Uit ou reisbeskrywinge
17 April, 1658. — Is beginnen ordre te stellen op het schoolhouden voor de Angolse compagnies- slaven ende slavenn, per Amersfoort uyt de Portugese prijs gecomen(2), welcq school te houden des morgens ende's namiddags, den siecken-trooster Pieter van der Stael van Rotterdam, beneffens sijn cranckbesoeckersbedieninge is op- geleyt, te meer dewijl seer goet ende prompt in 't lesen is van recht Hollants Nederduyts, ende omme de gemelte slaven te beter tot het school ende hooren oft leeren van de cristelijcke gebeden te animeren, is mede belast na 't eyndigen elcq een croessjen brandewijn ende 2 duym tabacq te geven etc, alsooq alle hare namen aengeteyckent, ende die geen hadden, namen gegeven, soowel gepaerde als ongepaerde, jongh ende oudt, alles in Wesen van den Commandeur, welche sigh daervoor Die Hoornwerk was 'n buitewerk by die ingang van die fort, wat uit twee halwe bastions of bolwerke bestaan het. Sien planne van Van Riebeeck se fort, blss. 90 en 122 van Godée-Molsbergen, Jan van Riebeeck. (2) Hierdie slawe (166 in getal) was 'n maand tevore aan die Kaap aan land gesit deur die Kompanieskip Amers- foort. Die bemanning het hulle buit gemaak op 'n Portugese slaweskip wat hulle op die kus van Aia;o]a ingeruil het. Dit was die eerste aansienlike klomp slawe wat aan die Kaap ingevoer is. (3) Swaer van Van Riebeeck en opvolger van Wijlant, wat in 1656 na Batawië oorgeplaas is. Enige dagen, sal laten bijvinden, omme alles ter-degen in ordre ende dat volcq onder de behoofen disspline te brengen, waertoe 't begin sigh redelijcq schijnt te verthoonen. Wordende ock elcq na behooren gecleedt voor de coude, die nudagelijcx begint aen te comen, alsoocq de cloeckste hier ende daer aen 't wercq gestelt, omme soo haer doenlijck van deselve dienst te mogen trecken. 5 May, 1660. Ende quam tegen den avont den oversten van de Gorachouquas, Choro genaempt, met een gevolgh wel van 100 man noch aen 't fort, daeronder meest al sijn oudsten ende principaelsten, medebrengende 13 redelijcke oudt en jonge koebeesten tot vereeringe, met versoeck die in teycken van sijn aanbiedende vrundschap wilden a. ennemen Hemelsvaertsdagh den 6 dito is des morgen voor de predicatie, den gemelten oversten der Gorgachouquas ende gevolgh met wedervereeringen van coper, cralen, tabacq ende pijpen begifticht, wel de dubbelde waerde van de voorsz. koebeesten, ende na de predicatie ock getracteert wordende mei Die Gorachouquas, of Tabakdiewe, soos die Hollanders hulle genoem het, (onder kaptein Choro) was saam met die Goringhaiquas, of Saldanhars, of Kaapmans (onder kaptein Gogosoa,,,de vette kaptein") die vernaamste Hotten-tot-stamme wat hulle in die onmiddellike omgewing van die Fort en in die Kaapse Skiereland opgehou het. Daar was ook nog die Goringhaikonas, of Strandlopers, of Watermans, (onder,,kaptein" Autohoemao, of Herry), maar hulle was Maar en armoedige, onansten like klompie van omtrent vyftig siele. — Die besoek van Choro, hoof van die Gorachouquas, en van Soesoa, hoof van die Chainouquas. Wat toe nog ten noorde van die Bergrivier rondgeswerf het, vind plaas ná die beendiging van die eerste Hotten- tot-oorlog (1659-60) en die vredesluiting in April 1660. 95 eeten eade clrincken, mitsgaders de baly met aracq ende brandewijn ondereen gemengt, midden in t pleyn van 't fort, open gestelt sijnde met een locjen^1) daerin, soopen dit volcq soo droncken ende vol, datter de seltsaemste cuyren van de werelt aengesien wierden, soo met singen, dansen, springen ende meer andre vreemde continantien, vallende nu den eenen, dan den anderen van dronckenschap onder de voet, welcke dan van die nogh wat schappelijck waren, opgenomen, buyten 't fort gedragen ende aldaer in 't gras te slapen geleyt wierden, behalven den voorsz. oversten, die hem redelijck schappelijck hielt ende sigh niet boven halff vol en dronck, neffens drie a 4 van sijn oudsten, dogh eenige van die schenen haer echter niet te cunnen onthouden mede te danssen, ende de wijven clapten soo hard in de handen, dat men 't wel 150 roeden buyten 't fort hooren conde, sulcx dat sij schenen op haer maniere een heel vreedens triumph ende vreughde te houden(2). (!) Lokje, of mokje - 'n bekertjie. Dapper (Naukeurige Beschryvinge der Afrikaensche Gewesten, Amsterdam, 1660, bls. 636) spreek in verband met hierdie episode van, een gansche Baly vol brandewijn met een houte kopje daar in." (2) Dapper (op. cït., t.a.p.) gee die volgende aanvullende besonderhede, wat aan skilderagtigheid vir die van van Riebeeck seker nie moet onderdoen nie : Wanneer den Mannen het hooft begon te draien en de benen te waggelen, dikwils met vallen ter neder op d' aerde, wierden er omtrent twee of drie-hondert stukjes tabaks, elk van een duim breet, bij handen vol te grabbel gesmeten, waer op onder hen zulk en groot getier en geschreeu ontstont, datze het gehoor bij-na verdoofden en het geluit den ooren naulix verdraghelijk was; desgelijx bedreven zij geen minder gewelt wanneer daer na het zelffte met broot gedaen wiert. Na het eindigen van al deze grabbelingen, ging het bij hen, wanneer zij gansch. 