Wrtta-Sañc'aya: oudjavaansch leergedicht over versbouw in Kawi-tekst en Nederlandsche vertaling
Na aldns aan Hiar mijne bede en voroering gebracht ie hebbeni terwijl ik gaarne een werk over de yerskonst sou willen yervaardigen I ga ik straks proevea geyen hoe men yerzen maakti opdat de onkundigen zich er in bekwamen. Yersmaat dan heet, yolgens de leer der groote dicbters: bet getal lettergrepen in bet yierel eener strofe. Yieryierels maken regelmatig een (afzonderlijk) yers (d. i» een beele strofe) nit , gelijk (7) er staan in de Palambaug. Gumawat/ang „om te maken" is, eyen als gnmatoaya, de conjunctief yan bet toestandswoord yan gaway , gawe , in ziu == Skr. kdrya; bieryan agatoe of magawe. Jay. Mtan^M (en af- gesleten rm«^/cji)= akdrya^ makdrya i^doendoi werkende » ma- kende.** Gumawayang torddhf/a ning wdlabuddhi „qtdl te maken dat de onkmidigen bet goed leeren." De constructie komt oyereen met de Jayaanscbe, bebalye in zooyerre als in 't Kawi te^r^^t yoorzien is met bet modale aanbecbtsel a, gelijk de zin bet yerlangt. Eyenzoo in den Wiwftba, str. 1: (&Mt & •juitm.&^pji tfant&'-n »ji§ait & nrntmji &M&A''n, In t Jay* zegt meni ge- lijk bekend is, mM-^t^^Arfvn , e. dgl. zonder modaal toeyoeg- sel. — Uit wrddhi is zoowel Jay. S^«n, ZtftoAf als ^&f met yerbasterd passief •mQt& gesproten. Katcindra is bier geen eigennaam, — Waaryoor de Heer Friedericb bet aanzag — maar beteekent ^yoornamOi yoor- naamste dicbters/' of als men eene oyereenkomstige figuur- lijke uitdrukking yerkiest: dicbteryorsten. Wat de scbrijyer gemeend heeft, blijkt ten duidelijkste uit str. 110, en daareu* 48 boyen uit de hier behandelde zinsnede zelye. VermitB kawiitdra niet in de Skr. woordenboeken opgegeven staat, — stellig omdat de samenBtblling 20a begrijpelijk is — verwijs ik naar bet yersje in Weber's Metrik, bL 371 1 waar we lezen: idm Indrawajrdm bruwiUe kawindrdA „Aie (maat) noemen de dicbteryorsten Indrawajrft." Bj/akta = Skr. wyaJUa, klaar, yoorzeker. Uit bet sub- fitantief wyakti is bet Jay. Q^ ontstaan; ygi. aant op UO. Mon; bet spraakgebruik yan dit woord is mij slecbts ten deele bekend. In BY. 623 beteekent: Mj»<^»o^utsn$9u tftMt (Ki^^ '9i(m tui (Ltnnim 9 iEA „]ieizi} de bely betzij de bemel, waar zoudt gij beengaan?"; en in den yolgenden regel: v^iat ^ 4^<c«ii^ao^ >ybetzij goden, of demonen.'' Eenigszins anders is bet in str. 677 gebruikt: (SffOiKin 9Sin»n^aKAm <qviM ovi.^ v^XMt^n^uoiKn ^^dat mijne kiu-* deren niet gesnenyeld waren door de band bnnner yijanden , al waren (deze) een millioen in getal." Nomen we in aan- merking dat bierboyen mon als wisselyorm yan mang yer- scbijnt; yerder dat mon nog yoortleeft in 'tgebiedende en concessieye (fii^c«f ^kt^, en waarscbijnlijk mong 00k in ^ ; einde- lijk dat in 'tMadureescb ii^c«»^= n^^^t of ^^^ is, en dit in den zin yan ,^als» indien" z. y. a. ^cj^^ <), dan znogen we besluiten dat bet Ondj. woprd de beteekenissen yan ^indien," en „al" (concess.), „al is bet maar" in zicb yer- eenigde. Vooral is 00k in 'toog te houden, dat dezelfde woorden nu eens eenen yoorwaardelijken , dan weder eenen concessieyen zin bebben; bijy. ojtStvdt^ beteekent „indien*' in den Pandji bl. 209; 236; 301; docb „al, boeweF (=: 