking:, die zy tot hunne Tydgenooten hebben | Zommigen.: laate zich veel volkomener zien. itt hunne redenen, im hunne daaden, in hunne fchriftens Eenigen wandelen voor ons met geheel ontdekten aangezigte, en het valt den beoefenaar der Characterkuns de zo gemaklyk hun van alle anderen te onderkennen en te befchryven, als een Tekenaar om het Beeld te treffen van die voor hem nederzit, ` | i 3, Onder de groote menigte deezer min of meer voor dë Faderlandfehe -Characterkunde gefchikte Perfoonen , pen A en DER VADERLANDSCHE GESCHIEDENISSE,. gE den zich buitenlanders en vreemdelingen , die- geene plaats kan geweigerd worden, wegens hun lang verblyf hier te Lande, de verbintenis, welke zy met de Landzaaten, het deel ’t geen zy in de Regeering en in zeer gewigtige Gebeurtenisfen hadden. Van hun, nogthans, is ons oog- merk , doorgaans min uitvoerig dan van eigenlyke Vadera landers te handelen; doorgaans zeg ik, want zy zullert Tydperken,in de Gefchiedenis van ons Vaderland , aantref= fen waar in die Vreemdelingen de maat floegen en door hun veelvermogenden invloed de Characters der voornaam- ite Landzaaten vormden! en zelfs het Volkscharacter eer opmerkingwaardigen zwaai gaven.” Voorts handelt de Schryver in °t breede; over de Bron der Characterkunde, de Waderlandfche Gefchiedenis. Wy kunnen hem. hier. niet volgen, noch ook in het vermelden der gebreken, welke hy in de Gefchiedkunde en de Ges fchiedfchryvers aanwyst. liefde, in wien wy ook kenmerken of zweemzels van deeze Deugd vonden, en alle op dezelve uitloopende edele hoe- danigheden en braave bedryven , aan den eenen kant te pryzen, en aan den anderen kant allen, die den Vader- lande geen goed hart toedroegen, door duidelyk ontdekte oogmerken of openbaare bedryven , de Vryheid en het Heil der Vereenigde Gewesten , belaagden of verkortten, met afzigtige, doch verdiende kleuren, te tekenen. «© 9, De zwaarigheid, dat de Characters dikwyls zo ver- mengd zyn, en de trekken daar van, in één en dezelf- den Perfoon, zo wyd uit een loopen, in de onderfchei= dene tydkringen zyns leevens, en op de verfchillende tooneelen, welke hy betreedt , dat niemand hem, van de zyde der Charafterkunde befchouwd , voor denzelfden Man zou houden, erkent de Schryver, en betuigt dat hy ‘er zich zomtyds mede belemmerd vondt. „, Doch voegt a hy ‘er nevens,” behalven dat deeze ftrydigheid meer« maalen eene gewaande ftrydigheid is, hervoortkomende uit berigten den zelfden Perfoon betreffende, die of met de zoetvoerige pen der vleijerye gefchreeven of met de fcherpgepuute van Haat op ’t papier gebragt zyn; en deeze ongelegenheid dus verdwynt op de onzydige verge- Iyking, waarvan wy zo even gefprooken hebben [in de voorzorgen naamlyk,} zal de Characterkunde, Perfoonen aantreffende, in welke die ftrydigheid, met de daad , ge- vonden wordt, wil zy der Waarheid haare Raadsvrouw en Gezellinne getrouw blyven, niet anders kunnen doen, dan die vermengde en ftrydige Characters op te geeven, zo vermengd en dig als ze zyn, meer kan men ze niet afvorderen. Het is haar werk niet den Mensch , die onbe- ftaanbaar met zichzelven handelt, in een Man van een be- ftendig Character te hervormen. Zy vindt, zy maakt geen Menfcheun 5 zy moet geen Harsfenfchimmen voor daadlyk beftaande Perfoonen opgeeven. In den Mensch, het voorwerp der Characterkunde, doen zich zo veele zonderlinge, zo veele duistere, zo veele raadzelagtige ver- fchynzels, zo veel fterker en zwakker fchaduwen , zo veel: kleurmengingen op; dat het treffen bezwaarlyk valle, moeie te koste, en herhaalde poogingen vordere; terwyl het, egter, in ’t einde, naa veel uitdoens en