VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
Beers beschouwt men elk Wereldbol als een geheel, dat van alle andere is afgezonneerd, bij hetwelk geen ander deeltje van buiten kan bijkomen, noch daarvan af gaan; en deze vrij bekrompen, doch zeer ingewortelde denkwijze is wel zeker de voorname reden, waarom bij velen mijn mening, dat ijzer- en teinkelompen meermaals van buiten op onzen Aardbol zijn aangeland, in den beginne, geen bijval heeft gevonden, en waarom ook nog tegenwoordig sommigen de gebeurtenissen, welke zij graag wilden, doch niet meer kunnen ontkennen, liever op een zeer gedwongen wijze zoeken te verklaren, bijvoorbeeld, door een samenvloeiing der deeltjes van deze lichamen in den dampkring; waarbij echter, ten minste op een eenigzins aanmerkelijke hoogte, de samenvattende deelen van zulke grote klompen, die soms vele honderden ponden wegen, zeer zeker niet in zich bevat; in welke men zich ook geen krachten kan voorstellen, die aan deze klompen een zodanige een soms bijna horizontale richting, en een geluidheid van niet minder dan twee mijlen in één seconde, zou kunnen geven. Indien men daarentegen aanneemt, dat een Wereldbol, onder zeer vele omstandigheden, voor vermeerdering of vermindering vatbaar is, wordt hierdoor niet alleen het vallen van zulke ijzer- en teinkelompen verklaard, maar ook aan verschillende andere Natuurverschijnselen, op een veel eenvoudiger en meer samenhangende wijze, licht bijgezet; waarom dan ook deze, alhoewel minder gewone, wijze van zich de zaak voor te stellen, meer overeenkomstig met de Natuur zou kunnen zijn, dan die, welke door andere Natuurkundigen is gevolgd. De inhoud van deze Verhandeling zal dan misschien wel in de eerste opvallend aan sommigen nog minder aansluiten, dan mijn vorige aanmerkingen over de op de aarde gevallen ijzer- en stenen klompen; doch zij denk ik wel in stand te kunnen houden. Men heeft hiertegen ingebracht, dat, de aantrekkingskrachten veranderende, daardoor verstoreningen in het geheele samenstel zouden veroorzaakt worden. Maar, behalve dat vele verstoreningen, zoo als in 't algemeen ook van een afzonderingen en verbindingen in het groot, eveneens als in 't klein, plaats kunnen en moeten hebben, en in zekeren zin met de orde van het geheel behoren; zoo zijn vergelijkelijke veranderingen van den inhoud, bijvoorbeeld, door het uitwerpen van enige klompen uit de Vulkanen op de Maan, of het bijkomen of weggaan van enige delen des Damptestkrings, meestal veel te gering, dan dat men hiervan, in een sterrenkundigen zin, iets zoude kunnen gewaar worden. Daarenboven staan de inhouden der Planeten, welke tot ons Zonnestelsel behoren, en die der Manen van de Planeten, niet tot elkander in regelmatige verhoudingen, en schijnen slechts van toevallige meer- of mindere ophoopingen der stoffe, welke eerst alleen een regelmatige worpbeweging gevolgd heeft, en naderhand, door de aantrekking der Zonne, of van een ander Wereldlichaam, tot een elliptische omloop geneodzaakt is, af te hangen: gelijk in het, naar mijn gedachten, zeer veel waarheid bevattend geschrift van de Heer Marschal, von Bieberstein, getiteld: Onderzoekingen over den oorsprong en de vorming der tegenwoordige orde van het Wereldgebouw, (Leipzig, 1802.) breedvoeriger is gezegd. Naar mijn gedachten kunnen bij een Wereldbol deelen bijkomen, en ook deelen daarvan afgaan: I. Als veerkrachtige vloeistof. II. Als vaste klompen. I Er kunnen bij een Wereldbol deelen als veerkrachtige vloeistof bijkomen, en van de zelve af gaan. — Ik neem aan, gelijk dit ook door vele anderen is gefeen, dat het algemene Wereldruim niet geheel ledig is; maar dat zich daarin een uiterst fijne veerkrachtige vloeistof bevindt, welke de voornaamste grondstoffen, waaruit de dampkringen der Wereldbollen bestaan, bijvoorbeeld Zuurstofgas, Stikstofgas, Waterdampen, of derzelver bestanddeelen enz., in een zeer verdunde staat inhoudt. Iedere Wereldbol verdikt op zijn oppervlakte zoveel veerkrachtige vloeistof, uit dit algemene magazijn genomen, als de zelve, naar mate van zijn aantrekkingskracht, toekomt, en vormt alzoo eenen dampkring. Deze dampkringen kunnen echter in derzelver scheikundige gezien zeer veel van elkander verschillen, door het opnemen van vele deeltjes, welke van de oppervlakte des Bols opgelost worden. Dat de dichtheid des dampkrings van een Wereldbol van zelfs aantrekkingskracht af hangt, is temt geheel en al overeenkomt met hetgeen bij enige Wereldbollen wordt waargenomen. Zoo verschilt, bijvoorbeeld, volgens de waarnemingen van de Heer Schröter, de dampkring van Venus niet veel van die van onze Aarde; daarentegen is de dampkring der Maan zeer dun, zoodat in de zelve geen zulke wolken als in ons dampkring zich vormen, en de schemering, welke ik bij de genoemde Heer Schröter met zekerheid heb kunnen waarnemen, zich snel tot een geringe hoogte over de oppervlakte der Maan laat zien. Jupiter heeft een zeer dichten dampkring; gelijk uit de aanmerkelijke bedekkingen en ophelderingen, die op zelfs schijf gezien worden, en uit den voorbijgang van door sterke winden gedreven wolken, moet belegd worden. Wanneer nu, op een Wereldbol, veerkrachtige, vloeibare stoffen, in een veerkrachtig-vloeibaren staat waren, in een druipvormige of vasten staat geraken, wordt dat verlies door aan trekking en verdikking van nieuwe veerkrachtige-vloeibare stoffen, uit het algemene Ruim, hersteld; doch wanneer op de oppervlakte van een