VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
En oud Officier leert in deeze Samenfpradk een jonger, hoe'mert zyn Fottuin kan maaken ;doch hy wyst hem een weg aan , die, zo niet erger,ten mínfte voor zyn rug zeer gevaarlyk is; en wy wil- Jen boopen, dat de Geldelooze Militairen, die deezen weg zoeken te bewandelen, in onze dagen, niet te vinden zyn. | Wonderlyke Gefch®Rdents van Cassander en deszelfs Zoon „benevens eene aardige Historie eens Kluizenaars, die in een Hol wb `- de, alleen verzeld van een Kat en een Muis, flaapende in des Kats oor. Te Utrecht by D. Baars en A. Stubbe. Zn o@aoo 34 blads. HE gebruiken der bynaamen van Wonderlyk en Aardig , het voorftellen van de Muis flaapende in des Kats oor, maaken op deezen Tytel een goede figuur, om het gemeen geheel iets byzonders te doen verwagten. Dan op °t leezen van de gefchiede- nis zelve zal het klaagen, dat bet bedroogen is; nadien ‘er nico wonderlyks, niets aardigs in voorkomt , en de wonderlyke flaap- plaats van de Muis in de geheele Historie nies betekent. Het ge: fchrift behelst een eenvoudig langdraadig verhaal , (trekkende om de dwaasheid van het verkwistend reizen te toonen, en een goed gebruik van den Rykdom, ten nutte van den Evenmensch, san te pryzen. Een Tytel van dien aart is niet ongelyk aan eene Vocaale Advertentie van de Amfterdamfche Uitventfters der wss- derbaarlyke en pertinente Verbaalen, HEDENDAAGSCHE VADERLANDSCHE LETTER-OEFENINGEN. ° Oude en Hedendaagfthe rd Gefchiedenisfèn van de Ge boorte van Christus tot den Aanvang der tegenwoordige Eeue we. Door den Hooggeleerden J. L. MOSHEIM aneli r Hoos ge Schoole te Gottingen „uit bet Latyn vertaald, eri vermeera derd met de Byvoegzels, Aantekeningen en Tydrekenkundige ` Tafels van den Eerwaardigen A. MACLAINE, Doctor in de H. Godgeleerdheid en Leeraar in de Engelfcbe Kerk in ’s Gra- venbage. Tiende Deel, Te Amf. s`. de Kruiff, A. v. d, Kroe „en Yntema en Tieboel 1774. Zn gr. 8vo. 317 bladz. Et het afleeveren van dit Xde Deel krygt de Nederduits fche Leezer het laatfte deezer Kerklyke Gefthiedenisfe in handen, en een breedvoerige nauwkeurige Bladwyzer op ale Deelen, waar aan men, zo men ons berigt, reeds bezig is, zal, in een afzonderlyk Deel, dit Werk zyn volkomen bee geeven. | RAN Hoogleeraar was, met zyne Gefchiedenis, gevorderd tot de Achttiende Eeuwe. Verre de meeste der greetige leeze= ren, van dit onzen Vaderlanderen zo wel bevallend Werk, zoue den gaarne een breedvoeriger verflag aantreffen van de Eeue. we, welke wy beleeven; doch ‘tis elk, die oit, in de Gea fchiedenisfen zich oefende, bekend, hoe bezwaarlyk het valle van hunnen eigen tyd te fchryven; dit gaat eenigzins aan om- trent het geen iemands eigen Land en Genootíchap raake ; maat hy ondervindt, wat buitenlandfche zaaken en Aanhangen bee treft, zich in % zelfde geval als de Heer Mosneim, van Ene geland fpreekende, zich laat hooren. „‚ Een juist en nauwkeue rig berigt te geeven van de Aanhangen en Gefchillen, in die Land, is niet wel mogelyk voor eenen Gefchiedfchryver , of hy moet eenigen tyd in Engeland zich onthouden, en daar, met aandagt, de Wetten, Voorregten , de Verdeeldheden er Begrippen van dat vry en gelukkig Volk onderzogt hebben, De Nae zelfs van het grootfte gedeelte dier Aanhangen zyn tot ons niet gekomen, en veele, van welke wy eenige ken- nis hebben, kennen wy maar zeer gebrekkig. Wy vinden ons grootlyks verlegen, wegens de gronden, de beginzels en het aanbelang deezer Gefchillen, dewyl wy de Schriften , waat uit dezelve te ontdekken zyn, misfen. ” | UL DEEL, Il. LETT. NO 6. Q One 238 CoO Je Ee MOGEN Onze Kerklyke Gefchiedfchryver heeft , om zyn Werk zo vol- ledig als mogelyk te maaken, en eenigzins een leiddraad te geven aan de zodanigen, die de Kerklyke Gefchiedenis eeraaren , of zich in dezelve oefenen, welken zy volgen kun- nen, door eene menigte van voorvallen , die tot nog niet ver- zameld of in orde gefchikt zyn, eene algemeene Schets ont- ‘worpen , die ons de voornaamfte trekken van den Staat des Godsdiensts, zints de Achttiende Eeuwe, voor oogen ftelt 5 hoopende , dat „ten voeglyken tyde , een bekwaam en onparty- dig Schryver zynen arbeid aan dit waardig onderwerp zal te ‚ koste leggen. Terwyl elk, die geen volflaagen Vreemdeling is in de hedendaagfche Letterkunde , te over weet dat ‘er vee- le werken voor handen zyn, waar uit men genoeg kan ont- leenen , om aan eene Schets als de zyne, een voeglyke hou- ding en het noodige cieraad by te zetten. Ach, hadt die oote Man zelve dit wat breeder uitgewerkt, Buiten twyfel ebben hinderpaalen van dien aart, als wy hier boven, met zyne eigen woorden, aanroerden , hem afgefchrikt. Behalven deeze Schets, van welke wy het niet noodig ag- ten eene Schets te geeven, ontmoeten wy hier twee dubbel. ` kezens waardige Aanhangzels van den Engelfthen Vertaaler, Het eerfte behelst. Eenige Aanmerkingen over den tegenwoor- digen Staat van den Hervormden Godsdienst, en den invloed der verbeteringen in de Wysbegeerte en Weetenftbhappen , op deszelfs voortplanting en bevordering, In deeze wordt de waare Wysbegeerte den verdienden lof gegeeven , en de walschlyk zo genaamde Wysbegeerte, naar verdienften, ge- brandmerkt. De Eerw. MacLAINE houdt zich ten vollen verzekerd, „ dat, even gelyk de Waare Christiyke Godsdienst nooit iemand tot Bygeloof zal vervoeren, zo ook de Waa- re Wysbegeerte niemand tot Ongeloof of Twyfelaary zal bren- gen. > Wy moeten ons ”, luidt zyn rechttydig vermaan en herhaalens waardige waarfchuwing, „niet laa- ten bedriegen, door den Naam van Wysgeeren, welke aan zekere fyne uitpluizers in de Redeneerkunfte, die veel meer overéénkomst hebben met de zich veel verbeeldende Drog- redenaaren , dan met de waare Wyzen. Wy behooren, in zo verre, alle onderfcheiding niet te vergeeten, dat wy de . Wysgeerte van eenen BACON, eench NEWTON, cenen BOYLE "i ' en KÉRELYKE GESCHIRDENISSEN, 453 Eh denen NIEUWENTYD, verwarren met de verwilderde oog. merken en redenkunftige buitenfpoorigheden van eenen Bo- LINGBKOKE ‚ Of de zwakke drogredenen van eenen VOLTAIRES En, fchoou de opregtheid ons de bekentenis afvordert, dat. zommige Mannen van waare Geleerdheid , ongelukkig genoeg geweest zyn , om tot Ongeloof te vervallen , en de liefde moet weenen, als zy ziet, dat een HUME en een D'ALEMBERT , zich voegen by eene foort van Meníchen huns onwaardig, ex een duister en troostloos ftelzel optooien met den luister hune net verheevene bekwaamheden, zal nogthans, de billykheid vrylyk mogen zeggen , dat noch hunne Geleerdheid , noch hun Vernuft de oorzaaken zyn hunner Twyfelaarye.” Het tweede Aanhangzel geeft ons Zen omffandig an egt Be. vigt van de Briefwisfeling , in den DYaare MDCEDT en DCCXVIII , gebouden tusfthben Dr. wir Liam ware, Aarde. bisfchop van Kantelberg, en eenige Leeraars van de Sorbonne te Parys, betreffende een Ontwerp van V ereeniging tusfchen de Eagelfche en Gallicaanfche Kerken. Waar uit blykt. — Poor- eerst. Dat de Aardsbisfchop wake de Eerfte Aanvanger niet was van deeze Briefwisfeling , noch de Man , die een ontwerp vorm- de van Vereeniging tusfchen de twee gemelde Kerken: — Ten tweeden , dat hy nimmer ‚om deeze Vereeniging te bevorderen, of, vredeshalven , aanboodt één enkel Stuk van de vastgeftel. de Leer en Tugt der Kerke van Engeland op te geeven. — Ten derden, Dat eenige begeerten van Vereeniging met de Kerk van Rome, in ’s Aardsbisfchops Brieven te, befpeuren 4 ontftonden uit eene hoope, die hy, in den beginne, koestere de van eene aanmerkelyke Hervorming in die Kerke ‚en fteuna den op de verwagting, dat de ongerymdfte Leerftellingen , daar in voorgeltaan, zouden vervallen, indien zy eens bee roofd wierden van derzelver fterkĝe fteunzel , het Pausfelyke Gezag: de verwoesting van welk Gezag de eigenlyke gronde flag was van deeze epe — Dit gaat gepaard met en wordt geftaafd door de echte Papieren, waar in veele Lees zers, byzonderheden, van hun zeker niet verwagt, Zuilen aantreffen. De Geestlvken (preeken hier zomtyds als onder wier oogen; en komen meer uitin dit gemeenzaam onderhoud; dan in volwrogte Schriften. ea Eindelyk word dit Deel, en de geheele Gefchiedenis , op- gecierd door Tydrekenkundige Tofas ‚ welker nette druk hee , en die, door derzelver keurigheid, ín alle ope zigten, voor geene Tafels, van dien aarts behoeven te wy- ken, Zy leveren ons, met eenen opflag , van Eeuw tot Eeuw, de Oppervorften E Bisfchoppen van Roat Me 3 i —, s40 . J. L. MOSREIY de Kerklyke en Godgeleerde Schryvers — de Ketters —— de merkwaardige Gebeurtenisfen , Godsdienítige Gewoonten en Jnítellingen, en Ongewyde Schryvers. i Wy zouden aan dit Werk, en ook aan onze Letter - Oefe- ningen, te kort doen, wanneer wy, uit dit Deel, niet even als uit alle de voorgaande, een ftuk onzen Leezeren aanboo= den, én zullen, ten dien einde het hoofdzaaklykfte van ’t geen hy ons wegens de Lutberfche Kerke berigt overneemen. a De Lutberfcbe Kerk, die haare Grondvesting van den Jaare MDXVII, en de Overleevering der Jugsburgfche Ge- foofsbelydenis van den Jaare MDXXX rekent, vierde in vree de en voorfpoed, in de Jaaren MDCCXVII en MDCCXXX , de Eeuwgetyden dier merkwaàardige ‘Tydperken. Dezelve ontving, eenige jaaren geleden, eene groote vermeerdering van Leden, door den uittogt dier menigte van Proteffanten, die Saltzhurg en de Stad Berchtoldsgaden verlieten, om een vryer lugt te ademen, en onverhinderd hunnen Godsdienst te mogen handhaven, Een gedeelte deezer ballingen zette zich in Pruisfèn, een ander in Holland te neder, en veelen toogen met hunne Huisgezinnen na America , en andere vere re afgelegene Gewesten. Dit geval heeft grootlyks toegebragt tot het voortplanten der Leere , en het vermeerderen van het aanzien der Lutherfche Kerke, die dus niet alleen voet kreeg in Afia en America; maar ook verfcheide groote Ge- meenten in die verre Landen ftigtte. — In Duitschland is het lot der Lutberfchen zo voordeelig niet geweest: want het blykt, zo uit de openbaare voorvallen , als uit de klagten hunner Voorftanderen , dat ‚in verfcheide deelen van dit Land, de Lutberfchen , door de Roomschgezinden zeer onregtmaatig on- derdrukt ‚en beroofd zyn van werfcheide regten en voordeelen. . g Het is niet wel mogelyk geweest eenige verandering in de aangenome Leer en Tugt dier Kerke te wege te brengen : dewyl de oude Geloofsbelydenisfen en Regelen, die de Leer en de Kerk gebruiken , voorfchryven , in volle kragt blyven , en aangezien worden als de heilige Befchermengels van der Lutberfchen Geloof en Eerdienst. De wyze, nogthans, om de Leerftellingen der Córistenbeid op te helderen, aan te drin= en en te verdeedigen , heeft, in de Luther/che Kerken , vere cheide veranderingen ondergaan, — Omtrent den aanvange dezer Eeuwe vondt men by de Leeraaren dier Gemeenfchape pe , doorgaans , eene kunstlooze eenvoudigheid ; alle Wys- geerige uitdrukkingen en afgetrokkene redenkavelingen were n aaneene zyde gefteld, als meer gefchikt om de Waarhe- den van het Evangelie te verdonkeren, dan op te helderen, KERKLYKE GESCHIEDENISSEN. 