Anthropologisch Onderzoek
De medeeine ph jsiologique van Broussais heeft in onzen tijd een geheel anderen zin en beteekenis verkregen, sints zij op Duitschen bodem is overgeplant. Geen bekrompen inflammatieleer , maar ge- netische studie van ’t leven, neurophjsiek , navorsching van het organisch proces in het gezond en ziek organisme , zietdaar de hoofdrigtingen dezer phjsiologische studie. Observatie en expe- riment zijn hare bestanddeelen. Mogt zij maar niet door sophis> terij en partijdige polemiek op doolwegen geraken , die haar al verder en verder van het regte pad zouden afbrengen 1 Het waar- nemen is het werk van geduldige volharding, niet van genialiteits- zucht of reputatiejagt. De physiologie is natuuronderzoek , niet natuurvinding , en hoeveel vreemde elementen bevat zij ook nu nog I lioeveel syllogismen of sophismen, die de experimenten verdringen of overschaduwen 1 Wei mag men haren beoefenaar met John Hunter toeroepen: dont think but try. Want hoe meer physiologie en palhologie van al dat vreemdsoortige , van al die heterogene ele- menten en inmengselen gezuiverd , eenvoudige natuurstudie en na- tuuronderzoek zijn zullen, des te nader znllen wij komen aan het ideaal eener wetenschappelijke physiologie. Digitized by GoogI 19 mm D E K L I N I E R. Wat vroeger praktijk der geneeskunde , heel thans kliniek, inzon- derheid aints Andral zijne clinique midicale uitgaf. De naam is daarmede niet alleen , maar ook de zaak is veranderd. Natuuron- derzoek aan het ziekbed zietdaar haar wezen en naam. Groot is wel de empirische voorraad , maar niet alles is brnikbaar materiaal. Hoeveel valt hier te siften en te schiften. Zal men gelijk Yelen wil- len , daarom alle vroegere overlevering als onnutten ballast wegwer- pen , omdat men in onzen tijd eerst kliniek gekend en beoefend heeft? Dit zonde, dunkt mij , grooter bewijs van traagheid , dan ▼an last tot onderzoek zijn. Want in de eerste plants zou men zich aldus moedwillig van reel goeds en nnttigs berooven , waarnit men tot eigene oefening en ervaring partij kan trekken. Men leze en be- studere onbevoordeeld Stdenham, Hoffmann, van Swiitin, de Haan , Morgagni , om ran zoovele anderen niet te spreken , en men zal ondervinden, dat natnurstndie voor de negentiende eeaw dagtee- kent en menig bewijs aantrellen van kennis, die wij ons toeeigenen. ’t Is waar onze physische methode van onderzoek was hun onbekend. Physiatrie en therapie was hnn hoofdzaak en hoofddoel. Maar daarom verzuimden zij de natunrstudie aan het ziekbed niet t noch het pa? thologisch en anthropologisch onderzoek, noch de prognostische en nosographische studien, noch de anatome practica, waarin Mor- gagni inzonderheid nu nog tot voorbeeld verstrekken mag , dat zelden bereikt , nimmer overtroffen is: gelijk in prognostische kunst de Hippocratici van vroeger en later tijd, in destudie der volkziekten Stdenham en Stoll , in vereeniging van therapie en diaetetiek Hoff- mann boven alien uitmnntten. Evenmin als al het oude verwerpe- lijk is, evenmin is al het nieuwe bruikbaar. Daar is eene zekere gemanierdheid , gemaak theid , aanmatiging , of hoe zal ik het anders uitdrukken , waarbij men zichzelven als natuuronderzoeker of we- tenschappelijk man aankondigt , die scherp afsteekt bij die eenvou- 2 * Digitized by Google *0 DE KLIKIEK. diglieid en ongekunsteldheid , welke wij als het ideaal van ware groolheid ons voorstellen : die beminnelijke karaktertrekken , die ons herinneren , dat het kind mensch is geworden en datde mensch, vrien wij in follen rijpen bioei en wasdom voor ons zien , eenmaal kind was. Dat naluurlijke, eenroadige, nederige , openharlige, met een woord , dat kinderlijke , meent niet dat het den man ont- eeren zou, het is veeleer Toor zijne verdere forming onontbeerlijk. Herinnert u de zinspreuk van onzen Boerhaate , bestudeert de karakters en schriften dergenen , die als klassieke schrijvers bekend staan en gij zult er die edele eenvoudigheid in wedervinden. Menigmaal zullen stijl of de afbeelding fan beroemde en hoogge- vierde mannen het u Ieeren dat er iets ontbreekt, wat wij ongaarne missen : zekere effenheid en ronding en terredenheid. En als gij dan tot dien goeden ouden tijd terugkeert, tot den opregten Sr des- ham, tot onzen opgeruimden , eenroudigen Boerhaavk, tot Mor- gagni's brieren : en hnnne schriften en portretten vergehjkt bij de schriften en portretten tan lijdgenooten , dan zult gij met mij welligt op het vernr.oeden komen, dat een andere geest in de co- .rjpheen onzer eeow gevaren is , dan die van Sydenham en Boer- haave , de geest fan den strijdlustigen DE Haan: ofschoon ook hij , minder dan iemand der orerigen in dezen tijd eenigen opgang gemaakt zou hebben. In de tweede plaats, door de oude traditie geheel te reronacht- zamen , missen wij den band, die het tegenwoordige met het rerle- dene sereenigt. Ons ontbreekt dat geacheveerde , dat volkomene, die ware Jiberale beschaving , die den academieburger althans bc- hoort te onderscheiden en zonder welke geene academische opvoe* ding denkbaar is. Of hoe zou ’l mogelijk zijn, de wetenschap te .verslaan , zijn tijd te begrijpen , als men hare geschiedenis niet kent , als men in vroeger tijdrakken Treemdeling is. Welk denkbeeld kan men zich vormen van een docent , die nooit den cursus zijner wetenschap doorloopen heeft. Is dan de studie nu in dezen tijd eerst aangerangen , en heeft het roorgeslacht niets verrigt , dat onze aandacht waardig zou wezen ? Was domheid en onverstand het Digitized by Google l)E KI.IMEK. 21 toebeschiktc erfdeel onzer