30 September, 1660.'s Namiddags quam den oppersten ofte coningh van de Chainouquas, gennaempt Sousoa, selffs met sijn soons vrouw op en grooten os sittende ende geleyt wordende door een van de ruyterwachters, binnen 't fort gereden, daer sij door een van sijn volcq op de schouderen afgeholpen wierd, medebrengende 33 stucx oude en jonge koebeesten, die altemaelen voor coraelen, ende pijpen en geweise voor coraelen, mitsgaders voorsz. de, werdende derhalven met kais, vers broot ende suycker in een tinne schotel getracteert, ende op een matjen in des Commandeurs camer met voorsz. smeerige princesse (sijn soons vrouw) te sitten geset, sulcx noch noyt ymandt gedaen is, item oock eens op de claversingal gespeelt, alle 't welcke hem wonderlijck aengenaem scheen, mitsgaders 't bier, Spaens ende France wijn seer wel smaeckten, doch sooveel niet na sigh nam dat beschoncken wierd, werdende sijn volcq op de voorsael met hart broot ende brandewijn soodanigh getracteert, dat se lus- tigh songen ende sprongen ende wonderlijcke aperijen aenrechteden. Voorsz. Sousoa ende soons vrouw de huysingen onder ende boven hebbende laeten besien, ende gevraeght oft er wel volcq in 't landt woonden die med Sulcke huysen hadden, antwoordt: jae, maer wat op ander maniere ende oock vast woonende, — wijsende naer den ringh aen des Commandeurs vinger, dat die luyden oock sulcq gout hadden, endende wijders aen 't eynd van sijn eygen pingh, ho groote ende cleyne witte blinckende gesteen-ten hij bij deselve gesien hadden, waerop hem France ende fijne gesteente, soo diamant als robijn endende ander coleur, item mede paerlkettingen etc. Verthoont wordende, seyde, dat noyt anders gesien oft vernomen hadde als gout ende witte steenen, wijsende op diamanten, ende dat hy met dat volcq genaempt Chobona oft Choboqua, goede ken- Die Chobona, of Choboqua, of Cabuners, 'n,,swaerte natie' (Kaffers), wat veronderstel is die inwoners te wees van die fabelagtige ryk van Monomotapa „van waar de nisse hacl, oock wel sijn best doen wilde ymant van deselve herwaerts te crijgen, om de waerheyt aen ons te verthoonen etc. Ende also seecker groot voicq (mede Hottentoos als hij) hem om syn macht seer jalours waren, ende daerom alle mogelicke affbreuck allomme sochten aen te doen, dat nu noch meer soude geschieden om hem den ommegangh met ons te becommeren 99 Soo vraegde hij, off men hem tegen sijne vijanden, als se hem quemen overlastigen, wel souden cunnen goet-vinden met soldaten te adsisteren, waerop g'antwoord wierd, indien hy raedt wist ons van bestiael genoegsaem te voorsien ende te maken dat de Chobonas met haer gout ende gesteenten tot ons afquaemen, jae, mits het oocq geen van onse g'allieerde hieromtrent ende voornementlijcq de Cochoquas, en waeren, met wiens oversten Oedasoa, wij vruntschap besproocken hadden etc. Portuguesen in Mosambicque al haer gout crijgen (Van Riebeeck se Dagverhaal, Deel 3, Uitg. Hist. Gen. Schap van Utrecht, No. 59, bls. 447). Ses wekte later sal Van Riebeeck 'n landtog uitstuur onder adelbors Jan Danckaert (12 November 1660 — 20 Januarie 1661) met die spesiale opdrag om die pad na die goudland te verken en handelsbetrekkinge met die "Monomotapers" an te knoop en aiso o.a. die Portugese die voet dwars te sit :,,Ende is oocq 't gevoelen vastelijcq, dat de natie vermits der Portuguese heerse regeringe, tot onsen vredigen ommegangh wel genegen gevonden sullen worden" (Van Riebeeck se Dagverhaal, t.a.p. ). Die tog het op 'n totale mislukking uitgeloop; veel verder as die Olinfantsrivier het die re Gegen nie gekommen, nie gekommen. Die Cochoquas, der Rechte Saldanhars, soos die Dagverhaal hulle dikwels noem, het toe hulle krale gebad in die burr van Saldanhaba. Hulle was verdeel in twee grosse — die een onder die byna honderdjarige Oedasoa. Hy gaft tot antwoort: voorsz. sijne vijanden waren andre, ende versocht de gemelte assistentie gens deselve niet, als met meeninge om eerst blijcq van sijn seggen te thonen; den Commandeur wist noch niet wat hy voor een man was, maer den tijt soude het hem doen openbaeren, willende met sijn principael leger in 't Hottentoos Hollandt i J daghreyssens van hier comen woonen, om dagelijc met den anderen verder te cunnen spreecken, endende sijne andere troppen ende volc. Qua meer hier, endende daer na gewonte in vliegende legers lateri heen ende weer gaan, met meer andere redenen die niet vreempt scheenen. Den i October quamen noch eenige van Sou-soas volcq met 10 beesten na, die mede voor corae-len gereuylt wierden ende 5 schapen voor coper, welcke schapen, vermits 't coper, jegenwoordigh yder wel sooveel costen als drie beesten, die, voor coraelen gereuylt wordende, jegenwoordigh niet boven de 9 a 10 stuyvers 't stuck comen te staen, enlijcq beswaert het tractement van eeten en drincken wat voor sooveel volcq, daer se telckens mede affcomen. Den 2 dito, voorsz. Sousoa met sijn soons vrouw endeende volcq sigh gereet maeckende om te vertrecken, is denselven voor hem en dito vrouw, alsoocq sijn broeder ende een ander soon mede bij hem sijnde van die benedeloop van die Bergrivier, en die ander onder Gonnema aan die Klein-Bergrivier. Oedasoa was kaptein oor die talrykste trop en is beskou as die,,opperheer" oor