Wereldbol zich meer veerkrachtige-vloeibare stoffen ontwikkelt, als dan slechts mate van zijn aantrekingskracht toekomt, wordt dat overtollige in het algemene Ruim teruggenomen. Op onze Aarde kunnen verschillende, deels bekende, deels onbekende natuurlijke scheikundige werkingen, en hoogstwaarschijnlijk ook de meer- of mindere kracht van het zonnelicht, zulke veranderingen van veerkrachtige-vloeibare stoffen in druipvormige, en omgekeerd, te weeg brengen; door welke warmte of Electriciteit vrij, of gebonden wordt, en waarmede dan noodwendig, tot behoud van de vereiste uitgebreidheid des dampkrings, een aantrekking van buiten, of een afzetting naar buiten, moet gepaard gaan. Neemt men deze onderstellingen aan, welke door geen Natuurwetten, noch waarnemingen weerzeggren worden; zodan zal men kunnen begrijpen, van waar die vele overblijfselen van water is gekomen, uit welke zich de gebergten van onze Aarde door neerzetting der bestanddeelen hebben gevormd; en wat de reden is, dat in koude Landen zovele overblijfselen van dieren en planten, aan warmere gewesten eigen, gevonden worden. Sommigen hebben, om hiervan reden te kunnen geven, toevlucht genomen tot de onnatuurlijkste uitleggingen, genomen tot verwrikkingen, bij voorbeeld, van de Aas der Aarde: waarvan BODE, in een zijner Astronomische Jaarboeken, en in de schriften van het Berlijnsch Gezelschap van Natuuronderzoekers, de onwaarschijnlijkheid voldoende heeft aangetoond, — of ook tot een aanvulling van grote, te voren leeg geweest zijnnde, holen in de aarde, met het water, dat voorheen de oppervlakte bedekte; en dergelijke meer. Dat de hoeveelheid van water meermalen op onze Aarde de veranderd is, kan uit de geërosie van haar oppervlakte , en daarop zijnde gebergten, met tamelijke zekerheid bevroffen worden. De geërosie van de eerste of oorspronkelijke gebergten duidt een vreedzame gemeenschappelijke bezinking of zetting van deelen, onder een veel hogere zee dan de tegenwoordige, aan; en uit de dalen in deze eerste gebergten, welke gedeeltelijk met nieuwere bergtoppen aangevuld zijn, blijkt, dat, bij de teerz van dezelve, de oppervlakte van het water veel lager dan vroeger geweest is. De vulkanen, welke zich later gezet hebben of be- zonken zijn, en die voor het grootste gedeelte een stabiele of langzame zetting aanwijzen, toonen, dat het water in een lateren tijdkring weer omhoog getild moet geweest zijn; alhoewel niet zoo hoog als in den vroegeren tijdkring, toen de eerste gebergten geformeerd wierden: in nog latere tijden, toen zich de dalen, wel- ke in de vulkaangebergten gevonden worden, vormden, moest de zee weer omgevallen of verminderd zijn geweest, en, naar alle schijn, is dezelve nog dalende of verminderende. Deze tweemaalige stijging en daling van de zee kan ge- voegelijk verklaard worden, wanneer men aanneemt, dat een, door een lange tijdruimte voortdurende, verzadiging des dampkrings met water, en een evenlangdurende afzetting van water uit derzelven, bij afwijzing, hebben plaats gehad; hetwelk ook BATSCH, in zijn Aanleiding tot de Geologie, pagina. 116, welke bij zijn Verhandeling over de kenmerken der Mineralen is gevoegd, stelt. 'Thans echter bevat de dampkring niet zoveel water, als dezelfde bij den tegenwoordigen lagen staat der zee, indien al het uitgedampte water er in gebleven ware, zoude moeten bevatten; dewijl, indien de dampkring ook geheel in water veranderd werd, dit slechts de hoogte van ongeveer 10 voeten zoude kunnen hebben; te weten, gevormd aan deszelfs zwaarte. Maar wanneer de Aarde, even als elk Wereldlichaam, slechts een naar hare aantrekingskracht geëvenredigden dampkring, en niet meer of minder, om zich verdikken kan; zoo moet, bij deze afwisselende afscheidingen en verdampingen des waters, elk gebrek aan veerkrachtige vloeistof door aantrekking uit het algemene Wereldruimt versterkt, en elke overmaat daarin teruggegeven worden. De oorzaak van deze afwisselende nederzetting en verdamping des waters was, hoogstwaarschijnlijk, een afwisselende kracht van het zonnelicht; welke oorzaak ook Lichtenberg in den Göttischen Kalender voor 1798, uit een door Herschel in de Londense Maatschappij der Wetenschappen den 25 Februari 1796 voorgelezen Verhandeling, aanneemt. Herschel, namelijk, meent, dat uit de veranderlijkheid des lichts van zo vele vaste stoffen, welke geheel niet door omwenteling om hunzelf asfen, maar door een onbekende Chemische werking schijnt veroorzaakt te worden, alsmede uit de Waarneming, dat dikwijls in het brandpunt van eenen grooien lichaam de vaste stoffen verschijnen, en dat fijn stof neerdaalt, kan worden geconcludeerd dat het licht eenige soort van chemische werking uitoefent, die, als het ware, de stoffen ontbindt en ze in een andere toestand verandert. grooten brandspiegel of brandglas, de hitte der zonnetralen, zonder bemerkbare oorzaak, schielijk veranderd, zodat smeltende zwaar vloeijendestoffen soms plotfeling stollen of vast worden, met veel waarschijnlijkheid kunnen beïnvloeden worden, dat het licht en de warmte, welke uit de zon uitstromen, veranderlijk zijn; dat alzoo het weer op onze Aarde, meer dan men gewoonlijk denkt, afhangt van het weer, dat op het lichaam der Zonne-plaats heeft, dewijl elke aldaar vallende verandering des lichts 8 minuten later op onze Aarde ondervonden wordt; en dat het derhalve zeer onzeker is, of het licht en de warmte der zon altijd zoo geweest zijn, en zoo blijven zullen, als