vaderen , en zijn vrij alleen in het bezit van alie verlichting en wijsheid? Waarlijk, mijne vrienden 1 als men minder onkundig was, men zou minder overdrijren , minder grootspreken , minder gerucht maken , minder partijdig zijn ; want nog altijd bevestigt zich die oude spreuk : quo quit indoctior , eo impudenlior. Natuuronderzoek is tweeledig: natuurwaarneming en natuurbe- proeving. De eerste moot Toorafgaan. Zijn wij in het volkomen bezit dezer natuurwaarneming : bezitten wij eene historische kli- niek? Laat men het organisch ziekteproces zijn natuurlijken loop, of stoort men het door therapeutische reagentia ? Het eerste klinisch onderzoek was prognostisch , en mocst bet zijn. Later is dit door bet diagnostische vervangen , of liever ver- drongen en ten deele miskend , ereneens als de physiatrie door experimentaal-kliniek. Het wordt tijd van die eenzijdigheid tot de organische eenheid terug te keeren , en reeds is men begonnen dit in te zien. Natuuronderzoek — dus vooreerst historische studie der feiten , vervolgens historische kritiek , laatstelijk het eindresultaat , de regel. Alrorens om eene physiologische geneeskunde te denken , moest niet het onderzoek Toorafgaan , of wij eene historische ge- neeskunde bezitten ? Voorzeker, autopsie hebben wij noodig en empirie , maar zijn die voldoende? Is het geene traagheid , als wij ons geerfd kapitaal ongebruikt laten liggen ? ’t Is eene gedurig herhaalde spreuk : ars medica tola in observationibus. Maar moet men dan ook niet ran de sylva observationum kennis nemen ? Moet men ze niet bij oude en nieuwe schrijrers opzamelen , ze rangschikken en gedurig met elkander en met eigene waamemingen vergelijken en in overeenstemming brengen? Is het obserreren alleen zien, of is ’t ook booren en betrachten. Deze spreuk is door eene andere opgcvolgd , die dieper inzigt verraadt : observationes non numerandae , sed perpendendae. Men heeft dit perpendere in verschillenden zin opgerat. Sommi- Digitized by Google 12 DE KL1N1EE. gen hebben het bruto en en bloc verstaan , en er het calcul det probability op toegepast : waarbij men evenwel zich nader aan de eerste , dan aan de tweede spreuk gehonden heefl. Anderen heb- ben het binnen bepaalde perken van ruimte en tijd omschreven ; waarbij men de laalste meer heefl in acht genomen, en zich naauw* keuriger aan haren veelbeteekenenden zin en kernachtigen inhoud gedragen heeft. Wederom anderen hebben er kritiek onder be- grepen : dus een kritisch onderzoek der feiten. En dit zal wel de bedoeling zijn van haren anthenr den voorlrefielijken Jo. Bapi, Morgagni , wien wij als litterator en criticns niet minder hoog* achatten , dan als anatoom en medicos. En waarlijk , aan zooda- nig onderzoek der feiten is groote behoefte. Want , al vroeger deed ik het u opmerken , de kritische melhode is tot nog toe weinig gekend , en nog minder op de geneeskunde , vooral niet op de geneeskunde onzer dagen in al haar omvang toegepast ; en be* zitten wij geene volledige historische geneeskunde , nog minder be- zitten wij eene historische kritiek onzer kunst en wetenschap. Maar zal men de feiten kritisch onderzoeken , zoo moet men ze vooraf kennen. Wat waarde kan men hechten aan de latere klinische schiiften der Duitschers , waarin die feiten achaars en slechts bij uitzonde- ring vermeld worden ? Niet te onregt was bij de oude Romeinen het bekleeden van hooge staatsampten aan zekeren leeflijd verbon- den. Zou *t niet raadzaam zijn , het meeslerschap in de kliniek v6or het veertigste jaar niet te aanvaarden , vooral thans niet , nu daartoe zooveel vereischt wordt. Ieder weet , wat er van de Romeinsche Republiek geworden is , sedert men ran die wet is afgeweken , en is in menig vak van men- schelijke kennis ervaring noodig , het is ’t vooral in dit , waarvan wij spreken. De elkaar verdringende klinieken en meesters in de kli— niek doen ons onwillekeurig denken aan die bekende wet van evo- lutie: dat eene vroegrijpe ontwikkeling een ontijdigen ouderdom en spoedigen dood voorspelt. Digitized by Googl DB ANTHROPOLOGIE. Het gebrek aan anthropologie als welenschap is nergens duide- lijker dan in de pathologic, en doet zich nergens dieper gevoelen. Bezaten wij eene volledige geschiedenis van den mensch naar tijd en plaats geregeld , genetisch , pragmatisch bevrerkt , eene geschie* denis ran het physieke, intellectuele , morele leven der mensch- heid , wij zouden daarin als in een spiegel het beeld terugvinden Tan den mensch onder de raeest verschiliende ornstandigheden le- vende en handelende, en oorsprong en bronnen ontdekken van de kwalen en het lijden der rolken en der geheele maatschappij. Maar daartoe moeten wij ons op een hooger standpnnt plaat- sen en wijd en zijd kunnen heenzien , achter ons en rondom ons en voor ons: wij moeten inzien in de levenstijdperken van men- schen en volken , en daarbij oorzaken en zamenhang der velerlei bewegingen als met het oog volgen , waartoe eene omvaltende , uilgebreide hiatoriestudie en historiekennis gevorderd worden. Want ook op dit terrein moeten wij de verschijnselen historisch kennen en zorgvuldig onderzoeken en navorschen , eer wij aan we- tenschappelijke begrippen en rerklaringen denken , of ons vleijen knnnen op vasten bodem te staan en ons te bewegen. Teel min- der nog knnnen wij zonder zulk een voorafgaand onderzoek ons op eenige eigene bezitting in dit gebied van kennis beroemen. Zulk eene anthropographie kon tot anthropologie als wetenschap den weg banen , en behalve voor onze eigene medische , zoowel voor de philosophisch-theoretische , als voor de theologische studien vruchtbaar zijn. DE HYGIEINE. Wetenschappelijke studie kan slechts het deel ran enkelden zijn en zelden onafgebroken voortduren. Vroeger of later , door eigene Digitized by Google 24 DE UYGIEINE. werkzaamheid of door den algemeenen vooruitgang van den men- schelijken geest wordt zij naar het praktisch doel der maatschappij gedreven en aan hare verpligling herinnerd , om deze cijnsbaar te worden. Dit was ook het eindresultaat der voortgezetle palholo- gische stndie in onzen tijd. De navorsching der ziekteprocessen leidde tot pathogenie , deze tot hygieine. Zoodanig was de na- tuurlijke gang der physiologische hervorming met de sociale her- vorming in overeenstemming gebracht. De bron van het kwaad moest worden opgespoord , voor dat men 'er aan denken kon , het kwaad te weren , en gelijk het gemakkelijker is ziekteprocessen te voorkomen , dan ze in hun gang te sluiten , zoo is aan de ge- neeskunde als maatschappelijke natuurstudie de grootsche taak aan* gewezen, voor de gezondheid der maatschappij te zorgen. Zoo ▼erkrijgt zij rang en plaats in het grool huishouden van staat, en zal zich handhaven als element en bestanddeel van die uitgebreide wetenschap , welke zich daaraan heeft toegewijd. Het praktisch genie der Engelsclien is vooral in dien geest werkzaam. Hun voorbeeld verdient algemeene behartiging en navolging Waren niet reeds bij de zinrijke ouden de tempelen van EsctJLAPIOS tevens aan Hygieine toegeheiligd ? DE PATilOLOGlSCHE STIDIB M BETREEK1NG TOT DE MAATSCHAPPIJ. De palhologische studie bij hare tegenwoordige sociale strekking moet in de eerste plaats en bovenal studie der hygieine zijn. Deze strekking volgende zal zij van zelfs de gaping aanvullen tusschen physiologie en therapie. Zij zal de geneeskunde op een hechter grondslag vestigen en haar vruchlbaar maken voor het welzijn der maatschappij. Want hier ligt hare voorname kracht en heil- zaam vermogen. Niet zoozeer de genezing , maar inzonderheid de verdrijving en ware het mogelijk , de uitroeijing van ziekte moet haar doel zijn: eene gezonde , eene krachtige bevolking moet zij zich voorstellen ; dit moet haar streven , dit het idee worden , dat Digitized by Google DE PATHOLOGISCHE STUDIE IN liETR.EK.KING TOT DE MAATSCIIAPPIJ. 25 zij gedurig nader bijkomen , dat zij meer en meer tracht te verwe- zeniijken. Dat doel , die bestemming , ik beken het , nog ver , nog oneindig ver is zij er van verwijderd ; maar heeft zij niet reeds reel gewonnen , zich daarvan duidelijk bewust te zijn , hare taak en aard en aanleg en vermogen te kennen , te weten welken weg zij moet inslaan, welke rigting zij ten aanzien der maatschappij ver- pligt is te volgen en welke de plaats en rang is , die haar toekomt. Mijne tijdgenooten naar die strekking heentewijzen , hunne studie op dat pad te leiden , dit meende ik , kon mij geenszins als onlij- dige aanmatiging worden aangerekend : in onzen tijd van vrijheid het minst, waarin men er prijs op stell, voor zijn gevoelen te mogen uitkomen , en aan anderen zijne overtuiging te mogen mede- deelen. HISTORISCH PATHOLOCISCO ONDERZOEK. Hygieine en historische pathologie hebben beide dezelfde naauwe f * innige betrekking op het leven der volken. De laatste wendt zich tot het verledene, om er het tegenwoordige uit te verklaren, dat wederom de toekomst in zich besloten houdt. Zij betreft de ob- jective zijde onzer historiestudie , en mag tot inleiding op de ge- zondheidsleer dienen. Zij is een deel van het organisch geheel der wetenschap. Historische natuurstudie is zij ; en a.'dus eene van die vele stemmen , die zich tegen de onnatuurlijke , wederreglelijke scheiding der dusgenaamde historische en philosophische studien verheffen. Hgcker's ernstig onderzoek , zijn onvermoeid streven , zijn veelomvatlende arbeid hebben hem tot de erkentenis gevoerd van het gewigt en de belangrijkheid dezer historische natuurstudie. Bij geologen , bolanici , zoologen was die erkentenis lang reeds tot levendige overtuiging geklommen , bij ons medici bestaan die er- kentenis en OTertuiging nog niet, allhans niet algemeen , geiijk zij verdienden. Doch alleen eenzijdige vooringenomenheid met speciale studien kan die uitspraak van Hecker miskennen en zijne opmer- king doen veronachtzamen. Vroeg of laat zal zijne gegronde klagt Digitized by Google S6 H1ST0RISCH PATHOLOGISCU OSDERZOEK. over verwaarloozing der historiestudie wedrklank vinden: want een* zijdigheid en overdrijving vernietigen zichzelven en de vrije ontwik- keling der studie laat zicli door geen magtspreukeii bezweren , noch door bijzondere belangen of inzigten wedrhouden. De innige band , die de geneeskunde aan de maatschappij verbindt, zal meer en meer erkend worden : meer en meer zal zij zich als sociale weten- achap doen gelden, naarmate zij meer vrij en ongedwongen hare innerlijke geaardheid en karakter zal kannen openbaren. DE AMTOMISCHE STl'DIE DER PATH0L0G1E. Gij herinnert n mijne vrienden 1 wat ik vroeger omtrent anato- mic, physiologic en kliniek met betrekking tot de geneeskunde ia het algemeen en hare tegenwoordige beoefening in ’t bijzonder heb aangemerkt , thans zullen wij op die anatomische, physiologische en klinische studien moeten terug komen , om ze meer bepaalde- lijk op ons pathologisch en anthropologisch onderzoek toe to passen, Teregt heeft men begrepen, den cursus der medische studien met anatomie te moeten aanvangen , niet met physiologic , noch minder met kliniek. Wij behoeven een materielen grondslag voor onze studie en vinden dien in de