Het mikroskoop, deszelfs gebruik, geschiedenis en tegenwoordige toestand
Nog andere gevallen zijn er, waarbij met een chemische omzetting, die in het lichaam plaats grijpt, een verandering gebeurt in hun invloed op de lichtstralen, zodat nu sommige dingen veel duidelijker zichtbaar worden, ja soms zelfs eerst daardoor tot voorbeeld van een vroeger spoor van hun invloed op het licht was. Het eenvoudigst voorbeeld van dit soort aarden is het bloedsscheikundige omzettingsproces van reptielen en vissen, waarin men gedurende het leven, terwijl het bloed nog door de bloedvaten stroomt, als ook in de eerste oogenblikken, nadat het dier is overleden, niet veel van de daar in bevatte kern bespeuren kan. Al gaandz lang ziet men het haar al duidelijker en duidelijker voor de dag komen, totdat het eindelijk zich met even scherpe omtrekken vertoont, als het bloedscheikundige zelf. Voor geen van deze dingen gebeurt het allemaal alleen door inwendige omzetting van de stof, maar in veel gevallen kan het door toevoeging van scheikundig werking van middelen worden geleid. Zoo bezitten de meeste zuren de eigenschap van het lichtbrekend vermogen, uit het zelfstandigheid waaruit de kernen zoowel in dierlijke als in plantaardige cellen bestaan, aanzienlijk meer vermogen, zodat diezelfde, die vroeger slechts met veel moeite, uitholde van de bleekheid van de omtrekken, konden onderscheiden worden, daardoor scherpe en donkere randen verkrijgen, terwijl zelfs in zeer vele cellen, waar men voor de toevoeging van het zuur volstrekt niets dat naar kernen geleek, kon ontdekken, zij daarna met grote klaarheid gezien kunnen worden. Op de hülsen, bepaaldelijk van dierlijke cellen, oefenen sommige zuren juist een tegengestelde werking uit; het lichtbrekend vermogen wordt door hun toevoeging verzwakt, zodat eindelijk alle spoor daarvan verdwenen is. In gevallen als deze, en in 't algemeen overal, waar men door bet minkoskop niets ziet, is de waarneemwer verrassing geneigd, om ook le besluiten tot bet noodzakelijk bestaan der voorwerpen. Zijn zij eer vroeger geweest, doch later verdwenen, dan verklaart men dezelfde voor opgelost in het vocht, dat er is bijgevoegd. Dat zulk een besluit inzichten voorbarig is, blijkt genoegzaam uit al bet boven gezegde; dofvilla der pollenkorrels b.v. voldoende door de terpenthijnolie niet opgelost, in weenvil dat zij daardoor geheel onzichtbaar wordt, want na de verdamping door etherische olie komt zij weer onveranderd te voorschijn; desgelijks zal in zeer vele gevallen, waar de celwanden door de bijvoeging van zuren onzichtbaar zijn geworden, een neutraleisatie van het zuur voldoende zijn, om het weer waarneembaar te maken. Hieruit vloeit de algemene regel voort, dat, wat niet gezien wordt van iets in het gezichtsveld van een telescoop, geen recht geeft tot de stellige besluit, dat dit iets ook niet aanwezig is, maar alleen, dat, indien het bestaat, of het lichtbrekend vermogen te weinig verschilt van dat der omringende luchtdienstof, of dat de vork zoodanig is, dat de stralen, die het gezichtsveld richten, daarbij geen afwijking ondergaan. Men plaatst bijvoorbeeld een druppel van een zeer geconcentreerde oplossing van chlorcalcium of van natriumcalcium op een voorwerpplaatje, en brengt een druppel van een even geconcentreerde oplossing van calciumpolysulfaat of van calciumsulfaat aan de onderkant van een dekplaatje. Legt men nu het laatste op het eerste, zodat de beide druppels elkaar bedekken, dan zal er natuurlijk een precipitaat ontstaan van koolstofzuren kalk. Desniettegenstaande zal men van dit laatste geen spoor bespeuren, wanneer men het aldus toebereide plaatje onder het microscoop brengt. De oorzaak hiervan ligt daarin, dat het precipitaat in dit geval een volkomen doorschijnend vlies is, welke geheel ligt in een gebrek aan gebrek, zodat geen enkele lichtstraal, daardoor gaande, van richting verandert. Doch zodra men het bedekkende plaatje een wijkende been en veder schuifje, door welke beweging plooien in het vliezige worden gevormd, die een gebogen oppervlakte aan de lichtstralen aanbiedende, zich donker vertonen, dan herkent men hieraan het aanwezige van het vliezige oogenklikkelijk. Hetzelfde geldt van talrijke organische vliezen, zoals van de capsula lentis, van de membrana hyaloidea enz., welke uitbochten door transparante doorschijnendheid alleen aan de plooien of aan de kanten herkenbaar worden; desgelijks van de wanden van vele cellen, waarbij de vliezige soms zo doorschijnend en schijnbaar dicht is, dat alleen de randen van betzelfde zigtbaar zijn. 261. Het is bet gelegd blijkt verder, dat er gevallen voor komen, waar een ware opening zich volstrekt niet van een aanwezig vlies ouderscheidt, dat deze sluit; en werkelijk leert de geschiedenis der mikroskopische waarnemingen, dat het dikweg hoogst moeilijk is, hieromtrent tot volkomen zekerheid te komen. Het is een voorbeeld hieruit, dat de dwarsliggende verklaring moet worden gegeven, alsof de bloedschijfjes ringen zijn; verder strekken de verschillende meningen, omtrent het maaksel der gestippelde cellen en vaten der planten, ten bewijze. Het voornaamste middel, dat ons in zulke gevallen ten dienslief slaat, en hetwelk gewoonlijk al het twijfel doet verdwijnen, bestaat in de bijvoeging van zulke stoffen, waarbij de vliezen, zoo zij aanwezig zijn, sterk gekleurd worden. Omtrent deze middelen, onder welke joodiumtinctuur het meest algemeen aanwendbaar is, moet ik den lezer echter naar een volgend boekstuk verwijzen. 