1) Zie A. C. Vreede , Handloiding voor de Mad. taal » in 't j?los- taar i. v. 49 akiM«tik>| bl. 367 *). Wijders is bet niet zeldzaam d&t eeH- en betzelfde woord nu eens eene yoorwaardoi dan we£r eene gelijkbeid te kennen geeft; aldos «o9«>»«ic« en Mr^MMrm. In de yeronderstelling dat ook fnon bierbij beboorde, beb ik bet bierboven als ^gelijk" opgevati o&cboon ik die betee^ keuis niet bewijzen kan, Onder pralambang yerstaat de dicbter overal elders on« xniskenbaar zijn Cakrawftkadflta'); waarscbijnlijk beeft bij dat ook bier gedaan. De eigenlijke beteekenis yan patany- bang^ naar 't Jay. te oordeeleni scbijnt ^igel^keniSi parabel^. allegorie" te wezen. s. Bedraagl bet aai\tal lettergrepen in een yierel slecbts 6^n $ dan beet bet (yers) Ukta; indien er twee in. zijn i beet bet Atyukta; zoo er drie lettergrepen in zijn, noemt men bet Madbjama, en als er yier zijn, Pratisbtba; dan yolgt Su- pratisbtba met yijf. De G&yatri, moet men weten, beeft zes lettergrepen (in elk yierel); de Usbnib zeyen. Str. 3--7 zijn in de maat g&rdMawikridita , gelijk str. 88. De inboud yan 3 — 6 komt oyereen met Kedftra's Wrtta- l)Som8pleona8tbch •nj^««oitm{ sindien ook aP Babad Mataram (Soerakart druk) I, 95; Babad Pacyadjaran 11^ 71. «/n«cauf«{]tf (of &r^(tu^) bet. 0. a. »niet eens indien, zelfs niet bgaldien ," bg v. Mtt^t <K4.tu^Knii§atttunrt(nji»n ^Kn€n.vm»n^nv*»Jim4(ni^ Bab. Mat. I, 14t 2) Vcrgol. de Inleiding. 50 ratndkara 1, 19, vgg., welke hier ter vergelijking volgenj uktdiyuktd. tath& madhj& pratishth&njft Bupftrwikft ')| g&jatrj ushnig anushtup-ca brhati pangktir ewaca|| trishtup-ca jagati-caiwa tath&tijagatt inat&| 9akwart sfttipurwft^) sydd asbty atyashti tath& Bmrt&|| . dhrti9C&tidhrti9caiwa krtih prakrtir &krtih| wikftlh Bam8krti9C&pi tath&bhikrtir utkrtih|| Hiermede vergelijke men Colebrooke's Miscell. Ess. 11, 158, en Weber's Metrik 283 en 113. In de door denlaatste * aangebaalde woorden: sdti; aati; madAyam ; pralisAtAd ; suwd j catuJ^gatam utkrtih is eene font. 'tEersie scUi is een syno- niem van uktha, en te lezen in den nominatief , sdtih, Dan echter is wederom te lezen sdti^ d. i „9dti met o^i er bij /' anders gezegd: atisdU = atyuktha) eigenlijk behoorde bet Bcttih te wezen. Dan volgt madhya] voorts pratishthd; suwd beteekent |,met su" nl. prdtishthd; derhalye supralisAlAd. Dat adli, uktAa, tnadAya, pf'atisAl Ad eigenlijk. nekvaen zijnyan liturgische verzen, die in de verschillende stadien eener plechtigheid te pas komen, ziet men uit de termen zelye. De Oadjay. tekst dezer strofe leyert weinig zwarigbeden op; aksAare is aksAara-jrit in* — Naast nyaran, hetwelk in 't Oadjay. de gewone yorm is , yindt men hier ook aran , dat in 't Nieuwjay. uitsluitend in gebruik is. — Tapwan-- kalen is ;,zonder ander, niet anders, uitsluitend;" hetgrond* woord is len ;,ander, anders; of; ook; en;" Maleisch lain. Ik denk dat bet met iunggal te yerbinden is; of bet is in den zin yan ^^niet anders" een stoplap, zooals byakta. Euningan ^vaen moet weten, je moet weten" is eene 1) D. i. pratishthd met su er v66r; due: supratishthd. 