ontleedkunde. Hoe kan het ook anders ? Immers zij is de analysis van het werktuig, den en het- zelfde bij alle menschen. Zij is de hechte , stevige basis , waarop het gebouw oozer theorie moet worden opgetrokken ; van haar ont- leenen wij de beginselen onzer organische werktnigkunde en de be- ginselen tevens onzer organische pathologie. Zij derhalve , welke op de pathologische anatomie hunne ziektekunde bouwen , moeten , zoo ze consequent willen zijn , van haar beginnen , om eerst dan overtegaan tot de dynamiek en eindelijk tot het ziekteproces te ko- men. Want eerst op de kennis van de ziekelijke constructie der machine , volgt die van hare ziekelijke wenking en beweging. Daar- aan schijnen de voorstanders dezer leer of niet gedacht te hebben , of zich niet te hebben durven wagen. De pathologische anatomie A Digitized by Google DE ANATOMISCHE STUDIE DER PATHOLOGIE. 27 if volgens aard en stndie een tak van die groote wetenschap , die men later met den naam van morphologic bestempeld heeft , niet ondergeschikt noch aan physiologic , noch aan pathologic , noch aan kliniek , maar zelfstandig ; een systeem Tan wetenschap , dat in sijn geheel bewerkt en onafhankelijk en vrij gepleegd en beoefend moet worden. Terlangt men intnsschen en bedoelt men anthropologisch on- derzoek, zoo is de anatomische kennis op Terre niet toereikend. Want Tooreerst vraagt deze naar de wording en Torming Tan den mensch , naar eene anatomie der leeftijden en menschenrassen , die nog altijd onvolkomen en oppervlakkig bleef. Ten tweede omvat ay de indhiduele Terscheidenheden , die ofschoon oneindig , echter tot heden toe nog maar schaars en als ter loops zijn aangeleekend. Ten derde heeft men tot dnsTerre nog te weinig gelet op de ana* tomische rapporten , waardoor men duidelijker inzigt Terkrijgen kon in de wetten der gezonde en ziekelijke plastiek. Bij Morgagni vindt men bewijzen , dat hij de waarde ran zulk historisch anato- misch onderzoek gevoelde, en Tele zijner seclies zijn ware historian cadarernm , gelijk men ze Tan dien tijd Terwachten mogt. Als het lijkonderzoek meer algemeen was en met meerderenaauwkenrigheid en kennis door mannen Tan het Tak bewerkstelligd wierd , dan zonden ongetwijfeld de anatomische feiten beter gekend zijn en de historische anatomie een nieuw en ruim veld voor zieh geopend zien. Vorschen wij naar haren dieperen zin en beteekenis , zoo ontdekt zij zich aan ons als organische plastiek, als proces Tan Toe- ding en Torming der organieke deelen en Tan het organisch ge- heel, als organische architectuur , naar bepaalde regelen en wetten, zoowel in gezondheid , als ziekte. Uit dit oogpunt beschonwd en behandeld , zal zij zich zelfstandig Tormen, haren aard en waar karakter ontvouwen , en hare betrekking op physiologic, therapie en anthropologie dnidelijk aan den dag leggen. Op physiologic als studie ran het TegetatieTe leren in deszelfs produkt en stolfelijken Torm — op therapie als studie Tan het ziekte- en genezingsproces — op anthropologie als studie Tan den mensch in zijno ligchamelijke Digitized by Google 28 DK ANATOMtSCIIK STUD1E PER PATHOI.OGIE. verschijning. Men zoude haren aard en karakter miskennen , als men liaar aan den leiband der kliniek wilde laten gaan. Vrij en ongedwongen moet zij zich kunnen bewegen , om haar aanleg te kunnen volgen. Er is ten aanzien der pathologic nog een pant , dat alle onze opmerkzaamheid verdient. Tot nog toe was zij complement en contrdle der diagnosliek , van nu af aan moest zij eene andere rig- ting nemen , en met terzijdestelling van alle vroegere denkbeel- den omtrent ziekten en ziektevormen , enkeld de stoffelijke veran- deringen der deelen beschrijven en bestuderen , die het anatomisch onderzoek aan 'l licht brengt , en ze vergelijken met hetgeen per- cussie en auscultatie gedurende het leven hadden doen vinden. Doch daartoe behoorden beiden niet als toonknnst, maar als vraagkunst gebezigd aan eenestrenge, onpartijdige kritiek onderworpen tezijn, die zoover ik weet, er nog niet op is toegepast. Derhalve in plaaU van diagnostische , als rroeger , voortaan physische tabeilen , gere- geld gehouden en bijgeschreven , in plaats van het zoeken naar pneumonie of gastritis , de anatomische beschrijving van longenweef- sel en maag: geen jagtmaken op ziekten, geen opsporen van ziekte* processen , maar eenvoudige aanteekening van gevonden afwijkingen in de verschillende deelen en weefsels naar derzelver graad en za- menhang, zoo bestond er mogelijkheid om door het anatomisch onderzoek eene wetenschap te stichten van het gezond en ziek organisme , die , bijaldien ze ook de levensphasen en nationals verscheidenheden ormatte, den organischen grond van 't gezonde en zieke leven beter zou ontdekken , dan dit door ontijdige onder- werping aan kliniek , of even ontijdige verbindtenis met nosologie en speciale pathologie geschieden kan. lfier moet van den grond uit gebouwd worden: een geboaw dat op zich zelf staat moet verrijzen ; geene reparatie van het oude , geen aanzetten van een vleugel , of opzetten van eene verdieping, maar (als Bzco zegt) eene instauratio ab imis fundamentis , een nieuw gebouw van den grond op. Aan anatomisch onderzoek grenst onderzoek van het bloed, Dit Digitized by Google DE ANAT6MISCHE STUDIE DER PATH0I.06IE. 29 hecft de natuurlijke gang der studie geleerd , die ons van de soli— dairpalliologie lot de hnmoraalpalhologie Terwezen heefl. Is het bloed het organisch vocht dat alle deelenvoedt en onderhoudt, dan kan het ons niet verwonderen , dat in het bloed de bron der zie- kehjke voeding