24r Maar in vervolg van tyd greep eene geheel tegenoverge» ftelde wyze van denken ftand, en verfcheide Geleerde Man- nen kwamen tot het begrip, dat de Leerftellingen der Chris- tenheid niet ftaande konden blyven, indien ze door de Wys- begeerte niet gefchraagd en op eenen wiskundigen trant voor- gelteld en betoogd werden. —= De Regtsgeleerden, die, in de jongstafgeloopene Eeuwe, het overzien en verbeteren des Kerklyken Regts , onder de Lutberfchen in gebruik , op zich genomen hadden, voerden hunne onderneeming, met groo. te viyt en yver, uit; en ons Kerkbeftuur zou ten deezen dage een geheel ander gelaad vertoonen, byaldien de Opper- magten het nut en dienftig geagt hadden, het oor ze leenen, aan hunne raadgeevingen en voorflagen. Wy zien, in de daad, op verfcheide plaatzen onloochenbaare blyken, dat de fchikkingen van deeze groote Mannen, ten opzigte van de uitwendige gedaante des Kerkbeftuurs , de Tugt en den Bere dienst, met agting ontvangen zyn, en dat veelen zelf hunne denkbeelden , over het Leerftuklyk gedeelte van den Gods» dienst, meer of min omhelsd hebben. Te deezer oorzaake is het geheel niet te. verwonderen , dat , omtrent verfcheide ftuke ken » hevige gefchillen gereezen zyn tusfchen hen en de Be- ftuurders der Kerke. De Lutderfche Leeraaren vreezen , dat, indien de gevoelens van eenige deezer Hervormeren ftand grys pen, de Eodsdienst geheel en al aan de inzigten der Regee= ringe zal ondergefchikt ‚en een louter Werktuig van Staatkune’ de worden ‚en ’t zyn de Kerklyken niet alleen die dit dugten ; maar eenigen der Regtsgeleerden , Mannen van Godsvrugt en Braaf heid, hebben die zelfde vreeze. De vryheid van denken , fpreeken en fchryven over Gods- dienftige Onderwerpen, welke in de laatstvoorgaande Eeuwe, de overhand begon te krygen , ontving in deeze meerder krag- ten en nam hooger vlugt; in zo verre, dat Ongeloovigen en Dweepers moeds genoeg hadden ,om, onbelemmerd , hunne buitenfpoorigheid en geestdryvery onder het gemeen te brene gen. in gevolge hier van hebben wy gezien en zien nog da- gelyks, dat veele Dweepers en Vinders van nieuwigheden „ van tyd tot tyd, te voorfchyn komen, en, door den invloed der Geestdryvery of van verwilderde harsfenen, hunne wan- begrippen en droomen onder het Volk verfpreiden, en dus veelen van de Gemeenfchap der vastgeftelde Kerke aftrekkerf,. of, ten minften, twisten en verdeeldheden, van de onaangg= gaamfte foort, veroorzaaken. —= Veelen beeldden zich in, dat zy Godlyke aanblaazingen ontvangen hadden, of waag- den het, van wegen den waan hunner meerdere paewai Q3 r 24î Je Le MOSHEIM heid en verhevener verftand, zich voor Hervormêré van de Leer en Tugt der Kerke op te werpen. Veele Schryvers nae men de pen op tegen deezen hoogmoedigen en dweependen hoop, fchoon het meerendeel der geenen die denzelven uite maakten, niet verdienden door Mannen van eenig aanzien bee ftreeden te worden; als zynde veel eer veragting dan tegene ftand waardig. En, in de daad, het was niet zo zeer de kragt van rede en overtuiging, als wel de ondervinding van den flegten uitflag, die deeze Dweepers van hunne.dwaas- heid overtuigde , en deedt afftaan van hunne harsfenfchim, mige ontwerpen. Hunne onderneemingen konden den toets des tyds en‘van het gezond verftand niet doorftaan: en dus vervielen zy, naa eenig gerugt gemaakt te hebben, in de vergetelnisfe. Zodanig is het algemeen en welverdiende lot van meest alle Dweepende belhamels der misleide menigte , zy komen fchielyk voor den dag, en vertoonen zich eenigen tyd, als vuurige lugtverfchynzels ; maar verdwynen doorgaans welhaast: dewyl zy hunne eigene zaak omverftooten, door hunne onvoorzigtigheid of hardnekkigheid, door hunne ger eg of ongeregelden wandel en inwendige verdeelde eden. - Hier op laat de Heer mosnemm een Berigt van de Herren- Butters volgen, in zeer algemeene en onbepaalde bewoordin= gen , waarom de Heer MACLAINE het noodig geoordeeld heeft er eene aantekening by te voegen die, naar verdienften, de heillooze Leerftellingen en fchandelyke Gebruiken , ftrekken- de om niet alleen de geheiligde Waarheden van het Euange- Jie te misvormen , maar ook alle de grondftellingen der Zedee Iykheid te ondermynen , gispt „en geftaafd is met bewyzen van eenen klemmenden nadruk; doch wy wyzen den Leezer tot het Werk zelve, en gaan voort om te vermelden wat de Ges Schiedfchryver ons oplevert van den Staat der Wysbegeerte onder de Lutberfchen. a» Naar veeler oordeel was het behulp der Wysbegeerte vole ftrekt noodzaaklyk om den inbreekenden vloed des Byeeloofs te toppen, en de overftrooming daar van te beletten; men dagt dat deeze alleen dit heerlyk einde kon bereiken. Hier. om werd de beoefening der Wysbegeerte, welke omtrent het einde der voorgaande Eeuwe fcheen te vervallen, nu verlee- vendigd , op een’ redelyker voet gebragt ‚en met meer dan gee meenen yver voortgezet. Die tak der Wysbegeerte, welke ^ bekend is onder den naam van Bovennatuurkunde, kreeg in % algemeen de voorkeuze: dewyl deeze ons opgeleidt tot de gerite beginzels der dingen , en de voortgangen, in die gev m l wig KERKLYKE GESCHIEDENISSEN. 243 wigtige Weetenfchap gemaakt , waren zeer aanmerkelyk. — Deeze verbeteringen was men eting b verfchuldigd aan het diepdoordringend vernuft van den onfterfiyken conraren WILLEM LRIBNITZ ‚die een nieuw licht over de Bovennatuure kunde: verfpreidde , en aan deezentak der Wysbegeerte eene geregelder gedaante gaf. Nog hooger trap van volmaaktheid ontving dezelve van den Wysgeerigen arbeid des fchranderén en onvermgeiden CHRISTIAAN WOLFF, die de Bovennatuure kunde tot een ‘Stelzel bragt, en aan haare befluften de kragt en baarblyklykheid van wiskundige betooging byzette. Onder die nieuwe en agtbaare gedaante ‚trok zy de aandagt en hooge agting van het meerendeel der W'ysgeeren in Duitschland „en in ’t algemeen van de zodanigen, die, op ’t fpoor der betoo= gende baarblyklykheid, de Waarheid zoeken. Men bediende ‘er zich volyverig van, om de groote waarheden van den Na- wurlyken en Geopenbaarden Godsdienst op te helderen en te ftaaven, === Deeze