VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
Een Schryver, wiens Naam het ons fpyt niet te mogen | melden, als welke aan dit Bericht , wegens den Heer ` MOER , als een Weerwaarneemer, in veeler oog eene dub- bele waarde zou byzetten , heeft de Gedagtepisfe van dien Heer, in dit opzigt, wel willen vereeren; en zal elk, eenigzins dier zaaken kundig, uit dit Bericht zelve kun- nen opmaaken, dat de Lof, hier den Heer monr gegee- ven, uit de penne komt eens bevoegden oordeetaars "van waare- verdienften. Als zulk een Waarneemer heeft hy voornaamlyk betrekking tot ons Mengelwerk , en ver- dent Zyn Naam daar in der vergetelnis onttrokken te worden, althans zo veel onze Letterarbeid daar aan kan toebrengen. Wie den Heer mour , in verfcheide betrekkingen, na- der wil leeren kennen, kan zynen. lust voldoen, in de kzengen , te zyner Gedagtenisfe gemaakt, door de Le- van zyn Dichtgeze chap ; in Amflerdum, ter Spree- Hl. DEEL. MENGELW. NO: 4. M ke WEGENS DEN HERR Ji C. MOHR., 149 deen : in het nagaan van alle die omftandigheden van koude, van achtereenvolgende vorst, van winden „ van fneeuw enz., die te zamen loopen, om eenen Win-: ter den naam ftreng te-doen draagen: en den eenen te recht ftrenger dan den: ander te doen noemen. Nimmer’ hadt men , vóór MOHR „die zaaken in dien trant behandeld. —— Kort daar na nam hy de taak op zich, zyne' Weerkundige Waarneemingen in de: Vadertandíche Let, peffeningen » Maand voor Maand, ult. te geeven. —— in vond men reeds het gunftig oordeel, daf men van fonden aan over ’s Mans kundigheden geveld hadt , nader bevestigd door de fchrandere Aanmerkingen s welke hy dikwerf by die Waarneemingen voegde: maar sien hadt ook boven dien gelegenheid, van nog andere vermogens in den Man te leeren kennen: allen naamlyk » welken een goeden Waarneemer vercieren, Veelen, die sich met Weerkundige Waarneemingen bemoeijen , den-: ken dat het genoeg is, den Thermometer , Barometer enz. wir te neemen , en zorgvuldig aan te tekenen: van daar zo veele gebrekkige Waarneemingen , door welke men overs is, en die de Meteorologie zeer veel ondienst doen s om dat zy onnauwkeurig , en dus, ten diem opzichte, on- waat zynde , niet dan tot valfche befluiten aanleiding kun- nen geeven. Morr, in ’t tegendeel, ging zelve zyne werktuigen met veel oplettenheid na; en allen, die hem gekend hebben , weeten , met hoe veel zorg hy zich, tot het einde van zyn leeven, met het nagaan van Meteo- : rologifche Werktuigen bezig gehouden heeft. Hy ge- ruikte noch Barometer, noch Thermometer, dan na dat dezelven eerst door hem beproefd waren. Ten anderen zag hy naar eene goede plaatfing voor dezelven om: weetende , dat de Waarneemingen niets waardig Zyn, zo de werktuigen niet derwyze geplaatst zyn , dat zy in” de daad de veranderingen ‚en vooral de fpoedige , en zom- tyds kortftondige , veranderingen , die in het Weder voor- vallen , aanduiden. Meermaalen hebbende moeten verhuizen , was by hem een der noodzaakelyke vereisch- tem eener wooning, eene goede plaatfing voor den. Ther- Werer: hy liet liever eenige andere gerieftykheden vaa- ten, als hy dit maar in êen huis kon verkrygen; en in e daad » er kan geen plicht behoorlyk waargenomen wor- den, (en zich als een Mescorologist by het Publiek aan- kondigende > en het zee Waarneemingen aanbiedende , hy de nauwkeurigheid deezer als een plicht, die- 2 4. WEGENS DEN HEER J. C. MOHR: * Rr ` Zomer van 1781, en voegde "er eene volledige Verklaa- ring: by y waar in hy, op het voetfpoor: van monk té wer gaarde , eenige , of in °t oog. loopende , of warfchynlyke: , drukfeilen verbeterd hadt. et den Heer monr in briefwisfeling zynde , zond hy denzelk- ` ven zyne Tafel en de Verklaaring: de Heer wonn ging ‘dezelve , op verzoek van zyn Vriend , met de vereischte, en wy durven zeggen, met die onbegrypelyke nauwkeu: righeid , die hem eigen was, na: en vord nog veele fei- len, die zynen Vriend ontglipt waren, en voor welke hy de nodige verbeteringen daarftelde; die ook, zo dra zy den opiteller overgebriefd waren, greetig door hem- aan- enomen wierden. Het is jammer, dat die Tafel niet in t licht gegeeven is: De Heeren MOHR eh VÄN DER WEY- DE , de laatftetoen in’s Hage woonagtig , doch zederd , uit hoofde zyner kundighedea , door de Keizerin van Ruse land, op ‘zeer voordeelige voorwaarden , naar Rusland vertrokken , en.thans te Riga, ten minfken voor eenigen tyd, gevestigd, zyn de eenigen, 33n wien die Tafel is medegedeeld geworden. --- i Het verlies van MOHR zal den verderen opbouw der waa- re Meteorologie „in ons Land, merkelyk'vertraagen , wek ke reeds door het niet verder uitgeeven der keurige Waar- neemingen van den Heer HoLr , thans Kapitein. der Ar- tillerie, ten dienfte deezer Landen, en het vertrek van den Heer VAN DER WEYDE, naar Ruslarid , geet vecl ge- deeden h ft. 7 ` ‘ ’ ' Wannéer men all’, wat mone gedaan- heeft, nagaat ,. zal men zich werwonderen , hoe hy dén tyd tot alles heeft kunnen vinden : dan , ‘daar hy Zich aan alle de ydele vermaaken , en die