en forming van de weefsels van ons ligchaam moet gezocht worden , ja dat zelfs alvorens deze veranderd zijn , het organismus alreeds ziek is. Aangaande Hindostan wordt dit be* vestigd door den geleerden en schranderen Prof. Allan Wsbb , sehrijver der Pathologia Indica: » » in the majority of the most fatal diseases of India morbid anatomy , if restricted to the solids , would not explain any thing adequately — Every other feature may vary in every one of them , but the alteration of the blood is invariably found.”” Wat wonder derhalve , dat de Fransche school van anatomie pa- thologique tot haematologie is overgegaan , dat de Duitsche op bloedcrasen vervallen is (Rokitansky) of van het vloeibare haar onderzoek heeft aangevangen (Jol. Vogel) dat de leer der uiU zweelingen of exsudaten dagelijks meerder uitbreiding verkregen heeft , dat men om den spoedigen dood bij cholera en andere in- toxicatieziekten te verklaren , tot bloedversterving door stoornis van het endosmotisch respiratievermogen der bloed bollen of bloed* cellen zijne toevlugt genomen heeft : eene verklaring , die anderen wederom in den verstorenden invloed der vergiftiging op het ze- nuwstelsel (waarbij echter de bloedziekte niet uitgeslotcn werdt) meenden gevonden te hebben. DE PDYSI0L0GISCI1E STUDIE SEIR0PHYS1EK. Sedert men in de dynamiek , in de kennis der organische be* weegkrachten gevorderd is, heeft men al gedurig duidelijker den invloed leeren kennen der zenuwen op het levend organisme. Zij verspreiden overal , zooverre zij zich uitstrekken , gevoel en bewe- ging, en bewaren in kruisende stroomen , in golving of trilling het Digitized by Google 30 DE PHYSIOLOGISCHK STUDIE-NEUROPHYSIEK. wankelend erenwigt : en gelijk zij het werktuig bewegen , zoo Wor- den zij wedrkeerig gespijsd en gedrenkt en geroed en gesterkt door het bloed. Zoo ontrangt en geeft bloed en zenuw van en aan elkander: het bloed werkt op de innerratie , deze op het bloed , reflectiebewegingen ontstaan en het erenwigt tusschen ge- voel en beweging , tusschen roeding en afscheiding , tusschen ont- rangst en uitgaaf herstelt zich. Gerebraal , spinaal , ganglionair- zenuwen zijn beurtelings in werking: zintuigen , spieren , inge- wanden , geroel , beweging , roeding wisselen elkander af , of rer- eenigen zich tot elkanders onderhoud en dat ran het geheel. De rerachijnselen die op rergiftiging volgen, rerspreiden meest licht orer die we£rkeerige werking ran bloed en zennwen op elkander. Erenzeer die na inoculatie , als koorts , krampen , hoofdpijn , ijlen en meer andere refleibewegingen en toerallen , die met localisatie ran ’t proces op de huid eindigen , waarbij zich onderscheiden aandoeningen der slytnrliezen roegen , en die met desqnamatie, met rerrelling ran bniten- en binnenhuid bealoten worden, ten teeken dat het geheel organisch ziekteproces rolkomen is afge- loopen. Men heeft als bij de andere organen , ook bij de zenuwen en zennwcentra onderscheiden functiestoornissen met ziektenamen be- stempeld en als bijzondere ziektevormen roorgesteld en gerang- ichikt , zooals neuralgiae , comata , spasmi , paralyses , resaniae , die men den algemeenen naam ran neuroses gegeren heeft. De tegenwoordige gang ran het onderzoek rordert, dat men die na- men laat raren , althans in de pathologische stndien, dat men niet naar rormen en rerdeelingen , maar dat men naar zenuwwerking rrage , haar begin , voorlgang en einde naspore en op cerebraal- , spinaal- , ganglionairrefiectien herleide , om aldus in het schijnbaar toerallige en reranderlijke dezer zennwaandoeningen , dezer stoornis- sen ran het zenuwleren zoo mogelijk regel en wet terng te vinden , en terens op het spoor te komen ran de wijze, waarop het eren- wigt , het rerloren erenwigt in het zenuwstelsel hersteld en be- waard wordt. Hoe dikwijls toch leert ons niet de erraring in het A Digitized by Google DE PHYSIOLOGISCHE STUDIE-HKUROPHYSIEK. 31 schijnbaar grillige der hysterische toevallen yerband en zamenhang yinden , en in eene krachtige spinaalreflectie , in een stevigen koortsaanval de herstelling van hot verloren zenuwevenwigt op- merken ! Hoeyeel valt er niet nog in onze intermitterende koort- sen , in typhus , in epileptische toestanden en cerebraaineurosen waar te nemen, als men zonder om naam of vorm te denken , neuro- logic of neurophysiek aan het ziekbed bestudeert 1 Het examen aegrotantium is gewoonlijk te zeer een examen dia- gnosticum , dat is om de ziekte naam en rang te geren op gedrukte en interullen ziektetabelleo , daar het veeleer een pathologisch on- derzoek moest zijn , om met den aard en de rerspreiding der ano- malie bekend te worden en den grond der functiererstoring na te vorschen. Is natuurstudie ons doel , dan moeten wij de school en schoolscha yormen en yerdeelingen vaarwel zeggen. Wij moeten van den grondtekst niet afgaan , wij moeten ons aan het object houden. Geen diagnostische kunst , maar natuuronderzoek , natuurstudie moet ons doel zijn. Oit doel kan men bereiken en bereikt men ook best zonder op- hef of gedruisch of opwinding, ’t Is noodig het rroeger aange- leerde af te leeren , aan de oude ziektenamen en ziektevormen en classificaties niet meer te denken : eene geheele nieuwe hervorming in te yoeren , eene nieuwe rangschikking en nieuwe terminologie. Dit heeft reeds de Fransche school begrepen en daarom de ziekten naar de drie holten of cavileiten in buik- borst- en hoofdziekten onderscheiden : hoewel zij zich ran den ouden zuurdeesem der Broussaissianen nog niet gezuirerd heeft. Troeger had zij ook de weefsels