VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
Zeeker , bij deeze hoogstfcbadelijke en bijgeloovige aau- wijzingen heeft men verder gecnen grond, izn dat^ op di aanraaking van den vermoordin^ eenig bhed v$lEde. Hoe kan men dan toch , met eenigeo fcliijn van reaen , bier uic befluiten : dus moet by , die bet lijk aanra&kte , ook de moorder zijn ? De aanleidende oorzaak tot dit ?oor« oordeel ftel ik my aldus voor^ Het kan weezen dn een moordenaar een of meermaalen met andere lieden natr bet vermoorde Ujk toegeloopen is , om den fcbijn van ca- fchuld te doen vei:moeden : daar nu de vermoorde $ van wegens eenig geronnen bloed, dat zig allengskejiat d<)or de natuurlijke aswaarte, uit den neus naar beneden aotlasl hade , begpn te bloeden , is de moordenaar daardoor iijk oQtfteld geworden • dewijl bij geloofde , dat de ver« flagene wel weder bijkomen kopde , en hem vervQlfent bckend maaken. Alie tekens van fchrik verfpreidden tig over zyn gelaat , de aanweezende en rondom {Umde per- (bonen zagen dit , en drongen hem te verkiaaren war de oorzaak van zijn fchrik mogt zgn , terwijl bet It^ hugOH te bloeden : de verbijsteriug van den moordenaar verdc e grooter — by ftotterde en ftameldc — ' men dringc hetn nog meer aan , en befchuldigt hem met den moord ; hy weet zig aiet te verdeenligen , en bekent eindelijk de iiaad. Dit was genoeg om den algemeenen regel vast te ftellen : het bloeden van. den verjlagenen wijsi de tegenrnof'* digheid v^n den moordenaar aan^ alhoewel het blo^en de« moordenaar Ikgts op eene toevallige wijtre vcrricdc. De Voorzienighetd zij gedaukt, dat in onze tijden oocb Over* held , noch andere verftandigc mannen , op zuik ceneH' regel eenigen ftaat maaken : want hoe ligtdyk konde bet anders eebeuren, dat onfchuldiie[en in verdeuking van eea moord kwamen ; intusfchen blijft bet gtmecu (krk aaa deeze aanwijaung gehecht. ('*') Over de belagcbelijke ver- (*) Zie THEOD. xiicuMAYER , Phjf. de crwematione Co* IK TE SCHTNCraCHTBtr. ♦47 mklaaringen , \vaardoor men de waarhcid- vtriy cen zo Biec uitlaaten , daar zij toch geen ondcrzoek waar4i| SckjfigtTUcbten , of zogenaamde Fijioenen^, en wel tnzon- derbeid' dezytken , die toekoniende gebeurtenisren zoudtn aanduiden. Volgens zyne opmerkingen oeTcnt hicr dc fii- beeldiogskrtigt een ongemeen vermogen , en eene tocv^H^^- gt «bkofflsr verfterkc dikwils den opgevacten waan ; *t i^dk hy op de voorbeen gelegde grondien beweert , eq , door bet o^helderend bybrengea van voorbeelden , nog nader berestigt. Men heeft des de zodanigen , die men van mike ver(chynzelen, enveele rpookgefchiedenisfen van dik ntiair^ ils door hen gezien, hoort gewaagen,. jai&t daar- em tatt voor Bedriegcrs te liouden , roaar vcelcer m1n of fiiccr onder den rang van begoochelde lieden te ftellen: wier aandoeniugen gelykaartig zyn, aan die, weikeo l^un- SSffi Goochelaars , door hiinne zo genociQdc Magil'clie febouwlpelen , in veeie Toezieners weeten te vertVekkcn , wiarvan ons de Hoogleeraar mede eenig verflag geeft. En die aindoeningen kunnen , gelyk ons hier ten dot nog getaond wordt , zeer wel van die kragt zyn , dac 6t. lee-, mndige gezigien , . in den droom ontftaan , gedtiurcn(}e ¥et i0aakm , lang biyven ftand houden : bet welk zig up des Hooglecraars gronden , vooral zo dc bykomende cm- flandi^wnfffi van bpt voorval* bekend genoeg zyn , germed* lyk Im opbelderen. GnbHMHt 9 fallaci ilk prafentls homiciJa indicie ; wnarbi j men voegn kin • gr. horstius de cruentatione Cadavernm Web« srn 9 in zi;ne unterfuchung der vermeynten und fogtnanvten Ikxergen « IL i6. §; sS. f. verhatlt verfcheidene voorbeelden vao htt Uoeden van onczielde lighanmen. Zie mede vo'ct , in kL Ph^. p. I- reqq. Magnis , in MifctlU L. III. C. 5. T. 2. p. is/o." (*) Men km doaromtrentnazien bet Amphith, maf^imm %ni* nrfmm. L. 13* p* 574. en chr. hundeshagen • Difput. de fimguimfs fiilUcidio ex cadavere hominii occifi ad frafentiam A»- Stoat I O. F. A. WBNDEBORK Stliat van Regeerin^ , Godsdientt , Gekerdhrid en Konften • in Groot^ Brittanje , omtrent het einde van de agttiendw teuw; door Dr. gebh* friedr. aug. \v£ndeborn. Pre* dikant U Londen. Uit het Hoogduitsch vertaald. Te Gtm- pen^ ter Drukkerye van J. A, dc Chalmot, 1791. JDer- de Did, 418 bladz. in gr. 8vo. behalven de f^oorreden. In de Voorreden , wclke kort is , verklaart dc Schryvtr zyn beflait 9 om , in het opllcHen van dit Deide Deel , het geen den (laat van den Godsdicnst in Groot-Brittuije voordraagt , zich alleen tot het hedendaagfche te bepa^ w len , zortdcr**^ zich in de breedvoerige historic van de opkbmst en de lotgevallen der fckten in te laten en allecniyk ,9 nu en dan 9 zamenhangs en klaarbeidsbal- ,9 ve 9 .... ^enige omftandigheden 9 welke eigenlyk niet J, tot onze later dagen behoorcn 9 aan- te roeren. VcN ili^r doet hy eene betuiging van zyne onpanydigheid in Met fchryven 9 en van zyne onbevooroordeelde waarheids* Hefde 9 fai bewoordingcn 9 welke den Leezer moeten doen gelooven aan zyne c^rechtheid 9 