tydverkwisting, welke veelat n naam van uitfpanning draagt, hoewel geenzints aan de aaugenaamheden van het gezellig: leeven onttrok, had ‚hy meer tyd dan veele anderen overig. Hy kende den waren prys van den tyd. Zyn tydelyk beroep waar te nee- mens zich toe te leggen op fraaije Letteren en nuttige: Weetenfchappen : den Godsdienst, in een uitgeftrekten ain te beoeftenen: verdeelde zyn leeven in drie vakken , ID geen van welken een aogenblik verlooren was. r het eerfte vervulde hy zyne plichten als burger, als mensch , als. Echtgenoot: door het ander verfchafte hy zich eene aangenaame uitfpanning, waar van de vruch- ten niet alleen hem, maar ook nog daarenboven anderen, ten nutte verítrekten : door | het laatfte bereidde hy zich , y 3° to yp rr EE DE DEUGDZAAME MAN. | 133 tte. „Myn Zoon , zints lang heb ik u een: „Gezang beloofd, een Zang, den Deugdzaamen Man „ ter eere. De wure, tot welke ik 't zelve bewaarde , „is, geloof ik, gekomem” . . . . en hy zong op dee- zen trant. an Wat is het aangenaam Deugdzaam te teeven! ¿y Het leeven des Deugdzaamen Mans loopt zo vreed- „zaam voort als de bedaarde golfjes: van eene water- „beekje, door een grasveld ftroomende; gelyk deeze, „ laat de Deugdzaame overvloed en geluk agter. Gelyk a deeze wordt hy begeerd, bemind en betreurd. : ag Wat ‘is het aangenaam Deugdzaam te leeven ! » De Natuur waakt altoos over den Deugdzaamen „Man. Zy is by hem als hy gebooren wordt, en geeft „hem Ouders, zo wys als teeder, die voor zyne ont= „ luikende kindsheid zorgen, en hem ter deugd vormen. „ Binnen kort wordt hy groot , gelyk zy. Het eerfte » gebruik zyner kragen is zyne verzwakkende Ouders ‚te onderfteunen. Hy zou hun gaarne willen weder- a geeven wat zy hem verleenden. Dan, welhaast fpreekt „ de Natuur in zyn hart. Hy gevoelt de noodzaaklyk- „heid wan eene Wederhelft. Een waardig Voorwerp „ biedt zieh zyner onfchuldige begeerten aan. De te- s derfte, liefde neemt hem, welhaast, in de zagtíte ban- s den. gevangen. Eene beminnelyke en talryke Naako- „ Melingfchap is” de vrugt van eene Zo heilige Egtver- >> bintenis. Het geluk hunner Kinderen maakt hun ge- s> JUK uit. Zy kunnen op eene regtmaatige wederver- »» gelding hoopen. De fearen vermenigvuldigen: het 33 a Paar kromt zich allengskens onder dien a last. Het bezwykt eindelyk , beweend van de hun- „ hen; en over deezen te vrede, fterven zy, gelyk zy en geleefd hebben. >> Wat is het aangenaam Deugdzaam te leeven! >> De Ongelukkigen zegenen den Deugdzaamen Man! „ Hy wordt door zyne Landgenooten bemind, door den- „ Buitenlander geagt. De ftreelendfte vermaaken verza- „ melen zich rondsom zyn nederig dak. Vrolyke ge- a fprekken „- onfchuldige fpelen, vullen zyne ledige up- „ren aan , gigten een faus over e Maaltyden, en „ zusten hem toe tot nieuwen arbeid. Tot voltooijing _ Ma | yy Val ` $ „bende Kinderen, waare: Vrienden „ eene volmaakte ge, „ zondheid , een vrugtbaaren akker, een gelukkig leeven , „ en.zagten dood. De Deugdzaame is een gelukkige Zoon , , ten gelukkig Egtgenoot, een gelukkig Vriend! `’ , Wat is het aangenaam Deugdzaam te leeven! „Maar de traanen biggelen u ten ooge uit,” fprak de > gyn Zoon Weder omhelzende. ,, °t Is my een „ wellust 6 zo aangedaan te zien op dit gefchetfte beeld „tens Deugdzaamen Mans. Wees altoos Deugdzaam, en. „ Ey zult altoos gelukkig zyn !” o Bit waren de laatfte woorden van LYSANDER. Hy wist niet, dat de dood, die reeds eeñige oogenblikken agter bem geftaan hadt, een tooneel zo teder niet hadt willen fooren door ‘er op te verfchynen. Dan nauwlyks hadt de oude LYSANDER völeindigd, of hy vertoont zich. Hy ziet hem zonder ichrik, en wagtte den flag zonder vreeze. H omarmde PHILANDER nogmaals. De Dood bediende zic yan dat oogenblik. .. en gaf den geest in de armen etns. Zuons, in wien hy herleefde. DEE , Pha ———— > . . e AANMERKINGEN OVER DE TOONEELLIEFHEBBERYEN | BUITEN DEN SCHOUWBURG, ONDER BYZONDERE , Fo. PERSOONEN: "TT" (Vit.het Engelsch.) an de veelvuldige nabootzingen des Leevens en der Y Zeden , door de Kunst vertoond , fs ’er geen de natuur zo naby komende als een Tooneelftuk , verfraaid doór de uit- fpraak ern gebaaren des Acteurs, en door alle de fraayheden var “het tooneel. ‘Schoon in de daad zyn de denkbeelden dgor het penfeel verwekt ; de kleur, de waarheid der afbeel. dinge, zetten het dock as ’t ware léeven by. Maar welk ten PARRHASIUS Of APELLES kan beweeging fchilderen ? Hier fchiet hunne verfvonderenswaardige kunst te kort: doch het Tooneeldicht, met Tooneelbedryf gepaard , ver- poeet dit gebrek ten vollen, en zet aan de navolging de houding van ’t weezen by. _, d . Kunften, zo veel vermaaks verfchaffende, mogt men, inet allen grond van reden wagten , dat cen algemeen gun- fig" onthaal zouden ontmoeten. De-Ondervinding beant- , ` ÓN M 5 | woordt sei —— | OVER DE TOONERLLIEFEEBBE RYEN. 957 dëng: te veel yriendichip voor den Eigenaar des Tob- neels, te veel natuurlyke of verkreegene beleefdheid om dit ongenoegen te ontdekken. — — Dus verre gaat alles sees