byfchilderens, ge DER VADERLANDSCHE GESCHIEDENÍSSE, 53 gelukte: ten minften in zo verre de gefteltenis des verane derlyken voorwerps toelaat. Ee Dit alles breeder uitgewerkt hebbende , luidt des Schry- Vers taal: „ Het verfchil tusfchen de Vaderlandjche Chas raderkunde „en de Vaderlandfche Gefchiedenis , loopt elk in toog, die flegts aangemerkt heeft hoe de eerfte op de hatte gebouwd, aangemerkt moet worden als eene vrugt 3 voortkomende. uit cene oordeelkundige , onpartydige , over- weeging der Perfoonen , wier bedryven die Gefchiedenis voor een groot gedeelte uitmaaken. Deeże bedryven te verhaalen , nauwkeurig te boek te ftellen, is de arbeid der Gefchiedkunde, de Chara&terkunde neemt ze aan, onder- itelt ze, en maakt ’er het Perfoonlyk Character der Bedry= veren uit op. Vergeefsch zou men, derhalven, verwagteri in dit werk aan te treffen een flipt verhaal der Lotgevallen 5 zy moeten flegts in ’t verfchiet, en voor zo verre daar in komen, als noodig is om de Characters toe te lichten: O- ver ’t algemeen zal het genoeg zyn, dat onze Leezers het heerlyk werk van den onfterflyken WAGENAAR , de Vader- landíche Historie, geleezen hebben, en daar benevens het Tafereel der Algemeene Nederlandfche Gefchiedenisfen van CERISIER , die , met zynen Naavolger , de voetftappen van WAGENAAR drukkende, zich bediend hebben van laațere ontdekkingen, en doorgaans een vryer pen voeren. Wy noemen deezen uit een groot aantal Schryveren, om dat ze de beste, de meestbekendfte, en in aller handen zyn; Hunne Aanhaalingen zullen ons ontflaan van den voet on- zer bladzyden altvos met getuigenisfen op te vullen , ’t welk anders onvermydelyk noodig zou weezen „ om de waarheid der gevallen , op welke onze Charaêtertrekkeri fteunen , te flaaven. Zomtyds, egter, zullen wy het eer en ander moeten optekenen , door deeze Schryvers niet geboekt, of maar even aangeroerd, en dan zal het onze pligt weezen aan te wyzen waar op wy afgaan; Het aans geduide gezigtpunt, uit bet welk wy de Vaderlandfché Gefchiedenis befchouwen, zo verfchillend van dat der ges melde en ándere Gefchiedfchryveren , veroorzaakt „dat wy 3 in eenen anderen ftand geplaatst, een en hetzelfde voors Werp, van eenen anderen kant bezien.” Hoe veel veran- derings dit konrie te wege brengen, wordt wydluftigef vatvouwd dan wy kunnen overneemen. | a, Vermaak en Nut ,” betuigt de Schryver, en met grond 3 3, durven wy ons van onzen arbeid belooyens, Welk eenë &angendame verfcheidenheid, welk eepe afwisfeling kurnei VL: DEEL. ALG. LETT., NÓ; l E ` wy s4. CHARACTERKUNDE wy ons voorftellen , by de befchouwing van die menigvul dige meer of min uitvoerig gefchilderde WVaderlandfche Beelden; onder welken wy ’er geen hoopen over te faan, dat, uit eenigen hoofde, de opmerking der Leezeren ver- dient. Welk eene volgreeks voorbeelden van verheevene s buitengewoone en middelmaatige , van laage, gewoone 4 flegte en diepvervallene Menfchen ; van Liefhebbers , Voorftanders en Verdeedigers, van Staaten; Belaagers en Bedervers der Vryheid; van Mannen, wier Vaderlandlief- de, met den fchoontten luister, nog in de oogen des laa- teren Naaneefs blinkt , en van fnoode Verraaters, die , met'de veragting der eeuwen , belaaden onder het pak der fmaadheid , naar vwerdienften gebukt gaan. Eene gaan- dery, met zulke Characterbeelden behangen, zullen wy niet zonder leering kunnen doortreeden ; hier zal het fchoone ons lokken, en den volglust noopen, daar het af- fchuwelyke ons affchrikken en doen vlieden, — — Men verbeelde zich niet, dat de Staatsman , de Grooten, de Aanzienlyken , alleen vrugt van dit werk zullen kunnen trekken. ’t Is waar, de Characters