al die Cochoíuas. IOO met navolgende considerabel schenckagie vereert, te weten : 6 dosijn coraelen ende france silver ketting- kens, 3 paer france steene breseletten, 4 lb. tabacq, 4 lb. root corael, 9 stucx ijsere hoepen^1), 17 lb. staffijser, 2 bijlen, 3 drijffijsers, 7 mingelen(2) brandewijn, 2 spiegeltjes, ende wel 100 lb. hart broot, alle hetwelcke, hem ende dese drie dagen genoten tractementen seer wel behaegende, scheyde met een bijsonder goet genoegen, latende syn soons vrouw op een witten bonten os setten, ende hij, des vissers huys gepasseert sijnde, gingh op een roden os sit- ten, hebbende tusschen 't fort ende daer, met Eva te voet gaende, van veel saecken gesproocken, ende haer 't volgende gerecommandeert den Comman- deur te seggen, namentlijck : Dat als den Commandeur den tijt maer wilde ver- beijden, wel soude mercken, dat hij de man was, die hem coste contentement doen, doch dat versocht mochte worden, 't gene de Choboquas voor haer gout ende gesteenten begeeren, door sijn handt i1) Hop.pcn = gladde ringe. (2) 'n Mingel. of mengel, 'n ou-Hollandse iahoudem&at = 1.21 lietcr. coper, IOl mocht passeren, om by haer soowel als ons voor principael oorsaecq van die negotie etc. erkent te worden, hebbende rede door 't landt al sijn volcq vrije toegangh ende de wegh open gestelt, ende consent te geven om tot ons te mogen comen handelen etc. Voorsz. bonten os, daer sijn soons vrouw op sat, was mede ingereuylt ende, om sijn gecregen goet te beter te dragen, hem op sijn versoeck geleendt, die hij beloofde by d' eerste gelegenheyt met meer beestiael wederom te senden. Sondagh den 3 dito quamen even na de predication weder 13314 persönen van de Chainouquas, met 27 stucx schoone beesten, waervan 24 voor cornelen ende drie neffens 6 schapen voor coper ende de tabacq inngeweit wierden, hebbende dese luyden in 't herwaerts comen haren coninck Sousoa gemist ende geseght, datter morgen noch meer volcq van de haere met bestiael souden hief comen, als leggende rede in 't Hottentoos Hollandt gelegert, daer doorgaens hun loos rendevous' meenen te houden, tot sigh Sousoa daer sal vast gelegert hebben. Dit wil een wackere knip op onse buyren haer neus wesen, vermits dese plaetse altijt haer beste weyden sijn geweest, hebbende, sedert Sousoa hier geweest is, sigh niet een Caepman noch Saldanhars oft ymandt. Derven verthouen, ende de Strantlopers (hier altijt omtrent woonende) oocq niet derven hun ergens bijvougen, sulcx het schijnt desen Sousa al vrij ontsien moet wesen. (i) Vergaderplek. Uit P. De Neyn se "Lust-Hof der Huwelyken." Inleidings. Heelwat minder bekend as Van Riebeeck se Dagverhaal en het verskillend van aard is die Lust-Hof der Huwelyken van Meester Pieter de Neyn. Dit het maar gedeeltelik betrekking op die Kaap; maar die enkele bladsye wat oor Suid-Afrikaanse toestande en gebeurtenisse handel, bevat besonderhede wat ons nóg in ander skrywers nóg in die bestuurlike stukke van sy tyd kan kry. So, b.v., sy uitvoerige beskrywing van die manier waarop die destydse Hottentotte gew. Oond was om ter dood veroordeeldes met stokke dood te slaan. Pieter de Neyn was die seun van Cornelis de Neyn, pensionaris van Alkmaar en rässeler in die hof van Holland. Hy het gepromoverer in die regte; maar ná 'n kort präktyk as advokat het hy, teen die sin van sy vader, besluit om sy vaderland te verlaat en sy geluk in die vreemde te gaan beproef. Op grond van sy regskundige kennis en onder-vinding het hy die aanstelling verkry tot advokatfiskaal van die O.I.K. aan die Kaap. ín Die volledige tietel is: Lust-Hof der Huwelyken, behelsende verscheyde seldsame Ceremonien en plechtigheden, die voor desen bij verscheyde Natien en Volckeren soo in Asia, Evropa, Africa als America in gebruik zijn geweest, als wel die voor meerendeel noch hedendaags gebru Ykt ende onderhouden, naeuwkeurigh, soo uyt oude aJs nieuwe schrijvers bij een vergadert door P. de Neyn Rechtsgeleerde, voor desen gewesene Fiscael in dienst der E. E. Oost-Indische Compagnie aen Cabo de Boa Esperance, müssen desselfs Vrolycke Uyren, uyt verscheyde soorten van mengel-dichten bestaande. Amsterdam. 1(597. Februar 1672 hier aangekom, het hy maar 'n paar jaar die fiskaalsamp uitgeoefen. In Oktober 1674 verlaat hy die Kaap op reis na Batawië, soos hy self sê ten minste, om aldaar promosie te gaan soek. Ook in Batawië het hy egter nie alte lank vertoef nie; want end 1675 keer hy met 'n gebroke gesondheid na Patria terug, volgens sommige, as 'n gevolg van sy losbandige lewenswyse. Hy self' gee in die voorwoord 'n gans ander uitlegging van sy siekte (verhitheid en 'n koue bad in 'n rivier); maar die feit dat hy as fiskaal van die retoervloot afgesit word,,om syn gedeboucheert leven en,onbequaam geoordeelt wert tselve ampt met fassten te becleden," (1) skyn wel die bewys te lewer dat Sy beskulidigers nie alte ver van die waarheid was nie. Ook die inhoud en toon van sy gedigte, die Vrolycke Uyren, wat in die uitgawe van 1697 n vervolg vorm op sy Lusthof, en waarvan party taamlik grof en onkies is, kom hierdie vermeede nog versterk. Dit was ná sy aankoms in Holland dat hy vir tydkorting, entschieden het, nl. die