en dat geloof zal in het doorleezen van het Werk zelve verfterkt worden 9 zo by de beTchouwinge der zaaken zelve. als door de wyze waat^- dp de Hr. wendbborn ze voordraagt. Alleenlyk- zoode ihen kunnen vraagcn, of hy9 misfchien door ecn verkeefd begrip deezer onimrtydigheid zelve 9 niet op. enkelc flmr /cn zich eehigzints tegenlpreekt 9 door zich , ten opzichte van het goede en kwaade , het geen hy, zo van de En* ^rcifchen in het algemeen als van byzondere Gezindheden yiegc 9 te bedienen van al te onbepaalde en algemeene uic* drukkingen. Wy zullen hiervan ftraks ecn ftaalrte ter be- oordeelinge voordraagen. Ook fchynt hy, fchoon ih- * ilers een Voorftander van Godsdicnst en Deagd, eenigzins iugenomen met den zogenoemden natuurftaat van Rous- SEAU (♦J). In dc twee voor^aande Deelen , had dc Ver- laaler dit reeds opgemerkt; en in dit tcgcnwoordige vindc (♦) Dit zoudcn wy niet zo ftellig durven verzckereop , indica niet de Schryver zelve de woorden van lucretius Uh. V, vs* ifS<^9 957 9 959 1 bybragt, als behelzende etne befchryving van zy« I'en natuurftaat. Wy verdenken hem , evenwcl , geenzlns , dat het geen daar vervolgens gczegd wordt , mede zoude be* lC40U\veu ajs lot eenen geiukzaligea natuurflaat bchoorende. ^ SrAAT VAN CROOT-BRITTANJE. X49 men *cr ook blyken van , b. v. bl. 301 , in de AanU eri bJ, J07 , in de AaHt. , wdke door uen Vcrualcr* mti zeer £epa$^e. aanmerkingen worden tcgenge^aan ^ eh dc onbe- flaanbaarhbid aangetoond van diergelyke gcvoelcns , met waarbeden , welke de Schryver erkeni en aanueemt. Hct zelvc beltaat ult Nc^entien Hoofdftukkcri ^ bnder dc Tolgeode Oprchrifccn. L Staat des Godsdiensts in liet alf^e- meen. II. ran de Bisfchoplyke Kerk. III. l^dn de Metlio'- iisten. IV. l^an de t^erdradgzaamheid. V. f^an de Disfen- tns in *t gmeen. VI. p^an de Presbyteridneh. VLL P'an di Schotfche Kerk^ van deSeceders^ Nonjurors en HutchefO'» mamn, VIII. y'an de Independenten. iX« F'ar^ de BaptiS'^ ten of Doopsgezinden , )>aif' de Sabbatharianen , en van de familisten. a. Fan de' Antinomianen. XI. f^an de Unita-^ risfen y^Arianen^ Socifttafien'et- Arminianen. ..XIL Van de Sandetnanianen. XIII. PTdti de Quakers-. XIV. Fan de JtLomsch-Katliolyken. XV^ Fan at AtheisUfi p Sceptiken ^ Indtfferentisten en Deisteti. XVI. pweepery' 6n Bygeloof. XVU. Fqn de Joden. XVIII. Fan de Moravifclie Broederen of Hemhutters. XIX. Fan den Kerkelyken toejiand der Bui" ttnlmiers te Londen. — Van dit alles een 'aaiieengcfcha- kcld veffla| te doen , zoude ons te veel tyd' eri ruimtc ko&- ten; fbionnge berichten, by voorbeeld van de Sabballmia* nm^ dc tamilisten en de Antinomianen zyri ook zo kprt, dat wy ze wel gehe^t zouden moeten ovemeemen , indieii wy *cr lets van wildcn zeggen ; en daarby zyn onze Lee- zers, door het bericht het geen wy hun van de eerftc twee Deelen gcgcven hebben , ihdien al niet door het Ice- zen van het Werk zelve ; ecnigermaate met den Schryver cn zyne wyze van voordraagen, bejcend gcwordcn. wy lullen daarom , even gelyk wy te vooren gedaan hebben , flechts hier en daar lets uitzocken. In het Eerfte Hoofdrtuk otitmoet ons , op cene der .cer- flc bladzyden , ce'n gezcpde , jiat met uitdrukUingen die op een andere plaats voorkomcn , niet rcclit fchynt tc ftroo- tcn. Na gefprokcn te hebben van dc „ cjnighcid cn bur- (*) Zit Algem. Vaderl, Letterocf. voor 1791, N<u «-bl. «z. No. 3. bl. 120, enz, ■ 1.3 J50 c. F. A. y^jL^m^W gcrlykcn vrede*' , waarin dc verfchillendc Gezindhedcn m EngcJaild leeven , cii van dc bynji volkomen vcrag- ting" , waarmcde Godgelecrde t^lst^chriften bebandeld worden, vervolgt deSchryver: „ Indien mcu my vragen ^, wilde , of de oorzaak van hec bygebingic daarin , dat , over *t geheel gcnomcn , hier tc lande weiiiig godsdicn- ftigheid te vinden zy, dan wel elders mo^t |ezogt wor- den , zoude ik ecnigzins verjegen zyu wat le antwoor- den. Ik weet zcer wel , dac den Eugelfclien wordt na- 9> gegeven ^ dat de godsdienst onder ben in geen groote „ agtiDg that: doch volgens deondervinding, die ik 59 heb kunnen opdoeu, moet ik rouduit zeggei) , dat men 5, hun daarin tc na fpreekt. Wanneer men bet 'j^c'zen der 5, godvrugt daarin ftdt , dat men God vreeze 9 de waardy 35 der deugd erkenne en regtfchapen handele 9 durf Ik ge« ^9 Tusteiyk Itaande houden , dat dad^r dit volk waarfcbyn^ ^5 lyk meer van die hoedanigbeia gevonden wordt , dan 99 onder vele andere natien.... In der daad zoude ik my ^9 niet durven onderwinden , de Engelfchen voor den re^* ,9 teriloct der regtzinnigheid te verdedigen : dochf bet is 39 nict meer dan billyk aan deii anderen kant te erkennen • ^1 dat die gevplgen , welken de Chriscelyke Godsdienst ten 3, aauzien Van ^ menfchen gedrag behoort voort te bren- gen, zig9 zo nict meer, ten minllcn even zo fterk eii mislcbien hartelyker onder hen vertoonen 9 dan in ande* re landenv enz. (♦)" Wy willeh hier tegcn niet inbren- ifcn 9 het geen weinige bladzydcn barer voorkomt rakende het vieren van den Zondag ^ welke , gelyk de Schryver zegt, ,9 in Engeland zeer geEerbiedigd en uitwendit hdli- ger gehouden wordt , dan onder velc andere vdken". ^aar waarin beftaat deeze eerbiediging ? Indien men de !Metliodisten uitzonderc, in ledig loopen en zyn vermaak tc nsemen (f). Doch dit overgcQagen. „ De uitwendigi ^9 eerbied voor den Zondag laat .zig in 't gehcel nict knoo- 9^ pen met de groote ligtvaardigheid , waar mede de eeden 9, in zuik een ontelbaare menigte worden afgelcgd 04)*' » CTi waarvan. de Schryver fpreekt met bctaamelyke veronr- waardigiuge. Nog liever zoudeu wy vraagen , hoe zich die knoo- (♦) bl. 3 en i. . (f) bi- 12, enz. verg. bl. 55, enz. alwtar van dc wyze der ^0 J« JienstoclcniDge in de Bisfchoplyke Kerke ge{prv>kea wardi. 