2) D. i. ^ahvari met ati er v66r; derhalvo: afi{:akwaru 51 letterlijke vertaling van 't Skr. jheyam of jdniydt , widydt , e. igl., uitdrukkingen in didaktischen stijl, die men yaak onyertaald kan laten. Het bestaat nit huninga '\' ^n. 4. Zijn er echter acht lettergrepen in een vierel, dan heet het Anushtubh , en zoo er negen in zijn , Brhati. Dat is een yaste regel. Yoorts, als er tien in zijni draagt het den naam van Pangkti; zoo elf, dan Trishtubh. Wanneer er twaalf (lettergrepen in een vierel staan) , zoo heet dit Jagatl. Dub leest men bij B&ma^arman. Byakia is hier niet meer dan een stoplap. Yeki kan zoo« wel, ,>ditzelfde/' Engelsch: this very , wezen « als te scheiden m yaz=: nStMM ter aanduiding van den nazini met een daar-* mede samengesmolten iki. Ngke is, yoor zooyerre ik zien kan, niet onderscheiden van ngkdne „ter plaatsCi bij, in." — Inucajp is letterlijk = Skr. vktam ,,gezegd/' doch in een verband als wij het hier zien, laat het zich gevoegelijk weSrgeven met: ,imen leest bij dien schrijver." Bij ons treedt het zien van een geschrift op den yoorgrond, bij de Indiers en Javanen het hooren* Waar de Javaan dus spreekt yan den ^m^i «/r«89^, A-rtojif d. i. ;,de klank, wat men hoorf' verkiezen wij te zeggen: ,,wat er in den brief te lezen staaf Strikt genomen bet« dus iimA, enz. nooit „inhoud," al vertalen wij het zoo"). 1) DaArom beriist de omschr|jving van Si'nM in *t Jay. Handw# S3 H&TDaqannon is eene autoriteit der Indische metriek^die meer dan eens yermeld wordt, o. a. in Ershnadewa's Com- meiitaar op den Wrttaratn&karai 1,8. Yermits het daar heet: JR&magarmddicehandograntheshu , en B. das in deeerste plaats genoemd wordt, moet zijn werk als het eerste in zijn soort beschouwd zijn geweesti en zulks yerklaart , waarom in onze Oudjayaansche prosodie juist van B&ma9arman ge^ waagd wordt, niettegenstaande er slechts sprake is yan een punt waaroyer alle Indische yersbouwkundigen het eens zijnr 5- Dertien lettergrepen , yormen 'tyierel yan de Atijagatl; veertien, yan de Qakwarl; yijflien, yan de Ati^akwari. Wannest er zestien zijn, draagt de inaat den naam yan Ashti. Atyashti heet een yers met zeyentien lettergrepen in elk yierel, Dhrti een met achttien; Atidhrti, als'taantal negentien bedraagt. Krti is de benaming yan twintig (let^ tergrepen in een kwartstrofe). Pwa beantwoordt hier aan 't Jay. •Sh^m^ Er. «|^Kn. — Byakta^ wederom weinig meer dan expletief, of, zooalsde Indiers zich uitdrukken: pddapttrana, middel om 'tyers te yullen. Ook bij ons zijn stoplappen eene bekende zaak, in met iuntiic'%Q^(K4 op ver warring van twee gehoel vcrschiilende woor- don I nl. rasttf govool, en rasa^ geluid. Tusschen don i&'noji vanoon biiof en do meoning dos achrgvers bestaat etymologisch niet hot minsto vcrband. 53 • tlieorie en praktijk beide. — In dkya^ voor dkhyd, vindeii we een voorbeeld van klinkeryerkorting,welke' reeds inde oadsie ons bekende Kawi-stokken geenszins ongewoon is. Onze dichter yerkort en yerlengt de klinkerSi hetzij aan 't einde of in 't midden der woordeni naar welbehagen. Een sprekend voorbeeld treffen wij aan in sir. 25; evenzoo in str. 3 1 waar aangkya^ voor aangkkyd^ op eene korte a uit- gaat, terwijl ylak te voren aangkyd gebruikt werd, omdat bet in de maat zoo te pas kwam. 6. Indien het getal letiergrepen 66n-en-twintig bedraagt,dan beet het