262. Eene vraag, die zich bij mikroskopische onderzoekingen, zeer dikwijks voordoelt, is: of enig voorwerp in een samenhangend vlies bestaat, en dus ho, dan wel of hetzelfde niet ho, is. Het komt er hier dus op aan, om bijvoorbeeld cellen of blaasjes van bolletjes, buizen van veuzen te onderscheiden. Dikwerker is zulks niet moeilijk te beslissen. Waar wij duidelijk twee scherpe grenslijnen waarnemen, een die het voorverp van de omgevende middenslof, en een andere, die de binnenkant van de wandoppervlakte van den lucht afscheidt, — gelijk bij de meestle plantencellen, — daar behoeven wij doorgaans geen oogenblik in beraad te staan. Ik zeg doorgaans, want er komen gevallen voor, waar men gevaar loopt zich door schijnbare blaasjes of buisjes te laten misleiden, die allen daardoor ontslaan zijn, dat twee zich niet vermengende vloeiten in zulk een toestand zijn gekomen, dat het eenige zich als inhoud, het andere als hulsel verloopt. Een voorbeeld hiervan treffen wij aan in de stof, die uit de gekwetsle buisjes van de hersenen, het ruggemerg of de zenuwen, bij drukking, uitvloeit. Deze stof bestaat uit vet- en eiwitachtige slagen, en vertoont zich onder de vorm van dubbele grenslijnen bezittende bolletjes en vezelen, van welke vele een zoo regelmatige gedaante hebben, dat zij inderdaad groovelijks naar blaasjes en buisjes gelijken, en ook werkelijk als zoodanig beschreven zijn. De dubbele grenslijnen zijn hier alleen daarvan het gevolg, dat de builensteel laag uit de vetachtige, de binnenste uit de eiwitachtige slagen bestaat. Men overtuigt zich spoedig van de ware toedrag van de zaak, door het vormen deze schijnblaasjes en schijnbuisjes, gedurende het uitspoelen van de stof uit de primaire buizen, tegen te slaan, en bovendien door deze tusschen het voorwerp-glaasje en het dekglaasje op en onder te rollen, waarbij zij zich verdelen, doch waarbij men geen spoor van enig vlies waarneemt, en telkens weer andere, allen kleinere delijtes. Niet zelden echter, wordt de beslissing, of enige voorwerp hoor of niet hoor zij, nog door andere omstandigheden bemoeilijkt. Tweederlei oorzaken kunnen hier vooral bij zijn. Vooreerst een gering verschil in brekende verlangens, lussen schuiven den jubel en de zelfvoldaanheid, waaruit het vlies bestaat. Dit zien wij onder anderen bij de vetcellen, die zich geheel als de door geen vlies geklede vetbolletjes voor doen, desgelijks aan de primitiefbuizen der zenuwen, in de eerste oogenblikken, nadat zij uit het levende lichaam genomen zijn, en waaran de dubbele grenslijnen eerst dan waarneembaar worden, nadat in den inhoud zekere veranderingen hebben plaatsgevonden, planten gegrepen, waardoor de brekingsaanwijzer van deze een wijziging ondergaat. Doch in de tweede plaats komt het gehele voorwerp te klein, of het vlies zelf te dun zijn, om zich van bet vast of niet bestaan van dit laatste door de bloot observations te overtuigen. In zulke gevallen is men derhalve genoodzaakt tot andere hulpmiddelen zijn toevlugt te nemen. Soms blijkt hier drukking, betzij alleen met behulp van een dekplaatje, of door middel van een compressorium (waarover later) uitgeoefend. Bestaat er reeds een opening, zoals bij de doorgesneden primitiefbuizen der zenuwen, dan vloeit daardoor de inhoud uit het omgevende hulsel, of indien er lucht in bevat is, komt deze als bellen te voorschijn. Wanneer de te onderzoeken lichaampjes een zekeren graad van vastheid bezitten, zoals de amylumkortels, dan zullen deze, door drukking tusschen twee glasplaatjes, in ware stukken barstende, direct het bewijs leveren, dat zij solide lichaampjes en geen blaasjes zijn, zoals sommigen gewild hebben. ONDERSCHEIDING VAN HOITE EN NIET HOITE VOORWERPEN. Ware cellen barsten soms, ook, gelijk bij de uitbetaling van ovariële eieren, en, wanneer dan de inhoud is uitgeperst, neemt men het belast vlies, beter bij de randen van de barst, of bij de oriënteerbare plooien en rimpels gemakkelijk waar. Doch niet zelden gebeurt het ook, dat men op deze wijze niet loodzekerheid komt, want de vliezen van vele organische cellen bezitten een uitzonderlijk rekbaarheid, zodat zij, zonder te barsten, geheel plat kunnen worden, even als zulks bij solide lichte haampjes, die uit een wekelijk lood bestaan, wordt waargenomen. Dikwerker kan men met goed gevolg zich bij het bekijken van encyclopedische vermogen der vliezen ten nutte maken, om hun aanwezigheid te ontkrachten. Ware cellen of buizen in een vocht geplaatst, hetwelk valeriger is dan de inhoud, zullen (tenzij deze inhoud een uitgang bevat, zoals bij doorgesneden zenuwbuizen, baarvaten enz.) of in alle of in eeuige rimpelingen opzwellen. Is het omringende vocht intussen minder waterhoudend dan de inhoud, dan heeft het omgekeerde, t.w. inkrimping plaats. Op die wijze kan bijvoorbeeld het bestaan van een waarschijnlijk hulsel bij de bloedschijfjes worden bewezen. Bij met lucht gevulde buisjes of kanaaltjes wijst de capillair opzuiging van vebten, waardoor de lucht of uitgedrukt wordt door het vocht opgenomen wordt, het bestaan der holten aan. Zoo bijvoorbeeld bij de luchtvaten der insecten, waarvan de kleinschew zoo dun zijn, dat zij zich bij de sterke vergrotingen slechts als hoogste fijne streepjes te kennen geven. Verder kunnen ook scheikundige middelen te baar genomen worden, van welke het bekend is, dat zij op den inhoud anders werken dan op het vermoedelijke hulsel. Zoo b. v. worden door ether en alkalien op het vleesvel weefsel. ONDERSCHEIDING VAN 101. 1.E EN NIET 101.E VOORWERPEN. te laten werken, de vliezen, der het vet losluidende cellen herkend. Ook is het soms moeilijk blaasjes of cellen van plaatjes te onderscheiden; vanwege de inhoud allengs verdroogd, en de cel daardoor ingekrompen, en hierbij, uithoofde van de samenhang met de overige cellen, een platte vorm bekomen, aangenomen. Hier helpt zo'n middel, welke den inhoud weer omzet, zodat de cel baar vroegere gedaanne herneemt. Met azijnzuur of, nog beter, met een oplossing van bijtende polasche behandeld epitheelvezels, nagelen, hoornen, enz. Levering voorbeelden van dit. Er is nog een andere grond, die dikwijks beschouwd wordt als voldoende te zijn, om de celachtige natuur van eenig lichaampje te beslissen, namelijk het voorkomen daarin van andere kleinere regelmatig gevormde lichaampjes, hetzij kleinere cellen, of kerken, welke men door de buitenste oppervlakte been waarneemt. In zeer vele gevallen zal dit besluit ook