van Vorften, Veld- heeren „ Vlootvoogden , Staatsdienaars , Geleerden , en met één woord , van Mannen , die zich door hunnen Stand, Bekwaamheden , of veel vermogenden Invloed , is het niet verdienftelyk, althans opmerkenswaardig , gemaakt hebben, zullen geen gering gedeelte in de Charaflertunde beflaan 3 doch , behalven de nuttigheid voor elk Vryge- booren Nederlander , gelegen in de kennis van den inborst en geaartheden dier uitfteekende Perfoonadien , zal hy ook , in den loop deezes Werks, anderen aantreffen, wier burgerlyke Leevensftand hem nader komt , en on- der welken wy ’er zullen vinden, die, wat het Character- kundige betreft , niet min onze aandagt waardig Zyn 5 dan Medeburgers tot den Stoel der Eere of der Geleerd- heid opgeklommen. By de afwisfeling der Tyd- ‘ik zullen de algemeene Volksdeugden en Vosse en allen een leerzaam onderhoud verfchaffen , en ten fleutel kunnen dienen van veele byzondere gevallen. Deen ze in het oog houdende , zullen wy behoed blyven voor de belachlyke en fchadelyke -dwaasheid , om de Gevoe- Jens en Denkbeelden, die ten onzen tyde algemeen wor- den aangenomen , en de heerfchende Zeden , tot een re- elmaat te neemen , en ‚volgens dezelve „de Begrippen en andelingen van vroeger Eeuwen te beoordeelen. Dit kort verflag, uit eene breede Inleiding getrokken, zal onze Leezers in ftaat ftellen om den aart deezes nieu- wen Werks te kennen. Dit Eerfte Deel, ’t welk tot den Tyd der Graaven loopt , ftelt ons voor oogen ’t Aloude Volks-Charaêter onzer Voorvaderen , tot den Inyal der Ro- meinen. — Charaäer der Batavieren onder de Romei- nen. — — Chiaraller van CLAUDIUS CIVILIS, en dat van eenigen zyner Tya- en Landgenooten. Charaêter der Batavieren naa den tyd van CLAUDIUS CIVILIS , onder de Franken en Saxen. Charaêer der fiiezen en Bata- vieren. Charaêter der Friezen onder CAREL DEN GROOTEN, en ten tyde van de Invallen der Normannen. Wy belooven ons veel goeds van dit aangevangen Werk, en zullen vervolgens wel gelegenheid aantreffen om voor- beelden van de behandeling der Characters op te leveren 5 ons Berigt is reeds wyd genoeg uitgeloopen. Nogthans kunnen wy niet nalaaten , ten flot, daar by te voegen, eene aanmerking uit de Befchryving van °t Ryk der Histo- gorie. „, Langs de wallen van de Stad der Modernen is a, een voortreffelyk gebouw, genaamd het Kunstkabinet der s» Charaêters. Hier in zyn verfcheide gaanderyen , wier ss Wanden behangen zyn met een ontelbaar getal Portrait- s ten en Schilderyen. Het opzigt over dit kabinet is te ə beurt gevallen aan twee voornaame Vrouwen, te weeten 45 ONZYDIGHEID En PARTYSCHAP 5 en dit gemeenzaam be- >s ftier is oorzaak van de onéénigheid, die tusfchen haar s, heerscht, Beiden hebben daar haare bedienden, die, a vermits de Portraitten van zekeren afltand gezien wor- s» den, aan de liefhebbers by °t inkomen zekere gefleepe sy glaasjes aanbieden, cm alles te beter te kunnen be- ss fchouwen. De glaasjes, door ONZYDIGHEIÐ vervaar- s, digd, zyn enkel ophelderende, zonder de voorwerpen s voor het gezigt te vergrooten of te verkleinen; die van á, PARTYSCHAP zyn van verfcheide foorten, en met meer s, kunst gefleepen , zo dat het zelfde voorwerp door’ s> het een of het ander en > zich zeer hie 2 „, len- 36 CHARACTERK. DER VADERLANDSCHE GESCHIEDENIsSE. a, lende bike >| *).” Wy wenfchen dat de Charafter- chryver der aderlandfche Gefchtedenisfe zich van de eerstgemelde alfoos, en van de laatstgenoemde nooit, be- diene. En , in dit geval, zal zyn werk een zo nutti als aangenaam toevoegzel zyn tot de veelvuldige Werken over de Vaderlandfche Gefchiedenisfen , welke wy reeds