Frakrti. Is 't getal der lettergrepen in een vierel twee-en- twin tig; zoo is de naam er van Akrti. Wikrtiecbter beet bet, als er drie-en-twintig, en Sanskrti, als er yiei;- en-twintig zijn. En zoo telt Abbikrti yijf-en-twintig , en Wyutkrti zes-en-twintig (voeten). LwdwinggtU voor dtodwi'Agati is barbaarscb Sanskrit. — Nikeng sapada warnna-nyd is eene omzetting van nika warnna- nya ing aapada. — De lange A van nyA dient om aan de eiscben der versmaat te voldoen; evenzoo de verlenging van id m ^$mStf ofscboon bet eenvoudiger geweest ware « indien men 't woord yolgens de uitspraak gespeld bad &^S»f want kr is een dubbele medeklinkers en maakt dus den voor- gaanden voet lang door positie. — Voor tatUkrli is de gewono term sangkrti, docb dewijl ook de door mij gebruikte ge- drukte tekst van Eedftra saiUkrii leest , beb ik dezen vorm zoo gelaten als bij is. 64 WyiUkrti; daarvoor heeft de Wrttaratn&kara Utkrtii even fils alle aHdere ons bekende Indische bronnen. Yooralsnog moeten we Wyutkrti yoor eene yergissing van Tanaknng of Tan zijne Jayaansche yoorgangers houdeiii eene yergissing die licht ontstaan kon, zoo er in den een of anderen Skr. tekst Ay utkrtih stond. Hoe bet zij, eene a&cbrijyersfoat is bet nieti want utkrti past niet in de yersmaat. 7. Slecbts die yerzen waaryan 't getal lettergrepen in elk yierel zooyeel bedraagt als boyen yermeldi ivot&eaehandah in de leerboeken genoemd. Wanneer daarentegen 't getal lettergrepen grooter is, beet zoo'n maat Dandaka, en Gad- yaka (7). Yan de opgesomde dicbtsoorten ^) zal ik wederom alleen de monoschematische (wrtta) bebandelen , met den naam dien ze bij Pinggala dragen. Datgene waarin ze yan elkaar yerschillen bestaat in de regeling der lange letter- grepen en de plaatsing der korte ^j. Aan den term chandah hecht Tanaknng eene yeel te enge « beteekenis. Niet enkel de strofen yan 4x1 tot 4 x 26 yoeten, maar ook alle oyerige dragen den gemeensebappe- 1) D. i. de hoofdklossen Ukta, Atyukta, tot Dandaka toe, met hun soorten of varietoiten. 2) In proza zou men eenyoudiger zeggen: het onderling verscbil der versmaten hangt af yan de yerachillende wyze waarop de lange en korte yoeten geplaatst zyn. 55 lijken naam van cAandaA. Hoe hij in zulk eene dwaling yeryallen kon, is wel te begrijpeiii bijaldien we yeronder* stellen dat hij of een zijner Jayaansche yoorgangers eenen Sanskrit-tekBt yoor zich had, welke met dien yan Ked&ra schier woordelijk oyereenstemde ')• ^^ plaats in den Wrtta- ratn&kara 1, IT, yg. luidt namelijk als yolgt: (Lrabhyaik&kshar&t pftdftd ekaik&ksharawardhitftihi prthak chando bhawet p&dair yftwat sbadwifi9atim gatam|| tadiirdhwam candawrshty&didandakfth parikirtit&h| ^esham gftth&s tribhih shadbhi^ caranai9 copalakfihitAhl D. i. ,>Door elk yierel te maken yan 1 lettergreep, 2 lettergrepen , enz. tot 26 toe, krijgt men eyenzooyeel af- zonderlijke dichtsoorten (cAandaJf). Dan yolgen in de op- Bomming de Dan^aka-maten , zooals Candawrsht.i , enz. Einde- lijk de Q&tb(Umaton, welke zich kenmerken door drie of zes vierels." Uit deze plaats yan Ked&ra, of eene andere bijna gelijk- ^uidende, zou iemand de geyolgtrekking kunnen maken dat de Dandaka niet meer onder de ckandah gerekend