volkomen juist zijn, doch men vergete niet, dat hetzelve alleen op analogie met andere als ware cellen erkende lichaampjes geldt, en dat ook in werkelijk solide lichaampjes een kern kan voorkomen, die, uithoofde van den verschillende aggregaattoestand, beter licht anders doortransperant dan de buitenste lagen, zich als onderscheiden van deze te kennen geeft. Sommige precipitaatlichaampjes, b.v. van koperoxide en van koolstofzuren kalk, leveren het bewijs hiervan. Een of meer ingesloten kernen maken dus de celachtige natuur alleen waarschijnlijk, maar om haar zeker te Slechts een raak bovendien de aanwezigheid van een schijf door een der bovengenoemde middelen, of op een andere wijze, worden aangetoond. Het is hier ook de plaats, om op enkele verschijnselen, welke heel noodzakelijk gevolg zijn van den gang der lichtstralen door en langs de voorwerpen, welke zich in het gezichtsveld bevinden, en waarom al reeds meermalen dwalingen begaan zijn door hen, die met den aard dier verschijnselen onbekend waren. Ik bedoel in de eerste plaats de lijntjes, welke het gevolg zijn van de diffraction, en de daarbij plaats hebbende interferentie, waarvan reeds in § 195 met een woord melding is gemaakt. Het verschijnsel zelf kan elk, die een goed mikroskoop bezit, gemakkelijk waarnemen, en wel des te eerder hoe beter zijn mikroskoop is, omdat het duidelijker zichtbaar worden dier diffractionlijntjes, gelijken tred houden met de vermeerdering der aberratie, zodat de randen der beelden zelf scherper worden, zich ook deze lijntjes scherper vertonen. Om hen goed te leren kennen, hetgeen het beste middel is, om er niet door misleid te worden, breng men zulke voorwerpen onder het mikroskoop, welke donkere en scherpe randen bezitten; luchtbellen zijn hiervoor zeer geschikt. Men zal dan den rand begrensd zien door een helder lichtzoomje, dat op zijn beurt weder begrensd wordt door een donker lijntje, bijna even zo als of het voorwerp door een dun vlies omgeven ware, en werkelijk is het niet zelden daarvoor aangezien, en zelfs als zoodanig beschreven en algemeen, welke dwaling des te vergemakkelijker is, omdat de afslag van het donkere diffractionlijntje van den rand des voorwerks door versterkte kerk in vergrooting toeneemt, even als een waar vlies zich daardoor dikker zoude vertonen. Dikwerker neemt men niet slechts een, maar twee of drie, soms zelfs vier, zulke lijntjes waar, even als zulks bij gewone diffractionverschijnselen gezien wordt, en bij sterke vergrooting bespeurt men aan de randen dier lijntjes ook wel prismatische kleuren. Het lijntje, dat het meest nabij aan de rand van het voorwerp is, heeft echter altijd de donkerste tint. Om hen goed te zien, wordt een gepaste verlichting gevorderd. Het is niet waar, zo als men beweerde, dat zij vooral door te sterke verlichting zouden ontstaan, want zij verdwijnen integendeel hierdoor, wanneer zij bij een zwakkere verlichting van het gezichtsveld zichtbaar waren. Zij volgen fus hierin werkelijk geheel denzelfden regel als alle doorlichtende en het licht weinig brekende lichaam; en het is een vergeefse poging, om hen te doen verdwijnen door middel van heftelijk daartoe gehelmde verlichtingstoestellen (zie § 195), dewijl, op hetzelfde oogenblik, dat zij ophouden zichtbaar te zijn, ook de meest moeilijk waarneembare werkelijke voorwerpen niet meer gezien worden. Ook acht ik dit niet volstrekt noodig, daar deze lijntjes iets eigendomlijks hebben, welke, wel is waar, niet gemakkelijk met woorden kunnen beschreven worden, maar voor den eenigszins geoefenden waarnemer voldoende is, om er zich niet door te laten misleiden. Reeds hun algemeenheid levert een genoegzamen waarborg daarvoor. Bovendien worden zij alleen gezien bij doorvallend, maar nooit bij opvallend licht, iets dat zulke gemakkelijk laat hegrijpen door elk, die met de theorie der diffractieverschijnselen bekend is, omdat bij doorvallend licht de voorwerpen in het gezichtsveld schaduwbeelden vormen, terwijl bij opvallend licht ware lichamen. ontstaan. De afwisseling van verlichtingswijzen levert dus in veel gevallen een middel op, ter herkenning van den ware oorsprong van dier lijntjes. Deze diffractielijntjes kunnen overal gevormd worden, waar lichtstraalkappen de randen van enig voorwerp voorbijgaan. Wanneer daarom vele kleine voorwerpjes zich zeer nabij elkander in het gezichtsveld bevinden, dan raken hunne wederzijdsche diffractielijntjes elkander, of vloeien ineen, doch daar ze bij de verlichting met diffus licht altijd zeer zwak zijn, zoo bespeurt men gewoonlijk in zoodanig een geval, weinig van dezelve. Anders echter wordt het, zodra een voorwerp slechts zeer weinig doorschijnend is, en men het, om die reden, door regstreeks val van onderen daarop invallend zonlicht verlicht. Al dan ondergaan de stralen tusschen de onder­scheiden kleine deeltjes, waaruit zulk een voorwerp bestaat, vele interferentie, die duidelijk zichtbaar zijn, terwijl men zich het verschijnsel kan voorspellen, als of al die deeltjes door diffractielijntjes omgeven waren, die echter nu niet zwart zijn, maar altijd prismatische kleuren verloven. Deze lijntjes met de naburigen gedeeltelijk ineenvloeiende, verkrijgt het geheel het voorkomen, als of het uit bolletjes of talrijke door elkaar geslingerde veuzelen of buisjes bestaat. Ook met niet vooraf gemaakte en te zeer geconcentreerd kunstlicht, neemt men een dergelijk verschijnsel, alleen in minderen graad waar. Het is bekend, dat onder de oudere onderzoekers er geweest zijn, die deze schijnbare bolletjes, veuzelen en buisjes voor werkelijk bestaande hebben aangezien. Wanneer men echter het als regel gehanteerde dimmer voorwerpen doorschijnend te willen maken, door er een sterk licht door te laten vallen, en bepaaldelijk het gehruik van het regstreekse licht te vermijden, dan loopt men van zulke dwalingen geen het minste gevaar. Gaan wij dan over tot een andere eigendomlijkheid der mikroskopische waarneming, welke de aanvanger