bezitten. "(*) Letteroefeningen van het Kunstgenootfchap, onder de Zin- fhreuk: Diligentie omnia. bl. 214. Reize door Sicilie en Maltha van den Graaf De Borcu, Lid: van verfcheide Academien der Weetenfchappen. Uit het Fransch vertaald. Te Amflerdam, by Yntema, en Tieboel 1783. Behalven het Voorbericht en den Inhoud, 150 blads. in gr. ollavo. Woor eenige jaaren ontving men, uit de handen van een keurigen Vertaaler, eene Nederduitfche Overzetting der Reize van BRYDONE, door Sicilie en Malta, in ’t jaar 1770; en thans levert hy ons eene (oortgelyke Vertolking eener Rei- ze van den Graaf DE BORCH, door die zelfde Gewesten in ’t jaar 1776. Dit moet, zo kort op elkander, natuurlyk, wat éénzelvig voorkomen : dan ’t nadeelig denkbeeld , daaruit ont- ftaande, vervalt terflond, zo dra men op de leezing bemerkt, dat die Heeren niet alleen im verfchillende jaargetyden, in deu Zomer en in den Winter, gereisd hebben; °t welk alleen op zigzelve eene aanmerkelyke verandering te wege brengt; maar dat ze ook, Zynde de cerfte een Engelschman, en de laatte een Franschman, met eene verfchillende geestgefteld- heid, etlyke zaaken uit een onderfcheiden gezigtspunt be- fchouwd hebben, dat eene groote verfcheidenheid van opmer- kingen uitlevert. Men voege bier by dat de Franfche Graaf, die de Brieven van den Engelchen Reiziger vooraf doorbladerd ` had, in deeze zyne Brieven gemeenlyk niet ftaan blyft op ’t geen zyn Voorganger reeds naar behooren had aangetekend; en 'er meer werks van. maakt om zynen Vriend, aan wien hy deeze Brieven fchryft, dat geen te meiden, 't welk de Heer ERYPONE niet gade gefláagen, of niet met de vereischte naauwkeurigheid opgemerkt had, Uit dien hoofde is de afgif- te deezer laate Reize niet iets overtolligs, maar eerder aan te merken, als een nuttig bvyvoegzel op dezelve; overeen- komftig waarmede de Graaf zyne berigten, hiet ten onregte w opgeeft als een Supplement op die van BRYDONE. De eene en andere Reize voegt dus by elkander, tot een ir DE BORCH, REIZE DOOR SICILIE EN MALTHA, 37 diger verflag van ’t merkwaardige op Sicilie en Malta: en de Leezer zal deswegens in de laate nog al verfcheiden aantekeningen ontmoeten, die ter bevestiginge, verbeteringe of uitbreidinge zyner kundigheden, uit de voorige Reize op- gemaakt, mogen dienen; des hy ook deze laatere met nut Zal nagaan. Hy zal dit, onder de leezing meermaals gewaar worden; en, om één voorbeeld uit veelen by te bren- gen, zullen wy hier plaats geeven aan ’t geen de Graaf pr BORCH ons nopens Catania, zo als ’t toen nog was, (zynde thans grootlyks vernield ,) en eenige byzonderheden. tot die Stad betrekkelyk, verleent, dat, in meer dan één opzigt, het verhaal van den Heer BrYDONE verbetert. » De Haven van Catania, of liever de kleine kreek, die in deze Stad ís, kan, zegt hy, niet dienen om Schepen van cene zekere grootte te bergen; dog-de vreefelyke onkosten, welken het vergrooten van deze haven zoude veroorzaaken , heeft de Stad tot nu toe van deze onderneeming afgefchrikt. Korten tyd vóór den verfchriklyken brand van 1693, hadt Catania eene zeer gemaklyke haven; maar eene fchielyke uitvloeijing van den Etna heeft 'er deze Stad voor altyd van beroofd , door ín het midden een oneindig groot Voorgebergte te maaken. - „Het gezicht van de Stad, aan den kant der haven, is zeer fraai; cene gemaklyke haven; Gebouwen van Gene groote vertooning; het Kasteel in ’t verfchiet; het Paleis van den Prins van giscanis; de Kerk en het Klooster der Benediëtynen; dit alles by malkanderen maakt een ge- zicht, dat door zyne fterkte en verfcheidenheid belang ver- wekt, Schoon vericheiden maalen. door