daarbij in aanmerking genomen en was met de leer der slymvliezen begonnen. De pathologische analyse vordert dat wij op dezelfde wijze anatomisch en histologisch yoortgaan , dat wij de anatomisch-physiologische beteekenis ran iedere anomalie navor- schen en bij de neurosen niet alleen den normaalstaat van inner- yalie yoor den geest hebben , maar ook de gedurige oscillation , waaraan hij onderherig is en te gelijk het naauw en reelvuldig Digitized by Googl 32 DE PHYSI0L0G1SCHE STUDlE-NEUROPHYSIEK. verband der zenuwen met de orerige deelen Tan het organisme. Doorgaans loch beschouwt men de zenuwanomalien te Teel op zich zelven , ofschoon zij altijd met andere afwijkingen gepaard gaan , hetzij ze er uit Toortkomen , hetzij ze die voortbrengen. Dikwijls is de zenuvranomalie de uitdrukkiog van bloedanomalie. Niet zel- den is de fanctie van buiten- of binnenhuid belemmerd. Somtijds ligt de schnld bij gebrek aan beweging, te reel of te weinig slaap , verkeerden of veranderden levensregel. Een hoofdpnnt vooral tot duurzaam evenwigt en overeenstemming in het zenuwleren is de gelijkmatige oefening ran alle organen. Wordt van dien regel afgeweken , dan kan ’t niet anders of er moeten vroeger of later belangrijke stoornissen ontstaan s stoornissen , die niet door ge- neesmiddelen , maar door levensverandering en levensbestuur her- steld moelen worden. Beweging en rust , slaap en waken , inspan- ning en ontspanning moelen elkander afwisselen en hoe geregelder die afwisseling plaats heeft, des te evenrediger zal de werking zijn der verschillende zenuwpartijen en des te minder het geraar, da t die werking na de eene of andere zijde oversla en ongeregelde be* wegingen opwekke. Want gelooft mij en zoo niet , beproeft wat de ondervinding ieder leeren kan en waarvan het gezond verstand ieder overtuigen moet , daarop , op dat beginsel berust de neuro* physiek in hare wetten , dat alle zenuwen ieder op haar beurt be* speeld worden , dat ze harmonisch werken en accorderen en door associatiebewegingen zich voegen en zamenstemmen tot den vol- komen geheel , tot eenheid in de vrije en krachtige uitoefening van alle vermogens en begaafdheden , waartoe wij menschen den aanleg bezitten en die doorgaans voor een groot deel met ons begraven worden , zonder ooit aangekweekt of verpleegd te zijn. Gelukkig , wie al vroeg zich die zenuwtaktiek mogt eigen maken DE KL1MSGHE STIiDlE DER PATH0L0G1E. Het klinisch onderwijs besluit den academischcn cursus. Dan Digitized by Google DE KUMSCHE STL' DIE DER PATHOLOGIE. 33 heeft men gemeenlijk de pathologische lessen gehouden en vergeten. En loch dan begint eigenlijk eerst de palhologie als natuuronder- zoek en natuurstudie regl belangrijk te worden. Want eerst aan het ziekbed kan men ze als natuurstudie praktisch beoefenen. Ik herinner mij een beroemd Fransch Hoogleeraar te hebben hooren staande te bouden , dat zij daar alleen kon geleerd worden. En van zijn standpunt had hij gelijk. Altbans zoo kwam het mij voor. Maar er moet aan dit natuuronderzoek zekere voorbereiding , ze- kere propaedeutiek voorafgaan. Men moet weten , hoe ’t aan te leggen , hoe er in te regt te komen , hoe ’er zich in te orientdren. ’t Is als iemand , die zeide : om geographie , botanie , zoologie te leeren moet gij reizen. Zeker dit is een groot , een onschatbaar hulpmiddel; maar ’t is het niet zonder voorbereiding. Moet men de kaart niet kennen , voor dat men de reis gaat ondernemen. Zal men zonder dat ’er wet reel aan hebben? Zoudt ge denken , dat de vreemdeling die ons land bezocht, bij zijn vertrek , ik wil niet zeg- gen met onzen landaard , maar zelfs met de geaardheid ran het land onzer inwoning meer dan oppervlakkig bekend is geworden , zoo hij niet vooraf wist, wat ons land van andere landen onder- scheidde, en waarop hij inzonderheid zijne opmerkzaamheid ep aandacht had te vesligen ? Hoe zal men dan in dien chaos van verschijnseien orde en zamenhang vinden , zonder zich op de kennis van het organisme , van deszelfs verrigtingen , beweegkrach- ten en wetten te hebben toegelegd ? Daarenboven , ’t zijn geen planten of dieren die wij onderzoe- ken , ’t zijn menschen , ’t zijn lijdende menschen , wier subjecti- viteit het objectief examen verdnistert en bemoeijelijkt. Nadert men hier als curiosus naturae , zonder ander gevoel of belang- stelling dan in de wetenschap , met het oog op de sectie, zoo zal men (ik ben er zeker van) zijn doel missen. Want het ob- jectief examen kan eerst dan volkomen zijn , als men zich met het object vereenzelvigt , als men met den lijder sympathiseert , als men in zijne subjectiviteit genoegzaam is ingekomen , om er het 3 Digitized by Googl 31 UK KL1N1SCHF. STUD1K DKR PATHOLOtilK. objeclievc van to kunnen onderscheiden en zich ols ’t ware in het subject dat men besludeert , te kunnen verplaatscn. De klinische studie van pathologic is, ik stem het toe, natuur- onderzoek , maar een hooger en juist daarom moeijelijker, dan het onderzoek van mineralen , of planten , of dieren. Het is niet enkel physisch of physiologisch , maar het is ook psychologisch , anthropologisch. Men kan niet naar willekeur stof en kracht scheiden ; want zij zijn een. Gij besludeert geen zieke ligchainen, gij bestudeert zieke menschen , en hoever gij ook uw matcrialisme moogt drijven , hier is een fijner object van onderzoek, dal zonder het psychisch element noch waargenomen en beproefd , noch ge- kend en begrepen kan worden. Vertrouwen moet de eersle indrnk zijn , die den naluuronderzoeker aan het ziekbed zijn onderzoek gemakkelijk maakt , die