het duiden der gezigtsindrukken eenigszins moeilijk maakt, doch voor de geoefende een belangrijk hulpmiddel is, tot herkenning van het maaksel der mikroskopische voorwerpen. Ik bedoel de omslandigheid, dat men door het mikroskoop alleen vlakken, en geen lichamen, duidelijk ziet. Sterker genomen is die eigendomlijkheid echter het gevolg van een quantitatief dan van een qualitatief onderscheid tussen het zien met het blauwe oog, en dat met het mikroskoop, want ook het oog ziet alleen zulke voorwerpen, welke zich op volkomen gelijke afstand van hetzelfde bevinden, en dus in een vlak gelegen zijn, op hetzelfde oogenblik even duidelijk, omdat voor elke andere afstand een verschillende accommodatie-toestand wordt gevorderd, zodat van voorwerpen, wier afstand niet aan de accommodatie-toestand van het oogenblik kan beantwoorden, alleen diffusie-beelden op het netvlies ontslaan. Wanneer echter dit verschil in afstand niet zeer groot is, dan wordt het onderzoek in scherpte der netvliesbeelden heel onmerkbaar, en zulks te eerder, naar mate iemand meer verzoekt. Voor even bijziende of voor eenen vertoont zich een lichaam van enige grootte, bijvoorbeeld een geheelidelijk van voren en van achterzijde gezien huis, reeds niet meer in deszelfs geheel overal even duidelijk. Deze grootte der voorwerpen nu, wier lichamelijke vorm nog duidelijk herkenbaar is, neemt in gelijke mate af met den duidelijkheidsafstand van het oog. Zien van vlakken door het mikroskoop. Op de huidige stand, op deze zelfde neerkijkend, met het gezien door sterker vergroeiende lenzen. Op afstand, waarop zullen twee voorwerpen bevinden, om beiden nog goed gezien te worden, wordt dus al geringer en geringer, en het gezichtsveld wordt uiterlijk niet meer tot een waar vlak, naar de lengte van aangewende vergroting sterker is. Hieruit vloeien enige niet onbelangrijke gevolgtrekkingen voort. Uit het gezegde blijkt namelijk, dat men, bij verschillende vergrotingen, geenszins gelijkt als voorwerp op gelijke wijze, alleen meer of minder vergroot, ziet. Men ziet het ook werkelijk anders. Beschouwt men bij een kleine vergroting enige organisch weefsel, dat uit meerdere lagen bestaat, die door elkander bedekt schijnen, dan zal men op hetzelfde oogenblik al deze lagen in hunne relatieve ligging, schoon dan ook niet alle met gelijke duidelijkheid, kunnen waarnemen; bij een sterke vergroting ziet men daarentegen slechts een enkel laag, terwijl de dieper of hoger ligende lagen onzichtbaar worden bij verandering van de afstand van het voorwerp. Dit leert ons in de aanwending van sterke vergrotingen nog een ander nut zien, dan hetwelk uit de vergroting op zichzelf voortvloeit. Wij ontleden daardoor als ware een voorwerp in meerdere lagen, die, alle door elkander heen schemerende, een verwarden geziensveld te weeg brengen, kunnen elk afzonderlijk, en bij opvolging gezien, duidelijk onderzehouden worden. Verder kunnen wij daardoor onderkennen, of enige voorwerp zich op, in, of onder een ander bevindt; en, indien voor de op- en neergaande beweging een fijne sebroef dienst, die van een wijzerplaat voorzien is, dan kan met behulp van deze zelfs met groote nauwkeurigheid de dikte of die loodregel van afstand der voorwerpen in het gezichtsveld bepaald worden. Overal daarentegen, waar het aankomt op het erkennen van den lichamelijken vorm der voorwerpen (tenzij deze uiterst klein zijn) moet aan geringe vergrotingen de voorkeur worden gegeven; zoo b.v. ter bepaling van de gedaante van mikroskopische kristallen, voor welke onderzoek de insteek vergroting, waarbij zich de vlakken, hoeken en kanten duidelijk vertonen, altijd de gunstigste is. 264. Het onderscheiden van boogten en dieptes door het mikroskoop is geenszins altijd op den eerste blik gemakkelijk. Integendeel, hier kan zeer ligt een zinsbedrog of liever een verstandsdwaling ontstaan, zodat een hoogte voor een diepte, en omgekeerd deze voor gene wordt aangezien. Dit kan zoowel bij op- als bij doorvallend licht plaats hebben, en ontstaat daaruit, dat zoowel een diepte als een hoogte zich te kennen geeft door een slagschaduw, die zelfs in beide gevallen volkomen gelijk kan zijn. Bij het zien door het blote oog maken wij in zulk een geval (doorgaans zonder ons daarvan bewust te zijn) uit de richting der schaduw in verhouding tot die van het licht, dat het voorwerp beschijnt, het besluit op, dat het of een hoogte of een diepte moet zijn, waardoor de schaduw wordt te weeg gebracht. Zien wij daarentegen door het mikroskoop, dan ontbreekt deze maatstaaf in meer of mindere mate, en van daar dat men dan eens meent hetzelfde voorwerp verheven, dan weer verdiept te zien, en deze misverstand ontstaat te eerder bij het samengesteld mikroskoop, omdat daar het gechochele beeld omgekeerd is, en dus de schaduwen ook juist in den tegenovergesteld zin vallen, dat is bij een hoogte naar de lichtbron toe, en bij een diepte van de lichtbron af. 64 WIJZIGINGEN IN DE KLEUR VAN VOORWERPEN. Is men echtcr eenmaal hierop bedacht, dan loopt men voor deze dwaling gccn gevaar meer, daar men de locdragt der zaak in de meeste gevallen oogeublikkelijk erkent, door den afsland van bet voorwerp te veranderen , tenzij de hoogle of de dieple zeer klein zijn, in welk geval bet noodig kan worden bet voorwerp in eene rigting le zien , die loodregt is op de vroegere. Zoo b. v. herkent men oogenblikkelijk de komvormige verdieping der bloedschijfjes, zoodra men hen op hunnen kant ziet. De stippels op vele verhoute cellen verders, welke slechls kleine dicplen of verdunde plaatsen van den celwand zijn, kunneu op het eersle gezigt niet on- dcrscheiden worden van dergelijke stippels op vele planteu- haren , die intusschen kleine knobbelljes zijn. Doch zoodra men de eersten op de loodregte doorsnede van de celwand, en de laatsten op den rand der haren waarneemt, houdt da- delijk alle twijfel aangaande huune ware natuur op. 2G5. Ook de kleur der voorwerpen ondergaat bij het mi - kroskopische zien