die thans zijn, dan of niet wellicht, gedurende lange tijdruimten, misschien bij afwisselende tijdkringen, de werking der zonnestralende veel grooter of veel minder geweest is, en ook in 't vervolg wederom kunnen worden kan. Wanneer nu gedurende een lange tijdruimte de werking der zonnelichten zeer groot is geweest, moet de verdamping des waters grooter dan de nederzetting zijn gewest, en de hoeveelheid van water verminderd zijn; daarentegen, bij een lange aanhoudende geringere werking der zonnestralen, moet de nederzetting groter dan de verdamping geweest zijn, en de hoeveelheid van water moest vermeerderen. Diezelfde grotere uitstrooming van licht en warmte uit de zon, welke die grote menigte van water deed verdampen, en die ten minste twee keer schijnt plaats gehad te hebben, was ook, hoogstwaarschijnlijk, de oorzaak, dat, gedurende lange tijdken dieren en planten van warmere klimaten, bijvoorbeeld Olifanten en hele boschen van Palmboomsoorten, uit welker hars de Honingtenen en ook de Barnieteen schijnen ontstaan te zijn, en wier vruchten met die van de Arek-palmen overeenkomen, in gewesten, alwaar het thans veel kouder is, in hun natuurlijk klimaat leefden. Behalve de grotere zonnewarmte, kunnen ook vulkanen, wier werkingen in vroegere tijden veel geweldiger dan tegenwoordig schijnen geweest te zijn, enigszins tot de verdampingen van het water hebben meegewerkt. Nog een ander verklaring wordt door de ondersteuning, dat een veerkrachtige vloeistof van buiten wordt aangetrokken, verklaard. Wanneer namelijk, in den zomer, na een aanhoudende droogte, wolken en regen gevormd worden, zou men verwachten, dat de lucht warmer moest worden, dewijl zoveel bevorens geaccumuleerde warmte, welke het water, dat in den dampkring was, in een veerkrachtige vloeistof hield, nu vrij wordt; en echter leert de onderwijzing, dat alsdan bijna altijd de luchttemperatuur kouder wordt; waarvan geen enkele, meer volwassen, natuurwetenschapper een andere, meer plausibele, verklaring kan geven. gaande, reden kan gegeven worden, dan dat naar de gewesten, alwaar, door het druivormig worden der in de dampkring voorhanden zijnde waterdeeltjes, een gebrek aan veerkrachtige vloeiftoffens ontstaat, (hetwelk ook de lage stand des Barometers aanwijst) niet alleen de lucht van die gewesten, in welke zich meer veerkrachtige vloeistoffen bevindt, (en daar gevolgens de Barometer hogere druk) maar ook lucht van buiten toestroomt, = Deze van buiten aangetrokken lucht moet veel kouder zijn, dan die luchtdeelen, welke nader bij de Aarde waren, en die in hunnen meer verdikten staat, en door de terugkaatsing der zonnestralen van de oppervlakte der Aarde, meer warmte konden aannemen. Deze toestrooming van lucht van buiten is ook, maar mijne gedachten, blijkbaar, doordien, bij zulk weer, de trek der schoorsteenen meer van boven naar beneden gaat. Bij het doen van weerkundige waarnemingen moest men hierop ook acht te staan, en door corresponderende waarnemingen trachten te ontdekken, of, bij schielijke Windsveranderingen, dezelve vroeger op de plaats van oorsprong, waar de wind komt, of daar, waar hij heen gaat, bemerkt zijn geworden. Men moest ook, wanneer soms gedurende geheele dagen lagen van wolken, op verschillende hoogte, in geheel verschillende richtingen drijven, dit opmerken; om zo door meer waarnemingen te kunnen bepalen, of, bij het wazig weder, in de bovenlucht van het Oosten naar het Westen gaande; zodat er, om voort te reizen, niets anders ontbrak, dan dat de bovenste luchtwolk niet verder was. CHLADNI, had, in verschillende, in verschillende oorden gedaane, waarnemingen te bepalen, of sommige stromingen, die in een hoger gewest des dampkrings gezien worden, vroeger of later in een lager dampkringsgewest hebben plaats gehad; en of deze alzoo meer naar boven of naar beneden zijn gegaan. Zulke waarnemingen zouden voornamelijk kunnen dienen om ons in de Weerkunde, van wat we nog zo weinig weten, een stap verder te brengen. Wanneer nu, volgens de voorgedragen onderstelling, de herstelling van gebrek aan veerkrachtige vloeistoffen uit de algemene Ruimte, en een afzetting van het overal te veel daarin plaats heeft, kan men (gelijk ook, zoo ik meene, LICHTENBERG ergens gezegd heeft) gevoegelijk aantonnen, dat Dieren en Planten de meeste hunner bestanddeelen meer van buiten, dan van onze Aarde verkrijgen. CHET tweede gedeelte in onze volgende.) « binnen ONTLEEDKUNDIGE BESCHRIJVING VAN DEN BEVER. op den zeventienden November 1807, terwijl de Rhône buiten zijne oevers was gevloeid, heef men eenen Bever gedood op het eiland Barthasî, tegenover Avignon. De Heer Prefect vaucLuse heeft het dier doen plaatsen in het Museon van Natuurlijke Historie te Avignon, en te dien aanzien een verklaring ontvangen van den Heere COSTAING, Opzichten van dat Museum. De Bever, dus luidt het bericht, welken ik voor mij heb, is een mannetje, wegende vijftig pond. Dit dier, hetwelk den overgang uitmaakt van de viervoetige dieren tot de vischen, heeft platte en gefpletene voeten; een karaktertrek, die het van het gewone geslacht der amphibiën onderscheidt. Zijn geheele lichaam, zijnen staart uitgezonderd, is met tweederlei haar bedekt, het dons en het lange haar, die zeer zacht en zijdeachtig in het aanraken zijn. De mantel is kastanjebruin van kleur, langs den rug met een zwartachtige streep gemengd, die aldaar allengs verdwijnt. Het haar van het bovenste gedeelte is langer en