wordt. De geyolgtrekking ware geheel onjuist, maar licht yer- klaarbaar. De oyergang yan Skr. chandah tot bet Eawi chanda , canda is dezelfde als in yoga en teja uit yagah en iejah, Daaren- tegen is manak onyeranderd gebleyen tot in ^t bedendaagscbe Jay. toe. In 't Eawi BMri^awa is de slot-a zelfs uit dh ont- staan. De yerdere yerbastering yan canda tot canda is wel* licht aan de afschrijyers te wijten; zeker is zulks in geenen deele , en indien ik des niettegenstaande den zuiyerder yorm 1) In techuische Indische boeken treft men dikwerf dergelyke bijna gelykluideude passages aan. .50 hersteld heb, dan is bet geschied om dubbelzinnighcid to voorkomen. Mdldwa, Dit woord is in do yertaling overgeslagen , omdat de beteekenis er van mij onbekend is. Een yersnaam i9 yermoedelijk er mede bedoeld« doch de maat die in de Indische prosodie mdlawi beet, komt bier al eyenmin te pas als, naar bet scbijut, eene andere, M&lft genaamd. 'fieiie zijn Pr&krtscbe yersmaten , waaryan de eerste bestaat uit 45 X 2 = 90 Mora's, of uit 45 + 27 = 72 Mora's; en de laatste uit 16 + 12 + 16 + 12 = 56 Mora's; zie Oole- brooke ; Misc. Ess. II, 156 en 157. Het zou mogelijk wezen , dat Tanakung onder M&l&wa (zoo de oyergeleyerde tekst niet bedoryen is) in 't algemeen M&trdrcbandab yerstond , waartoe inderdaad de Pr&kftsche Md,l& bebport. Het is ook denktaar dat werkcljjk de term MUlawa ') nog in anderen zin gebezigd werd dan wij weten, docb dit alles is yol- strekt onbekend I al moge bet ons aansporen tot yerder onder- zoek. 't Yolgende Gadyaka noemt in de opsomming dezelfde plaats in als Eeddxa's G&tb&. Het ligt dus yoor de band te yeronderstellen dat gadyaka yerbasterd zijn kan uit, of yer- scbreyen yoor, gdthakd. Wat bet toeyoegsel ^abetr^ft, zou 'men kunnen yerwijzen naar enkele Jay. woorden uit bet Skr. ontleend i welke bet pleonastiscb suffix ka yertoonen ; bijy. a!nzm»m =^ droAa ; ^tn §m = krodha, Alyorens een be- paald geyoelen uit te spreken, dienen we te onderzoeken, yooreerstf wat Eed&ra t. a. p. met zijn G&tb& bedoeldbeeft; ten andere , wat Tanakung onder zijn gadyaka (?) yerstaan beeft. Dit is noodig, omdat de term gAthd niet in alle 1) Mdldtva (sic) kan nooit Skr. geweest zijn. 57 Indische bronnen denzelfden omyang heeft. Yolgens de door Golebrooke g^raadpleegde werkeni omvat de tenn G&th&: 1) Stanzas comprising four unequal verses, constituting a metre not described by writers on prosody ; 2) Stanzas com- prising more or fewer verses ') than four; viz. three, five, six, etc. 3) Any metre not specified by PiAgala; 4) Metre not- specified by any writer on prosody (Misc. Ess. 11, 165). Yeel onbepaalder heet het in Pinggala (in Weber's Metrik, 417): (Urdnultam g&thA^ d. i. ,,wat (versmaat) in dit boek niet vermeld is, is eene GftthA." Daarop volgen er toch nog eenige soorten • van g&thd's in strijd met de bewoor- dingen van den regel. klaarblijkelijk toevoegsels van eene andere hand. Met den regel in 't Pinggala-siitra stemt overeen Colebrooke's opgave onder 3. Daarentegen verstaat Eed&ra, gelijk op te maken is uit vergelijking zijnereigene hierboven aangehaalde woorden met den ganschen inhoud van 't h^^ hoofdstuk zijner prosodie, onder G&th&'s zoowel de