bevlytiging der Wysbegeerte baarde veel onrust by zommige Godvrugtige Mannen, die zeer bezorgd waren om de Leerftellingen des Christendems zuiver en on- hip Aa te houden, en zy kantten , diensvolgens , zich o het ernítigfte daar tegen. Hier door werdt het oude gefchil wsfchen de Wysbegeerte en de Godgeleerdheid , het Geloof en de Rede, ongelukkig , verleevendigd , en is, jaaren lang,. met veel hevigheids gevoerd. Want veelen zyn van gevod= len, dat deeze Bovennatuurkundige Wysbegeerte de jeugdie ge gemoederen vervult -met denkbeelden, die geenzins ftrek- ken om de Leerftellingen van den Godsdienst , en de Ge- boden, daar in voorgefchreeven, te begunftigen; en dat Zy, aangezet door de hitte der verbeeldingskragt, in dien leef- tyd vol losheids en hoogmoeds, ligt tot eene trotíche vere {maading van de Leer der Openbaaringe vervallen , en de Rede , bovenmaate verheffende, dezelve aanzien als de eeni- ge onfeilbaare Leidsvrouwe der Menfchenkinderen; en , eine delyk, dat dezelve, in ftede van een nieuw licht te verfpreie ded over de Godgeleerdheid , en` ’'er agtbaarheid aan toe te voegen, in tegendeel, niet weinig heeft toegebragt om die Weetenfchap te verdonkeren, en in wanagting te brengen. „ Om deeze hevige en zwaare befchuldiging tegen de Boe vennatuurkundige Wysbegeerte te regtvaardigen, beroepen zy zich op de Schriften van LAURENS SCHMIDT , dien zy doorgaans, naar zyne Standplaatze, den Wertbeimfche Per. ?aaler noemen. Deeze Man, die geenzins van bekwaamhe- den ontbloot, en door en door bedreeven was in de meer. gemelde Wysbegeerte, en „eenige jearen geleden , eene 4 ' Deue B44 Je L. MOSHEÓI KERELYKE GESCHIRDENISSEN. nieuwe Hoogduit/cbe Overzetting van de Heilige Schrift te vervaardigen; hy wilde er een nieuw Stelzel van Godgeleerdheid byvoegen , in eene Wiskundige orde opgefteld, °t geen hem tot een Leiddraad zou dienen, in het ontvouwen der Gewyde Bladeren. Zeer flegt bekwam deeze onderneeming aan SCHMIDT $ dewyl hem van alle kanten heftigen wederftand werd geboa- den „en hy zich den algemeenen haat op den halze laadde : want nauwlyks hadt hy de Vyf Boeken van moses uitgegeeven, tot eene proeve van zyne Schryfwyze en bekwaamheden „of hy vondt zich niet alleen aangevallen door verfcheide Schryveren ; maar ook voor het opperst Gerigtshof des Ryks gedaagd , en daar befchuldigd als een vyand van den Christ/yken Godsdienst, en een Befpotter van de Godlyke Waarheid, De hoofdzaak gyner befchuldiginge was , dat hy ftoutlyk afweek van de gee meen aangenome uitlegging eeniger plaatzen in de Boeken van MOSES ‚ die men doorgaans ftelt dat op den messias {laan (*), Hy werd in de gevangenis geworpen , en men hieldt zyne dwaalingen voor des doods waardig; maar hy antkwam gee lukkig zyne Oppasfers , en redde zich door de vlugt. ” ' (*) [De Hoagleeraar geeft hier flegts de helft der befchuldigin- ge, in den Jaare MDCCXXXVII tegen scamior ingebragt ; wan- neer hem ten laste werd gelegd, dat by hadt getragt te bewyzen, dat ‘er geen het geringfte fpoor noch fchadywe van de Leer des Drieëenhejd , noch eenige Voorzegging van den messias , in de Vyf Boeken van mosss, zyn te vinden, Het was op het gezag van een Keizerlyk Bevelfchrift, door careL DEN VI aan de Ryksvore fen gezonden, dat scHaipr in de Gevangenis werd geworpen.} Brieven van eanige Portugeefche en Hoogduisfche Fooden aan den Heer de voLTAIRE, Naar de derde uitgave, uit bet Fransch vertaald, Tweede Deel. Te Amfterdam by Yntema en Tieboel 1773. Behalven bet Voorwerk en den Inboud 544 bladz, in groot octavo. | Eeft men, in ’t vaorige gedeelte dezer Brieven, de on- L voorzichtige handelwyze van den Heer de Voltaire, ìn t befpotten der Schriften des Ouden Verbonds, meermaels ap °t duidelykfte ten toon gefteld gezien; het tweede Deel van dit Gefchrift levert ons hier van niet min handtastlyke voor- beelden. Ieder Brief, getuigenis dragende, van des Schry- Wrs gegronde Oordeel- en Oudheidkunde, ontvouwt ons , ia ‚gen levendigen Íchryftrang, een aental vap mislagen „_die ue BRIEVEN VAN ERNIGE JOODEN AAN VOLTAIRE, 245 wel verfchoonlyk gehouden kunnen worden. En onder het aentoonen van dezelven, deelen ons dege Brieven verfcheie den ophelderingen mede , over etlyke byzonderheden , dië de Gefchiedenis van °t Joadfche Volk, deszelfs Wetten , Gee woonten en Zeden betreffen. Ene oplettende lezing van dit Gefchrift kan des van een wezenlyken dienst zyn, ten betes ten verftande veler plaetzen der Heilige Schriften; en tot een duidelyker begrip van de ongegrondheid der veelvuldige fpot- ternyen tegen derzelver inhoud. Men ziet, alles behoorlyk pagegaen zynde, ten klaerfte, dat zy niet de Heilige Schrif- ten onteeren, maer den Spotteren zelven tot fchande ftrek= ken; voor zo verre °t baerblyklyk is , dat zulke fpotzieke ver- nuften lasteren ’ geen zy niet verftaen, en zich meer toeleg- gen, op het voortbrengen van zogenoemde geestigheden , dan op het onzydig onderzoeken der waerheid ; dat een fchand- lyk misbruik van ’t Vernuft is, Zalks toonen ons deze Brieven, met het nagaen veler bye zonderheden , die in de Mozaïfche Wetten berispt worden ; met het overwegen van verfcheiden gefchiedenisfen en verrichtine gen der Jooden, welken men in een haetiyk licht voordraegt » en eindelyk met ene gezette befchouwing van de ‘misvattingen envalschheden , die de Heer de Voltaire te berde gebragt heeft, in zyne Verhandeling over de Verdraegzaembeid ; daer hy , onder voorwendzel vaa de Verdraegzaemheid te bewyzen , door het voorbeeld der Joodíche Natie, dat Volk en hunne Heilige Boeken fmaedlyk bekelt. gen. Men kan ‘er uit zien , hoe deze Joodíche Brieffchryvers, fior de pen van dep Heer Abt Guende, die men thans in raakryk ‘waor gen