saamstelling van 'n beskrywing van die huweliksgebruike van die verskillende volke van die wêreld. Dit is 'n louter kompilasie, getrek uit 'n massa van ander werke, veral reisbeskrywinge, en bevat dus maar min wat nuut en oorspronklik is. Alleen die dertien bladsye wat hy wy aan Kaapse aangeleenthede (nie slegs huwe-liksgebruike nie) berus op persoonlike k. ennis cn (l) Kopie-Dagregister, 1674-76 (Kaapse ar^ief. No. 270), bls. 56, regstreek.se informasie. Ongelukkig het hy net op sy geheue raoet afgaan, want hy vertel ons dat op sy tuisreis sy joernaal en briewe soek geraak het; vandaar sekere onnoukeurighede, wat egter ruim- skoots vergoed word deur sy lewendige manier van vertel en sy plastiese wyse van beskrvwing. DIE MOEILIKHEDE MET DIE GONJE-MANS. Wanneer Fiscaal aan de Caap van Goede Hoope was ist voorgevallen dat vijf vrij-borgers, met nammen Hendrik Tieleman (die Burgermeester van het vlekje onder's Compagnies kasteel geweest), Hans Ras(2), de jonge Mostaart (wiens broeder('!) doenmaels regerend Burgermeester was), benevens noch drie anderen, welkers. naamen my voor tegenwoordig niet komen in gedagte te schieten; de vyf geseide borgers waren met den anderen in Compagnie met twee wagens ende voor derede weken gereden naar de Groote Revier, omme al-daar (gelijk meermalen gedaan werd) zee-koeyen so om te verkoopen, als voor eige provisie te schieten (4), wanneer Aldaar door een.grote trop (1) Die skrywer bedoel seker Tielman Hendriks, wat in die monsterrolle (Kaapse argief, No. 945) voorkom aan meesterkneg en sedert 1661 as, viajlandbouwer." (2) Hans Ras, vroeër soldaat in diens van die Kompanjie en sedert 1658 vryburger aan die Kaap. (3) Dit was Wouter Cornelisz. Mostaert, uitgekom as Kompanjie-soldaat, en een van die allereerste vryburgers an die Kaap (1657); as een van die invloedrykste lede van die jong samelewing het hy die ampte van burgerraad. burgerluitenant en onderling aan die Kaap bekiee. (4) Hierdie jagtog is onderneem deur die burgers, om eigen groß wildt ten behoeve haerer familien te schieten, en hulle was met ons (die regering syne) consent int lant vertrocken." Leibbrandt (Precis of the Arcades, Journal, 1671 — 74 and 1676, bls. 140) vertaal dus verkeerd waar hy spreek van, eight of our burghers, who, without permission, had gone up to shoot some large game for the needs of their families. Garachouquas, anders Gonjevians (1) cloor cle wandelingh by de onse genoemd, met welke doe-maels die van de Ost-Indische Compagnie in oorlogh leefden, onverwacht overvallen wierden; dese roovers ontsetteden aldereerst des vrijluiden haar gewer, paarden en de wagens, haar persoonen daar naar mede besettende; maar de voornoemde Mostaart, die te pa À benuen beneffens de wagens was kommen rijden, on welcher herausgelden haar moordadige handen; de andere vier so met haegayen als met kirrien (by haar sogenoemd, dat doorne stokken sijn) op het jammerlijckst om halsraackten, welke droe-vighe tijdingh aan het Fort of Kasteel door den ontvluchten gebracht wierd(2). Die skrywer bedoel seker die Goringhaiquas, wat som ook die naam ván Gonjemans gekry het. Die eintlike Gonjemans was 'n tak van die Cochoquas en is deur die Hollandérs so genoeni na hulle hoof Gonnema, of die Swart Kaptein. Gonnema se krale was toe in die buurt van Riebeekskasteel en Vier-en-twintig-Riviere. Hrærdie verhaal word bevestig deur die Dagregister, No. 1672-73, (Kaapse argief, No. 269), onder datum 29 Junie 1673, 10 Julie 1673 en volg. Die Dagregister gee gegen besonderhede nie, o.a. geen enkele van die name van die hurgers wat in die hindlaag van die Gonjemans geyal het nie. Die regering het onmiddellik unstrafssediesie teen die Gonjemans uitgestuur onder waandrig Jer. Cruse en burgerluitenant Elbert Diemer. (Sien Dagregister, 11 Julie 1673). Kort nä hulle vertrek kom die tyding dat die vyandeike Hottentotte 'n nuwe moord gepleeg het en gedurende 'n aanval op die Kompsipos aan die Saldanhabaai hulle korporaal Dirk van der Heerengraaf, 'n soldaat en twee koloniste om die lewe gebring het, Versterkinye word nou gestuur, maar die kommando het daar nie in geslaag nie om, soos die opdrag gelui het, die,,geweldinaers' met wortel en tak uit te roei,,sonder ijets dat mannelick is te verschoonen." (Besoluties van die Politieke Ráad, Kaapse argief, 14 Julie 1673). Die vyand het ontsnap in die berge, en Jer. Cruse no Weinig tijd daar na wierden vier van dese moor-denaars door Hottentotten, dat haare vijanden ende Sondaghen morgen, als gevangenen voor den Heer Ysbrand Goske, die doenmaals governeur van het Caapsche Territoir was, gebracht, die my aanstonds daarop liet by sijn Ed. ontbieden, met eenen my aendienende, dat sy Hottentotten die haar gevangen gebracht hadden, versochten in ons by wesen daar offen, daar offen, hadde, wasen van harten blijden te wesen van de moeite van verdere proceduren ontslagen te sijn ende mede seer gaarne wilde aanschouwen, hoedanig die natie met soodanige moordenaars te werk souden gaan(2). Wy dierhalven met de andere Raeds-Persoonen, off het hoorn-werk boven de poort, daar doen-moes vir hom tevrede stel met Die buitmaak van 'n taamlike klomp vee : 800 beeste en 900 