eenige wijzigingen , die wij niet onvermeld mogen laten. Bij eene vroegere gelegenhcid (I. bl. 575) beb ik reeds doen opmerken , dat sommige mikroskopen aan de beelden in bet gezigtsveld eene eigendoinlijke kleur mede- deelen, die men niet verwarren moel met de ware aan bel voorwerp toebehoorende kleur. Maar bovendien moet men , bij bet beoordeelcn der klcurcn, in bet oog bouden, of de waarneming geschied is bij opvallcnd, dan wel bij doorval- lend licbl, iets dat men bij bet gewone zien zelden doet, omdat dan de voorwerpen bijna altijd gcbecl of gedecltelijk door opvallend liclit veiiicbt zijn, en dit dan de kleur bc- paalt. Het is ecbler bekend , dat er versebeidene zelfslan- dighedcu zijn, die zicb , naar gelang zij bet liebt terug- WIJZIGING 1)ER KI.EUK. Kaatsen of doorlaten, anders gekleurd vertonen. Dikwerfel, hoevel niet altijd, zijn deze kleuren complementair, en zo vinden wij het ook bij sommige vleugelschubben van vlinders (Morpho Menelius, Lycaena Argus), welke bij opvallend licht blauw, en bij doorvallend licht geel zijn, terwijl andere (van Papilio Ulysses) zich hierbij rood vertonen. Zo bezien ook veel dierlijke organische weefsels, welke onder gewone omstandigheden gezien, wit of geelachtig wit zijn, een bruinachtige (zeer in het oog vallend bij het tandemail), soms ook groenachtige tint, indien zij bij doorvallend licht door het microscoop gezien worden. Verder oefent de vergroting een eigenaardigen invloed uit. Zij drijft natuurlijk de gekleurde delen als 't ware uiteen, en werkt dus op een dergelijke wijze als water, waarmee men een gekleurd vocht verdunt. Bloedschijfjes die bij een geringe vergroting zich duidelijk rood gekleurd vertonen, worden bij sterke vergroting juist zo bleek, dat men, op deze invloed niet bedacht zijnde, ligtelijk gevaar zoude loopen deze voor kleurloos te houden. Zo ook wordt de geel kleur van het acidum xanthoproteicum, ontstaan door salpeterzuur op proteïen-houpende zelfstandigheden te doen inwerken, gemakkelijker bij een geringe dan bij een sterke vergroting erkend. Ik merk hier aan, dat kleuren over het algemeen minder gemakkelijk onderscheiden worden bij doorvallend licht, dat op de gewone wijze verkregen is, door namelijk het teruggekaatste licht des kensels met den spiegel op te vangen, dan door den spiegel met een stuk helder wit papier of met een gipsplaat te bedekken, en hierop de zonnestralen te laten vallen. Op een geheel bijzondere wijze ziet men de werking der vergroenling op de kleuren van dunne lagen. Een glasplaat, welker oppervlakte slechts even verweerd is, vertoont onder het mikroscoop, bij opvallend licht gezien, de schitterendste kleuren. Hoogst fraai kan men deze invloed waarneemen, indien men op eenen waterdruppel, welke zich op een voorwerpplaatje bevindt, met de punt eener naald, een zeer geringe hoeveelheid terpentijnolie brengt. Deze breidt zich over den druppel uit, en, hoevel met het blote oog nog geen spoor van kleuring kan ontdekt worden, zal men door het mikroscoop, bij opvallend licht, de levendigste kleurschakeringen zien, die gestadig afwisselen en in aanhoudende beweging zijn, ten gevolge van de verdamping der terpentijnolie. Alle bewegingen worden in gelijke mate versterkt, als de vergroting toeneemt. Zij volgen elkander wel niet schielijker in tijd op, maar hun ruimte wordt groter, en zij zelve daardoor merkbaarder. Een mikroschistisch waarnemer, wiens woning aan een straat ligt, welke door rijtuigen bereden wordt, ondervindt zulks dikwijls op een boosweg lastige wijze, daar de dreuning reeds in het gezichtsveld van zijn mikroscoop bespeurd wordt, wanneer het rijtuig zich nog op eenen geruimen afstand bevindt, en nog lang, nadat hetzelve is voorbijgegaan, voortduurt. Hier is geen andere raad te geven, dan een voor mikroskopische onderzoekingen beter gelegen vertrek op te zoeken. Maar ook de trillingen van den grond delen zich aan de tafel mee, waarop het werkingsapparaat staat, en dit gebrek laat zich gemakkelijk verwijderen, door de tafel betzij aan de muur te bevestigen, of haar op een onderstel te doen ruisen, dat met de overige vloer niet in aanraking is. VERGROOTING VAN DE WAARNEMING VAN BEWEGINGEN. Behalve deze van uitwendige oorzaken afhankelijke bewegingen, komen ook die der voornemende in aanmerking, welke door het microscoop gezien worden. Ook deze worden bij toenemende vergrooting versneld, doch hier is het zo even geraakle onderscheid tusschen versnelling in tijd en versnelling in ruimte van toepassing is. De weinige millimeters bv., welke een infusorium in een seconde aflegt, worden bij een duizendmalige vergrooting even zoveel meters, en daar de middellijn van het gezichtsveld altijd een zeer gering gedeelte van die weg uitmaakt, is de tijd, gedurende welken het dier zich daarin bevindt, zo uiterst kort, dat geen enigzins nauwkeurige gezichtsindruk mogelijk is. Men is dus genoodzaakt of alleen geringere vergrootingen aan te wenden, of de bewegingen van het dier te belemmeren, hetgeen het best door een lichte drukking, hetzij door een dun dekplaatje, of nog beter door middel van het compressorium geschiedt. Geheel anders is het geval met zeer kleine en elkander periodisch opvolgende bewegingen, gelijk die der trilhaarjes. Hier neemt ook wel de ruimte der beweging toe ten gelijk met de vergrooting, maar, daar zij steeds in het gezichtsveld. blijven, - zoo strekt deze niet tot nadeel voor de waarneming. Wanneer de zich bewegende haartjes niet bij eenere sterke vergroting kunnen gezien worden, dan kan dit voor zeker ook niet bij eenere geringere, voorondersteld namelijk dat beiden even scherp zijn. De reden van dit niet zien der zich bewegende delen, hetwelk ook in meerdere andere gevallen kan worden opgemerkt, - zoo als bij de snel stromende bloedlichammpjes in de haarvaten, bij de beweging van het melanine sap in de planten, enz. - is de te snelle opvolging der afzonderlijke gewaarwordingen, gelijk reeds (§ 100 Dl. I) is aangetoond. Het ware