Udgat&, Saurabhaka, enz. (van vs. 6 af), als de Wi- shama-verzen (van 1 — 5) en andere niet door hem behan- delde (vs. 12). Dat strookt dus met hetgeen Golebrooke opsomt onder 1 en 2. Trachten we nu eindelijk tot een besluit te komen omtrent de bedoeling van onzen schrijveri dan hebben we een gegeven in de volgorde die hij zelf later in acht neemt. Onmiddellijk na de verzen in Dandaka- maat, str. 100, volgen bij hem Udgat&-wishama (101), Saurabha-w. (102) en Lalita-wishama (103). Aangezien nu deze dichtmaten slechts drie afdeelingen of verzen bevatten, en ook bij Ked&ra als soorten van gdthd beschouwd wor- den, moeten wij het er voor houden dat ook Tanakung ze 1) D. i. pdda'sy vierels. 6 58 onder zijn QadyakBi die hij het laatate noemt, laat be- hooren. Of hij zelf werkelijk z66 geschreven heeft , in stede van ffdtAaia, is zonder behulp van andere Has. niet uit te maken. Aan gad^a, prozai dat de Heer Friederich (bl. 5 zijner Yerh.) er bij te pas brengt , geloof ik niet dat de dichter gedacht heeft. Afiodudwan = mapadudwan , „onderling yerschillende /' Jay. tunMJnu\rfM$»na, of in afgesleten vorm: ^tiyqMfnn* Het isaf- geleid van padudwan^ Jay. mnwirfMttnji, onderling yerschil. Naran zal wel, g^lijk Friederich ook meende, staan yoor aran^ met de misplaatste toepassing yan Skr. SandhL Nog in 'tJay, wordt &/n'r>^ als yoegwoord gebruikt in den zin yan Skr. hi of ndma ^^namelijki immers, yidelicet;" zelfe, gelijk Skr. hi in den zin yan „yoorwaar/' bijy. Pandji 368. 8. Zoowel 'tgetal caesuren in de yerzen, als de kwantiteit der yoeten is (bij de yerschillende maten) yerschillend ge- regeld. Yoor eyenzooyeel wijzen yan gebruikelijke rang- schikking der lange en korte lettergrepen in een yierel als er bekend zijn, bestaan bijzondere namen, welke ik zonder font in dichtmaat opgeyen zal. Luistert, hier yolgen spe- cimens er yan in geregelde yolgorde, die ik in de Palam- bang wil samenstelleu. Yadi/astun, hoewel het yormelijk aan 't Jay. QMtnjf ,>laat net zijn, hoogstens" beantwoor^t, bet. „mdien ook al; al ia;" bijv. BY. 453: 59 MMiU)it!Ka§n&nr%tuc ^»sn$A AtAMtsnfn ^Agnnji •oi'nB^, D. 1* f>Al ware hij de koning der dichters, dan zou hij seker toch nog hot blad (waarop hij awe deagden besohrijyen wil) onyoltooid moeten laten." Yadyoiiun heeft dus den zin van 't Jav. Mptujatrj. Nu bet. dit meermalen, gelijk bekend is: ,>ook;" en in een nazin, wanneer de voorzin cyn«c bevat; i^zelfs; maar ook." Verder bet. »jim(^§oji — ^^lui hetzij — of; zoowel — als;" bijy. in de door Meinsma uitgegeven Babad, 404: tmAzM „zoowel — als," of „hetzij — hetzij, deels — deels" te vertalen is, blijkt voldoende uit den samenhang. BAeda is in 't Skr. uitsluitend substantief , doch in 't Eawi worden een aantal Skr. substantieven ook als adjectief ge- bruikt, zooals gaiti^ krodha, enz. In nog hoogere mate is het gezegde toepasselijk op 'tnieuwere Javaansch. Katoruhi is een passiefvorm die vooral in 't noordelijk en oostelijk Javaansch nog in zwang is. In de Beknopte Jav. Granimatica van Boorda, § 116, wordt het behoud der i in plaats van an voor eene poetiscbe eigenaardigheid ver- klaard. De vorm komt echter ook vaak in eenvoudigprozai als in de Beizen van Poerwo Lelono en in