skape. (Sien Dagregister, 25 Julie 1673). C1) Op 20 Augustus 1673. (2) Die Dagregister, über datum 20. August 1673, beschränkt as volg die höhekap van die hottentoten oor die toelating om self die strafgeregu uit te voer :,Niet so haast was dese permissie uytgesproken, off alle de Hotentots tot een getal van meer als 100 personen bij een gecomen en van verwoedtheijt niet langer haere bittere vijantschap connende beteugelen, begonnen over luyd te schreuwen : Sla doot, die honden, slaa doot, vervolgende des thoon met sulcken gejuich en vreesselijc getier ais off bereits alle haere vijanden in't voetsant gebragt wesende, daer over quamen zeegepraalen, yeder van hun sig onder des met een braave kneppel versiende en de traditie der gecondemneerdens mei oneeduld affwachtende." (3) Hoorn-werk, sien voetnoot í 1) bls. 93. 1. [1 maels de luitenant Koon(l) woonde, sagen met gemak beneden op het strand rechir voor de port dese manier aangevangen wierd. Welte, wenn die Hotten-totten die haar gevangen, waren altemael versien met so een doorne stok of kirry, omtrent een duim dik en vier of vijf voet lang, sind alle moeder-naakt uit-gesondert een klein velletje een voet in 't vierkant dat voor haar schamel-heid hingh een Cha-karos by haar genoemd, gelijk ook de geseide vier gevangenen mede toe-gedost waren uit-gesonderd de kirry. Sy dan sprongen en dansten met een groot gefleuit ende geschuifel, musicaalsgewyse, 't welk een soete ende aange-name harmonie maakte, in een ronde kringh rondom dese patienten die tusschen beiden als ter dood verwesen, bitterlyk stonden te weenen. Men van de vermoorde borgers, sond de heer Goeverneur vijftigh Compagnies dienaren met snaphanen voorsien onder 't geleide van den Vaunderkreis, beneffens eenighe vrywillige borgers. Nie korrek nie. Ln.itenant Jan Coon was aan die hoof van die klein leërmag wat op 12 Januarie 1673 onder opperbevel van kommandeur De Geus Sint-Helena van die Engelse geneem het en met 100 soldate in besit van die eiland agtergelaat is. Theal verhaal dat hy 'n paar weke daarna oorlede is. Hy kon dus in Augustus 1673 nie in die Kasteel aan die Kaap gewoon het nie. (2) Die Dagregister, 20 Aug. 1673, sprech van, meer all 100 personen. I 12 te paarde() onder 't gheleide van haar hopman en borgemesser Elbert Diemer(2) te landewaart in, vergesellschaft met de voornoemde Hottentots kapiteinen met haar volkje, die voor gidsen en naderhand voor ve of roof-an-drijvers dienden (want tot het vechten dienden sy weinigh) welke gesamentlijk (sinde maar een vryman op dien veld-tocht gequetst geworden (3) met een roof ende beuit van omtrent acht duisend stuks vee(4) naar vier wekens uitblijvens, aan-quamen, vertoonende van verre het aangenaamste gesicht van de wereld, het vee wel twee ueren in 't ronde sich versprei- dende, daar de victorieuse borgers ende soldaten mede aenquamen setten, by naar gelijkende in verschiet een ontmoetingh van Jacob ende Esau met alle haare runderen ende schapen of wel een Turksche Kachel of Caravane, wesende het beestiaal spiegel glat van vettigheid, daar doen een (!) Die burgers was ook vyftig in getal. (Kopic-Dag-register, Ao 1674-76, Kaapse argief, No. 270, bls. 69.) (2) Die skrywer spreek hier van die twede veldtog, wenn die rebellerende Gonnema's Afrieanen, maar hy verwar klaarlyklik sekere besonderhede van die eerste een (Julie 1673) mät die van die twede (end Maart en begin April 1674). Bede ekspediesies het onder die opperbevel van vaandrig Jeronymus Cruse gestaan; maar terwyl in 1673 die burgers aangevoer was deur Elbert Diemer, is dit in 1674 Winter Mostaert wat as burgerluitenant saamgegaan het. (Sien Dagregister, 14 Jidie en 25 Julie 1673 en 26 Maart 1674. (3) Yolgens die Dagregister is geen enkel vryman gekwes nie; wel 'n Hottentot, wat gesterf het aan die gevolge van 'n asgaaisteek wat 'n neef van hom per ongeluk toegebring het. (Kopic-Dagregister, 1674-76, No. 270, bls^78.) (') 'n Bietjie oordrewe; ; die rapport van Jer. Cruse spreek van 800 beeste en 4,000 skape. (Kopie-Dagregister, 1674-76, bls. 79.) H3 rijkelijke uitdeelingh, soo aan de borgers als Hotentotten gedaan wierd, de rest de Compagnie voor sich behoudende. Nach eenige tijd als gesecht gedanst ende gefleut te hebben, sprongen de kapiteinen Klaas, Kuiper(2), Schacher(3), Houtebe, met een noch een Hottentots kapitein(3) in 't midden van de kring met haar kirryen in de vuist, die aanstonds van de andere meenichte op gelijke wijs gevolghd wierden en tijden(°) geen kleintje op de bloote armen, dyen, billen, schouderen, scheenen ende kuiten aan 't beuken (hoofd en borst wierden onder 't slaan verschoond,) so dat in 't korte die miserabile menschen haar lichamen met die harde stokjes so murw en week als pap geslagen wierden en door die onmenschelyke pijnen voor dood onder de voet vielen, wanneer weder op het wenkeri (3) Klaas, of Dorha, hoof van Die Soeswas, 'n stam van die Chainouqua-Hottentot. (Sien hierbo, blss. 94 en 96.) Sy aartsvyand was Koopman, die hoof van 'n ander tak van die Soeswas. Kuiper, of Dack'key, 'n kaptein van die Goringhaquas, of Kaapmans. Dit is hy wat in Mei 1672 die gebied van Hottentots-Holland aan die Kompanjie