goed. a is wel in zyn {chik : en, wenscht eerzugt om voldoening, waarom zou zy dezelve weigeren , daar zy die zo fehadeloos en onbeledigend kan bekomen. Doch "er treedt een ernftig Opmerker binnen, en waa bet, met een lompe houding, de Onichuldigheid dier Ver- me ingen in twyfel te trekken. `., 0,” Roept de nmenv erde menigte uit, y» hy is een Methodist, „een Puritéin, en Pylaarbyter. Dryf hem uit. Dat wy „ de deur fluiten , om , zonder zulke beletzels , ongeftoord , y vreugd te raapen!” -———.IK moet bekennen dat de aanmerkingen van den Indringer zeer te ontyde zouden kos mien „en zeer ongepast zyn in een’ Tooneelgezelfchap onder het peelen < doch laat ons hooren of die de Oufchuld dee- zer Vermaakneemingen in twyfel trekkende Man ook iets te zeggen hebbe, waar aan iemand een kwartier uurs het eg zou willen leenen; terwyl hy onder de handen van den Kapper. zit, of bezig is de wangen te blanketten om zich gereed te maaken tot pet Spel, dat dien avond zal vertoond worden. e Nasrdemaal "er openbaare Schouwburgen zyn, heerl onderhouden ten algenteenen dienfte, is het zeker, dat het Vermaak en. de Leering, uit het Tooneelfpel te haa- len, daar kan verkreegen worden, zonder dé moeite en de kosten van een byzonder Tooneel aan te leggen en te on- derhouden; eene moeite, welke menigmaal zo veel tyds , dat zulks inbreuk doet op aangelegene Pligten deezes leevens ; en kosten veroorzaakt , die aanleiding gee- ven tot het pleegen van onregt, tot verlegenheid , en ver- derf. De zodanigen, die anderzins hun tyd en geld in nutte verrigtingen zouden befleed of tot ‘werken van liefd- deadigheid bekeerd hebben, vinden zich buiten ftaat en enegen , om een van beide te doen, wanneer zy hunne gedasten gevestigd en hunne inkomften gefchikt hebben tot de kostbaare ydelheden des Tooneels , en om . met glans ,' de veelvuldige benoodigdheden van een byzonder Tooneel ‚te verfchaffen. - Men mag misfchien in twyfel trekken, ‘of verfcheide. Banden der houdingen, waar in door drift vervoerde Ge- Keven op het Tooneel onvermydelyk komen, wel gunftig voor die Deugden, welke ftrekken om de rust des Huislyken Leevens te bewaaren. Schoone Kleeding , ver- | ` . . TUK- OVER DE POONRELLIEFHEBBERYEN. 159 | loozen: deed de bezorging deezer Wichten gefchieden moet in de Kinderkamer, waar geene menigte vergaderd is om de traanen hasrer Aandpenlykheid te zien, ‘en met toejuiching te beloonen. De tyd, zo wel als de opletten- heid, befteed in de voorbereiding tot-de volvoering van het Tooneelfpel , ftaan het behcorelyke Ouderlyke toevoor- zigt op de Familie in den weg.. Ongevoelige Ouder! die geveinsdlyk weent om uw eigen trots voldoening te Schenken „ ensue lieve Zuigelingen uwe borst onttrekt, zo dat zy het knellen van weezenlyk leed gevoelen , on- der de losfe of harde behandeling van gehuurde Vreem- den! Terwyl gy nederknielt in al de gemaakte vervoering des Tooneels, is ’er een „door u ter Wereld gebragt, die tot u roept in de taal der fmerte; 4ftaar gy wilt niet hoo- ren. De bekwaamften om eene aandoenlyke rol te fpeelen zyn niet zelden meest van waare aandoenlykheid verftoo- ken. Laat ons niet meer zien uw lange fluweele fleep , ww hangend hair, uw van en aan ’t oog gehouden zak- doek. ‘Loon u niet meer begeerig om de bedroefde Moe- der op het Tooncel te verbeelden ; maar keer huiswaards , - wees de goede Moeder in uwe Kinderkamer, en in uw Heuishouden.* ` Doch niet alleen worden de kleine Kinderen verwaar-. losd ; maar “de tedere licfdebanden tusfchen Man en Vrouw loopen gevaar van verrekking, van ftukken bree- ken „door de heerfchende zugt tot byzondere Tooneellief- hebberyen. Eene Dame fpeeltede rol eener Vrouwe of geliefde Heldinne met een Ligtmis, die niet verzuimt zich zelven aan te pryzen, door de bekoorelykheden van Kieeding, Houding en Uitfpraak: een Heer Ipeelt de rol eens Verliefden by een Voorwerp zo bevallig dat het be- zwaarlyk valle eene Liefdedrift voor te wenden , zonder de- zelve te voeten. Wie moet niet toeftemmen, dat zodanie. e omftandigheden gevaarlyk zyn? en de diep vervallen t waar toe Huislyk-Geluk en Huwelyks-Trouwe tegen- woordig vervallen is , billykt het in de Vrienden van Deugd en goede Orde, hunne poogingen aan te wenden „ om alle Se ve te verminderen , of te raaden. Ik zal my.niet nederzetten om myne befchryving yan de onheilen, welke uit den heerfchenden fmaak , voor by-. ere Foongelvertooningen , kunnen voortkomen , bree- der uit te haalen. Myne fchroom en vrees is misfchien engegrond en ingebeeld. Eéne waarfchuwing ,- nogthans > ven, in de minĝe maate gefchikt om dezel- ` LARES MEDENKENGEN, > ët ing van denzelven een onvermydelyke pligt, ———» "eg de —— vie zal men al veel op eze manier beant. woerd krygen : ,, lk kan t'huis God zo wel dienen ‘als in de kerk” —— Dat is zo: maar tusíchen iets te kunnen dogn, en ‚het waasly& te doen, is een hemelsbreed veríchil. — Indien mep bet nagaat, zal. men doorgaans bevinden, dat zy, die zulk esp antwoord geven, dat voor een aflegger gebruiken, en veele * al — * menfchen zyn. Zy, die praten, van God gen zo wal thuis als in de kerk te kunnen dienen, denken niek eens aan God, veel minder dat ze Hem zouden dienen. 