wenschenelijk een middel te vinden, om, zonder eenere eigenlijke vermindering in de beweging zelf te maken, toch de waarneming zoo te kunnen stuiten, dat de opgevangen indruk vastgehouden wordt, zonder door de opvolgende gestoord te worden. In een volgend hoofdstuk zullen wij zien, in hoe verre dit doel bereikbaar is. Ter dezer plaats wil ik ook nog op enige bewegingen opmerkzaam maken, die den weinig geoefenden lichtelijk kunnen misleiden, daar hij, derzelver oorzaak niet vermoedende, deze welligt elders zoude zoeken, waar zij niet bestaat. Tot de hier bedoelde bewegingen behoren die, welke het gevolg zijn van vermenging van twee ongelijksoortige vloeistoffen, vooral wanneer een derzelfde bijzonder vlugtig is, zoals alcohol of ether bij water gevoegd. Alle kleine lichamen, welke zich in een der beide vloeistoffen bevinden, komen alsdan in een sterke beweging, die echter nimmer regelmatig stroomend is, maar meer in kleine, elkander snel opvolgende schokken plaats heeft. Is de ruimte, waarin de beweging geschiedt, zeer klein, heeft men bijvoorbeeld bij een doorsnede van enig plantenweefsel, welke met water bevochtigd is, iodiumtinctuur gevoegd, en is er dan een of meer der zich hierbij vallend, iodiumkristallen in een geopende holte geraakt, dan wordt de beweging uiterst snel en het deeltje van de ene begrenzende kant naar de andere gekalend, en dit dansen duurt zo lang tot dat de vermenging volkomen, of de vlugge vloeistof geheel verdamp is. Verder gebuurt het dikwijks bij het onderzoek van slijmachtige vloeistoffen, dat deze met een dekplaatje bedekt worden. BEWEGING IN DE MICROSCOPIE. Tie, zich in meerder en minder vloeibare gedeelten afscheiden, waarbij de eersten stroomen vormen, tusschen de uit half vloeibare stof bestaande eilandjes van het laatste. Deze strooming duurt dikwijls een zeer geruimen tijd voort, zelfs wanneer het voorwerp plaatje volkomen horizontaal ligt, omdat de slijmachtige stof eenigen weerstand biedt aan de drukking van het dekplaatje, doch zich allengs meer uitbreidt, en daardoor de strooming onderhoudt. Eindelijk, er is een soort van beweging, welke alleen aan zeer kleine lichaampjes eigen is, en daarom slechts door het mikroscoop kan waargenomen worden, namelijk de zogenaamde moleculair-beweging. Het is iedereen, die zich op microscopische waarnemingen wil toeleggen, aan te raden zich spoedig met dit verschijnsel bekend te maken, omdat de ondervinding geleerd heeft, dat reeds velen er door zijn misleid geworden, en hetzelfde voor een vreemde organische beweging hielden, terwijl het in feite aan alle zeer kleine lichaampjes, hetzij van organische of van anorganische oorsprong toe komt, en als een eigenschap van de stof in den algemeensten zin, moet beschouwd worden. Omtrent de eigenlijke oorzaak van dit verschijnsel wil ik hier in geen nadere beschouwing treden. Echter, meen ik de volgende daadzaken niet onvermeld te mogen laten. Vooreerst, is de meening van velen, die deze beweging aan verdamping toeschrijven, slechts ongegrond, want ook dan, wanneer alle verdamping verhinderd is, blijft zij onveranderd voortduren. In vele gevallen, waar het vocht, dat de kleine moleculen bevat, tusschen twee glasplaatjes werd bevaten, die, op later te noemen wijze, door een luchtomheining waren afgesloten, zag ik de moleculair-beweging nog na maanden tijds geheel onverzwakt voortduren. Makkelijker is het met zekerheid te ontdekken, of zij ook voortgebracht wordt door stroomingen in het vocht, ten gevolge van een verschillende temperatuur van deszelfs onderscheiden gedeelten. Ik acht zulks echter hoogst onwaarschijnlijk, eerstdeels dewijl er dan toch vroeg of laat een toestand van evenwicht en dus van rust zou moeten ontstaan, en tweede deels dewijl opzettelijk aan het vocht medegedeelde warmte wel stroomingen daarin te weeg brengt, die gelede groepen van moleculen medesleepen, maar geen verandering hoegenaamd veroorzaakt in de eigenlijke moleculair-beweging. Ten tweede, hangt de sterkte en de duur van deze beweging af, zoowel van het volstrekte gewicht van de ligchaampjes zelf, als van het soortelijk gewicht van de stof waaruit zij bestaan. Bij dezelfde stof bewegen zich de kleinste ligchaampjes het sterkst en het langst, en alleen bij zuilen, die in soortelijk gewicht nagenoeg gelijk staan met het vocht, waarin zij zich bevinden, kan de beweging maanden lang voortduren, daar zij ophoudt, zodra de ligchaampjes op het glasplaatje bezonken zijn. Zulke ligchaampjes, die soortelijk zeer zwaar zijn, zoals die van de meeste metaalprecipitalen, bewegen zich slechts gedurende een korten tijd, en zelfs is bij hen dikwijks geen beweging waarneembaar, in weerwil dat de ligchaampjes zelf uiterst klein zijn. Ten derde, heeft de vorm van de ligchaampjes geen invloed op deze beweging. Men ziet haar zoo bij de ronde veltbolletjes en pigmentkorreltjes, als bij kleine kristalletjes en de onregelmatig gevormde koolstoffeltjes van verbrande plantenstoffen. Op een eigenaardige wijze kan men haar bijvoorbeeld zien aan de plaat met naaldvormige kristalletjes, die het metaalblinkende bekleedsel van de iris der vischen, en van andere delen, samenstellen. Deze kristalletjes zijn zo doorschijnend en dun, dat zij bij een aanzienlijke en scherpe vergroting bij doorvallend licht alleen maar kunnen worden begrepen; doch beschouwt men den droppel water, waarin zij zweven, bij opvallend licht, dan ziet men reeds, bij een zeer geringe vergroting, een aanhoudend geflikker als van geel, groen of rood gekleurde vonkjes, welke ontstaan door even zoo vele terugkaatsingen aan de oppervlakte van deze zeer dunne kristalletjes, die in gestadige beweging zijn. 268. Ik kan hier ten slotte de algemene geldige waarborg niet achterwege laten, om, bij de uitleg van door de microscoop waargenomen bewegingen, voorzichtig te zijn. Veel mensen, en onder hen zelfs uitstekende waarnemers, zijn te zeer geneigd om elk beweging, die oogenschijnlijk zelfstandig is, als een kenmerk