39 39 8TAAT VAN CROOT-BH1TTA»JE. I51 liaoopen laat met hec vreezen van God , het erimnert van de rair der deugd , en met regtfchapen handeUn ? Hoe flmokt met hit 'weeztn der godvrugt^ bee geen by gelegcn* bcid van den ban der Bislchoppelyke Kerkc ons vooikouit ? ft Indien men ieder misdryf, waarop de ban ei^cnlyk (laat, ^ met den ban ftralTen wiide , zoude de hcltt der in\vo« 9t iiers , tlthans hicr te Londen , wel onder het banvonnis 99 zugten, Kettery, meineedigheid , egtbreuk , hoerery , 99 xyn de sonden, die met den ban gedreigd worden. le- der Disfenter is een ketter, in de oogen der bisfchoply* t9 ke kerk, en deze voedt in haren eigen iicboot velen, en jf wd onder de geestelykheid zelven , die in 't geheei geoo 5, pdidienst hebben : valfche eeden worden by duizenden m het tolhuis en el<.lers^ , ja dikwerf genoeg door de 9f geestelyken zelven , in gevallen van Simonie en an- ,9 deien , gezworen : en indien men egtbreuk en hocrery 9, met den ban wilde (Irailcn , zouden de biarchoplyke ker« 99 ken nog oneindig lediger worden dan zy nu reeds zyn « 99 en konden de Bisfchoppen zelven wel eens in de nocd- ,9 zttklykheid komen , om de Ibralen van dien kerkelykcn 99 bKacem op hunne eigen vrouwen , zoonen en dogters te 99' taseii nederfchieten ( f}." Nog eene plaats uit verfchei* den andere zuUen wy hier bybrcngen. Van IndilTe- 99 re&tiatsn heeft men, volgens de beteekenis van dit woord ,9 in de ketterlysten , hier te lande een groote menigte , zo 99 ^nX onder lie wereldlyken als de geestelyken 9 /o wel 99 c»der de bisrchoplyke kerk ais onder de audere gcziiid- j9 bedeo. De deeds booger kliromende weekie, de meer en 99 meer toenemende losbandi^heki in de ievenswyze , en de 99 zig van jaar tot jaar optupelende belastingen , maken 9, (NB.) dc meeste Engelfcben , ten opzigte van alles wet 99 godsdienst en deugd beet , maar geenzins omtrent geld 99 en inkomAen, onverfchillig (J^y* Indien alle deeze en dicr- (•) Vcrg. b1. 130 , cnz. (t) bl. 175. G 355* Ondertusfchen twyfelcn wy, of dewc we! de gewoone betekenfs van het woord Indifferentht zy in de ket* ttr^teu. Daar is hec , naar ons voorftaat , doorgains niet meer dm een fcbcldnaam , wclke den geenen , die vrede boven fpicsvin^ il^ redentwiscen, en in hairkioveryen over betwisce puncen geem 9D0I belang flelc , door beechoofdige Godgeleerden wordt toe- gedreven. Flee in den teksc gemeide Indifiicntimui i» van oDgelyk ergeree aart. diergelykc plaatzen by elkander in het Werk ftonden, gclyt hier, zoude de ftrj'dighcid fchiclyk in bet oog loopen: nu zc verl'preid zyn ontglippen zy den Leezer, ea zyn gewjs« felyk den Schryver zelven in een onachtzaam oogenblik ontfnapt. WaarYchynelyk moet noch het poedc , noch hcc kwaade , zo algemeen gcuomen worden , als ae uitdrukkin- gen van Dr. w£^OEBo[lN wel fchynen aan te duiden. Dee- zt is althans de beste wyze , naar ons inzien , om den Schryver met zichzelven overcen te brengen. — Onder- tusfchen ontbreekt het in £ogeIand niec aan poogingen , om godsdiendige kundigheden binnen en buiten ^s. Lands te verfpreiden. Sommige dermiddelen, daoctoc aangewend, verdicnen grootcn lof , by voorbceld de zogenocmde charity fchools , of armen fchoolen , waarvan de Schryver bl. 22 jfiireekc; maar andere, hoe goed 00k de oognieFken dcrln* ftelleren en Beftuurderen mogen weezen , draagen te duide* lyke kenmerken van bckrompen uitzlchtcn , om dat nut te bewerken , het gccn men 'cr anders van mogt verwacht«n. Van dien aart zyn de Genootichappcn , wa;irvaji bl. a/^^ enz. gcfprokcn wordt , welke ondcr de fchoone natmen van Genootfchap , tot bevordering van Christelyke. b$ndig* ' heidy — tot tdtbreiding van het Euangelium in vnemde lan^ (Unj en diergelyke dienen „ in Engeland om de Bisfchop* 3, lyke kerky en in Schotland om de leer van calvinus , en die der Prcsbyteriaanen ... voort te planten.