4¥ houden zigh veelal bezig met geheel andere zaken, met beuzelingen , of ook wel met zulke, die ben van God geheel . —rrre Dan, een ieder bedenke vry, of de groote aan zyn Maakzel ten goede kan gedenken, dat nim- aan Hem gedenkt; dat niet enkelen: dag van de week wil afzon e om zyn” » Onderhouder , en ge- trouwen Weldoener , die zo vele ongehoudene weldaden be. t, opzettelyk in het openbaar te dienen!. + Wanneer men wel let op het oogmerk en het einde, waar toe de openbare Godsdienst is ingerigt, — waarom men ei- pk openbaren Godsdienst viert; dan zal men bevinden, sulks met geen ander oogmerk gefchied, dan om met de gen rde Gemeinte, als één éénig man, éénparig en manie hap appelyk , God te dienen, te verheerlyken, en geza. meyk de nooden der vergaderde Gemeinte, in een Gemeen? Gebed, ten Hemel op te zenden. ——— Om dezen jenst in pene gefcbikte orde te verrigren, moet de Leer- aaf dienen als de mond der Gemeinte, door welken zy tot God preekt. Dan, let men nu verder op de daad, het bedryf van den Godsdienst zelven , dan zal men bevinden, dat die vooral, zo niet geheel, gelegen zy in het Pfalmgezang, en in het Gebed , - om den Oneindigen met Geztng en Ge- beden te verheerlyken , zynen naam groot te maken, en voor zich alles af te fmeeken, wat men voor zich noodig heeft, — hierom komt de Gemeinte zamen, daarom vergadert men by- één. Maar tot deze Godsdienftige verrigting is elleen gefchikt het Gebed met het Pfalmgezang, — an, loopt het nu niet l tegen deze Godsdienstverrigtingen aan; wanneer men e gemeenfchappelykheid uit het oog verliest? Dit doet nochtans gewisfelyk , met zo onderfcheiden in den open- baren Godsdienst, en niet algemeen, te bidden; met voor zo vele byzondere zoorten te bidden, gelyk men thans veelal doet; | de Gemeinte niets voor zich zelven, maar alles voor meníchen buiten de Vergadering, bidt. --— Word men niet op- en zaamgeroepen , om zynen Godsdienst gezamentlyk te vieren? Wat is "er dan ongerymder, om geene dan nooden van MENGELWERK, TOT FRAAYE LETTEREN, KONSTEN EN WEETENSCHAPPEN, BETREKSELYK. on BEDENKINGEN OVER DE VERWANTSCHAP TUSSCHEN : DE ZEDE- EN STAATKUNDE , door den Baron CAREL VAN DAHLBERG , op de Academie der Wietenfchappen te Erfurt voorgekeezen. CPervelg van blads. 124.) y hebben, voorheen , beweezen, dat de Staatkunde niet alleen ftrookt met de Algemeene Beginzelen der Zedekunde ; maar dat ze ook zamenftemt met de byzon- dere takken van dezelve. ’t Zal, nogthans , van aanbelang weezen, de vraag te beantwoorden , van waar het kome 3 dat decze waarheden niet algemeen zyn aan- genomen De Gefchiedenis toont ten klaarften , dat de Betrekkin- gen, tusíchen de Zede- en Staatkunde, niet dan zeer gebrekkig gekend zyn. Men kan over de daadlyke vorderingen der Zede- en Staatkunde niet oordeelen, volgens de Godfpraaken van eenige Wysgeeren. De geest van eenige Wyzen zweeft dikmaals veel hooger dan de kundigheden hunner Eeuwe. De Werten, de Gefchiedenisfen, de Vredehandelingen , zyn de Gedenkftukken, uit welken men den trapswyzen. voortgang, der daadlyk bewerkitelligde Algemeene Zede- kunde , moet beoordeelen. Die voortgang, onbetwiste baar in deszelfs uitwerkingen, is onmerkbaar in zynen loop, gelyk de meeste veranderingen der natuure. 's Men- fchen geest is derwyze gefteld, dat dezelve in ’t eerst toegang verleent aan verftandlyke indrukken; doch niet wys wordt, dan door ondervinding. Dezelve begint met het ontdekken van verfpreide waarheden , en gaat van dezelve voort tot algemeene. Deeze gangftreek is duide- d uitgemerkt in de Gefchiedenis der Algemeene Zede- unde. De Wilde Volken waardeeren de Lichaamskragten bo- ven alles, gelyk de Wilden van America, de Gricken in II. DEEL. MENGELWe NO. 5e N de TUSSCHEN"DE ZEDB- EN STAATKUNDE. 165 het dandlyk, 'sanheemen dev Alyemecne Zedekunde. - Om her Menschdom te verlichten.en te vormen „ ayn’ Eeuwen even zo te agten,'als Jaarem, voor bysonilcre Pertdonen. Naardemaal men waargenomen: heeft, dat de verande ringen, zo in 't Natuurlyke als:in ’t Zedelyke, onge- merkt toegaan, vraagt men, of in dit (tuk: vorderingen gemaakt zyn? Dit kan::men niet wel locherien. * Te vorwonderen is het niet, dal mar. langen 'tyd noo. dig gehad heeft, om de Verwantíchap tustchén de Zede- eu Staatkynde te leeren kennen: de betrekking-is vectal beneden den gezigteinder, waar toe der Meníchen oog zeikt. PS U mor WER De eerfte Áandrift doet dk op zyn eigen-welweezei bedagt zyn. Een: Mensch , mer: odele beginzelen vere vuld, zoekt daarenboven. goed te:doen aan zyne Vrien- den, cn aan zyn Vaderland ; maar wic is er op bedagt , om ook Her Voordeel vau Vreemden te willen behartigen $ Hy, die de welvaard zyns Vaderlands beperkt ziet, door den bloeienden, ftaat ‚van. een vreemd Gewest, koestert deswegen, vecigt Volkshaat. ` Indien deeze haat losbarst, - en cen fryd veroorzaakt, benadeelen. die’ beide - Staaten elkander, en; nes uitgeput te zyh, fluitén zy den Vre+ de, om, geduurende denzelven , nieuwe kragten"te verzas melen, mgt welke zy-eerlang den Oorlog op niduw begin- nen. Hoe. zeldzaam is het, dat de Staatkundige de ge- volgen van. dien wrak ziet en gevoslt:!: Hoe zeidzaam vindt hy zich. io ’t geval, dat de Oorlogsvlâm zyn huis: verteert ¿ -¿yne-goederen verflindt, of dat hy "er zyh& Kinderen aan opoffert! Maar , indie de Staatkundige zyue eigene en perfoonlyke belin ` " op het -welgyn van den Staat, zi ayne beste. Leermeestresfe. Hoe bel n in cen noeste werkzaam Ic ‘er veel tyds voorby, cer de heill pleegde opregtvaardigheden zich u verpuderde Smatkundige ziet veelt eerfte keer, op ?t einde zyns loven. , ’t Valt my begwaarlyker , de y perken te onderfchei- den, waar de Pligten Van een Britta, en die von dem Burger, elkander ontmoeten. De lufistér ; die den Staats- man omringt, en zyn vermogen, Hebben bekoorelyiche- den, dic. onbemerkbaar indtingen ih hét Beroep van den jongen Staatsdienaar; hy wenscht welete doen, doch hy Greek zich heimlyk ook ke? de gedagten, dat be de * NM 2 e- *SUSSCHEN DE :ZEDE-_EN STAATKUNDE. : 167 worden; doch, in verlichte Eeuwen, zullen zy fchaar- fcher, en hun woede zal minder blind, zyn. : Men bemerkt, overzulks, dat de Zede- en Staatkunde allengskens zich gevestigd hebben. -— Doch dat wy het oog op onze tyden vestigen, eens naa gaan, welke denk] n men in dezelve vormt van de Verwantichap, tusfchen de Zede- en Staatkunde. ` ` In het Tafereel onzer dagen zyn de fchaduwen fterk. De Gouddorst , de verfmaading van goede Zeden , de Monopolien , de Slâavenhandel , de Zeeroveryen , de zugt em zich boven anderen: te verheffen, misvormen *t zel- ve; doch dergelyke fchaduwen zien wy in de Tafereelen van alle Eeuwen ; zonder dat ze verzagt worden door een in ’t :verfchiet-opdaagend licht, ’t welk- wy. thans en zien aanbreeken. Uit verfcheide oogpunten doet zich een dagersad op, die een: algemeen licht belooft. Men begint te gevoelen, hoe fchadelyk het is, zonder H ykheid , paalen te ftellen aan de Vryheid; dat de’ waare Kragt en het Geluk beftaan in de goede ver- flandhouding van menigvuldige Staaten; dat dẹ Oorlog de Landen ontvolkt, en de Schatkisten nutloos uitput; dat de Magt en het Heil van een. Staat niet gezogt moet worden in de hoeveelheid van vierkante mylen gronds; maar in de Volkrykheid en de goede Orde; dat nutte Ínrigtingen een Land meer voordeels toebrengen dan Vermeesteringens dat de Aanmoediging meer wee- zenlyk inkomen bezorgt dan Dwangmiddelen. De Verdraagzaamheid > het Licht der Onderwyzinge » de Weldaadigheid , de Orde , verfpreiden zich van alle kanten in de Staaten van Europa; onze Eeuw mag roe- mea op Monarchen, Prinfen en Staatsmannen , die de Nagkomelingfchap zal bewondere: Roem en Voorlpoed zy het deel des Staatsmans , wiens Staatkundige Gevoelens en Daaden ingerigt zyn , over- eenkomftig: met de Grondbeginzelen Algemeene Ze- dekunde; die, te vrede binnen de juiste perl zen (taat , ftoeds: wederftand biedt aan't Onrı bedriegen, noch bedreigen, weet, die billy Vreemden , en yverig in het. handhaaven ¢ en het bevorderen des Voorfpoeds, een Vader die cop en de Deugd eerbiedigt! 4 Staatsman is, misfchien, veel grooter dan c naar , zeker veel grooter dan de Vermeesteraar.. Indien de Voorzienigheid hem gebruikt als een Werktuig in er . 3 an ROSE BADEN IN BE EXGELÍOHA ZIEKTE, dës , `. WAARNEEMING WEGENS MBT: NUT VAN DR ROUDE BADEN, IN DE ZOGENOEMDE BNbELSCHE ZIEK” te (Rachytis). Door *.* * Me D. — Ma vind weinige Landftreeken , wonrin deeze Ziekte ger. Kimderen” menigvuldiger “vobrkomt—dan—in“ons Land, en het vereischt dus dubbeld de aandacht der Ge- neesheeren y om op middelen-bedacht te zyn, waar door deeze Ziekte of voorgekoomen , of geneezen , kan worden. Het ontbreekt ons, wel is waar, Aa geene Geriéeskun- dige Veorfchriften daaromtrent ; doch zal.meh ons moe- tea toatemmen, dat deeze Gbncesmiddélen a in’ ater vee- le gevallen, o F “nvoldoende zyn, of tèr minffen langen tyd vorderen ,, voor dat zy aan anze verwachting begnt- mèt een fpons met koud water te wasfchen , en, na ver- un "NA + ep WYZE OM MELKWYN TE MAAKEN. 172 Geste Wynagtige Gisting alleen vatbsar is, doer dat ges deelte, *t welk men de Zuiker der Melk noemt. Deere nu is in'de Melk in eene zeer geringe hoeveelheid; acht Ponden Melks leveren. nauwiyks één Once op; terwyl twee Ponden Most, of Zap van Druiven, zes of zeven Oncen bevat. van eene Zuikeragtige ftoffe , het eenig be» inzel van alle Wynuitleverende Gisting. Men moet , dere hafren , ecne groote hoeveelheid Melks hebben, om ’er Wyn uit te haalen: de Heer Josse: droeg daarom zorg y dat hy tot ayre Proeve vyftig Pinten nam. ——-- Uje deeze Proeve lykt de overeenkomst -van de Melk: met any dere fappen, uit het groeiend Ryk; en dient dezelve teh | , dat de Melk, om zo te recken, den overgang méakt tusfchen het Planten- en het Dierenryk. ———. 