van dierlijkheid te beschouwen. Dit vloeit daaruit voort, dat men zich niet gemakkelijk kan losmaken van de voorstelling, welke men zich van de eerste jeugd af aan door de ongewapende zintuigen heeft eigen gemaakt, als of rust de kenmerkende toestand is van alle onbevredigde voorwerpen en van planten, zolang zij niet aan de invloed van van buiten op hen werkende krachten zijn blootgesteld, terwijl wij daarentegen in de dierenwereld steeds voorwerpen zien, welke door inwendige in hen huisvestende krachten in gestadige beweging worden gebracht. Daar er echter, in den strengen zin des woords, geen volstrekte dood lichaam bestaat, dat is zulk een, waarin geen inwendige krachten huisvesten, en, in hoe geringe mate dan ook, werkzaam zijn, zo is een volstrekte rust een onmogelijkheid, en kan het dus geenszins verwonderen, dat, naar gelang wij onze zintuigen wapenen, wij daar beweging ontdekken, waar wij zulks vroeger nimmer zouden vermoed hebben. Voor de zogenaamde 'dode' stof levert de moleculaire beweging hiervan een voorbeeld. Wat de planten betreft, zo is beweging in hun binnenste evenzeer een voorwaarde van hun bestaan, als bij de dieren. Zoodra de omzetting, de verwerking van bestanddeelen, de beweging der sappen in elke cel en van de een naar de andere ophoudt, sterven de plantendeelen, en dat ook bij planten nog andere bewegingen voorkomen, die van meer bijzondere oorzaken afhangen, en met de algemene levensverrichtingen in geen noodzakelijk verband staan, is genoeg bekend. Bovendien hebben de onderzoekingen der laatste jaren ons geleerd, dat ook bij de vermogen der plaatsbeweging bij hen niet geheel ontbreekt. De sporidien van vele algen zwemmen volkomen op dezelfde wijze in het water rond, als de tot de dieren gerekte monaden, en hunne beweegorganen, zijn, evenals bij deze, kleine cilinder. Een eigen kenmerk voor de dierlijke beweging aan te geven, zodat elk waarnemer alleen daarom plant en dier van elkaar onderscheiden kan, acht ik onmogelijk. We is waar, zullen weinigen, die bij het kleine, slechts bij sterke vergroeing even zichtbare vibraties zien, welke in een vlamvattende vloeistoffen ontstaan, twijvelen, om deze voor dieren en leven te verklaren, albovenwel hunne kleinheid niet verloopt iets van binnen in organen te bespeuren. Doch moet men erkennen, dat dit minder uit een wetenschappelijke, dan uit een zedelijke overtuiging voortspruit; wij schrijven aan alle dieren eenen wil toe, en menen in de waargenomen bewegingen de uitingen van dien wil te bespeuren. Hoe onzeker hier elke bepaling wordt, en hoe geheel afhankelijk van de subjectieve opvatting des waarzijn, zal naauwlijks behoeven herinnerd te worden. Talloos zijn bovendien de gevallen, waar men in volkomen twijfel verkeert, welke zelfs, bij het te hulp roepen van alle andere onderscheidende teekens, niet wordt opgelost. Hier is het derhalve beter, zijn oordeel op te schorten, dan zich stellig over de plantaardige of dierlijke natuur van zulke voorwerpen te uiten, terwijl het wellicht later overtuigend blijken zal, dat er geen eigenlijke grenzen bestaan tusschen de beide grote afdeelingen, waarin men, hoewel acht gevende op datgene, waar de waarneming met het bloote oog leert, gewoon is de organische natuur te splitsen. Zoodra men het microscoop ter band neemt, moet men er zich op voorbereiden, niet alleen vele zaken op een andere manier en onder andere omstandigheden te zullen zien, dan waaraan men bij het zien door het bloote oog gewoon is geraakt, maar ook, dat vele, wat, bij een meerbeperkt gezichtskring, tot daartoe voor onomstootelijke waarheid heeft gegolden, naar mate die gezichtskring zich uitbreidt, en een groter aantal van voorwerpen omvat, zal blijken vooroordeel en dwaling te zijn. OVER DE GRENZEN VAN DE MIKROSCOPISCHE WAARNEMING, VERGELEKEN MET DIE VAN HET WAARNEMINGSVERMOGEN MET RET BLOOTE OOG. 269. Met is voor een nauwkeurige kritiek van den graad van juistheid der uitkomsten uit enig onderzoek afgeleid volstrekt noodig, dat men de grenzen kent, tot welke de in toepassing gebrachte handelwijze, of het aangewende werktuig, den onderzoeker in staat laat door te dringen. De natuur- en sterrekundigen hebben dit sinds lang in gezien, en zijn gewoon, alvorens zij tot enige bijzondere nasporingen overgaan, de meetwerktuigen, welke zij daarbij willen gebruiken, nauwlettend te toetsen, opdat zij weten tot hoe ver de waargenomen verschijnselen met zekerheid als onafhankelijk van de gebreken des werktuigs kunnen worden beschouwd. Maar ook bij zulke werktuigen, welke hun hoofdzaak voornamelijk daarin bestaat, dat zij de werking der zintuigen te hulp komen, en voorwerpen en verschijnselen waarneembaar maken, die anders niet waarneembaar zouden zijn, moet een zorgvuldig onderzoek, een bestuderen van het werktuig zelf, voorafgaan, opdat de gebruiker deszelfs deugden en gebreken leert kennen, en tevens den graad van zekerheid beoordeelt, die de daarmede verrichte waarnemingen bezitten. In het laatste hoofdstuk van het vorige deel, heb ik enige voorschriften gegeven, hoe zulks bij een microscoop geschieden moet, en bepaaldelijk in de laatste § een handelwijze aangegeven. GRENZEN VAN DE MIKROSCOPISCHE WAARNEMING. 75 beschreven, om de uiterste grenzen van zichtbaarheid en onderscheidbaarheid van dioptrische beelden door een microscoop te bepalen. Het volgende is een toepassing van die handwerkwijze, waarbij ik echter de lezer herinneren moet, dat zij slechts als een voorbeeld kan worden aangemerkt, hoe men het optisch vermogen van een microscoop, onder verschillende omstandigheden, toetsen kan, maar dat men uit de uitkomsten, verkregen met het door mij gebezigde werktuig, geenszins tot enige algemeen besluit kan geraken, omtrent de grenzen van het optisch vermogen der microscopen in het algemeen. Iedere bezitter van een microscoop, die deze grenzen bij zijn werktuig wil kennen, is verplicht deze opzettelijk te bepalen, en zelfs is het gewaagd ten opzichte van werktuigen, die uit dezelfde werkplaats afkomstig zijn, tot gelijkheid in optisch vermogen te besluiten, dewijl elk objectief stelsel een afzonderlijke behandeling vereist, en het ene gelukkiger uitvalt dan het andere. 