dichter, dan aan de beredenzijde. Het hoofd van dit dier is bijkans vierkant van gedaante; zijne oogen en klein zijn, hebben een hazelnootkleurige Iris; zijne ooren zijn rond en zeer kort; het einde van den snuit is plat en zeer breed, met twee kleine ronde neusgaten; aan de zijden staat een knevels uit van lang en zwart haar; de tong is zeer dik en drie duimen lang; de mond is met vier snijtanden gewapen, allen tweekleins, vuurgeel van buiten, en witachtig geëmailleerd van binnen; zij hebben een kromme en platte gedaante, gelijk een houweel, en zijn zeer geschikt om het harde hout te knagen; de twee bovenste tanden zijn korter dan de benedenste, die een duim lang zijn; acht witte kiezen staan op zichzelf in het binnenste van den mond aan den benedenkant, en evenzo veel aan de bovenzijde: dit is het dier in staat, om door grazen zijn behoeften te vervullen. Merkwaardig is inzonderheid het maaksel van den staart; dezelve is negen en een halve duim lang, een duim dik, en vier en een halve duim breed; dezelve is plat, van een eironde gedaante, buigzaam, van een kraakbeenachtige en rechtop gaande, met kleine schubben bedekt; de kleur is die van ijzerroest. Eene andere bijzonderheid, die opmerkingswaardig is, is, dat de voorpoten aan elk voet vijf teenen hebben, op zichzelf staande en van nagels voorzien, terwijl de achterpoten platvoetig zijn, met vijf van nagels voorziene teenen, die door een vast vlies, even als de poten van een ganse, vereenigd zijn. Verder heb ik opgemerkt, dat de achterpoten en voeten tezamen vormen een langen voet uitmaken, op welken het dier horizontaal rustt onder het voortgaan, in die voegende dat de voorpoten zich uitbreiden terwijl de achterdijen, om het lichaam waterpas te dragen. Deze bijzondere evenredigheid is oorzaak, dat het dier, Onder het voortgaan van de achterpooten niet hooger dan de voorpooten draagt. Eene waarneming, welke men misschien nog niet gedaan heeft, is, dat de vierde tenen der achterpooten ieder een dubbelen nagel hebben, en van welke de eene over den anderen schiet, uitmakende een kleinen vijl-achtigen en snijdenden bek, uit twee kinnekakken bestaande, die zich openen en fluiten even als de bek van eenen roofvogel. Bij de opening van het dier bleek het mij, dat het ten oude mannetje Bever was. De binnenste delen onderzoekende, trachtte ik de kleine beursjes te vinden, die het Castoreum bevatten, in de oude en hedendaagse geneeskunde zoo vermaard. En in de daad heb ik twee blaasjes gevonden bij den anus, beneden de darmen; zij bevatten het dikke en stinkende vocht, Castoreum genaamd; het is mij gelukt, hetzelfde te bewaren. De darmen heb ik zeer lang en van grooten omvang gevonden; dit gaf aan het buitenste van den buik eenen omtrek van vierentwintig duimen en twintig lijnen; het borstbeen is naauw en vijf duimen lang, samengesteld uit een kraakbeenachtig been, hetwelk zeer buigzaam, en zeer gescheurd is om de bewegingen van een zoo vernuftig dier te volgen. De geheele lengte, van den snuit tot aan het einde van den staart, is vierendertig duimen en vier ellen. Het doet mij leed, dat het beengevest door den snap- haanfchoot te veel beschadigd en verminkt is, dan dat het geraamte kan bewaard worden, De Karper, in onze rivieren en vijvers zoo gemeen, schijnt uit het Zuiden van Europa afkomstig te Zijn, hoewel hij thans bijkans overal wordt gevonden. 'Is een ontwijfelbare waarheid dat Vader MASCHAL in den jaar 1514 dien Visch naar Engeland, en Vaders oog in den jaar 1560, naar Denemarken bracht. Eenige jaren later werd hij in Holland en Zweden bekend. In Zweden begint hij te verbasteren, en is kleiner, naar mate men Noordelijker voortgaat. In de wateren, welke langzaam stromen, willen de Karpers het beste leven, en ontvangen hun vlees de fijne pen samengevat, voor welken het berekend is. ’t Is ook in die wateren, vooral wanneer zij er rijkelijk aas vinden, dat zij de aanzienlijkste grootte bereiken. Karpers van 12 of 15 ponden zijn in Frankrijk niet ongemeen; doch de grootte worden in Duitsland gevangen. VALMONT DE BOMARE gewaagt van eenen Karper, die te Oefenburgh den Prins van ConTra werd voorgedischt, die vier voeten lang was en 45 ponden woog. De grootste, waarvan men ooit gehoord heeft, werd, in het jaar 1711, in den Oder, nabij Frankfort, gevangen; hij was twee ellen lang, een el breed, en woog 84 ponden. DE KARPER. Zulke monsterachtige Karpers moeten zeer oud zijn, doch hun ouderdom laat zich niet wel bepalen. Bij waarschijnlijke gissing kan men alleen weten, dat zij meer dan tweehonderd jaren kunnen leven. In de vijvers van Fontainebleau zouden, volgens den Heere CASSEL, Karpers van den leeftijd van FRANKOIS DEN 1, die in 1515 den troon beklom, gevonden worden. Hun kop, voegt hij er nevens, is geheel met mos bedekt. Verbazend is de vruchtbaarheid der Karpers. Een wijfje van een pond zwaar heeft BLOCH 237,000 eieren uitgeleverd; een ander, wegende anderhalf pond, gaf aan PETIT 342,000 eieren; een derde, negen pond zwaar, 621,600 eieren. Doch ’t is er verre van af, dat van alle die eieren Karpers voortkomen, en dat deze Karpers groot worden. Een groot gedeelte kuits wordt van de vissen gegeten; de jonge Karpers staan voor duizenden gevaren bloot: zodat het kleine getal den ouderdom van drie jaren bereikt; het tijdstip, wanneer zij niets anders dan de snoeken, de otters en de vissen te vreezen hebben. In de vijvers, intussen bescherm, alwaar geen andere vissen dan Karpers