't Is ook, uit dien hoofde , dat de Heer D’ARCET, in zyne overheerlyke Lesfen, over de Chymie, de onderzoekins gen op de Melk op die der Planten Jaat volgen, en voorts overgaat tot de Scheikundige nafpeuringen, die de Na- tuur der Dierlyke Zeifftandigheden ten voorwerp. heb- o ` er D r a a NATUURLYKE HISTORIE DER GEKKEN. "` (Volgens den Heer DE BUFFON.). ` T alle wel bezintuigde weezens ontdekt zich. het Iaftinct ` door ftandhoudende werkzaamheden , die alle tot hun behoud ftrekken; dit gevoel waarfchuwt hun, en leert hun viteden, ’t-geen kan fchaaden, en zoeken, *t wolk ftrekt tot hun behoud en gemak. De Vogels, van welken wy thans zullen handelen , fchyneu wan de Natuur flegts de helft van dat Inftinct ontvangen te hebben, gront en kloek , gewapend met een fterken Bek , voorzien met lan- ge Vleugels, en Pooten , geheel en breed gevliesd, bezit- ten zy alle eigenfchappen, noodig tat het uitoefenen. . Niettemin zen "er Vogels van dit ‘geflacht ; die onze Noordfche Kuster bezoeken, eh -gevónden zyn op werfte en eenzaamst gelegene-Bilandert, in’’t midden van den gen, Ty woonen: daar te ‘midden vin Meerwen, Keere 'ogeien , PregatWogelen , en dergelyken; de taa gid len, die Zeer opt nadzettén der Gekken gefteld zyn, n niet na- ze - ` ` DaAMPISR geeft! Jykheden,, tusfelië fier geheêten mi toemt , voorgevall van Tataren: kei ;, groot „dat fk: niet: heek ROH pikken: den Sftonden ; St gee Zeit houden: etal zieke of pi à ) ¿y den zich: niet b s Ze witidie- naat y lig "er zich v is onderícheide p s fchym, gelegen o ken. Op “zeke p ten der Eiland: ze gingen , om itt s weder; eem "hu s verrastte, gif” ` > » bek op den rug, om hem tot het uitfpuwen van het Eh ` . 2 ge a SD Wanda! Ber Anner (*) Naar het Engeliche woord Roby, zo veel als Gek ca Dom betekehende; WË a wasrom-deeze Vogel den nadm van Gek draagt, bedricgt zich DER GERREN, — ER ig groote meni dezelf de plaats. Zwakheid veele dan gezelli nee teh e t zè zamen te brengen: zy leggen giet meer dan twee Eyeren, dikwyls flegts één; de Jon- gen blyven langen tyd met een zeer zagt dons; by de “meesten zeer wit „ bedekt. . , Van den Gek in ons. Werelddeel, zullen een by- zonderer vèrflag geeven. Hy wordt door de. Engelíchen Soland Goofs , en op de Feroë Eilanden Suls, by de Fran- {chen de Fou de Lasan, by de Hollanders Fan van Gent, geheeten , in ’t Latyn Va? Basfanus, of Sula Basfana. Het Eiland Ba, of Basan, in de Golf van Edenburg, is niets meer. dan een zeer groote Rots, welke ter ver- biyfplaats dient aan dit groot en fchoon geflacht van Vo- gelen; men heeft "er den. naam van Gekken van Basjan aan toegevoegd: dewyl men meende, dat ze aleen te dier plastze voorkwamen s. ondertusfchen weet men - uit het getuigenis van CLUSIUS en SIBBALD, dat men ze even zeer aantreft op de Ferol Eilanden, op het Eiland Aliſe, en andere der Hebrides (4). - Deeze Vogel heeft de grootte van een Gans, bykans drie voeten: langte , en meer dan vyf voeten vlugts: hy'is wit, uitgenomen de grootíte vleugelpennen , die in of zwart zyn, en het achterhoofd, ’t welk na den gecle trekt > en van verfcheidenen voor een teken van ou- derdom gehouden wordt; de kaale huid, rondsom de oo- gen, is {choon blaauw, als mede de Bek, die zes dui- men in de langte haalt, en zich kan openfplyten, om aan een visch, als groote Makereel, den doortocht te geeven: deeze is altoos niet genoeg om zyn vraatzugt te voldoen, De Heer BAILLON heeft ons een dier Geêkon gezouden, in volle zee gevangen, en hadt zich ‘zelven | E ON vera yks, als hy zegt, dat dezelve de éénigfte is onder de Voge- dee? geheel gevliesde Pooten, die op de. boomen roest; naare hinga. en de Keerkring-Vagel zulks doen; en *t zeldzaamfte van allen is, dat deeze Vogels de volkomenfte gevliesde Pooten heb- ben; Zynde de vier Nagelen door één Vlies verbonden. (4) Eenigen hebben ons verzekerd, dat zomtyds eenigen dier Gekken , door de winden heen gevoerd, op de Kusten van Bretagne, dieper Landwaards ingaaride, omftrecks Parys, Zich vertoond ‘hebben, - 7 ` BER GRKEEN. 177 Mesíst; en meer Znidwaardn aftrekkende, komen ze on» d nader dan °t gros van bunne foort, die in de Baker Gewesten - 3 misichien zelfs zou men, indin de. verhuizingen deezer in «Europa voorkomende Gekken beter bekend waren, bevinden „dat zy zich Ver» Glen met audere. lootten, op. de.Kusten van Florida; de eene Verzamelplaats der Vogelen , die uit- ons Noorden afkomen, en kragts genoeg bezitten , om de Zeeën van Buropa ná America over te vliegen. e J 4 H sei 4 d e + ` .. 4 —— ——— r + | f y erg , "7 a : BRIEF VAN DEN ‘HEBER BENJAMIN FRANKLIN, AAN DEN HEERE DAVID LE-ROY3 BEHBLZENDE VER- 7 'SCHBIDE WAARNBENMINGEN , TOT DR SCHEEP- „oh = VAART BEHOORENDE, f , A . pos ty J , t. ves” , / (Vervolg 98 biads. 