Áutheur F dit Gefchrjft erkent, de fchere : 9 Pe 4 246 BRIEVEN VAN EENIGE JOODEN — pe tael van de Voltaire befcheiden weten te beantwoorden ; et de uitmuntende talenten van dien vernuftigen Schryver hoog waerderen , fchoon ze zich zeer geraekt gevoelen over zyne hoonende fpotternyen , met onderwerpen , die hun heilig zyn, en welken hy niet behoorlyk onderzogt heeft, om ’er met de vereischte kundigheid onpartydig over te fchryven, — Ze van. gen, met betrekkinge tot het oordeel, dat de Heer de Wok. gaire over deze Brieven geveld heeft, aldus aen. | ss Onze Brieven , myn Heer , hebben het geluk niet gehad van u te behaagen. Vergeefs hebben wy daar in op den gemaa- tigdften toon gefproken ! Vergeefs hebben wy in dezelve , over- al, de zagtfte beoordeeling door de vleiendfte loflpraaken ge- maatigd. Gy hebt dezelve aangezien als ftout , onvriend- lyk , en alleen goed voor Oordeelkundigen zonder fmaak, s» Zoals ze evenwel zyn, oordeelt gy ons niet bekwaam dat wy ze gefchreeven hebben. Het zy uit Jokkerny , het zy uit ‘over= tuiging, gy onderftelt althans, dat temand ons zyne pen ge- teend heeft; en zeer misnoegd op onzen Schryver, zegt gy van hem, eenigzins op een knorrigen toon: T E X T.. ə [k zal hem nooit tot myn Geheimfchryver verzoeken.” VERKLAARING 3, Zie daar, hem wel geftraft! Voor ’t overige , myn Heer, zult gy wel doen om hem daar toe niet te verzoeken: hy bemint de waarheid, en gy houdt niet van tegengefproken te worden; gy zoudt moeite hebben om te zamen te leeven. T E X T Aangezien hy zyne Meesters als bloote Weetnieten doet fpreeken, ’ VERKLAARIN G s» Indien gy niet voldaan zyt, myn Heer , over de wyze, op welke hy ons doet fpreeken, wy gelooven geene reden te hebben om ‘er ons van te beklaagen: het komt ons voor, dat zyne Brieven eenigen opgang gemaakt hebben. Geleerden, die veel van u houden, en wier goedkeuring ons daar door te waardiger is, hebben geene zwaarigheid gemaakt te fchry- ven, dat bet den Yoodfchen Schryveren noch aan Geest, noch aan Geleerdbeid ontbreekt, dat in hunne Brieven goede aan- merkingen en nafpooringen , enz. gevonden worden (*), Anderen hebben (het geen ons nog meer ftreelt) in dezel- ve ‚ C°) Voyez le Mercure & le Journal Encychopeds Année irêg. De Antbeun rida arciet cd ane ~ AAN VOLTAIRE, - 247 ve nkt alleen gemaatigdbeid (*), maar ook vriemdiykbeid en befchaafdbetd gevonden. Door welke noodlottigheid , mya Heer, hebt gy aldaar juist recht het tegendeel befpeurd? j i T EB xX Te ‚ Indien ik niet de verdraagzaamfte der menfchen was, zoude ik u zeggen, dat gy de (tout{te en de minst vriend» Jyke der menfchen zyt.” VERKLAAR IN G » Ô Gy verdraagzaamfte der menfíchen!’ „ Uwe, Verdraag- zaamheid is bekend; zy vertoont zich op ieder bladzyde , ik zoude u zeggen, ° enz. s Gy hebt:zo veele verplig- tende dingen van zo veele braave Christenen gezegd! gy zoudt ook wel eenige zoete dingen aan ongelukkige Jooden, mogen zeggen ! > De ftoutíte der menfçhen,’ enz. s, In de daad, aan den Heer pe VOLTAIRE te hebben durven zeggen , dat hy een kleinen misflag heeft begaan omtrent de Midianiten en hun land, enz. enz. dat is wel ftout; het beweezen te hebs ben, dat is wel onvriendlyk! | F > Maar willens en weetens aan zyne Partyen ongerymdhe- den toefchryven , welke zy niet gezegd hebben ; hen uit- maaken voor lieden , die door den geest van partyzugt bebeerscht worden, voor oploopenden , voor bloote Weete nieten, enz, dat is het toppunt van Vriendlykheid ! 5 E x Te s Gy vergeet , in welke Eeuwe gy fchryft, Uw Hekel chriftje deugt nietmetal by braave lieden, die eenige weinie ge kundigheden bezitten.” VERKLAARING. » Wy hebben uwe beoordeelingen beantwoord , myn Heer , zonder een Hekelfchriftje te fchryven. Niets is vreemder van ons karakter en onze oogmerken dan het Hekelfchrift, ‚ Braave lieden , die eenige weinige kundigheden bezitten’, p» cn dieiets meer dan cenige weinige kundigheden hadden, hebben , gelyk gy weet, onze Brieven met hunne goedkeuring vereerd: en het is ‘er verre af, dat gy zelve ze voor ten eene» maale als niets betekenende hebt gehouden, daar gy ze met uw Antwoord vereerd hebt. s» Wy vergeeten , in welke Eeuwe wy fchryven ! Vergeet gy bet niet meer dan iemand , gy „myn Heer „die, in de Achte tiene ı (°) Voyez le Mereare, hes Journaux des Beaux Arts „de Vere un, des Savans, je Monthly Review, Ouke enzo De Authenr,, 248 BRIEVEN VAN REMORE JOODEN tiende Eeuwe, uwen T'ydgenooten zoudt willen doen getoo ven, dat, ten tyde van Mofes, de Sraatspapieren der Pheníe cifche Steden , de Rekenboeken van haare Kooplieden , de Boeken van haare Schryvers, die van SANCHONIATHON , van Jon, van THAUT , enz. op fteen gefchreeven waren , on- getwyfeld tot geryf der Leezeren, en om dies te gemnaklyker te kunnen vervoerd worden % Gy , die u zelven van de Kunst rekent te zyn, en die beweert , dat onder alle de Gie- ters en onder alle de Goudfmeden van de Achttiende Eeuwe niet één gevonden wordt, die, zonder een wonderwerk , binnen de zes maanden, een Gouden Kalf van drie voeten hoog ‚ en ruuw bewerkt , zoude kunnen maaken ; die, om het te bewyzen, de handgreepen optelt, van welke men zich bee dient, wanneer men Meesterftukken van de Kunst, Beelden voor uwe openbaare Pleinen , giet; die uwe tydgenooten voor ` onnozel genoeg houdt, om zich door dit ydel vertoon te laa- ten verbluffen? Gy, die voor een Scheidkundige uitkomt, en die, in ’t jaar MDCCLXXI, in de Scheidkunde geen ander drinkbaar goud kent , dan het drinkbaar goud der Kwak- zalveren 5 gy , die in den jaare MDCCL , zo veele jaaren naa STAHL , onkundig zyt, of u vleit voor uwe Leezers de Scheidkundige handgreep te kunnen verbergen, welke hy uitvondt, en die aan geen’ Scheidkundige, aan