zijn, en een nauwlettend toezicht hen tegen hun vijanden beveiligt, vermenigvuldigen zij dermate, dat zij binnen korte tijd geen voedsel vinden, vermageren en van honger sterven. In dit geval moet men het getal der wijfjes bepalen, en snoek, forel en baars in de vijvers planten. Onder de mannen, die naar hare hand stonden, onderscheidde zich inzonderheid een Engelsch Kunstenaar, nog in leven en lid van het tegenwoordige Parlement. ANGELICA'S weigering verbitterde den Kunstschilder, die, met hulp van eenige goede vrienden, zich op de volgende wijze wist te wreken. Een jongeling uit de laagste klasse, doch fraai van gestalte, werd in een kostbaar gewaad gestoken en onverricht om de rol van een Baronet te spelen, die op ANGELICA's bekoorlijkheden en talenten smoorlijk was verzot. De jonge Kunstetenares werd in den strik gevallen; zij schonk eerst haar hart, en vervolgens haar hand aan den vermomden bedrieger. Het huwelijk was nauwelijks voltrokken, of de afgewezene schilder haastte zich om zijn list aan den dag te brengen. De ongelukkige ANGELICA verviel tot een wanhoop, die haar schier het leven zoude gekost hebben. Haar vrienden haalden haar over om den schilder gerechtelijk te vervolgen; zij zegevierde aldaar, en werd van haar ondeugenden echtgenoot gescheiden, doch op voorwaarde van hem een jaargeld voor zijn leven te moeten uitkeren. Hij had er niet lang genot van; lichte misère begeleidde zijn levenseinde. Van die man ontvluchtend, trad ANGELICA in het huwelijk met een Venetiaanse schilder, zucchetti genaamd. Die man maakte haar gelukkig; maar in dit huwelijk werden geen kinderen verwekt. Naderhand het nevelachtige klimaat van Engeland voor ANGELICA's gezondheid nadelig was, koos zij haar verblijf te Rome, welke zij later eens verliet tot het doen eener reis door het Milaanse. aan zucchino's overlijden leefde zijne weduwe alleen voor de Kunst en voor haar vrienden. Haar huis stond inzonderheid voor vreemdelingen open; en de straten zeiden, dat het even weinig in een reiziger te vergeven was, te Rome te komen zonder ANGELICA KAUFMANN, als zonder den Paus gezien te hebben. Het getal der stukken, door het penziel van deze vermaarde Kunstenaar geschenkt, gaat de verbeelding te boven; de graveerkunst heeft een gedeelte derzelfde door alle Landen van Europa verspreid, ANGELICA stond inzonderlijk uit in het portretteeren; zij heeft portretten van allerlei grootte gemaakt. Wanneer zij voor zichzelf werkte, waren gemeenlijk haar onderwerpen Historische stukken, of verzierde Vrouwenbeelden. Zonder, echter, den hoogsten trap der wekenchap en van kracht van uitdrukking bereikt te hebben, onderscheiden zich althans alle haar stukken door een verrukkelijke bevalligheid, en nog meer daarom een haar bijzonder eigen koloriet. En indien het waar is, dat een Kunstenaar, die zijn naam met recht waardig, zichzelf in zijn werken schildert, zal men over het karakter van ANGELICA KAUFMANN een juist oordeel kunnen vellen. Een treffende zachtheid verfraait haar stukken; een onveranderlijke helderheid, van geest heerscht in haar kunstgewrochten, zonder evenwel daarvan uit te fluiten een vurigheid van geest, die in haar nimmer verdoofd werd. Zij, die haar in den ouderdom van zestien jaren gekend hebben, zullen haar dezelfde kracht van vrolijke vermogens toekennen, zelfs toen ze zestig jaren oud was. Zij overleed te Rome, den Vijfden November 1807. Haar overgewonnen nalatente was zeer aanzienlijk; zij verdeelde dezelfde bij testament onder haar bloedverwanten en vrienden. DE PORTUGAL EN DE PORTUGEES, portaal: elders niet zeer bekend, is van bergen doorzaaid, op wier top zich een fijnpenende koude doet gevoelen, en wier klimaat van dat der Noordelijke landen niet verschilt. Eenigen der bergen zijn in de maand Augustus nog met ijs gekroond, en de Portugees, die in de dalen van hitte verstikt, kan, wanneer hij wil, de Wintergewesten naderen. Een der grootste hoogten is de berg Geres, op welken de wilde geit huppelt, zoo wel als op de zijden van den Caucasus in Azië. Alle de hoogten schijnen aan elkander vast te zijn, zodat het gezicht aan alle kanten bepaald is; van hier dat de bewoners een aangename gewaarwording ondervinden, wanneer een vlakte op deze oneffenheden volgt, die aders en vele andere vergiftige slangen verbergen. Op vele derzer bergen groeit niets anders dan heide, die althans derzelver dorheid verbergt, voornamelijk in Sra-los-Montes. Twee mijlen van Coimbra, hoofdstad van Beira, en de tweede stad van Portugal, ligt op een hooge berg een Klooster, dat welk, van verre, naar een Arendsnest gelijkt. De toegangen zijn inderdaad akelig. De kluizenaars, die deze plaats bewonen, schijnen zich van de felle wereld te hebben willen afzonderen. Nooit daaruit hun Klooster af. Zwarte, tandsgewijze, doffe rôtten hangen aan deze eenzame plek, en haar dreigend voorkomen schijnt den toegang tot dezelfde te verbieden. Hersenen en beenderen van mensen maken er het schrikwekkend verfelijk uit, en schilderen, met sterke kleuren, de heilige verachting der kluizenaars voor dit zoo vlugtig en ellendig leven, ’t welk wij allerwegen met, in hun oog, even beuzelachtige als valsche toestanden veraangenamen. Geen betrekkingen of verkeering hebben zij dan met de Hemel: want zij onderhouden onderling een eeuwig stilzwijgen, en geven geen geluid, dan om in hunne godsdienstige gezangen de hoogste Majesteit te loven. Wanneer men in het Klooster is gekomen, treft een niet minder schril dan onverwacht tooneel het oog. De plaat den - WEGENS PORTUGAL EN DE PORTUGEZEN. 