146.) N Over de widdelen, om, zo weel mogelyk as, de Schepen, . aroile Des: op ging plaats te houden , of ten minßen aka ongunftige beweegingan, door de Winden en. s Beeren aan dezelve gegeeven y $ vertraagen. tr, Zeeën: , die niet zeer diep zyn „ valt het gemaklyls ber: Schip..vast te leggen,: men heeft niets anders te doen dan het Anker nit fe werpen; doch dit middel kan miet baaten waar ‚men geen grond vindt, Ondertus{cher zou het, im veelvuldige gevallen, nuttig weegen, dit te kunnen’ doen ; “als by form en flegt weer; doch men heeft „in dergelyke ymftandigheden … geen ander middel dan een bylegger te maaken , en di: doende , legt men altoos meer of\min wegs,af, en: ten minften twee mylen in één.uur. ‘Derhaiven zal in een ftorm.,. die vyftig uuren aanhoudt; °t welk niet zelden. gebeurt y cen Schip misfchien , meer, dan: honderd mylen van den bedoelden koers verwyderd worden „-en kan.’t. zelve, daar door, op een Plaat: gevoerd, Schipbreuk tyden, | l Om voor te kamen, dat men, in diepe Zeeën, op die wyze niet:ten fpeelbal van den wind ftrekke, heeft men een Anker noodig, '+ welk de volgende eigenfchappen bezit Voor 1. moct ’t zelve het Schip in den win doen opdraaijen : een ftand , waar in het minfte nood heeft oda af te deihzen. ` Ten dien einde moet de apper- vas Viako- OVER DE SCHEEPVAART. 179 min eenvoudig dan het gemelde; doch myns vedunkens beter gefchikt, om het verlangde uitwerkzel te wege te brengen. Beide zal ik ze befchryven „ om ze aan uw oor- deel te onderwerpen 5 ten einde gy kunt beflisfen, of ze van dienst kunnen weezen, en welke van de twee de voorkeuze verdient. Het eerfte moet eveneens gemaakt worden als de Papie- ren Vliegers , en in het water gebruikt naar dezelfde be- ginzels als de Vliegers in de lugt. Men geevc ’er eene otte aan naar evenredigheid der Schepen , die "er zich van zullen bedienen. Om ‘er, by voorbeeld , een te maa- ken van vyftien voeten , neemt men een hout van die langte; zic AB, Fig. 16, voor het middelfte gedeelte , en een ander, CD, half zo lang, tot een dwarshout. Men vereenige dezelve door een {chroef in E , derwyze, dat zy daar op kunnen draaijen, en, naar de zaak het eischt, een kruis maaken, of in een zelfde richting loo- pen. . Men neeme , vervolgens , tot bekleedzel „ fterk Zeildoek , van gedaante als Fig. 17 oplevert. Om dit be- kleedzel te vervaardigen , zonder het Zeildoek verkeerd te Inyden, moet men de ftukken. van eene voeglyke langtes aan elkander naaijen, als in Fig. 18, als dan alles vol- ens de diagonaal-lynen, 4, 4, c, fnyden, en het -ftuk beeren „dat het breede gedeelte tegen over G komt, en desgelyks het ftuk H tegen over, het ftuk T,en ze, zamen- genaaid , de gedaante van Fig. 17 vertoonen. Dit bekleed- zel, in diervoege vervaardigd, moet gefpannen worden over.het kruis, Fig. 16. Het boven en beneden einde aan den langen (ok wel vastgemaakt zynde, moet men ` aan de twee zydpunten, den €, twee touwen docn, die, uit den hoek van den ring komende , (welke gelyk moet weezen aan die van een Vlieger.) dwars door twee rin- en gaan, aan de twee einden van het dwarshout, zo da, men daar aan trekkende , het doek zich uitípreide. Het geheele Werktuig moet, in Zee geworpen zynde, zich gefchikt vinden, als in fig. 19 is afgebeeld. Men. ziet een touw , °t welk voortkomt uit het breede gedeelte des Werktuigs , waar aan een zak is met zwaarte , om, *t zelve te doen zinken, en aan ’t andere einde een klein ledig vaatje , desgelyks met een touw-vast, om het op de oppervlakte te doen dryven. Dit touw moet lang genneg weezen, om den Vlieger ter noodige diepte te doen daa- len: het moet vast weezen aan een ander touw. gefchikt om het gemaklyk op te haalen. Men kan een klein loo- JIL DEEL. MENGRLW. NO. 5» O pend OVER -DE SCHEEPVAART. 181 — boord te krygen. Dit Werktuig, welks goede werking - my zekerder toefchynt dan die van de eerst befchreevene , komt my eenvoudiger om ook gemaklyker voor (*). Over de middelen , om de Stroomen op Zee te onderkennen; : en óver cene zaak, die invloed fchynt te hebben dp den voortgang der Schepen, : De voortgang der Schepen wordt zomtyds vertraagd 4 en zomtyds verfiveld , door de Stroomen in Zee , die ‘zich dikwyls niet vertoonen. De Tolkamer, te Boston, zondty in den Jaare MDCCLXIX en MDCCLXX. een Vertoog aan de Heesen der Theiaurie, waar in’ dezelve zich bé» klaagde , dat de Paketboots, die van Falmouth na :Nieww- Tork voeren , doorgaans veertien dagen langer onder weg waren dan de Koopvaarders, die van Londen op Anods Eitand voeren , en ftelde teffens voor, dat, in *t vervolg; deeze Paketboots na Rhode Eiland , in (tede van na Nieuwe Tork, zouden ftevenen. Ek had toen het beftuur over de Posterven in America, en werd, ingevolge daar vans over dit ftuk geraadpleegd; dewyl het my yrecmd voor- kwam, dat ‘er zulk een verfchil was tusfchen den tyds befteed, om zich na die twee Steden te begeeven . die nauwiyks één dag reizens van elkander liggen, kon ik niet nalaaten te denken, dat er iets verkeerds verftaan , of verkeerd voorgeftelds onderliep. In de daad, ik kon zo veel te bezwaarlyker dit vertchil tocftaan ; deeg de Koopvaardyfchepen doorgaans zwaarder belaaden , en min fterk bemand zyn dan de Paketboots: ik had, daarenbot ven, nog eene andere rede om des te twyfelen: naarde- maal de eersteemelden de Rivier de Theems moeten