geen’ Leer- ling in de Scheidkunde onbekend is? Gy, die, in den jaare MBCCLXXI, zegt, en het eens en andermaal herhaalt , dat de Jooden hunnen cop menschlyke offeranden offerden; dat hunne Wet deeze verfoeielyke flagtoffers van hun eischte ; dat het een Menschöetend Volk was, dat hunne Propheeten hun tot een lekker onthaal beloofden „ het vleesch van het Paard en van den Ruiter, enz. enz. as Indien het voor uwe Eeuweis dat gy alle deeze fraaije din- gen fchryft, wat denkbeeld, myn Heer , maakt gy dan van uwe Eeuwe! s» Gy hebt, waarfchynlyk , tot u zelven gezegd, toen gy de pen opvatte, het geen een vermaard Schryver (*), aan wien gy dit zeggen toefchryft, niet tot zich zelven gezegd heeft z ə Myne tydgenooten zyn weetnieten en zotten. Myn be- roeme (*) Zie het Evangile du jour. Men legt aldaar ten naasten by de zelfde woorden in den mond van den geleerden Abt FLEURY, een Schryver , geene minder agting waardig om zyne opregtheid, aìs oui zyne gezonde en verftandige Wysbegeerte. Men doet hem tot een beginzel ftellen , dat zyne Tydgenooten „ onnozelen” sya, wieg pmen alles kan diets maaken. De dutbeur,. . ne CS AAN VOLTAIRE. 249 roemde naam en myn beflisfende toon zullen hen misleiden. Het zyn onnozele lieden, zwakke en niet-denkende verftane den, die mooie woorden voor redenen, en klatergoud voor bewyzen aanneemen; ik zal ze doen lachen, en zy zuilen my. gelooven’. Zie dàar, ongetwyfeld, de foort van Leezers , voor welke gy gedagt hebt, dat uw Antwoord goed zyn zoude. Voor deezen is het vernuftig , keurig en vermaaklyk woordenfpel gefchikt, het welk gy uitfchiet tegen eer Maand« Iyksch Schryver (tł), die een gunftig berigt van onze Brieven heeft gelieven te geevens even als of hy de-eenige ware, die ler wat goeds van gezegd heeft! Gy zyt, derhalven, onkun- dig, dat onder alle uwe Maandlykfche Schryvers niet één iss die er niet gunftig van gefproken heeft. In de daad, men zou zeggen, dat gy niets anders leest dan de Année Littéraire 3 geen een trek uit het zelve ontfnapt u !. Dit Année Listéraira is voor u het zelfde ’t geen de Jooden zyn; gy laat ’er overal den uiterften af keer voor bn s En begint ’er onophoudelyk op nieuw van te fpreeken ! Men fpreekt niet zo veel over het geen men veragt. „ Wy hebben de eer niet van den Schryver van het Année Littéraire te kennen; doch wy leezen , zo wel als gy, myn Heer, zyne Schriften ; en wy zullen openlyk betuigen, dat tegen den dubbelden {troom van ongodsdienftigheid en een ' kwaaden Smaak te worftelen , gelyk hy zo veele jaaren gedaan heeft, is aan zyn Vaderland een heilzaamen dienst te doen. ` WEDERKEERIGE RAAD. » Gy eindigt, myn Heer , met ons eenen raad te geeven 3 zoude het ons geoorlofd zyn u dien weder te geeven ? T EXT. » Gelooft my, laat uwe oude Schriftuyrverklaarders daar „ en hoont de Christenen niet’. VERKLAARING. ‚ Laat uwe oude Schriftuurverklaarders daar’. s, Waarom ze daar gelaaten, zo ze nuttig kunnen weezen ? ‚ Hoontde Christenen niet. ‚Gy begint eensflags wel eers yverig belang in de Christenen en het Christendom te ftellen $ 2 Ct) De hoon, om onzent wille, den Schryver van het Année Lit- téraire sangedaan , vermeerdert onze dank erkentenis jegens hem „ en jegens alle de Maandlykíche Schryvers , die een gunfig berigt van onze Brieven gegeeven hebben. Wy zien, wasr men zich san bloot ftelle, wanneer men vrymoedig durft oordeelen over de Schrif. len, waarin over den Heer ot voLraimz en zyne Werken gehandeld worde, De dutheur 6- Be $ & as BRIEVEN VAN ERNIOE JOODEN Wel, myn Heer, men kan u wederleggen, zonder „noch ds Christenen , noch een Christen , tœ hoonen. Met ges maatigdheid en met betooning van eerbied de mis{lagen eens miana a ‚is geen hoonen. - | 8 nt de Christenen niet’! De-raad is verftandig : maar aan wien geeft gy dien? Aan Jooden , die niets anders doen, dan tegen uwe befchuldigingen de gewyde Boeken , op welke bet geloof der Christenen gebouwd is , verdeedigen ? Geef dien aan den Schryver van de Homelies fur I Ancien EÈ Nou- veau Testament, aan den Schryver van de Questions de Zoe pata, aan den Schryver van het Diner du Comte de Boulain- Villiers , aan den Schryver van het Dictionnaire Philofophia que, van de Epitre aux Romains, van het Evangile du jour , énz. Zie daar, myn Heer, de geenen, welken men moest raaden , de Christenen niet te hoonen. - + Hoont de Christenen niet’. „ Wat zoude dit zeggen , en de gemelde Schriften (*) , ftoffe opleveren tot eene uitvoerige en wreede werklaaring , indien wy kwaadaartig waren; doch zullen het hier by laaten: oordeel gy, of wy het Hekel. Ei i bemi » Gelooft my ‚laat daar’, enz. „Geloof gy zelve ons , mya Heer: laat daar de Scheidkunde (dit hebben wy u reeds gezegd) „en de Gietkunst, en de Kunst van op fteen te fchry- ven, enz. Laat daar, inzonderheid , de Hebreeuwen , hunne Taal, hunne Wetten, hunne Gefchiedenisfen , enz. of wan- neer gy ‘er van fpreeken wilt , doe het voortäan met meer naauwkeurigheid en onpartydigheid. ` BESLUIT. s» Wat hebben wy zoeken uit te werken , myn Heer , met deeze aanmerkingen ? Den Heer DE VOLTAIRE te verne- ren , en baldaadig over een’ groot’ Man te praalen $ Verre van ons zulke gedagten! Aangevallen, mishandeld in onze Aardsváders, onze Koningen, onze Propheeten, onze Wetten , onze Zeden, enz. hebben wy het ans geoorlofd gen zekend ons te verdeedigen , de zulken de oogen te openen , die door uwen ícyl en uwe geestige flagen misleid worden , en hen te overtuigen , dat men , inzonderheid wanneer over de Jooden wordt gehandeld, onderzoek moet doen eer men u ge (*) De Christenen worden aldaar met zo veele woorden age maakt voor Gesstaryoers , voor Vervolgers, voor Geiten, voor Zot- €en, voor Bedriegers, enz. Men