Aardbeevingen omge- keerd, en door de Lavas van den Etna verbrand, vertoont Catania, in haare openbaare Gebouwen en byzondere Huizen , geen gevoel van de wreede rampen, welken het ondergaan heeft. Integendeel fchynt die Stad de Fabel ven den Phenix te bewaarheden, en luisterryker uit haare asch, prachtiger uit haare vernieling, te voorfchyn gekomen te zyn. Haare Straa- ten zyn Ivnrecht ; haare plaatfen ruim en regelmaatig; bykans alle de Huizen zyn met eene zedige, dog tevens edele, een- voudigheid gebouwd. Onder allen kan het Paleis van den Prins van BISCARIs den certen rang vorderen; zo deszelfs uit- wendig voorkomen niet zeer prachtig is, vergoedt het inwen. dige overvloedig het gebrek van uitwendigen luister, door de fchoonheden welken het bevat. Ongetwyfeld heeft de ach- tenswaardige bezitter, het zelve bouwende, aan het Publick een ftaaltje van deszelfs gevoelens willen geeven. Veel ze- digheid, met de grootfte rykdommen in de ziel, gepaard, is het Portrait van den Prins van giscaris ; en elk, die bet ge- tuk heeft hem te leeren kennen, zal hem daarin ontdekken,” De Graaf pe BORCH weidt daarop verder uit in den lef van deezen Prius, zo ten nn van Zyn zedelyk charac h 3 Tra 38 DE BORCH ter, als ten opzigte van zyne liefhebbery en beoefening van Kunften en Weetenfchappen; by welke gelegenheid hy tevens ‘berigt geeft van ’s Prinfen uitmuntend Kabinet en byzonderen -Just voor de Kruidkennis, de Oudheidkunde en den Land- -bouw ; waarop hy verder aldus vervolgt. 2, Niet voldaan met zelf de Kunften en Wetenfchappen te «beoeffenen , heeft hy ook zyn groot vermaak om dezelve in zyn Vaderland aan te moedigen. Het is door zyne vermo- gende aanmoediging, dat die doorluchtige Vergadering, onder “den naam van de Akademie van den Etna bekend, geformeerd is. De Heer Brypone heeft waarfchynlyk den tyd, en mis- fchien ook de gelegenheid, of lust, niet gehad om dit eerwaar- dig lighaam te leeren kennen; bet ware anders onmogelyk, -dat-hy 'er zulk een even weinig gunftig als juist oordeel over ‘geveld zoude hebben. Het zal, denk ik, genoeg Zyn, om u van ’t tegendeel, van ’t geen hy deswegen zegt, te Overtuie ‚gen , dat de Prins van Biscaris ’er Prefident, en dat de Ka- -nunnik recurero ‘er Secretaris, van is. Deze laatfie, die, door zyne zeldzaame kundigheden, misfchien het grootfte ge- ‘deelte van het Werk van den Heer Brypone verfchaft heeft, wordt in het zelve niet vertoond, gelyk een Man van zulk eene hooge waarde verdiende. De Fingelfche Reiziger (chynt in den geleerden Cataniër niet dan de gezellige hoedanighe- ‘den, eene groote levendigheid van geest, eenige kundighe- den uit waarnemingen van de voortbrengzelen en veranderin- gen van den berg Etna vefkregen, te hebben opgemerkt 5 voor het overige leent hy kem zomtyds zyne eigene denkbeel- ‘den, maakt gefprekken, die, in een vrolyken vriendenkout , en in vertrouwen van. geheim , gehouden zyn, openbaâr ; of geeft loutere gisfingen en invallende gedachten van den Gees- telyken, met het glas in de hand gewaagd, voor aangenomen Systemas op, en ftelt een Man, van de grootte verdienften, ‘bloot voor de onaangenaame gevolgen, die uit de gemeehmaa- king van wrolyke, fchoon wysgeerige, gefprekken kunnen voortfpruiten (*). De Heer recuprro is gewislelyk' een Man, die de achting, welke het weldenkende gedeelte van geheel Sicilie voor hem heeft, ten vollen waardig is; een Man, over avien een kundig en oplettend Ministerie des Konings gunften, reeds van overlang , hadt behooren uit te fltrekken; en tot wiens nederig verblyf elk zig hartelyk verheugt, dat de Mar- Quis DE LA SAMSUCCA zig fchynt te willen wenden, om den toc- (*) Dit diene tot eene les van voðrzig'iqheid , in %r opperen van gewaagde gisfinsen en invallende gedagten by Vreemden: want her heeft zelfs ten ge~ volge gehad, dac men den Kinunnik gefteid heeft, onder die geenen, welken het geheele Stelzel der Openbaarinse zoeken ^rt onderfte boven te keeren. Zie WATSON, Brieven, bl. 163 — 168, en hut daaruit bygebragte ih de digen Faderl, Letierocf. W, De ble 51—53. REIZE DOOR SICILIE EN MALTHA,. 