270. Alvorens echter over te gaan tot het onderzoek naar de grenzen der microscopische waarneming, zal het mij geoorloofd zijn hier nog iets tot aanvulling te voegen bij het vroeger (§ 78 — 96, Deel I) gezegde, betreffende de grenzen der waarneembaarheid met het blote oog. Reeds heb ik doen opmerken (§ 96), dat de herkenning van elk voorwerp berustt op het onderscheid, dat het netvlies ontvingt, tussen den indruk, die het van het beeld ontving, en den algemeenen indruk, op deszelfs overige delen. Er heeft een differentieplasing plaats tusschen den algemeenen toestand van het netvlies of het beeld van het gezigtsveld, en den toestand van de plaats, waar zich het beeld van het voorwerp vormt. Deze differentieplasing nu kan van twee soorten zijn, en daarovereenkomstig kunnen alle gezigtsindrukken verdeling worden in twee hoofdklassen, te weten. 1° positieve, dat is die, waarbij het netvlies een waarlijk beeld ontvangt, afgekort van enig lichtgevend of licht-terugkaatsend voorwerp, terwijl het omringende gezichtsveld duister is, en 2° negatieve, waarbij het netvliesbeeld geen waar beeld, maar een schaduwbeeld is, dat zich op het verlichte netvlies afteekent, terwijl het gezichtsveld zelf verlicht is. De meeste gezichtsindrukken zijn, wel is waar, gemengde, dat is, zij bestaan uit een vereeniging van positieve en negatieve gezichtsindrukken, doch beide kunnen ook apart bestaan. Zoo verkrijgt het oog alleen positieve gezichtsindrukken bij het zien van een witte vlek of streep op eenen zwarte achtergrond van genoegzame uitgebreidheid, of van de maan en de sterren gedurende den nacht, enz. Negatieve gezichtsindrukken komen, onder gewone omstandigheden, bij het gebruik van het blote oog, zelden onvermengd voor, doch het zien door het mikroscoop, bij doorvallend licht, levert genoegzame voorbeelden van, daar alsdan, gelijk in het vorige hoofdstuk uitvoeriger is aangetoond, de voorwerpen slechts daardoor waarneembaar worden, dat een gedeelte der lichtstralen, die tot verlichting van het gezichtsveld dienen, niet tot het oog doordringen, maar zijn uitzendende, van de werkelijke ondoorschijnendheid der voorwerpen, hetzij ten gevolge van de afwijking van hunnen oorspronkelijken weg, die de lichtstralen bij den doorgang der voorwerpen ondergaan. Dat, bij de bepaling der grenzen van het gezichtsvermogen, van belang is dit ouderscheid in het oog te houden, blijkt genoegzaam uit het vroege gezegde, ten aanzien van de uitwerking der irriterende middelen. Bij positieve gezichtssindrukken zal deze een buitenwaartsche uitbreiding van het netvliesbeeld zelve, derhalve een vergroting van, te weeg brengen. Bij negatieve gezichtssindrukken zal justement het omgekeerde plaats grijpen, namelijk een binnenwaartsche uitbreiding van het lichtbeeld van het gezichtsveld over het schaduwbeeld van het voorwerp op het netvlies, en gevolglijk zal dit beeld kleiner en minder waarneembaar worden (verg. § 83). Overigens zal dit onderscheid door de mededeeling der volgende waarnemingen duidelijk genoeg in het oog vallen. Deze waarnemingen zijn in het werk gesteld op de wijze, waarvan ik reeds vroeger (zie de noot onder bl. 78 Dl. I) met een woord melding liep gegeven, namelijk door, in plaats van ware voorwerpen, derzelver dioptrische beelden aan te wenden. Om deze voor het onderliggend doel te vormen, heb ik mij bediend van aplanatische lensapparaten, en, — daar waar de brandpuntsafstand van deze nog te groot was, om, zonder het voorwerp al te ver te verwijderen, het kleinst zichtbare beeld te doen ontstaan, — van zeer kleine glasbolletjes, van 1 tot 2 millimeter in middellijn, welke in platinablik vastgesmolten, en, op de wijze eener gewone lens, in een koperen busje gevat waren. Ik voeg hier alleen bij, dat de gebruikte glasbolletjes, als vergrotingsglazen in een enkelvoudig microscoop aangewend, een bij uitstek zuiver beeld geven, welke ter nauwer noodzaak onderdoet voor dat van een aplanatisch samensteld microscoop van gelijke vergroting. Het lenzenstelsel of het glasbolletje werd geplaatst in de opening van de voorwerplafel van een gewoon samengesteld microscoop, en het voorwerp op eenen zich daaronder bevindende ring, welke op een neder kon bewogen worden. Volgens werden de glazen uit de buis van het microscoop genomen, en door de nu geheel ledige buis naar het beeld gezien, betoog vervolgens allengs kleiner en kleiner werd gemaakt, door de ring met het daarop geplaatste voorwerp te verwijderen. Wanneer de grens van de waarneembaarheid bereikt was, werd de microscoopbuis weerom voorzien van een objectief en een oculair, en dan, door middel van een oculairschroef-mikrometer, de doorsnee van het beeld gemeten, op gelijke wijze, als of zulks een voorwerp geweest ware. Voor de verlichting kon hier niet, gelijk bij de vroeger medegedeelde waarnemingen, kunstmatig gebezigd worden, dewijl het beeld hiervan in gelijke verhouding met het beeld van het voorwerp, verkleind wordt, zodat men daarmede nimmer een verlicht gezigtsveld erlangt. Alle de waarnemingen zijn derhalve bij daglicht verricht, en wel, tenzij het tegenovergestelde er opzettelijk is bijgevoegd, door de vlakken spiegel te keren naar een zo veel mogelijk gelijkmatig helder wit bewolkte lucht. Voor mijn rechter oog, welks duidelijkheidsafstand, gemeten met de optometer (zie A Del. I bl. 71), is 162 millim., terwijl deszelfs accommodatievermogen toelaat (zie bl. 74) alle voorwerpen scherp te zien, welke zich op eenen afstand tussen 100 millim. en 270 millim. van het hoornvlies bevinden, waren de volgende: Grenzen de waarneembaarheid met ret de bloote oog. 79 negatieve Gezichtsinderukken. Kleinste Oogafstand. Doorafstand van het kleinste nog zichtbare beeld. Gezichts- hoek. 150 millim. 28,5 mmm 4 millim. 42", 0. 