zegt hun, dat ze bebben tses. hunne Eoungeliën; dat ae geleogen en op eene belachhyke œyze , gelogen bebben met bunne Wonderwerken , enz. De Uitgeevers. AAN VOLTAIRE. et Reloove; dat gy , welk een groot Man, welk een Wysgeer ook zyt, egter, uwe oogenblikken van verftrooijinge van ~ dagten , uwe vooroordeelen en uwe dwaalingen hebt; dat uwe aanhaalingen zomwylen valsch, uwe vertaalingen onge- trouw uwe ftellingen ftout,en uwe beoordeelingen onnaauwe keurig zyn; in één. woord, dat altoos by uwe woorden te eweeren „, u voor een kundig Leidsman en eene onfeilbaare Godfpraak te houden , gelyk zo veele ligtgeloovige Leezers gedaan hebben, zo veel is, als zich aan een klaarblyklyk ge» vaar bloot ftellen om dikmaals bedroogen te worden. „Voor °t overige, myn Heer, rekenen wy het ons tot een pligt, ten befluite dit volgende openlyk te erkennen, dat die menigte misflagen, tegen heden, verkeerde gevolgtreke kingen, enz. welke wy in uwe Schriften hebben aangewee= zen, en zo veele Re welke men aldaar nog zoude nen aanwyzen , noch onze agting voor uwe perfoonlyke hoedas nigheden , noch onze bewondering van uwe bekwaamheden. verminderen. In weerwil van de fcherpheid van uw Ante woord , en de vinnigheden van ons Wederantwoord „ zullen onze loffpraaken niet minder opregt, noch onze wene Schen Base u En vuurig Zyn. ' Oe l ss Wy zeggen het met genoegen: van alle de Schryvers dee- zer Reunes niemand met zo veel luister op het Lettera Tooneel verfcheenen. Geniet uwen roem: heersch in het Ryk der Letteren door kundigheden , in uwe landen door weldaaden. Dat uwe Landen eene openbaare fchuilplaats zyn voor de ongelukkigen (*); roep derwaards de misnoegde Nye verheid (t); moedig de bevolking aan , verleevendig den Landbouw ($). Doe, door uwe zorge en op uwe kosten , de Franfche Fregatten in vryheid over het Meir vaaren ($) ; re o) Mejuffrouw CORNEILLE, de CALAS’S, de sRveEN’s, en veele ‚ De Autbeur. | ‚ (t) Veele Werklieden van Geneve, door den Heer pz voLTaIag byéén verzameld en aan werk geholpen, ge ($) Zie de Brieven van den doorlugtigen Schryver aan den Bis- febop van Anneci,enz. Men heeft den Heer De voLTaiRe verwee- ten, dat by te veel geroemd heeft op zyne bedryven van weldaadig- heid en gbeid. Die verwyt is onregtmaatig : een groot Man ‚die vyanden heeft, heeft regt om te fpreeken van het goed dat by doet. Gelukkig de Eeuw,-in welke alle de vermogendeu goed - doen , en het rugtbaar maaken. De Autbeur. (4) Het eerfte Fregat, 't welk men op het Meir van Geneve ge- beeft , wierdt om fchulden sangehouden, De Heer De vor.rarg gaf 30,000 Livres om het in vryheid te Rellen, Zie les Epbemee rides de Citoyen, De Autheur. t ex BRIEVEN VAN EENIGE JOODEN vegt Standbeelden op voor uwen Koning, Kerken voor deet Allerhoogften. En daar gy een geluk geniet, °t welk weinige Schryvers genooten hebben , dat de Winter des Ouderdoms in u het vuur des vernufts niet heeft uitgebluscht, zo wyd, met nut en roem , uwe laatfte poogingen aan het om verre werpen der verderflyke en zinnelooze itelzels uwer Dr denaaren (*); en, hunne heimelyke morringen veragtende , neem „in weerwil hunner, den fchandelyken blaam weg , waar mede zy de Wysbegeerte beklad hebben. Betoog tegen deeze ligtvaardige Schryvers het beftaan van GOD, zyne Regtvaar- digheid, zyne Voorzienigheid, enz. waarheden, in aller har- ten gegraveerd , dierbaar aan alle Volken , het alleen vaste fteunzel der Maatfchappyen (t), Welke hunne onvoorzigtige t en ` (®) Schoon de Heer DE VOLTAIRE, die het SYSTEME DE LA NA- rure weerlegd heeft (Quest. Encyclop.) , ons nodigt om het te leezen (Quest. Encyclop.) hebben wy het,egter, niet geleezen,en wy zyn ‘er verheugd over. Zeer kundige Christenen verzekeren ons, dat het een niet minder verdrietig dan ongerymd Werk is, alwaar de Schry. wer, in de duisternisfen van zyne valfche Overnstuurkunde verward „ onopboudelyk zich zelven tegenfpreekt. En op dit Werk hebben de Geleerden geroemd; mannen van geth hebben het, om zo te fpreeken , opgegeeten ; vrouwen et geleezen! ô Frankryk ! welk een Eeaw En welk een (maak! De Autbeur, Deeze gulzigheid van het Algemeen ís van korten duur geweest. »» Dit Werk”, zegt de Heer DE voLTAIRE zeer wel, „ is van zelf gevallen”: ten klaarblyklyken bewyze , dat deszelfs kortftondige op- gang niet zo zeer moest gewetten worden aan de gewaande bekoor- Iykheden der fchryfwyze, als aan de listige kunftenaaryen der perty- zugt. Het heeft, derhalven, noch de Eeuw noch de Natie kunnen ontêeren : de (chande is alleen neergedaald op den Schryver, die het voortgebragt , en op den kleinen Aanhang , die bet gehandhaafd heeft Ondcr dit klein hoopje zelf komt niemand "er openlyk voag uit, allen fchaamen zy zich deswegen, De Christen, (+) Op deezen grondflag was het dat de Romeinífche Redenaar zyn Gemeenebest en zyne Wetten bouwde. „ Dat onze Burgers „ ‘zegt hy, derhalven beginnen met vast en zeker te gelooven, dat er Goden zyn, de Heeren van alles, en die alles beftuuren , en wier oplettendheid ontdekt , wat een iegelyk is , wat een iegelyk doet , enz. Sic igitur jam boc a principio perfJuafum Civibus, dominos esfe omnium rerum & moderatores Deos =————— & qualis quisque ft „ quid agat , quid in fe admittat , intueri”, Dus dagten een SOCRATES , Cen PLATO, EEN ZALEUCUS, ja, alle de Wetgeevers der Oudheid, Welk een onderfcheid tusfchen deeze groote Mannen en onze kleine Wysgeertjes! De Autbeur, DER JOODEN, - $ 5 3 en heiligfchendende ftoutheid tragt omverre te werpen. Leer den Burgeren de gehoorzaamheid aan de Wetten, den Wet- geeveren de menschlievendheid, den Overheden eene verftan- dige verdraagzaamheid. Maar wanneer gy dezelve predikt , fluit er dan niet van uit menfchen, zo