er hem den weg toe baant. Irnmers , hoe kan zonder dat de innervatie geregeld zijn? Geen vermoeijend vragen , geen diagnostisch en physisch instormen : kalmte en rust zijn de eersle voorwaarden van een naauwkeurig waarnemend , be- vredigend onderzoek. Men stelt het uit , vangt het aan , breekt het af, hervat het naar omstandigheden , en tracht zooveel mo- gelijk het den lijder gemakkelijk te maken , hem in rustigen , dra- gelijken toesland te verplaatsen , en met hem en zijne geschiedenis gemcenzaam bekend te worden. Eene groote hinderpaal voor het pathologisch onderzoek is het therapeutisch ingrijpen of het diaetetisch zondigen , die het pro* bleem verzwaren zonder den lijder te verligten , of het ziekteproces te stuilen of te verkorten Reiniging en afspoeling van huid en darmhuid en longen door wasschingen , baden , lavementen , lucht* zuivering en luchtverversching , frisch linnen en bed: met een woord , het overlyengen van den lijder in dien toesland , die voor hem meest behagelijk en voor zijn herstel het gunstigste is, ge- paard aan onthonding en rust zijn de eerste vereischten tot regc- ling der function , vereenvoudiging van het ziektegeval en bevor- dering van het onderzoek. Ademhaling, bloedsomloop , zenuw- Digitized by Google Ul< KMNISCIIE STUDIK UKII PATHOLOGIK. 35 invloed moeten niet alleen onderzocht , maar ook onderling verge- leken worden , de ligchaamsbouw en symmetric der deelen opge* nomen, op huid , darmhuid , defaecatie, urienloozing gelet , op slaap en waken , op spreken en zwijgen , op gevoel en beweging, op zintuigelijk leven : in ’t kort op alles de aandacht gevestigd worden , wat in staat is om ons het beeld niet van de ziekte , maar van den zieke diep en levendig in te prenten. Nu komt de beurt nan het physisch , microscopisch , chemisch onderzoek , voor zoo ver dit ons bchulpzaam kan zijn , en dan dat door therapcuti- sche reagentia , ingeval deze duidelijk mogten zijn aangewezen : en ten laatste volgt de getronwe aanteekening en het geregeid dag- verhaal der verkregene resuhaten ; waarbij de ligging der lijders met betrekking tot anderen niet mag verzuimd worden. Wat na- deel toch het opeenhoopen van gewonden , van kraamvrouwen , van typhnslijders , van poklijders , van cholerapatienten hebben kan , en menigmaal gehad heeft, is overbekend. Uit dien hoofde zijn de gewone ziekenzalen en gasthuizen geenszins de geschiktste plaat— sen voor pathologisch onderzoek , en verkrijgt men daar zelden zuivere uitkomsten. Geen ziekenmagazijnen , geen ziekensorte- ring , noch ziekenkaveling , maar veeJeer ziekenverspreiding , ruime , dun bevolkte zalen , versche luchtstroom en kleeding en dek , met korte woorden : reinheid , zindeJijke , gocde, gelrouwe verzorging en oppassing zijn zoovele vereischten en voorwaarden eener be- hoorlijke ziekenverpleging en behandeling en van een zuiver patho- gisch onderzoek. Hoemeer hieraan ontbreekt , des te ongunstiger is de gelegenheid , om die resuhaten te verkrijgen , die men ver- langt en waarop men zich verlaten kan. Men is , en met reden , in later tijd opmerkzaam geworden op bet nut , de voordeelen , de belangrijkheid en het hoog gewigt van statistieke opgaven , en op de toepassing der getallen , van het calcul des probability op de geneeskunde. De Fransche Hospitaal- dienst heeft daartoe vooralsnog het rijkst materiaal geleverd. De Duitsche School heeft met die casuistiek minder op , hoewel zij 3 * Digitized by Google 36 DE KLIMSCHE STt'DIE DER PAI I10I.0CIE. niet nalaat , er gebruik Tan te maken , ah ’t haar noodig schijnt. Men kan zich daarom niet genoeg verwonderen , nu nog gedurig nieuwe hand* en leerboeken toot kliniek te zien verschijnen , waarvan het feitelijke in luttel bladzijden zou kunnen worden zamengevat. DE STATIST1EK. De statistiek op pathologie toegepast zal bcler en zekerder re- sultaten geven , nu men van verouderdc ziektenamen en vormen op meer algemeene organieke veranderingen de aandacht heeft afgeleid. Want hoemeer overeenkomst , des te grooter reeks ran gelijke getallen , waarmede men rekenen kan. Daarom is het raad- zaam , tooreerst zich bij het meer algemeene te bepalen : de ver- houding , bij roorbeeld , van ziek en gezond zijn , met betrekking tot iederen leeftijd of kunne, tot jaargetij of klimaat, tot stedelij - ke of landelijke berolking; of wel anomalien van voeding, adem- haling , zenuwwerking , of van buik- borst- en hoofdingewanden. Minder voegzaam dunkt het mij , er eene experimentaai-lherapie op te bouwen , waarbij het doel der kunst aan de vermeende be* langen der wetenschap wordt opgeofferd. Det spreekt van zelf, dat bij zoodanige statislieke overzigten groote behoefte is aan een rijken voorraad van deugdelijke feiten en daarbij valt het belang der historische kritiek in ’t oog. Wat toch is natuuronderzoek zonder historiekennis , wat is deze zonder kritiek. Er bestaat eene wetenschappelijke overlevering, eene we- tenscbap van het voorgeslacht , die wij niet eigendunkehjk kunnen repudieren , zonder onze bezitting moedwillig le verkleinen. Moge al de vroegere methode verkeerd of gebrekkig geweest zijn ; het is noodzakelijk hare vorderingen na te gaan , hare geschiedenis te weten en den voorhanden voorraad te kennen , het onbruikbaar materiaal uit te schieten , het bruikbare bijeen te zamelen. Her- innert n slechts wat ik vroeger omtrent praktijk en therapie in Digitized by Google DE 5TATJ5TIKK. 37 mijne ars medica en historia inedicamentorum heb upgeteekend , denkt aan de chirurgicale traditie der Franschen , aan de obste- triciele