241 dienst heeft deze verschrikkelijke woestijn doen bloeien. Dee 3 ens Eensklaps ontdekt men in deze eenzame oord een dicht bosch van eiken- en zeepijnboomen; men ziet er ver- ícheiden beekjes, wier achtbaar en statig murmelen in de ooren dier zwijgende anachoreten weergalmt, die in de oefeningen van de harde boete leven en volgen. Eene niet minder verbazende afwisseling van taferelen dan de bergen, leveren de valleien en vlakten. Eenige weinige streken zijn volstrekt van bomen ontbloot. Nabij de oevers van de Douro is de grond schelpachtig en bar. Deze ingekanaliseerde stroom wemelt met snelle vaart zijn wateren tussen scherpte puntige rotsen. Meer openlijk en majestueuzer stroomen de Minho en de Taag, en hunne wederzijdsche oevers leven de zeldzame planten. Over genoegzaam de gehele uitgestrekte breedte van Portugal heeft de grond een heerlijk aanzien. De Sabor en de Liana, twee zeer fraaije rivieren, zijn met lommer van bomen en struiken omzoomd, en verdwijnen om vreedzaam te stromen onder groene gewelven. Even zo vermaard is de Liana onder de Portugezen, als de Lignon en de Gordon onder de Franse. De velden, welke deze rivier vruchtbaar maakt, zijn het gewoon tooneel, op hetwelke de Romanschrijvers van dit land liefst hun helden plakten. Bronnen van levend water verkoelen den dampend kring van alle provincies van Portugal; terwijl Spanje, binnenlands, bijna geheel van dit hulpmiddel ontbreekt. Alleen in de provincie Beira telt men drieduizend fonteinen; doch het spoedig klimmen der rivieren veroorzaakt dikmaals in den Winter grote verwoestingen. In Portugal ontmoet men een aaneensluitend mengsel van voortbrengselen, sommige van welke in andere klimaten onbekend zijn. Dit Koninkrijk, van ouds Lusitanië genaamd, ter zake van zijn Amandelboomen, spreekt den heerlijken groei ten toon. Niets kan de schoonheid der Portugese velden evenaren. In sommige dorpen leeft de mensch in de schaduw van het lommer. Alle schatten zijn rondom hem opgestapeld. Olijven-, amandel-, moerbeziën- en vijgenboomen omringen de woningen. Olmen- en ook populierboomen, boven dit prachtig borduursel tot een aanzienlijke hoogte uitstekende, zijn als zo vele kolommen, die zich uit het midden van bosjes verheffen, en dit romanesque tooneel verfijnen. MENG, 1808. NO. 6, R Bija Bijna alle wegen, en vooral in Brabant, zijn bedekt met levende hagen van Kweiboomen, door Eikenboomen afgeveld, de velden. Het oog verliest zich in de groene weiden, met kuddes bedekt, en wijbomen, een half voet dik, strekken zich rondom de boomen, ter hoogte van veertig of vijftig voeten. In verzenende valleiën maken de oranje-, de citroen-, de laurierboom en de brem bekoorlijke bosjes uit, die de liefste geuren uitwaffelen. In één woord, bijna alle zintuigen worden verzadigd, en de mensch is al te gelukkig, onder dit frisse lommer en op deze lagchende grond, om, bij de rest des heelals onbekend, zijn dagen in rust te kunnen doorbrengen bij het genot der veldvermaken. Tot in het binnenste der steden brengen de Portagers zoo vrolijke en verrukkende beelden der natuur over, en beplanten de straten met bomen, die hun reukwerk en een onvergankelijke bekoorlijkheid verspreiden bij de woonplaats der stedelingen. Zeer gemeen was die smaak onder de aloude Galliërs, die in steden hun verblijf hielden. Over 't algemeen scheppen zij vermaak in het rondlopen in hunne groene gangen, in het verfieren van hunne boomgaarden, en leggen zich driftig op het kweken van bomen toe. In dit klein Koninkrijk werd de eerste oranjeboom geplant, welken de Sinezen uit China brachten, en van welken de Portugezen zich terstond bevijilden om het geschenk te vermenigvuldigen, 't welk zich van daar over geheel Europa verspreidde. Met denzelfde ijver kweekten zij een groote menigte Afrikaanse, Aziatische en Amerikaanse gewassen, die hier landgenegen zijn geworden, en tegenwoordig op donkere platen groeien. In geen gewest, misschien, zou de kruidkundige grootere menigte van die eenvoudige en keurige planten vinden, welke hij op eenstapelt, om het vermaak te hebben van ze op zijn gemak te beschouwen. Bekend is de schoonheid des klimaats van Zuid-Afrika, van die Felicidade Julia, alwaar JULIUS CAESAR de grote ontwerpen tot rijpheid bracht, welke hij vervolgens volvoerde. Deze stad, wier oorsprong zich in den nacht des tijds verliest, is op zeven heuvelen gebouwd, minder vermaard en minder geducht dan de zeven heuvelen van Rome. Hoewel dikmaals omgekeerd door aardbevingen, en dagelijks blootgesteld aan die pana li De lucht is er altijd zuiver, en de hitte wordt er door zeewinden getemperd; maar indien het gebeurt dat er sneeuw valt, wordt de geheele stad: Lisboa van de koude bevangen; de bevende burgers, zoo wel als hun gezin, verzamelen, verdringen zich, en vullen een kring rondom een klein koolenvuur, dat welk hun hart meer prikkelt dan vermaakt. Zij wonen in huizen, die aan alle kanten open zijn, even afgeschermen zij voor de ongematigdheid der seizoenen nooit te vrezen. Dezelfde onverschrikkelijkheid veroorzaakt dezelfde ongemakken te Madrid, te Rome en te Napels. Geen ongelijk had derhalve een Russisch Heer, verzekerende, dat hem de winter ruwer had geschoten in de laatste genoemde stad, dan aan de bevrozende oevers van de Newa. Sinds eenige jaren heeft de staat van Lisboa een nieuw gelaat aangenomen. Vóór