afzei- len, en een gedeelte van het Canaal overfteeken , eer . de Engelfehe Kust verlaaten , terwyl de Paketboots recht- ftreeks van Falmouth afvaaren. Toevallig bevondt zich de Capitein van cen Koopvaardyfchip van Nantucket, ten dien- tyde , te Londen; ik decide hem mede, wat ik, ten | ‘dee (*) Turron, Capitein van bet Schip, aan welks boord ik dee. zen Brief {chreef, heeft het Werktuig , hier voorgefteld, doen ` maaken: doch hy heeft zyn Parafol 2és, in flede van vier, ar- men gegeeven ‚om ze op yzeten hengzels te doen draatjen san den Dok der Machine: ook het Zeildoek verdubbeld, om "er tt meer Kragts aan te géeven. Dirgevdaren op: eene Reis na Chins, heeft hy dezelve mede getic > M den Jaare 1786, ' -: 2 — m — ——— — — — OVER DE SCHEEPVAART. 183 de groote hoeveelheid waters, op de Kust van America opgezet „ en. van de oorzaak , dat het vervolgens , door een geweldigen Stroom, door de Eilanden heen, na de Golf van Mexico gevoerd wordt, en ons teffens leeren, hoe, door diezelfde oorzaak, de Stroom, uit die Golf komende, die van Florida mede neemt, en langs de Kus- ten loopt tot de Bank van Terre-Neuve, waar dezelve zich wendt, en vervolgens voorby de Westerfche Eilan- den den koers neemt. Naderhand verfcheide keeren deezen Stroom overge- zald zynde, in het vaaren van America na Europa, heb ik myne aandagt gevestigd op verfcheide omftandigheden , die er betrekking op kunnen hebben, en door welke mid- delen ik kon onderkennen , of in den Stroom of bui- ten denzelven waren. Want, behalven de Zecgewasfen uit de Golf van Mexico, die "er overal in gevonden wor- den, bevond ik dat het water in den Stroom altoos veel: warmer was, dan het zeewater ter wederzyde: als mede , dat dit water nooit by nagt vonkte, gelyk ander zeewa- ter. Op drie Reizen, door deezen Stroom, deed ik waarneemingen met den Thermometer: welke my uit- weezen , dat een Thermometer eenen Zeeman zeer te fta- de km komen: dewyl men:zeer waarfchynlyk zal onder- vinden, dat het water der Stroomen, uit het Noorden aangevoerd , en in de Zuidelyker Zeeën geftort , veel kou- der is dan dat dier Zeeën ; gelyk het duidelyk is, dat de Stroomen uit het Zuiden veel warmer water medebren- gen dan de Noordfche Zeeën, waar in ze doorbreeken : men hebbe zich, derhalven, niet te verwonderen , dat het water, van de Keerkringen komende, en uit de Golf aande’, om in de Noordzeeën te ftorten, eene groote eveelheid warm waters , van zulk eene verbaazende diepte en ontzaglyke breedte, — men hebbe zich nict te verwonderen, zeg ík, dat dit water de warmte he- houdt, meer dan twintig of dertig dagen lane, welke het Boodig heeft, om de Bank van Terre-Neuve te bereiken. In de daad, de hoeveclheid is te groot, de diepte te zanmerkelyk , om fchielyk te bekoelen , in een veel kou- der lugt overvaande. Ondertusfchen zal de lugt zelve, die ’er anmiddelyk boven is, "er zulk eene maate van warmte door ontvangen, dat ze er door verdund, en overzulks gefchikt, wordt om zich te verheffen , «door die hette ligter geworden zynde dan die zich ter wederzyden van dien Stroom bevindt. Nu moet men er onvermyde- O 3 lyk OVER DE SCHEEPVAART, 185 komt, nu is-een Graad gel k aan vier minuten tyds, by- gevolge zal een Schip , deelende in de dagelykfche bewee- ging van de Haven, welke het verlaat, daar door voort- gaan met eene fuelheid, van twee mylen meer in een mi-' nuut, dan hetzelve zal doen, als het zich weder na de plaats zyner beftemming begeeft, ’t welk honderd twin- tig mylen in een uur maakt. d De beweeging van een belaaden Schip is zeer fterk , en indien men het fchielyk kon opligten , en van de Haven , waar het (til ligt, op °t oogenblik overbren- gen op de Breedte van de Haven, werwaards het heen moet, zou het, fchoon met ftilte, eens in bewceging ge- bragt, een groote ruimte met eene verbaazende fnelheid afleggen; doch in het vaaren neemt die kragt allengskens af, oor den flag des waters, en hier door wordt waar- (chynlyk de reis verkort; doch weder keerende, gebeurt dan her tegen overgeftelde , en wordt dan daar door de Reis vertraagd en verlengd? (+) (Het Vervolg en Slot hierna.) (+) Deeze waarneeming fchreef de Heer FRANKLIN, den 5 April 1775, op Zee, aan boord van de Paketboor van Penfyl- vanie, gevoerd door Capt. OSBORNE: dan, naa dat hy dezelve in de Societeit geleezen hadt, heeft de Heer PATTERSON, Me- delid van die Societeit, den Schryver overtuigd, dát deeze oor- zaak het wederkeeren niet vertraagt. nne nn Y BREPDVOERIG VERSLAG VAN DE GEBRUIKEN EN ZEDEN DER TEGENWOORDIGE INWOONDERS VAN SYRIE. (Vervolg van bl. 139.) He Staatsbeftuur deezer Maatfchappye- is teffens Ge- meenchestisch , Ariflocrutisch , en Opperhaofdig , zon- der flipt met een deezer Regceringsvormen oyereen te ko- men. Het is Gemeenebestisch, voor zo verre het Volk een grooten invloed heeft op alle zaaken, en "er niets kan verrigt worden, zonder toeftemming der meerderheid. Het is Ariftocratisch: dewyl de Familien der Shaiks ecni- | gevoorregten bezitten , welke overal de magt vergezellen. 