verkoop het, en 'n verbond van vriendskap met die goewerneur gesluit hat. Schacher, of Osinghkamma, of Manckhagou, 'n ander kaptein van die Kaapmans en seun van Gogosoa. In April 1672 het hy van sy kant die Kaapse distrik en Saldanhabáai aan die Kompanjie verkoop en soortgelyke verbond as die van Kuiper met die regering aan-gegaan. Die krale van Schacher en Kuiper was toe geleëtussen, die Tyger Bergen en die Stink-Eivier. Woutebe se kraal was in 1669 naby Schacher syne. (Sien Kopic-Dagregisier, 1667-70, Kaapse argief, No. 267, bls. 473.) Die Danregisträter maak alleen melding van Kuiper en Schacher. (5) Van tijen, tije, getijd = begin, aan die werk gaan. Vand de vorgemelte kapitelen sy gelijker hand aflieten en sy wederom als vooren aan 't dansen fleuiten, schreeuwen en schuifelen geraakten tot dat die vier half doode patienten wederom over einde resen, naar dat een quartier uirs ongemeide ende sonder slagen haar adem hadden gehaald, weder 't eenemaal bekomen waren ende flux op haar kooten, stonden; keken tusschen beiden haare vanden ende met eenen beulen al schreyende seer droevig aan, die sonder genade op het gegeve teiken van kapitein Klaas (die wel de wakkerste, verstandigste en dapperste kapitein onder haar was) gelijkelijk op de voorgaande wijse weder op de voore van dood weder in 't voet-sand raakten, sonder dat In al dat slaan het alder-minste bloed gestort was, slimmer als yemand die met aals-vellen (2) vol heet zand gebeukt werd; dii! danssen, fleuiten en slaan tot verscheide reisen omtrent derhalf uer geduerd hebbende, wierd door den Heer Gouverneur (die dat barbarisch en over wret schouw-spel al moede was) belast wat kort met haar om te gaan en die elendige menschen voort aan een kant te helpen; daarop dan aanstonds gelijkelijk, soo op het hoofd, als borst buik ende mannelijkheid so vehement en buiten gemeen wreet aan vielen, dat in 't korte niet alleen onder de voet, maar geheel dood raakten. Werdende doemaals de lijken, door ordres ende bevel van den opgemelten Heer goeverneur, by de beenen aan En gebondenen met een sloep in 't midden van de Tafel-baay geröde ende gesleept, alwaar met een groot gewicht keyen daar aangebonden van de schuit wierden los gesneden ende also te gronde gedompeld. Die Dagregister, 20 Aug. 1673, voeg hier nog aan toe :,Dese tragedie, g'eyndigt en middelerwijl de son van d' aerdkloot verhuijst wesende, wierde aen de Hottentots die dit schouwspel hadden helpen volvoeren een soopje aracq en wat tabacq vereert en daermede gedimitteert." In die joernal van kommissaris-generaal Hendrik Adriaan van Rheede (Kaapse argief, No. 703, blss. 58-59) wordonder datum 27 April 1685 'n beskrywing gegee van 'n soortgelyke teregstelling. Vier Hottentotte wat 'n Hollandse kneg van 'n vryburger vermoor het, word, nä verordeling deur die Raad van Justiesie, aan hul stamgenote oorgelewer om die vonnis te voltrek :,Vrijdaeh den 27en de gevangene Hottentots door den Raed van Justitie ter plaetse gebragt zijnde daer men gewon is, de sententie erst gelesen zijnde, waren aldaer d' inlandsche opperhoofden en veel volk dewelcken uyt den hoop eenige commande den, die met geen ander gewer als die stocken, daer gemeinde mede gaen, niet dicker als eenige duym en omtrent drie voet lang, dese misdiddigers om hals bragten daer mede slaende in den neck, dat eenige van de eerste slag dood vielen, doch andere wierden meer gemartelt, na welck de lichamen boven op de Sandduynen wierden opgehangen, tot afschrick van anderen; men remarqueerden aen die gansche natie een melancolie buyvten haer gewoonten desen geheelen dagh. Buitengewoon talryk is die skipbreuke wat in vroeër dae op die Suid-Afrikaanse kuste plaas-gevind het. Die Kaap de Goede Hoop het sy erste naam van Cabo Tormentoso, of Stormkaap, ruimskoots verdien ; en ook in die Hollandse tyd het hy sy reputasie aanhoudend gehandhaaf. Dit is genoeg om hier te herinner aan die name van die Santo Joano, die Santo Alberto, die Santo Alberto, die Sacramento, die Haarlem, die Naarstigheid, die Stavenisse, die Gouden Buys, die Gouden Buys, die Gouden Buys, die Maréchal, die Fortuné, en soveel andere, om die yslikste tonele van verneilig en verskrikking voor ons oë te sien verry. Veral langs die onherbergsame suidkus het die skepe dikwels met man en muis verdwyn, maar tog het enkele manskappe daar nou en dan in geslaag om die kus te bereik. Party van hulle het nä verloop van tyd verkies om onder die inboorlinge te bly lewe; andere het probeer om te voet die Kaap te bereik, terwyl die regering van sy kant hulpekspedies te land of ter see uitgestuur het. Dit is deur die verslae van hierdie togte dat ons heelwat belangrike inligtings gekry het aangaande die toestande endendendenden van Afrika in 'n tyd toe die Europese bestuur of die blanke nedersetting hom nie so ver uitgestrek het nie. Ons het reeds die aandag daarop gevestig hoe hierdie verhale ons o. Laat om te bepaal wat die verste punt gewees is van die weswaartse beweg van die Bantoe-hordes, Afgesien, egter, van die bykomstige belang wat die skipbreuke aldus oplewer vir die Suid-Afrikaanse geskiedenis, is hulle ook op hulself uiters belangwekkend en werp hulle 'n tragiese lig op die gevare en offers verbonde aan die toenmalige skeepvaart en aan oorsese onderneminge oor dié allemen. Hulle verskaf ons eg epiese bladsye varí meedoënlose noodlot in sekere gevalle, in andere weer van wonderlike reddings en byna bo-mens-like heldemoed. Uit hierdie laaste oogpunt beskou is wel  geword is. 