der Duitschers, aan de Britsche Journalistiek , en gij zult de waarde der traditie niel betwijfelen , maar integendeei van hare onmisbaarheid ten voile overtuigd zijn. Doch niet alieen van ’t voorgeslacht , ook van naburen en tijd* gonooten kunnen wij veel, zeer veel leeren. Evenwel zonder kri- tiek zoude ons die historische studio weinig baten. Want gelijk wij de politieke schriften geen onbepaald vertrouwen kunnen schen- ken en niet alien in crediet gelijk staan , zoo hebben wij bij ioderen schrijver, dien wij raadplegen , al aanstonds de twee vol- gende vragen ons voor te stellen: heeft hi) ’t kunnen weten ; heeft hij ’t willen zeggen ? Om de eerste vraag voldoende te kunnen beantwoorden , raoe- ten wij des schrijvers ervaring kennen , niet slechts of hij in de gelegenheid was om te zien en waar te nemen , maar of hij ook van die gelegenheid heeft gebruik geinaakt, of hij het talent van waarnemen bezat en of hetgeen hij ondervond , tot ervaring gewor- den was. De Fransche schrijvers zijn gewoon hunne gelegenheid tot waar- nemen , en den voorraad hunner waarnemingen , benevens de re- sultaten van hun onderzoek op te geven en mede te deelen. Bij de Duitsche schrijvers moet men er veeltyds naar raden , of zij wel zieken gezien en eenige ondervinding verkregen hebben. Niet zelden toch gebeurt het, dat over pathologie geschreven wordt, zonder kliniek te kennen en dat de hand- en leerboeken van kli- niek de onrijpe vruchten zijn van jcugdige hersenen. Maar ’t is niet genoeg , veel gezien te hebben , men moet ook wel hebben gezien en opgelet. Aandacht , opmerkzaamheid , oor- deel zijn zeldzame gaven , en zeldzamer nog met talent aangekweekt en door veelzijdige en langdurige oefening versterkt. Iloevelen die opletten , zonder te oordeelen en te wikken en te wegen en het- zelfde proces gedurig te herhaien. Zijn er niet veel menschen Digitized by Google 38 l>K STATISTIEK. (lie liever zien en praten , dan opmerken en luisteren , en vordert niet ieder naiuurondcrzoek een kalmen zichzelven bewusten en be- hcerschenden geest 7 Eene tweede vraag die wij doen omtrent den waornemer , wiens schriften wij raadplegen , is deze : heeft hij ’t geen hij wist en ondcrvond en waarnam , willen zeggen ? Jlier wordt de kritiek nog bezwaarlijker en daarbij nog noodzakelijker Eenige regelen kunnen het onderzoek leiden en besturen. Yooreerst , had de schrijver een bepaald belang bij de zaak? Had hij een gevoelen , eene stelling , eene leer te verdedigen of te bestrijden , zoo ja , dan moet men zeer op zijne hoede zijn. Want om vrij te kunnen waarnemen , dient de geest vrij te zijn ran alle vooroordeel , par* tijschap , vooringenortienheid. En hoe zelden is dit het geval door alle tijden heen geweest. Heeft ook niet de wetenschap haar con- servatieven en ultra’s? Zoodra derhabe waarnemingen gedaan zijn met het oogmerk , om eenig betwist punt ran onderzoek te adstrue- ren of het tegenstrijdig pant omver te werpen , kan men er geen onbepaald vertrouwen op stellen. De beste waarnemingen zijn die , welke gedaan worden , om te onderzoeken en na te vorschen wat men niet weet , maar weten wil en waarnaar men zoekt , om het te vinden. Ten andere : verlangde de schrijver zich te signa- leren , uit te blinken , zich naam te maken ? Het is eene moeije- lijke vraag, wat iemand beweegt, om in schrift en druk te ver- schijnen. Weliigt ware het best , ten einde alien schijn van roem- of eerzucht , of sectengeest, of partijschap , of andere bijoogmer- ken te vermijden , anoniem op te treden (ik bedoel als autheur , niet als journalist of recensent) zoo dan niet de qualificatie tot schrijven in quaeslie betrokken kon worden. Maar ook met naam optredende kan men de verdenking van bijoogrnerken ontwijken, door het eenvoudig verhalende van zijn’ schrijfstijl , zonder ophef, zonder verwaandheid , zonder grootspraak , zonder smalen en pra* !(•/]. Uit den stijl kent men zijn man. Hebben niet de klassieke schrijvers aan die edele onovertrefbare eenvoudigheid , aan die rein- -\ Digitized by Google DE STATJST1EK. 30 licid en zuivcrheid van waarneming cn voordragt hunne blijvende waarde en gehalte te danken , en is het gemis dier eigenschappen en gaven niet de reden van het spoedig verdwijnen en verstui- ven van het heerleger wetenschappelijke ephemeriden ! len laat* ste : was de schrijver opregt? Er is eene zekere male van waar- heidsliefde , nu grooter , dan kleiner , aan alle menschen eigen : maar niet alien gehoorzamen haar, noch handelen overeenkom- stig hare roorschriften. Velen vergenoegen zich met den schijn en missen opregtheid. Hun taal , is de kunst om hunne ge- dachten te verbloemen. Men herkent ze aan de overdrevenheid , onduidelijkheid , gekunsteldheid of gemaaktheid van hun stijl , daaruit voortspruilende , dat men iels anders of meer vertoonen wil, dan men is. Welenschappelijkheid en vooruitgang en zelf- standige rigting zijn onder het tegenwoordig gesiacht de toover- klanken , die waarheidsliefde , vrij onderzoek , volharding , onaf- gebroken inspanning , eigene werkzaamheid moesten heeten. Er is eene naauwgezetheid van geweten , zonder welke het niet mo* gelijk is noch zichzelven , noch eigen arbeid en verdienslen op juislen prijs te schatten en evenmin zich van al dat heterogene , dat vreemde , oneigene , vreemdsoortige , van al dat onnatuurlijke met een woord te ontdoen , hetwelk ons zoowel bij onze natuurstudie , als bij onze natunrbeschrijving hindert, en ons belet, onszelven en ande- ren rekenschap te geven van onze waarneming en van ons onderzoek. PATH0GN0M1E. 