39 toeftand van dezen, misfchien al te zedigen, Geleerden, zy- nen Laùdgenoot, derwyze te verbeteren, dat hy in ftaat ge- raake om zyn Vaderland alle die dienften te doen, welke het zelve als dan veilig van hem mag verwachten. »„ Wy hebben gisteren met den Prins van siscamtts het Kloos. ter der Benedi&tynen en alles wát het zelve opmerkelyk bevat, gaan zien. Ik moet 'er u met weinige woorden eenig bericht van geven. Het eerfte verblyf dezer Geestelyken was op het hellen van een heuvel van*den berg Etna; faar de onvrucht- baarbeid van den grond, de koude van de luchtftreek , heeft huh, toen hunne inkomften genoeg vermeerderd waren, doen befluiten om zig binnen de Stad Catania zelve neer te zetten. Het huis, dat Zy daar bouwden, was, naar men my gezegd heeft, zeer fraai, maar niet boven die edele eenvoudigheid, die een der voornaamfie fieraaden van hünnen ftaat behoort te Eene geweldige Aardbeeving, en daarop gevolgde nood- iottige uitbraaking van deh berg, begroëf dat gebouw ; en dit ongeluk verwarmde den Godsdienftigen lever der Cataniërs der- wyze, dat deze Vaders welhaast în het bezit van zeer aahmêr. kelyke (ommen geraakten , welker zy gebruikten om een nicuw Gebouw te ftiehten, het welk , zo hét niet zeer frfiai is, ten minfte het gemak met de fterkte vefeenigt. Het gemis van *t eerte moet aan gebrek van (maak dezer Geestlyken Worden toegefchreven , die, meer verplicht zig mhet nuttige dan louter aangeraame voorwerpen bezig te houden , zonder misdaad , min bedreven in de fraaiie kunften kunnen zyn. „ De Kerk dezer Geestelyken, naar een zeer ryk en fehoon bewerp gefticht, heeft echige verzakking gekregen; maar dit is noch aan de zwakheid der Fondamenten, noch aan de on vastheid van deri Laya-fteen , tót dezelve gebezigd , gelyk vee- len gelooven, te. wyteù; het is de weinige kundigheid van een tweeden Architekt, die het veroorzaakt heeft, als die in het formeeren van de gewelven of boogen geene regelmaatige kromming heeft waargenoomen. De huizen zyn daardoor te zwak geworden voor den last dien zy draagen moeten en zyn bezweken; dan het kwaad is terftond verholpen , ten minften geftuit, en men kan deze Kerk , inderdaad , als eene der fchoonfte Kerken van Italie befchouwen. Men vindt daar eene byzonderheid , waarvan ik weinige voorbeelden gezien heb, naamelyk dat het Orgel in bet Choor gezet is, op de plaats van het groot Altaar, ’t welk uitfpringt en op zig zelven ftaat op zyn Romeinsch. Dit maakt eene fchoone vertooning , en weert die kleine fieraaden, welken de Proteftanten met reden aan de Katholyken verwyten. De Heer grynone heeft gelvk, jn dit Orgel de bovenkeur van dat van Haarlem te geven. Het js edeler van ontwerp, en veel ryker, en, fchoon zeer een- voudig in deszelfs aanleg en fchikking , verfchaft het echter wind of lucht genoeg, vo en vyftig Registers, dic de t4 moc- 4a DE BOR CH mocijelykfte en kieschfte Inlrumenten volmaakt wel naboot-, zen, en de begocheling zelfs zo verre brengen, dat men zig vastelyk verbeeldt eene zeer aangzenaame menfchenftem te hoo- ren. Voeg hierby eene Echo, die ongemeen wel gevat is, en die, met de grootte juistheid, zachtite zo wel als de fterkfte geluiden, de