'n Ändern wäre in die annale van die Kaapse skipbreuke 'n roemryke plaas verdien, is die van Jochem Willemsz, die moedige redder by die skipbreuk van die Hoogergeest, die Goede Hoop en die Engelse skip Orange aan die mond van die Sout- rivier in Junie 1692. Die uitvoerigste relaas van die heldhaftige gedrag van hierdie Hollandse matroos vind ons by Francois Valentijn, die skrywer van 'n lywige werk in vyf foliante, half histories, half beskrywend van aard, oor die gebiede wat in sy tyd onder die bestuur van die O.I.K. gestaan het. In die vyfde deel word 'n belangrike afdeling (147 bladsye) opgeneem deur 'n beskrywing van die Kaapkolonie; en dit is hierin dat o.a. ook die verhaal van Die dapper daad Van Jochem Willemszoon voorkom. DIE HELDEMOED VAN JOCHEM WILLEMSZOON. Uit Francois Valentijn se "Beschryving van DE KAAP" (*). In 't jaar 1692, tusschen den 4 en 5den Juni verloor de E. Maatschappy hier door de N.W. wind de twee schooner retourschepen Hoogergeest en de Goede HoopQ). Na dat de vloot hier een maand gelegen had, onstond 'er's nachts een swaar onweder, zoo dat de baaren, door de woedende winden aangezet, en als tot aan den hemel opstuivende, met de duistere lugt maar een en de zelve stoffe scheenen uit te maaken. Na dat de meeste schepen, en ook deze twee, van haare ankers gespoelt waren, ontdoken wel eenige nog het zigtbaar gevaar; maar de twee voornoemde raakten ten eersten tegen de klippen an, en 't Volk daar door in den hoogsten nood van in korten tijd, zoo de Heere niet veelen daar van op een wonderbaarlyke wyze gered had, te zullen vergaan, waar ontrent zich een geval opdeed, dat waardig is om zyne zeltzaamheid hier aangeteekent te worden, aangezien men weinig. In Beschryving van Oud en Nieuw Ost-Indien, Deel V, 2de stuk. Die Goede Hoop was oorspronklik 'n Franse skip met die naam van Normande, wat in Maart 1689 saam met die Coche op die Franse buitgemaak is in Tafelbaai, ná ontvangs van die nuus dat oorlog uitgebreek het tussen dio Verenigde Nederlande en Frankryk. Die Coche i» toe t9i»a«deop in Afrika, en áie Normavde in rli» Geede ffaop. Voorbeclden daarvan ergens vinden zal, te weten, van eenen Jochem Willemszoon van Amsterdam, een matroos in dienst, doch voor die tyd op 't schip Spierdyk het ampt van quartiermeester waar-nemende. Deze borst met de schuit aan de walzynde, wiert hem, wegens 't onstuimig weer door zyn schipper Sievert de Jong belast aan land te blevven en de schuit maar wel te bezorgen; maar aangezien de branding hoe langer hoe hooger begon te gaan, oordeelden die genen, die op de schuiten pasten, best, alzoo de meeste schuiten an de wal waren, die op 't strand te haalen, vermits zy anders in flarden stonden geslagen te worden. Zes of zeven boots, door de swaare zeën van de schepen afgeslagen, en van welke het voik aanstonts verdronk, wierden Niet verre van 't Fort An de Oostkant van 't hoofd geslingert en daar nog meest, hoewel vry deerlyk gehavent, ge borgen. Terwyl nu de wind hoe langer hoe meer toenam, en de zee zich hemelhoog verhefte, verdronken 'er s morgens 'er aan tusschen 10 en n uuren ver- scheide menschen zoo van deze 2 schepen, als van 't Engelsch schip Orangie, die, om zich te redden, in zee gesprongen waren, en hoope hadden van al swemmende het land te zullen krygen, hoewel hen dit elendig ontschoot. Jochem Willemszoon zoo veele van zyn spits-broeders in dien grooten nood, en hen egter zoo na by de wal ziende, nam, hier door ten uitersten getroffen, een besluit, waarover men ten hoogsten moet verbaast staan. Hy bond een loodlyn, van 'Ent Engelsch gestrand schip bekomen, met een weer-gadelooze moedigheid om zyn lyf, gaf 't eind 'er af an eenige matroozen, om 't wel vast te houden, sprong toen met groote onverzaagtheid in 't mid-den van de branding, swom na de erbarmelyke drenkelingen van 't schip Hoogergeest en nam den eenen voor en den anderen na, by de armen, by 't hair en daar hy ze maar vatten kon en sleepte hen met een groote hartvogtigheid' door de baaren ná land, en zoo heeft hy 'er toen veelen gered; On der einze deutschen, die wyze allen te behouden, was volslagen onmögelyk. Ontrent 300 man zagen dit droevig schouwspel met schreijende oogen aan; doch geen van hen had moed om na 't schip Hoogergeest te swemmen ten einde daar verder een middel tot berging van zoo veel beklemde sielen uit te vinden; waar op dan deze Jochem Willemszoon, door N. Verhulst, schipper op Waterland, zonderling hier toe aangezet, een besluit nam, om zyn leven, tot redding van zyn medebroeders, nog op een andere wagen. Hy trok al zyn kleederen, op een blaauw hemd en een blaauw hemd en een blaauw hemdrok na, uit, swom met die loodlyn om zyn lyf door die hemelhooge branding, onder welke hy menigmaal nederdook, heenen en quam, na veel gevaar, eindelyk aan 't schip Hoogergeest, dat nu geheel op de zyde en vol