^ Hoc 2eer is het te bejammeren , dat de eenvoudige Leer des Euangeliums dus overal verward wordt met de vcrfchilkn* de bcgrippen van derzelver belydcren. Dit is, buiten kyf^ een der voornaamfte beletfelen, welke de verbreiding van waare zaligmaakende kennisfe het meest verhmdertn. £a waar is het Volk , waar de Gezindhcid , by .welke men deeze werking der vooroordeelen niet in meerdere of ffiin« dere maate aantreft?. , Van de Bisfchoplyke Kerke , en van de Kerkelyken onder dezelve, kunncn wy niet zeicgen, dat de Hccr wendeeorn de gunftiglle bericliien geefr. Wy wiUen nu niet fpreekcn van de onoprechtheid van veelcn , welken dc bekende 39 Artikclen der Enj?eJfche Kerke ondcrtckcncn , om het Leer- aarsampt in dezelve te kimnen waan cemen , en de vastge- ftelde formulicren , gebeden en belydenisfcn , in hunnc ver- gadcringen leezen, terwyl zy in veeic ftukken zelven recht anders gcvoelen. Dit zai toch overal plaats hebben , waar eh zo ianp men zich niet te vreden houdt met dc eenvou- dige Schrli'tuure , en de aanneeming van menfcheiyke firhrif* ten STAAT TAN OtOOt-niTTANJS. I53 ten noodig is , otn eenige aanzicnlyke of voordeelige pos- ten te bekleeden. Maar men leeze flechts de volgende vroorden. den. r*) bl. lap. rt) hi. 71, 95- U ) bl. 13a* f 5) hi. 82. C**) Itt; bl. ios,enz. <4; bl. 83. 154 G. F« A. wsNDCtoner deo en hangen zyn *er nog lang geoefeiid, eo na dat men III had opgehouden de ootncnfcfaelyke Wetten, daaromtrent in vroegere dagen gemaakt p ter uitvoeriage te brengen ^ bkeven dezeiye nog laogcn tyd onhecrocpen, en dus altoqa als eene opgehevea rdede, of liever moordtuig intern/rem^ van de Uitiienters : allengskens kwam 'er eenige verzach* ting » maar welke nog verre was ym te voldoen aan de Christelyke liefde , of aan de rechten der menfchelyklieidi I, In bet Jaar 1779 is bet eiiidclyk zo ver sebragt , dm I, de geest^lyken onder de Diaienters ... oni not Leeraars- 91 ambt te mogen aaavaarden : ... alleen een verklaaring 99 hebben af te geven van den* volgenden inhoud« Ik nam het Oude en hit Nteuvi T^tament aan aU Mielunig ^ it (4)enbaarmg van de eopMrken en den wU van Ged; en 99 ik ntem dezelven aan als den regel van geloof en van ti iK^andel C*).*^! Ondertusfehen yoe^. de Schryvef liicrl>y , zoude men bet fpoor by8te;r zyn , indien men waande , ^; dat de bier befcbreven verdraagzaambcid der beerlchen* dc kerk uit de regte bronnen baaren oorfprong ont- 9, leende , en dat eigenbaat uiet nog fteeds hare 1^ rol 99 bleef Tpeelen. STAiT TAK GK09T-BRITTANJE. ■ X55 door dt aodere vcreiscbten, welke Apostel paulus in zy« nen tyd vorderde. In bet koFte HoofcKhik , dat van de Dislenters in het al* pmcea handeic, is de Schryver van oordeel, dat- der^elver gecal , alle Gezindiieden by elkander genomen , tegenwoor- dig in Engdand niet meer dan hood^rdduizend huisg«zin- nen zal bedraagen , «a dat de evenredigheid van deaelven » toe de hecrTcheode Kerke» omtrent zal zyn als een tegen Of deeze b^ide opgaaven naauwkeurig met elkan* der ftrooken in een Land , dat etiyke millioeneii iiiwoon- bevat J znUen wy hier met onderzoeken : ook is het lekcr , dat men in dit foort van 2aaken zich meestal met ceo ttfl naasten by moet vergenoegp. Van de gevoelens der faedendaaglche Presbyterianen geeft de Schryver een verflag , getrokken uic een gednikt werk van den bekeuden priestlby, dat wy gaarne zouden over- fleemen* indien het voor ons beftek niet te uitvoerig ware. Wy zuUen daarom aileen melden het kortere antwoord , het seen de Heer wsNDEBORif ontving van eenen Presby- trriaaofchen Kerkelyken , welken .hy vraagde , waarla fi het voomaaaifte kenmerk dsr geestelyken van zyne Ge*- n zindheid, met betrekkinge tot het leerftellige , beftonii." Dit was hec antwoord. Onze denkwyze is zeer onder- ,1 fcheiden. De nieescen onzcr zyn Armiaianen ^ fommigcn Arkmcn » foromicen Socinhmen , en ettelyke weinigen 9> yvwije voorftdnders van calvyn. Icder belydt in net ,9 ihik van den Godsdienst wat hem w^arrchyoJykst voor- komt , ea nieniand is In deeze dingen des anders rech- In het Hoofdduk , dat van de Engelfche Baptisten of Doopsgezinden handelt, welken den Doop alieen op de be- lydenis des geloof^i en by onderdompeiitig bedienen , meldt de Schryver dc redeoen , welke zeker Leeraar van die Ge- zindheid hem gaf voor deeze handelwyze. Of die redenc^n hier wel in haare voile kracht gedeld zyn , zal , mlsfchien , den zodanigen ^ die weeten , dat de Heer wbndeborn een 2Qder gevoelen is toegedaan , eenigzins tWyfelachtig voorkomen. Ondertusfchen verhaalt hy, dat hy eens by bei bedienen van den Doop op deze wyze te^enwoordig was, en verklaart by die gehgeulield rondborftig. Het 9, gtntfcbe bcdryf liep met vcel meer betamelykheid aF, „ en C*) bi. ipa. . (t) W. 2PI. 0. p. A« WKNDEBORff 51 eo was veel ftigtdyker dan ik het my had voorgefteid; en op zyn minst kan men 'er van zeggeo, dat geen Doop groocer overeenkomst kon hebben met die in de Jordaan , „ zo als dczelve in 't Euangelie wordt bcfchreeven Verder wyst hy zynen- Lcezcr tot tht History of the En-* glish Baptist van crosby (t) 9 als tot een geloofwaardig* werk.' Hec is ons^ toen wy.bet lazen, 00k zo voorgeko-^ men^ fcboon het ons tevens tocfcheeh, dat de Schryver^ als zelve dier Gezindheid. toegedaan , doorgaans derzel^rer zaaken in het gunftigfte licht plaatst* Maar dit moeten vpr crkenncn, dat wy reeds het grootfte gedeelte van het Went des Heeren crosby geleezen