eenvoudigfte trillingen, en de zo geliefde grillighe en van het Contrepoint, of den Tegenzang, te rug kaatst.” __Wyders hebben deze Geestelyken, gelyk de Graaf DE BORCH verder meldt, ook een fraai en ryk Muleum, hoewel niet zo voortreflyk als dat van den Prins BiscAris ; en de toen beftie- rende Prior was een aangenaam en agtenswaardig Man, zo van „wegens zyne gezellige hoedanigheden, als geleerdheid en kun- digheden. Daarbenevens (preekt onze Reiziger met lof van hunne Boekery , en de daartoe gefchikte Zaal; waarep hy voorts aldus vervolgt. “welke wel verdient, dat ik u daarvan eenige melding maake; hunne tuin namelyk. Dewyl een ftroom van Lava dien , wels ken zy voormaals hadden, beeft vernield, hebben zy die- zelfde Lava tot een fundament,indien ik my zo mag uitdruk- ken, van een nieuwen tuin gebezigd; zy hebben dezelve laa- ten bewerken; zy hebben haar op eene zeer, bevallige wyze aan onderfcheidene ftukken verdeeld, met goede aarde overe dekt,en ‘er dus gen nieuwen tuin van gemaakt, gevksgronds met de derde verdieping van het Klooster ; en dewyl de wan- delpaden op dezen Volcano-grond niet anders dan dor en on- ‘gelyk konden zyn, hebben zy dezelve met kleine fiecntjes laaten plaveyen, het welk een’ aangenaam gezicht en gemak- lyken gang maakt” `. l ik i D Ne Het verdere doorbladeren van deeze Reize noopt ons, nog een Staaltje mede te deelen, by gelegenheid van des Schry- vers berigt van Maltha, wegens de verkiezing van een Bey van Tripoli. nde, A s _ », De Heer BRYDONE, zegt de Graaf, heeft de byzonderhe- den, die by de verkiezing eens Grootmeesters (van Maltha plaats hebben, zo juist befchreven , dat fk daar niets heb by tẹ voegen ; maar ik kan my niet weerhouden van u eene treffende gelykheid, tusíchėn de Regeering van Maltha en die van Tri- poli te doen opmerken; zy fchynen inderdaad naar het zelfde modé! gevormd, en verfchillen flegts in weinige zaaken. „ De Grootmeester wordt gekoren door een Committé van ‘ar Ridderen; de Bey door êen bepaald getal, ’t welk ik niet nauwkeurig weet, van de eerften onder de Turkfche Grooten, welken men Kiezets mag noemen, en die in de Levant uit dé fierkfie en dapperfte-leden genomen worden. De Grootmees- ter heeft zyn Raad; de Bey zyn Divan: De vriendfchap en de kuipery benoemen den Souverain van Maltha ; dezelfde béweeg- redenen werken eveneens te Tripoli. De invloed van eenige gekroonde hoofden. van Europa bepaalen dikwils de temmen der leden Pan de Orde; het gezach van het Ottomannisch Hof beflist dikwils de keus der Turkfche Kiezers. Geen geboren Maltheezer kan Ridder worden; geen Tripolitaan kan onder de Verkiezers aangenomen worden. De verkiezing van den Groot- meester moet in drie dagen aflopen; die van den Bey, in twee, Pet is waar, dat de ccrte met alle mogelyke heusheid en efcheidenheid gefchiedt, en dat ge mistukkende mededingers geen ander nadeel lyden, dan de fpyt, van in hunne Koop en poogingen te leur gefteld te ijk terwyl de zaaken te Tripoli wat ernftiger toegaan; en wel op deze wyze. Men ziet in ’t open veld een leuningftoel, met een ryk verhemelte daar bo- ven, op eene hoogte, die men met trappen opgaat. Tegen pver dit geftoelte is eene kleine verhevenheid, in de gedaante van eene battery, waar op een ftuk gefchut wordt geplant, wel geladen, en met het er lont ter zyde, Het P o 5 | Er ` 42 DE BORCH, REIZE DOOR SICILIE EN MALTHA, deze plaats, dat alle de Verkiezers, of liever Toezieners, over de opvolging vergaderen; en, om alle laúgwyligheden voof te komen, brengen zy hunne fabels en piftoolen mede, Men verkondigt in ’t openbaar, dat de zetel ledig is. Het faat als dan aan