zand en water geslagen was, alzo die gruwe-lyke zee er geduurig met afgrysselyk geweld en geklots op aanrolde, terwyl het volk, dat die ich betekenis van, moad". In die betekenis van, moad". bergen van zeën aankomen, en in de hut op een gepropt, alle oogenblik onder een naar gejammer en geklag, waar van de bergen weergalmden, de dood te gemoet zag; maar zoo haast de derde-waak, N. Swaar, dien dapperen Jochem met zoo veel moed door die verschrikkelyke baaren als een zeeleeuw heenen, en by hun schip, dus tout hunne redding opborlen, zag, vloog hy, die grete stont om anders in zee te springen, met de traanen in de oogen zynen beschermengel om den hals, en riep van blydschap als opgenomen, tot zyn andere ter dood daar beklemt zittende mede-broeders: Mannen, gryp moed, God dank, nu zyn wy behouden." Jochem, ondertusschen geen oogenblik tyds wilende verliezen, zei tegen dezen stuurman, die maar een chitze rok aanhad en verder naakt was: Gaat heenen, neemt de trap van 't half dek, bind die aan de loodlyn, en met eenen eenen een touiv van boord af, om daar door soo veel menschen als 't Moggyk is, over en na land te slepen. Men kon maar twee menschen gelyk dus overhaalen, en zoo wierden er ook maar twee togten met de zelve gedaan, terwyl de vermoeide en te veel afgematte Jochem Willemszoon aan boord wat uitruste. Ondertüsschen maakte men aan strand een vlot van de afgeslagene planken en balken der schepen, die men met een loodlyn vast aan een sorde(2), waar op men 'er 4 of 5 te gelyk Offisier van laagste rang aan boord 'n skip van die O.I.K. Sorde of sorde. I 26 met een bras(*) door de branding heenen rukte ; maar terwyl men aan land bezig was met dit vlot klaar te maaken, begeft Jochem, onverduldig om zelf te zien hoe de zaaken tot redding van zyne medebroeders verder aangelegt wierden, zich wederom (doch nu zonder touw of lyn) in die woedende zee, een stoutheid die hem byna het leven zou gekost hebben ; want na dat hy ontrent halver weg tusschen 't schip en 't land gekomen was, bevont hy zich door 't Geweld der branding zoodanig afgemat, dat hy, niet tegenstaande zyn groote kloekmoedigheid, zich egter genoodzaakt vont, ettelyke maalen om hulp en ontzet te schreeuwen, zonder dat yemant van alle die daar stonden, de hartvogtigheid had van' hem, hoe zeer zy daar toe genegen waren, de behulpzaame hand te bieden, alzoo zy vreesden hun leven daar by in een zeker doodsgevaar te stellen. Hy dan vernemende, dat al zyn schreeuwen om hulp te vergeefs was, en dat hy zich zelven redden moest, spande daar op met een weergadelooze onvertzaagtheid alle zyne kragten in, verdubbelde zynen yver, en vergde in dien hoogen nood zyn armen en beenen meer, dan zy anders verrigt zou- den hebben, waar door hy eindelyk de grond on Der zyn voeten kreeg en in staat was om daar, staande tot aan de borst in zee, zynen adem wat te konnen haalen, om daar na dan verder na land te swemmen. (x) Sterk tou wat gewoonlik geword is om dia seile na die wind te sit. Dit waren wel zyne gedagten, maar ondertus-schen wiert hy door een swaare baar, die hy niet ontduiken kon, van zynen grond afgeslagen. Hy, hier door niet verzet, spande weder al zyn vermogen in en kreeg andermaal weder grond onder zyn voeten; maar wiert nog eens daar van ge-slagen, waar op hy, ziende nu door die branding niet te zullen komen, een besluit nam om weer na t schip te swemmen, dat hem eindelyk na veel moeite en gevaar gelukte, alwaar hy zich eenige tijd onder de fokkerust hielt, en daar na weer op het schip geraakte, van waar hy, nevens drie anderen, byna laatste van allen, met he Vot aan land gehaalt is. De Heer Gouverneur Simon van der Stel die het dapper bedrijf van dezen zeeheld, met de uiterste verwondering en bewegning en met groote bekommering voor hem, aangezien had, smeet hem, zoo als hy aan land quam zyn eigen rok toe, en gaf ordre, dat men alles tot behoudenis van dien dappear man aanwenden zou. Ook gaf hy zyn vertrek, na dat hy herstelt was, hem nog deze volgende loffelyke getuigenis mede, op dat ook de Heeren Bewindheberen hem na verdienste be-loonen en een hooger bediening geven mogten. Die Dagverhaal vertel hoe die goewerneur Simon van der Stel persoonlik die leiding geneem het van die reddings- en die noodlenigingswerk. Hy het 'n tent laat oplaan aan die strand, en hy het Daar vyf dae lank gebly sonder om na die kasteel terug te keer (5 tot 9 Junie). Daarna het hy alles laat doen wat moontlik was, om die skepe van die Kompanjie te red, maar sonder om in sy pogings te slaag. Ook die Engelse skip Orange is deur die branders spoedig aan stukke geslaan (sien Kopie-Dag-reaister, 1689-1692. Kaapse argief, No. 280, blss. 819, 848 988, 1079). EXTRACT uit de originele Missive door den Couverneur Simon van der Stel en den Raad aan Cabo de Bonne Esperance aan de Heeren Zeventhienen in dato den 22sten Juni 1692 gezonden. Het droevigst van allen was zoo veel zielen in t uiterste gevaar haares levens te zien en hun jammerlyk kermen te hooren, zonder dat men einig middel tot hunne behoudenis uitvinden kon, tout dat eindelyk Jochem Willemszoon, van Amsterdam, matroos quartiermeesters  Die Rampspoedige Reis van die Gouden Buys. 