hadden ^ eer wy dorften be*' paalen, of hy tot dt.Gtmral dan tot de Particular Baptists behoorde. Het onderfcheid tusfcheo deezen wordt door onzen Schryver in deeze woorden opgegeven : „ De eer* (len zyn byna alien Socinianen, en lieden die^xer vry ,^ denken, het welk de reden was, waarom emlyn, wil* J, LiAM WHISTON en de bekende Dr^ porst&r zig onder dezelven gehouden hebben. De laatften zyn yverige no- > volgers van calvyn, en naauwgezette rechtzinnigeR* Dieshalven kunnen zy niet opwegen tegen de eermh^- welken hun in geleerde en van vooroordeelen ver^memde* ^, mannen vcrre overtreflen; doch zy zyn tevens veel tal-^ ryker, enz. (4)*' Zoude wel eene van beide partyen met deeze befchryvinge te vrede zyn? Is zy inderdaad wel naauwkeurig? Welke eigenlyk de gevoelens van rosTEa waren omtrent de Leer der Drievuldigheid , durft de Schry* ver van dit artikel niet vast bepaalen , maar rmlvn cn WHISTON waren zeer zcker geene Socinianen. Zouden dc- voorllanders der gevoelens van calvinus het 00k wel als een vleieud compliment aanmerken , dat juist om deeze re- den het getal van geleerde en van vooroordeelen der vrccm- de mannen by hun kleiner is dan by andere GezindhedenY ilet cigenlyke onderfcheid tusfchen de beide foorten van Baptists is genoegzaam hetzelfde als tusfchen de Remon-i ilxanten en Contraremondranten , terwyl alien door de» Doop zig onderfcheiden van de overige Christenen. In Ijet algeipeen hebben de Predikanten onder de Disfeth* . tcrs geene vastftaande wedde , maar worden uit de vry-^ .y willige toelagen hunner Gemeenten onderliouden. Naar 3, mate dezen aanzienlyker zyn , ftaat de Leeraar beter- met zyne inkomften. Verlaat hem de Gemeente , zo 5, heb- (♦) bl. 249. (t) bl. 254- • CO bl. 24d. STMT VAN CROOT-BaiTTANJB. IS? ^ bcbbcn zyn ampt en zyn inkomften tevens een einde .... Met de Schoolen en Academien ftaac het onder de ^ Doopsgezinden op denzelfden voet als onder de overige 5, Dis&nters. £en man, die zig daartoe gefchikc deukc, ^ neemt een zeker gecal kostgangers aan, om dezelven, of 9, bk>otelyk voor 't gemeene leven op te voeden. of tot bet ,1 Leeraarsampc op te leiden. Zo dra by mrft of de M School opgeeft, neemt bet werk een einde r^)" Men Ian bieruit gemaklyk opmaaken, dat, fchoon de Dislenters io het algemeen in tamelyken getale zyn, de toeftand van byzondece Gemeenten , van de Predikanten en van de Schoolea, onder bun zeer onzeker en wisfelvallig mocc weezen. Met de Quakers is de Scbryver zeer ingenomen. Hun-* ne gevoeleos is by aiet toegedaan, maar loopt hoog met bunoe zeden. Zie bier boe zyne befchryving van deeze Gezindheid aanvangt: |, Het is eene inderdaad te be* I, treuren omftandigbeid , dat deze Gezindheid meer af o dan toeneemt: want in den gebeelen omvang der ker* I, kdyke historic zal men 'er geene aantreflfen, by welke it zuiverbeid van zeden , en de tot bet welzyn der ft Maatfcbappy zo noodzaaklyke deugd en opregtheid , SI zig algemeener, fterker en fchooner, vertoont dan by I, deze Vol van vooroordeelen tegen ben^ gegrond op de belcbryvingen , welke hem in Duitschland gegeven mren, kwam by in Engeland. Dan," zegt by open* bartig, hoe groot was niet myne verwondering toen ik ben oneiodig boter , oneindig meer naar den waren 19 geest des Christendoms gevormd, bevond, dan die genen , welken ben met zulk& hatelyke kleuren i'chci- „ zen. 0ns bericht is ongevoeb'g reeds tot eene aanmerkelyke kngte uitgedyd; anders zouden wy, raakende de evenge- mdde als andere Gezindbeden , met vermaak nog bet eeA en ander opgeeven. In bet XVde Hoofdftuk vindt men ttoe befchryving van een gezelfchap of zogenoemde Club^ onder den naam van HMfire Cluh , of het Geulfchap des Helfchen Fuurs , waarv^^n Lord sandwich en de bekea* de JOHN wiLKfis beide leden waren. In dit gezelfchap vindt men een ftaaltje van de alleronbefchaamdfte Ipoc- temy met alles wat Godsdienst beet , van welke wy ooit gehoord bebben. Om C*) bh 353* (t).W. ap8. (j) XJlJt C. F. A. WlNDMOaK, STAAT VAK XJtOOT-nRITTANjr. Om dc2elfde reden zyn wy het Xlde Hoofdftuk yoor* bygegtan 9 waor uit wy anders guiM iets zouden byge^ bragc hebben , diar de gevoekm der Unrtsrisfen in de laanlt jaarea hi Eng^hnd 20 veel gei^chc getnaakt beb« ben. Even merkwaarctige bericbten tiiidt men raakende den ftaat der Roomsch-Kiaholjken in he€ XVde. Maar wy sullen dit uittrekfel eerder afbreeken dan eindigen mat een woord te zeggen vtin eene aantekening des Vertaalem op bladz. 