elk, die zig wil waagen, vry, om zig in den Leu- ningftoel te plaatzen. Dit is het teken, dat men zig tot opvolger van den overleden Bey aanbiedt. Byaldien deze Candidaat naar ’t oppergezag behaagt, is een diep ftilzwygen het blyk van algemeene goedkeuring, en dan [neit een vriend van den Candidaat naar het lont, en fteekt het kanon af. Nauwelyks is dit gefchiedt, of de Kiesheeren zyn al hun gezag » ín het regelen der opvolging, voor ditmaal, kwyt; en hy, die zig op den ftoel geplaatst heeft, wordt voor Bey erkend, zonder dat iemand zig hier tegen mag verzetten. Maar zo de Candidaat mishaagt, is hy nauwelyks de treden naar den ftoel we ij Viia. of een piftoolfchoot werpt hem neder, gelyk ook den vriend, die voor hem het kanon gelost zoude hebben. 9 Men zou vermoeden dat de vrees, van, in plaats van het opperst gezag, den dood te vinden, ten teugei voor de ftaat- zucht verftrekken zoude; en dat weinigen zig tot dezen prys zouden aanbieden om den vorigen Bey op te volges. Dit is ganfchelyk het geval niet. By iedere verkiezing ftroomt het bloed van drie of vier flachtoffers langs de treden van dit Altaar van den hoogmoed , en het is op derzelver lillende ligchaamen , dat de begunftigde Candidaat de toejuichingen zyner verkieze- rcn, en de eerte hulde van zyn gezach, ontvangt. Gy zult my mogelyk vragen, waar toe dient zulk een barbaarsch Cere- monicel? Het is barbaarsch, ik erken het; maar by eene Natie, gelyk de Tripolitaanen, zwak in haar zelve, en niet dan door de vaste vereeniging van alle haare deelen beftaande, is het onontbeerlyk. Deze Regeering heeft een onverzaagd Hoofd noodig, dat de achting van de aanzienlykften van den Staat heeft weten te winnen. Welk oogenblik kan dat karakter van onverzaagdheid fterker bewyzen, en zyne achting by de Grooten beter doen blyken, dan het tegenwoordige? en de dood van eenige Staatzuchtigen, die in geene achting waren, is eene nuttige aderlating, die het ligchaam van de Republiek verlost van een gedeelte bedorven of gistend bloed, het welk ze overig gedeelte zou kunnen aanfteken , of de aderen doem ‘pariter. BESCHRYVING VAN BATAVIA.: 43 Batavia, de Hoofdffad van Nederlands Oostindiën, in dergelver - gelegenheid, opkomst, enz. befchreeven. Met Plaaten. Te Amfierdam, by P. Conradi, en te Harlingen, by V. v. d. Plaats, 1783. Het Vierde Deel, 139 bladz. in gr. quarto. M“ dit Vierde Deel word deeze Befchryving van Batavia, van welker beloop en uitvoering wy onlangs gewag gemaakt bebben (*), voltrokken; en ’t zelve is gefchikt ter entvouwin. ge van ’t geen de Natuurlyke Historie betreft. Dit doet den Autbeur eerst handelen-over de Luchtsgefteldheid, en de voar- naamfie ziekten der Indifche Gewesten; met aanwyzing van derzelver hoofdoorzaaken, en ’t geen men omtrent tie geneezing der Lyderen bovenal in agt heeft te neemen. Hieraan begt hy voorts een berigt van de gewasfen, die in de nabuurfchap van Batavia gevonden worden; en eindelyk van de Dieren, Vage. len en Visichen van Java en de nabuurige Zeën. Het merk. waardigfie omtrent deeze onderwerpen, zo van de eene als andere foort , wordt hier gemeenlyk vry beknopt en onderfchei- denlyk voorgedragen; zo dat het een algemeen verflag van de Natuurlyke Historie deezer Landftreeke behelze, waarin ver- fcheiden byzonderheden voorkomen, die de nieuwsgierigheid en opmerkzaamheid der Leezeren zeer wel. kunnen gaande houden. Tot een ftaal hiervan diene het volgende berigt van cden, Benaoin-boom, en den Mangostan, welke twee gewasfen Wy, uit veele andere meer bekende Indifche vrugten, niet oneigen tor een voorbeeld der maniere van befchryvinge ge- oordeeld hebben. 