de Franse omwenteling waren de straten dezer stad rechte moordkuilen; en na ‘s avonds ten vijf uur moest men, met den sabel in de vuist, in de stikdonkerte duisternis lopen, en had men van de inwoners, binnen in hunne huizen op te flauwen te hopen; de harten, door de vrees geboeid, waren voor allen gevoel van menschelijkheid geblust. Roovers verstootten zich in lange en nauwe gangen zonder deuren: in één woord, de misdaad wachtte op aller wegen, en men zou gezegd hebben dat de beschaving met den dag verdween. Een Fransch Emigrant, onder schut en scherm van het Gouvernement, maakte te Lisboa een einde aan die nacht-regeringstoosheid; de straten werden door lantaarnen verlicht, en een werkzame, wakende politie, naar het voorbeeld van die van Parijs, werd streng gelijk geoefend. In het overige gedeelte van Portugal, daarentegen, reisde men volmaakt veilig, en op de landloope werd veel straffer acht gegeven, dan elders in Europa. De Portugezen houden veel van het landelijke leven, waar zij eenen hoogen ouderdom bereiken: van hier dat men in hun land niet zeer vele steden ontmoet, tot groot verdachten van de nationale welvaart. Uit hun aard is de grond niet onvruchtbaar, gelijk sommige Aardrijkskundige schrijvers ten onrechte beweren. De Portugees heeft de grond niet onvruchtbaar, gelijk sommige Aardrijkskundige schrijvers ten onrechte beweren. Het land heeft veel vruchtbare valleien, niet enige minder dan de vruchtbaarste streken van Frankrijk. Het aantal inwoners van Portugal is daardoor niet groot, maar deze leven op zeer geringe ruimte, en uit zijn aard is de grond niet onvruchtbaar, gelijk sommige Aardrijkskundige schrijvers ten onrechte beweren. Het land heeft veel vruchtbare valleien, niet enige minder dan de vruchtbaarste streken van Frankrijk. De provincie Entre Minho en Douro bevat meer dorpen en dergelijke dan de andere provincies. Het zacht en beschaafd karakter der Portugezen wordt aangegeven door de schoonheid der natuur. Eenparig bezingen hen de meest onderbroken reizigers als beleefd en dienstvols en omtrent de vreemdelingen. De Portugees is uit den aard krijgshaftig. Met lof geeft de geschiedenis van de veldtochten die dappere krijgshelden, die, door een tweede ALEXANDER (ALEXANDRE DE BUQUERQUE) aangevoerd, Afrika als wel als Azië met het gerucht van hun naam vervulden, een rijk stichten, en welke zich van de Perzische Golf tot aan de Grote Zee uitstrekte, gedurende twee eeuwen zonder mededingers den koophandel der geheele wereld dreven, en Europa aan hunne nijverheid schattingsschuldig maakten. Maar het vuur der eerzucht verloor Portugal zelf. De inwoners gingen over zee, om zich neder te zetten te Ormuz, toenmaal het hoofdmagazijn van het Oosten, te Goa, op Ceylon, te Malacca, op Brazilië, te Mozambique, op Congo, als wel als op de eilanden van den Atlantische Oceaan. Deze onverzagen en sterke mannen werden verwijfd onder een vreemde luchtstreek, vergaten geheel hun Vaderland, en het Koninkrijk verloor, op deze verre tochten, de bloem zijner bevolking. SEBASTIAAN'S liggendzinnige onderneming leidde de laatste hand aan de uitputting van Portugal. Met dit alles, ik herhaal het, dit verbasterd volk is nog uit de aard krijgshaftig, en behoudt op zijn gelaat het kenmerk van een verheven karakter. Door verstandige behoedmiddelen kon men het tot zijn oude waardigheid terugbrengen, maar het Gouvernement zou de wapenhandel meer moeten vereeren. De soldaat draagt een flechts gewaad en heeft flechts voedsel. Voorheen was het er nog flechter gefeld. De Luitenants en Onder-luitenants werden uit de Lakken van grote Heeren verkozen, die zich niet schaamden, in hunnen huisdienst handen te gebruiken, bevoordeld om den Staat te verdedigen en lauweren te plukken. Men zag te Lissabon soldaten bedelende de handen uit te steken, en van de voorbijgangers een aalmoes verzoeken. Men mag niet op rekening derze grootmoedige natie ongeregeldheden schatten, onder welke zij zichzelf zucht; en waarschijnlijk hebben de Staatsomwentelingen, die Europa geschopt hebben, de noodzakelijkheid doen bemerken, om eerbied te hebben voor de mensen, die de orde en de rust der Staten verzekeren. DE ONTMOETING EN HET GESPREK VAN TORQUATO TASSO MET EEN EDELMAN. Op het jaargetijde, wanneer de landman den wijn uit de rijpe druiventrossen perst, en de boomen beginnen ontlast te worden van derzelver vruchten, bevond ik mij tusschen Novara en Vercelli. De lucht werd betrokken; de hemel hing aan alle kanten met dikke wolken bezet. Uit vreeze voor een zwaren stortregen, gaf ik mijn paard de sporen; wanneer ik onverwacht achter mij het geblaf van honden hoorde, gemengd met menschen-stemmen. Ik zag ten einde regeert, door jacht honden nagezet. Het arme dier was zoo afgemat door 't vluchtend loopen, dat het voor mij bleef stilstaan, en door de honden werd aangegrepen. Op 't oogenblik verscheen er een jongeling, naar voorkomen achttien of twintig jaren oud, die de honden deed afhouden, en eenen boer beval, het afgejaagde dier in te brengen. Na deze bezorging keerde hij zich mijwaarts, met de vraag: "Waarheen denkt gij deze dag te gaan?" Ik antwoordde: Naar Vercelli, indien het niet te laat is. - "Gij zult," vervolgde hij, "niet in staat zijn, Vercelli te bereiken; tenzij de hoogte der rivier, die voorbij die stad stroomt, en Piedmont van Milaan scheidt, zulks toelaat. Ik zou u over zulks aanraden, de avond en nacht bij mij te toeven, Ik heb een klein