397« i)aar wordt de Heer jacq. counTOif ne , in leeven Predikant der Walfche Gemeente te Leeuwaai^ den, opgegeven als de waarfchynelyke Schrvver der Voor- reden Yoor de Franfclhe vertaalinge des briefs Ttn detr Heer joannes stinstra, in leeven Predikant onder dt Doopsgezinden te Harlingen, te^ de GeeHdryverj. Toe* vidlig oezit de Schryver van dit uittrekrel een exemplaaf van die vertaalinge , waarin de voorige bezitter , die mts- fchien de Heer courtonne zelve was, op bet feihitblact beeft aatigetekend 9 dat deHeer pran^ois de boissy^Goim vemeur van den [toenmaaligen] jongen Graaf van Athk»e<^9 de Verraaler, en dds 00k de Schryver der Voorreden vooi dien brief, was. Volgens dezelfde aantekening is de Heer DE BOissY op Kersdag van het Jaar 1755 in den Haig over-i leden , en wordt van denzelven een uitmuntend diaraAer opgegeven door den Hecre de premon tvAL , in de opdragt van zyoen Diogene deant. Cedenkfekriften en Reizen der Graaven van benyowsrv*, door hem zelven tefckreeven^ naar de Engeljihe P^ertaa^ ling ait het oorjprtm^ljk Handfchrift overgeut. IJde DM; Te Haarlem by A. Loosjes Pz. 214 bl. , in gjr. Svo. Ongetwyfeld baart het ons genoegen , wanneer wy ont- detten dat onze Aanpryzingen van des waardige Werken , den dank onzer Leezeren verdienen, als zy, daardoor opgewefct, zich dezelve eigen maaken, en bekcn* nen moeten op een goed berigt af gegaan te zyn ; dit is ons memgwerf, dock inzonderheid, omtrent deeze Gew denl^ekrifien en Reizm des Graaven van ivbnyowsry, voorgekomcn , welks Eerfte Decl wy , in den voorleden Jaa^ re, ainkondigden (*J«Op het breed verflag toen gegeeven, wc- (♦) Zie /iliem. Faierk Letterotf. vocmt 1791. I St. bl. 485^ bbhyowskyV reuht. ij^ weeens dit uitlokkend Boek, nogco on6 thans boroe^ pen* zonder des iets mcer te zeg^en. Met bet Zistundt HiHfdJiuk, het £rr/i# in het au voor W figgfnd Dttl^ hexvu de Scbryver het Veifittl vaa de Bcdcyvcn der Ballingen « aan walker boofd by ecne 20 yraeuide rol Tpeelde. Veelvuldig waren de Plans tcr out^ kooinge beraamd, terwyl Minnenyd cn Nayvervan iintn 4er TQchtgenooten hem fteed$ dwarsboomden 9 ib groote opgetegeuticui efi het uiterfte gevaar bragten, waar uit by pc^ met eeae meesterlyke behendigbeid redde, en eind&« Ijfii een Plan ter ontkoininge met een Scbip voorflelde, dat bstig bedagt was, en de goedkcuriog zyner Mede* baUiafCD wegdroeg. BslbowsKY's Oiitwerp om eene Volkplantiog te Lopatr Ifo aaa te leggen^ 't welk zo veel goedkeurings by detii Goumncur te Bi^lshM ^ondt, wilde ky intusfchen meer en ■eer fierkte geeven, waartoe eene Reis derviraards Ibefc* te^ in het JN$gentiende Haofdjluk verhaald. Onder de b^ soodeffheden op deeze Landreis ontmoeten wy een ver« baal van een Kamfchatka/clun Waarzegger. zeldzaam get noeg om bier plaats ce krygen. ^ Tfekawha voo« den wy een Schaman , die zich voor Waarzegger uit^^ en, vol^eus het begrip def Inwoondeien , met den Duivd gemeenlchap had. Ik wzs nieuwsRierig om ooggetuigea te wcewi van de bedryven dcezer bcdriegercn, en hieldt daarom by den Tajon aan , dat hy den Schaman tot my sou braigen, om my m'yu lot te Tpellen: de Tajon deedt zyn best om hem tot het voldoen aan myne b^eertt te beweegen; een gift van zes Roubels haalde hem over. 91 Toende Waarzegger intradt, deedt hy alle Vrouwen Qit de Yourth gaan, waarop by zich oiiakt uitkleedde^ en zyn geheele lichaam met zyn eigen water bedreek. Toen kleedde by zich in een lang kleed van getaande Hondevid- kn, op zyn hoofd zette hy eenmuts met twee hoomen, 01 maakte een trommel voor zyn buik vast. Dus toegeta* kdd , plaatfte by zich in 't midden van de Yourth , en draaids zich ^ns rond, onder bet roepen van Kutti^ Kutui^ Ku* luht^^ en haalde een vies uit zyn znk, die hy gedeeltelyk mtdronk. Naa dit alles wierp hy zich op den grond neder« n bleef vyftien minuuten beweegloos liggen. Die tya vcrfbteken zynde, begon hy een bekloaglyk gefchreemrte maaken ; kort daar naa rees hy op, en floeg uit al zyn magt op de trommel zonder eenige tusfchenpoozing , dan alleoi nu en dan om aan zyn jammerend gefchreeuw meer kragt tc f6o ftEIIYOWSRT*S tc geeven. De beweegiifgen , welkc hy maaktc , warcn zo' geweldig, en zyn gefchrceuw zo ft^k, dat, in *t eindc,. zyn mond, oogen, en alia zyne leden eene lluiptrekkende , beweeging kreegen, fcbriklyk om aan te zien. £en uur dus doorgebragt zynde in allerlei mogelyk verbeeldbaare trekkingen, ging de Schaman op den gk)nd neder zitten^ cn begon zyne Waarzeggery met een Ichorre en il9:auwe ftem: hy voorfpeldc my : „ Gy zyt gekomen om uw lor ^1 van: myn Geese te verftaan, hy zal uwe poogingen oq« 5» derfteunen , om den dood te wreeken van de geestea uwer Vooroudercn , door de Rusfen verilaagen. 't Is ^9 Kutuchtay die met u is. Gy zult hec bloed uwer vyan- den zien; gy zult gelukkig zyn op uwe reis; dochnt- I, deriiand, wanneer gy bloed zult itorten, zal uw dgen vloeijen; doch het zal dierbaar zyn aan de geesten uwer Vadcren 1" Deeze woorden ukgeboczemd hebbende viel hy in flaap^ en de Tajon deedt hem in een afgezon- dcrde Yourt brengcn. ' ,9 Qp myne vraag, welk vogt deeze gewaande Waarz^g-^ ger gedrbnken hadt? berigtte my de I'ajon, dat bet een aftrekzel was van Muchmor, eene foort van Champignon , die eene dronkenmaakende Kragt bezat. Hy verzekerde my dat .dezehre fterk genoeg was om den Schaman zomwy- len drie of vier dageu, naa dat hy den drank gebruikt badt; te. doen flatpen; waar uit ik befloot, dat de Muckomar In uitwerking veel gdykheids hadt met Opium." Bene ^vaarlyke verdeeldheid onder de Ballingen, met derzelver gevolgen , gelukkig voor benyowsky , door zyn beleid en moed^ uitbopende, befchryfc ons het Twintigfti Hoofdjiuk 9 terwyl het volgende ons de doorfleepe onder- handeling des Giaaven met.den Capitein van het Schip^ tcr ontkominge , alsmede de voorbereidzels tot de deeds nade* reode volvoering des Plans , vermeldt. Onder bet maaken der Toebercidzelen tot het vcrtrek ontdekt Tuffrouw abha«^ NASiA het oogmcrk der Ballingen , *t welk een zeerluili- doenlyk tooneel oplevert tusrchen den Graaf m die met hem (lerk ingenomene Dogter des Gouvemeurs , is het TVet-m- twintigfte Hoofdjiuk opengefchooven. — De gevaaren van 6m« dekkinggroeijen aan, en met deeze verdubbelen de poogingen des Graavenom de gevolgen daarvan te voorkomen en hade- re fchikkingen te maaken , om , by eene opkomende ontdek- king, de ontkoming te volvoeren; deeze , met deOntdek* kingeu door het Gouvemement gedaan , en de verrigtingen van het Gouvemement, ingevolge der ontdekkinge van- des Graa- RSIZSN. OmvenPIan oni de Ballingen te verlosfeii, beflaan de vicr iralgende Hootddukhen. Niec zonder vcrbaasdljeid zal meo k-ezen hoe de Graaf zich verzec tegen zyne Gevangen- neeming; hoe hy hot Fort in 't bezit krygt, en de Goiiver- Dcor in het gevegt fneuveli; hoe hy de Krygsmagt des Gou» verneroents tot overgave en het leveren van Gyzelaars un deo Graaf noodzaakt, en zai deeze aandoening leevcn- dig blyven onder het leczen van het ien-en^twintigjU mtfdjtuk , vol van gevaarcn en ontkomingen , in cc hacfte dagen , die zy v66t het V^ertrek , met zo veel moeite, list cnipweld, bewerkt hadden. Verwisfeling van plaats en omftandighedcn fchenkt, in \ vervolg van dit Deel , eene nicuwe en onderhoudende kevcodigheid aan het Dagverhaal. ncNYOwsKV is nu aaii Boord en gaac onder zeil. Hy bcrcikt Beerings Eiland , wur hy kenois maakt met ecnen ochotyn, ecn Geiukzoo kcr oratrent met hem van gelyken Itempcl , wiens zfcldzaa- me lecvensloop kortlyk dus befchretivcn wordt. I, De Hecr ociiotyn was een Man van eene Saxi/chc Familie, en dicnde onder Keizerin elisabkth , in het Re* giipeiit van smolbnskoi, 't welk hy veniiet om Adjudanc teworden onder den Generaal apraxin. Tocn deeze Ge- oeraal, op last der Keizerinne, gevangen genomen werd, zoodt meo hem desgelyks in de gevangenis met den Barofi KLASiwsKY , die nog een Balling is re Jakutzk , onder den Baam van aikin. Ue I leer ochotyn werd uii de Gevanjrc- nis met ontflaagen voor dat hy als Bailing na SibtrU trok» By zy^c aankomst te Jakutzk , verwierf hy de gunst' oa Ociocxi gezonden te wordan , waar hy zich veriiuurde op cen Schip, op de Bcvervangst uitgcrust. Nna twee tochten daannedc ge iaan tc hebben, bemagtigde hy , op d^ derde reize, vyftig Man van het Scheepsvolk in zyne bc- bngen overgehaald hcbbende, het Vaartuig op dt Aleuthff Eilanden , hy^maakie 'er twee andere prys mcde, welker Manfcbap zich by hem als Lotgenooten vervoegile, Zyne party bcltondt,in den beginne,,uit honderd-en-vier-en-dertjg Man, alien kloekberaaden , eu in (laat om de Zeeoagt vad Ocb^czk het hoofd te biccien. Achiricn maanden daar naa badt hy bet geluk om zich te vestigen op een der grootde Akialies Eilanden , waar hy vcrbinteni^^ren aanging door zjnt Medgezellen aan iouge Dogtcrs dcr Eilanderen te doeti trouwen. Het vertrouwen , 't welk hv kon ftellen op de Vneodfcbap der Inboorelingen deezer Eilanden , badt hem doen befluicen om Volkplantingen aan te leggen ; docli ^£TT. 179^. NO. 4. M dasr benyowsky's daar hct bem a;in de noodige wapeiien en gereedfchappeit ontbrak, was zyn befluit Kumtfchalka en Ochoczk te be^ zoeken , met oogmerk om deeze twee vastigheden geheel te vernielen en weg te neemen y wat by oordeelde dat hem van dienst kon weezen.'* De onderfcheide bedoelingen van dit Broederpaar Geluk^. zoekeren , die elkander zo toevallig tantroffen , maakte eene voorgeflaagen vereeniging hunner poogingen onmogelvk; dan zy zwoeren elkander vriendfchap met wederzydiche beloften van alien mogelyk dienstbetoon , gelyk ook het Gefchiedverhaal uitwyst dat bbnyowsky van zyne kennis- maaking met ochotyn ondervondt. De Graaf betoont 2ich een kundig Zeeman , als by zich door zyne Tocntge- nooten genoodzaakt vondt Noordwaards op te zeilen, de Kust van America bereikt , doch wegens bet veelvuldig Ys moet te rug keeren. Op welken hertocbt by by eene me* nigte Eilanden komt, sn verfcbeide Rusfen vindt^ die on- der bet bevel van ochotyn (londen , hem hulpe booden , en zyn geheel ontredderd Scbip herftelden. Met ochotym^s Vrienden roaakt by de voorheen gelegde banden vaster , en verlaat bet Eiland Urimufir , naa veele zonderlinge ontmoe* tingen op 't zelve gehad te hebben* In zyne omzwervingen op Zee moet de Graaf, met zyne Tocbtgenooten , groot gebrek aan voedzel en water uit* harden 9 tot by een onbewoond vrugtbaar Eiland , het Wan ter-'EUand genaamd, aantrof , naa het doorftaan van de grootfte elenden des gebreks en Zeegevaars, op eene aan- doenlyke wyze befchreeven , vermeerderd door morrend misnoegen, opftand, en herhaald