wel als gy , aanbidders van een eenigen GOD, uwe Broeders door de Natuur, uwe Vaders in het Geloof; een volk, om zyne rampfpoeden mede- lyden waardig, en „zo wy het durven zeggen, om zyne Oud. heid, zynen Godsdienst en zyne Wetten, eerbied waardig. Wy zyn en zullen altoos zyn, met de hoogfte agting en den diepften eerbied , MYN HEER! : Uwe zeer Nederige en zeer Gehoorzaame Dienaars , ' JOSEPH BEN JONATHAN, AARON MATHATHAIgs | DAVID WINCKER. In de Nabuurfchap van Utrecht, 1 November , 1771. Het we bd van Utrechts verlosfing uit der Franfcben overs magt. Door DIRK BAARS. Lidmaat der Hervormde Gemeente te Utr. Te Utrecht , by D. Baars 1774. Zn o@avo, 71 blade. En welmenend voorftel door den Broeder Baars, in ene Godsdienftige Oefening gedaen, gefchikt, om zyne Toe hoorders te noopen , tot ene dankbare erkentenis aen Gods wonderdoende Goedheid. °s Mans opwekkende bedenkingen tot het verlevendigen van Gods Weldaden den Lande in ’t al- gemeen, en der Provincie van Utrecht in ’t byzonder bewe- zen, mitsgaders tot het dankbaer beantwoorden dier zegenin= gen, zyn gemoedlyk voorgedragen3 doch zeer vervuld met een geest van bitterheid tegen den Roomfíchen Godsdienst , en de Franfche Naties dat dikwerf meer een vuurigen yver dan een bezadigd oordeel aenduidt. —- Zo men ’s Mans wensch opvolgde , Zag men, om de Jeugd te beter te wape- nen , tegen de leugenachtige fchriften van Franschgezinde Schryveren dezer ondankbare eeuwe , het gebruik der Fran/cbe Tirannge , (dat Broeder Baars vermoedelyk voor onpartydiger houd S weder in de Schoolen herroepen: en veelligt gaf hy er weldra ene nieuwe uitgave van. „, Onze brave Voorvas deren, zegt hy, hebben de Kinderen, in de Scholen, in de Spaanfche en Franfche Tirannyen laten lezen, op dat zy , van JII. DEEL., He LETT. NO. 6e i R jongs à54 D. BAARS UTRECHTSCH. EEUWGETY. jongs af, de gerechtigheden des Here zouden leren kennen. mn Doch helaas! ook dit krygt een einde! en zo word de Jeugd, en het volgend Nageflacht, de gelegenheid benomen , ‚om de grote daden Gods te leren kennen; tegen het uitdruk- Iyk bevel des woords Gods, als Pfalm LXXVIIL 2—8. eut. IV. g. tot dat einde moesten die boeken in de fcholer blyven”. — Zo dé Godsdienst aengeltweekt moet worden „ door de Natlen tegen elkander te verbittèten , ziet het ’er one gelukkig uit, De Gemeente van Israël! tot bet intreden voor Land en Kerk - of gewekt, door J. Je Ve DRUNEN Prof. en Pred, te ° Bosch, Pi van °t Zeeuwsch Geroorfchap der arr an enz. Te ‚ Utrecht , by J. C. ten.Bosch 1774. Bebalven bet Voorwerk 42 bladz. in grook-odauvos Ne byzondere omftandigheid; doch-by welker kennis het E, gunítig Gemeen , naer luid der Voorreden van dit Stukje , geen belang heeft, werd de bevelende wenk tot de uitgave dezer Predikatie. Prof. van Drunen heeft dezelve uitgefpro- ken, den-rgden van Wiedemaand des jaers 1773 ter hooge tegenwoordigheid van Nederlands Erfltadhouder. —— Davids Vorstlyke vermaning „om te bidden voor de Vrede van Ferufa- lem , en deszelfs boezemwensch over Jerufalems Liefhebbers, wel moetén ze våren, die U Beminnen , P$. CXXII. 6, Worden in deze Leerreden praticael ontvouwd , en vervolgens op Nederlands Volk overgebragt : met ehe hartlyke waerfchou» Wing voor dèzulken die niet recht gezind zyn voor de Kerk en den Staet; éne opwekkende vermaning aen hun , die ’t wal thenen met Land en Kerk; doch níet nit den geloove werk. zaem zyn; en ene aenmoediging der Godzaligen. Dit alles , in een ftichtlyken ernst voorgedragen, wordt eindelyk met gee aste heilwerfehen over zyne Doorluchtigheid Hoogheid bee ooten. i Papieren over bet. pelen, met de Kaart. Et herdrukken der Zeerreden van Henricus de Frein, in “~ zyn leven Bedfenaer des H. Euangeliums te Middel- burg , eerstmael uitgegeven in den jare 1919, heeft het vere Schil over het zondige, of de gedortofdheid van het Kuert- pel, in -’t-openbaer verlevendigd. De Kerwaerde de tard k 3 aa C © o abeo o e t PADIRKEN OVER HET SPELEN MRT DE KAART: 494 heeft het Kaertfpel , als den Christenen ongeoorlofd voorgedrau gen, en zyne Toehoorders ten ernftigfte daer tegen gewaers ichuwd. Op het herdrukken dier Predikatie heeft iemand goeds gevonden een Gefchríft ter drukperfe te geven, om te bewys zen, dat het Kaertfpel niet aleen onzondig en volkomen geoora hfd, maar zelfs nuttig en noodzaaklyk , ja zeer vorderlyk iss tot voortplanting van den E Godsdienst onder de Christenen. Dan deze Schryver heeft tot nog flechts het eerfte gedeelte zyner Stellinge; betreffende het onzondige en geoora hfde , aengedrongen. Zulks heeft wel dra een ander opge- Wekt, om het doot een Brief te onderrichten , dat hy, op ene onredelyke en verachtelyke wyze, bet Werkje van den Wik waarden Heer de Frein getracht beef? te wederleggen. Hierby is t niet gebleeven; een ander heeft insgelyks de pen opges vat, om te toonen dat bovengemelde Paradoxe Schryver niet Blleen geen Christen is , maer zelfs miet weet wat bet woord Christen betekent, En een derde heeft de moeite op zich ge nomen , om enige Aenmerkingen tegen het Stukje van def Paradoxe-Schryver den onpartydigen Lezer ter beproevinge mea de te deelen, De Paradoxe-Schryver, dus van drie zyden aens gevallen , fchynt zich fchrap te ftellen om zich te vefdeedigens althans by jpeelt Schoppen Troef op , in beantwoording van het eerstgemelde Tegeníchrift. Zo het de Lezers niet verveelt , en de Uitgevers ‘er dus voordeel by vinden , ftaet 'er vermoe- delyk meer te volgen; daer wy echter; zo als ’t gefchil behan deld word, geen nuttigheid in zien. …_ Wanneer men alle deze en isin he Papieren over dit on- derwerp gelezen heeft, zal men dutdelyk bemerken , dat her pel, op zich zelve befchouwd , niet hooger té watrdee. 