Landhuis aan deze zijde van den stroom, waar gij uw intrek kunt nemen, en meer gemak zult hebben dan elders in deze omgeving." - Hij deed dit voorstel met een zoo edelen en bevalligen opzicht van het oog, dat ik hem onmiddellijk aanzag voor een meer dan gemeen man, schoon hij te voet was. Ik steg af, gaf mijn paard aan mijn oppasfer, en zeide daarop tot den jongeling "dat ik, aan den rivier-kant gekomen, zou befluiten tot het overtrekken, of, volgens zijn raad "bij hem blijven; en hierop volgde ik hem. 246. TORQUATO TASSO "Hem, ik ga voor u uit," sprak hij, "niet uit een ijdelen waan van meerderheid, maar om u tot gids te dienen." — Ik antwoordde: De Gids, die mij de gunst bewijst, is al te edelmoedig. God zij dank, dat alle dingen voor mij zoo gunstig vallen! Wij wandelden stilzwijgend voort. Dikwijls keerde hij zich om, en bekeek mij zijdelings van 't hoofd tot de voeten, als nieuwsgierig om te weten wie ik was. Ik oordeelde het daarom voorzichtig, hem iets meer te voldoen, en verhaalde hem, dat ik nimmer in deze streken gewest was; dat ik, eens door Piëmont naar Frankrijk reizend, een anderen weg gegaan was; maar dat, voor zover ik ontdekte, ik geen reden had om mij over het misvergun van die weg te bedroeven; dat het land hier ongemeen schoon was, en bewoond scheen door beleefde lieden. — Hierop kon hij zijn nieuwsgierigheid niet langer verbergen. Hij vroeg mijn naam; van waar ik kwam; wat geluk of ongeluk mij herwaarts gevoerd had. — Ik antwoordde, dat mijn Moeder een Napoleontische was; doch dat ik van 's Vaders zijde van Bergamo afstamde. Mijn naam vermeldde ik u niet, naardemal deze zo onbekend is, dat gij, horend, niet meer van mij zoudt weten dan nu ik denzelfde verzwijg. Ik ben vluchtende voor de wachting van de Fortuin en van een Prins en zoek een wijk- en schuilplaats in de heerlijkheid des Hertogs van Savoie. — "Gij zult," was zijn antwoord, "daar een grootmoedig en weldadig Vorst aantreffen." — Bemerkende dat ik niet verkoos mij geheel bekend te maken, deed hij geen verdere vragen. Onder dit gesprek waren wij aan den oever der rivier genaderd, die met razende vaart voortspoedde dan een pijl uit een boog, en tot zulk een hooge was opgezwollen, dat de beide oevers diep en ver onder water stonden. Eenige boeren verzekerden mij, dat de overzetters geen moed genoeg hadden om van de andere zijde over te steken, en reeds geweigerd hadden enige Franse Officieren over te zetten, schoon deze twee- à drie maal het gewone veergeld hadden aangeboden. Ik was daarom genoodzaakt, de beleefde uitnoodiging van mijn leidsman te aanvaarden. "Liever," sprak hij, "had ik gezien, dat dit geluk aan uwe vrije keuze, dan aan louter toeval, had te danken; nogtans verheug ik mij, daar aan te kunnen danken het ontvangen van een zoo aangenomen gast, als ik mij in u voorstel, verplicht te wezen," - Onder dit gesprek voortwandelend, naderden wij snel een Landhuis. Het was geheel nieuw, en van één verdieping. Voor 'tzelfde was een laan, en rondom stonden boomen. Ken dubbele opgang van vijfentwintig breed en fraai trappe liep naar de deur. Bij dezelfde gekomen, traden wij in een zeer ruime zaal, bijkans vierkant. Hier was de ingang naar twee rijen kamers, een ter rechter en een ter linker hand; een gelijk getal was in het bovenste van het huis. De deur, door welke wij intraden, stond tegenover een andere deur, die opging naar andere trappen, even als voor het huis, loopende naar een plein, waar een menigte was van kleine vertrekken, voor dienstboden en huiselijk gebruik geschikt. Verder op kwam men door een poort in een ruim en bekoorlijk hof. De zaal was met tapijten behangen, en alles geschikt voor het verblijf van een Edelman. In 't midden stond de tafel gedekt, en op de aanricht een overvloed van vruchten in witte aarde schotels. Schoon, sprak ik, is dit huis, en met alle gerechtigheid vervuld; het kan alleen een Edelman toebehoren, die de kunst bezit om de smaak der Stad en het Land over te brengen. Zijt gij er de eigenaar van? Hij antwoordde: "Neen; mijn Vader, wiens een lang leven verleende, is de bezitter. Hij komt," onderzoekt de Zoon, "van Navara, En reist naar Turin; zich naderbij zijn Vader verenigende, zei hij zachtkens, niets meer van mij te hebben kunnen te weten komen. Hij zij wie hij moet zijn, gegeven om in een huis, waar wij ons genoegen vinden, in een vreemdeling te onthalen en dienst te doen." - Ik bedankte hem voor zijn goedheid, met betuiging, dat ik mij gelukkig zou achten, indien ik, in het vervolg, gelegenheid mocht vinden, om aan dit vriendelijk ontvangen te beantwoorden. Intussen brachten de dienstboden water om de handen te wassen, waarop wij ons aan tafel schikten. De eerste aanrichting bevatte uit meloenen en verschillende andere vruchten. "Ik herinner mij," sprak mijn goede Gastheer, "een vers uit VIRGILIUS, waar hij spreekt van den goeden oude coricrus, steeds achtgevend. Op zijn kleinen tuin, Note dormum, dapibus mensas, onerabat inemptis. En de regels van PETRARCHA, op den eerlijken landman: "E poi la mensa ingombra Di povere vivanda Simile a quelle ghiande Le gudi fuggendo tutt'ibo mondo onora." Gij moet u niet verwonderen, dat ik, in navolgende van deze goede Mannen, u ongekocht voedsel, voorzetten, indien het niet van uwen smaak mag zijn, wezen, zoo denk dat gij getreden zijt in het huis van "Een eenvoudige landman," - Mij dunkt, gaf ik hem te verstaan, "Met ongekachte spijs vervullet hij zijn disch." 