ftaan na bbnyowsky's leeven. Veel moeite hadt bet in, de Tocbtgenooten te beweegen dit Eiland te verlaaten , en van de Flans , daar gevormd, af te brengen. Eene deeds tegen hem woc- lende Party , onder het aanvoeren van zyn geflaaffen vyand stbphanow , hadt zich meester gemaakt van net Scbip. Laaten vry hooren hoe by uit deezen neteligen toeftand aich redde« — — „ De vermcestering van het Scbip ontveinsde ik zo goed ik kon. Myn onneil fcheen onuit- komdyk, wat kon ik op een onbewoond Eiland zonder Scbip uitvoeren? Om derhalven eenigen invloed te beko- men over dit balftiiurig Volk, noodi^de ik bun uit tot eene zamenkomst, op welke ik beloofde myne daadlyke gevoelena aan bun te zullen ontdekken. Dezelve werd lerflond gohoaden; alle Medegenooten waren 'er by tegen^ wow- Woofdig , uftgezonderd stepuanovv, en de tien tnnnnen by hem aaii boord. Ik verklaarde, dat nietnaiid hunncr oieer daa ik hartlyk kon verlaugen , om zyii vurbLyf , op die ge« lukkig&iland, te vestigeo; doch dat verrchoide bedeiikin^ gen my wederhielden van die belluit te ombelzcn : om t< tooneu dac. zy welgegrond waren , betutgde ik hun ^ dat ^ ons gezelTchap uit eeii groot aantal Mannen bcilaande , en flechts achi Vrouweii , decze oncvenrediglieid onze cens- geziodbeid jsoii Itooren, en dat, in de daad, dit gebreb aaa Vrouwcn^ my wederhouden hadt van het voordel oiri ons verblvf hicr te bepaalen ; maar dac ik cindel^rk ^ zicridd dac him Defluit genomen was, hierin wilde bernsten, op Wne voorwaarde* ""Toen ricpen zy alien Luisterl Luisttrl Ik vtrvolgde , dat tnyn oogmerk was na Japan te zeilen ^ daar eene lauding te doen naby eene Stad , waat wy zo vede Vrouwen , als wy konden magtig worden , alsmedj Vcc en Graan* zouden medeneemcn en wcgvoeren. Op den volgcnden dag deed ik hct Volk byccnko- nen, om den £ed van trouvee en gehoorzaamheid aan my te vernieuwen. Ik zwoer ten dien zelfden tyde , dat ik , iia onze onderneeming in Japan uicgevoerd te hebben , m het Water-Eiland zou wederkceren , om ons daar te ves- tigen. Naa deeze plegtigheid gaf ik last , het geftaakte werk weder aan te vangen , te visfchen , te jaagen , en vrug« ten te verzamelen, tot voorraad op onze reis. De Medegenooten , ingenomen met het denkbeeld van eene nieuwe Volkplanting te vormen, *c welk, naar hunne ver- hitce verbeelding^ eerlang een Kyk kon worden, arbeidde den geheelen nagt, en (Uakte, gelyk de Heer panow my verzekerde , alle beproeving van de Erts , met het Vast befluit om dat gedeelte van bmi Plan, by hunne weder- komst, uit te voeren. De nagt was klaar en fris , tUe Zieken waren herfteld. De gevongen Visch was zcer goed , en fchonk ons gezond voedzel ; onze maaltydeii hadden verfchcidenhcid van Wild en Vrugten. De Heer PANOw, goede Wildfchutters met zich genomen hcbbcn- dc, toog uit om Zwynen te fchieten." Met deezen voorraad van * Leeftocht en Water .aan boord, verlieten zy het Water -Eiland om na Japan te (levenen. Vrolykbeid heerschte onder de Schepelingen. }Iier mede iluit bet dm-m-dertigjlt Hoofdjluk , en dit Tweede Deel ; laatende de Leezer in eene haakende nieuwsperigheid na den verderen afloop deezer zamen- fchakehng van wonderbaare Lotgevallen, die wy hoopen dat eerlang verzadiging zal vindeo. Voorts pryst dit Werk zich aan, door eene vlodende Vertaaling en keurlgen Druk. Prysverhandeling ^er de Fereischten in eene Levembefchy^ ving der Dichteren ; uitgegeeven door het Genootjchap: Kunst wordt door arbeid verkreegen. Te Leyden mr liet Genootfihap. En zyn te bekomen te Amjtcrdam ty H. Keyzer, 1^90. In gr. 8vo. 64 bladz. Zedert eenige jaaren had het Lcydfchc Genootfchap een ' I Zilveren Eerpenning beloofd, aan hem die in eenfc Vcrhandeling zoude aantoonen de l^ereischten in eene Lr- vensb^chryvittg der Dichteren j byzonderlyk yoor zeo verve dezelve dienen met ter ken/chetze van hunne onderfcheidene verdienflcn^ en dus ter bevordering der Gefchiedenis/e van on- PRYSVERHAlf DELIWC. .mu Nedifduitfche Pohy.- In dc jaarlykfc^c Vcrgaderinj van ijgo had zy Jiet t^enocgen , uit de iDgckomene Vcr- haodelingen over dac Oaderwerp, de bovenllaandc, door den Hcere jan jacob vereul opgefteld, met dien uitge- loofderi -Eerpennuig ic belc^oonen ; cu bet Genootfchap heeft goedgevonden dezelve afzonderlyk te doen drukken, als .fieue InUiding tot bet Leven der Ncdcrlandfche Dich- icren en Dichteresfen , w^aryan bet Ecrfte Deel, bevatien- de de IfCvensbefchryvingen der Dichtcren philip van mar- Kix ^ Heere van St. Aldegondi , sybrand feitama ea ARNOLD HOOGVLiET , pict dcfzelvcr af beeldiogen vercierd , ▼oor eciiigen tyd is in bet licht gegeevcn; en welk Wcrk, zo dra mogelyk, vervolgd zal worden; zynde, volgeuj dc Programmas des Gcuootfcbaps , , de Levensbefchryvin- gen van, Mejuffrouw Elisabeth koolaart gebooren uooFMAN, door Mr. t. van limburG i in Hage^ en die van gerard brand, en den H(X)gleeraar adrianus VAN ROYEN , bciden door g. brender i brandis, te AmjUrdam j daartoe ingeleverd , en met de uitgeloofde Medailles bekroond geworden. 