brieven voor. Kawruhi op deze plaats is niet te verwarren met het secnn- daire Jav. grondwoord «o}^^«^ in 't passief , dat ik ontmoette in den Javaanschen Almanak voor 1869, bl. 9 van 'tMen- gelwerk: §hi'i\&iuuStM&iA9nB\ mn^n^mi&MnStAo^s untJtonA^ KoCr f tsoCT <J ^ tqj Hinik^tak^nan f met conjunctief-teeken ang'=^a^ hetwelk 60 T66r de yolgende i ia an oyergegaan is, golijk, pin^-Uf a ia ptn-tiga Wiwftha 8 en 305; Ss^fMti&tinnt] in Avfomf Ringon^ nit r^ngo -{- bxiSqj. in. Zulke woorden zijn in 't Eawi' gemndieveni eyen^ls in 't Sundaneesch , en passieye conjnnctief-imperatieyen, als in 't Jayaansch; ringim is dus in 'tSkr. oyergezet ^n grotawyam 6n ^yatdm. TJyun mikitak^; in deze eonstructie herkent men de Jay., yolgens welke men zegt 4f«a}ii^<uAy»tjftjf#aioi4^tsnS)e. dgl.; zie Boorda, Jav. Or. § 515. Teyens leeren wij nit het Eawi , dat het Jay. MiAjm^m de passieye eonstructie eigenlijk niet hetzelfde is als in de actieye. Zoodra men namelijk het passieye hyun inikitakhia in 'tactief omzet, wordt het:ma- hyun (of ahyun) angikitdkina (of mangikitak^). In dezelfde yerhouding als akyun, d. i. xiwillende'' tot Ayun, d. i. ^'t gewild wordeni 'tyoomemen/' staat Kniwiakar^otmakarip tot karip '). Dewijl nu zoowel Eawi akarip als k<Mrip samen- smolten zijn in 't Jay. tot Mtmi^t lijkt het Jay. woord in passieye eonstructie hetzelfde als in de actieye , al is het 66ne i logisch , het tegendeel yan 't andere. Het is eyenwel mogelijk dat er yoor het taalgeyoel der hedendaagsche Ja- yanen geen onderscheid meer hestaat. Palambanga, Het aanhechtsel a, zooals het hier gebruikt wordt. is yoor zopyerre ik zie, synoniem met nya; met palambanga is bedoeld „ie Palambang (die yolgt)." In 't Madureesch is het gebruikelijk als ak gespeld; zie A* G. Vreede, Handl. Mad. taal, Qlossaar. In Jay. poetischen Stijl is het nOg^i bijy. mn^ojitMii^tmiutAms An^nrtp7m»tqpiajtUiSif Jay. Almanak yoor 1869., Mengelwerk, bl. 17, yg. De yersmaat dezer strofe is dezelfde alsyanstr. 111. Het 1) Ook in beteekenis is hyunzzzharl^. 61 is eene yarieteit der klasae Wikrti, en in Eawi-werken geenszins ongewoon. Nadien onze dichter deze maat niet bij name noemt , er geen specimen van geeft in zijn Palam- bang'), en toch blijkt te kennen en te bezigen, zoo yolgt dat hij ze niet aan de Indische prosodie ontleend beeft. Hot was dus een eigenaardig Eawi-metrum , bestaande voor de eerste helft nit de eerste twaalf voeten van een Qftr- dMa-wikrtdita , en voor 't tweede gedeelte uit de laatste elt Yoeten der EAwi-maat WSgang-sulafijani (of: sulafijari). Ygl. de Inleiding. Hier^lede is de theoretische inleiding ten einde; de vol- gende strofen tot 108 yormen te zamen het sprookje dat ten titel voert: ,^de eend als bode." Als afzonderlijk stuk begint de Palambang met eenige aanroepingen. 9. Nanda. Ah, Nandai 61 Deze vertaling is geheel onzeker, daar Nanda onderscheiden beteekenissen beeft i en men wegens 't gebrek aan samen- hang moeielijk raden kan wat er bedoeld is. Zooyeel blijkt well dat het yers eene aanroeping is. Ook de yier yolgende yerzen behelzen niets anders dan aanroepingen yan hemel- sche machten en zijn te beschouwen als de gebruikelijke aanhef {manggala) yan de Palambang. 1) Daarin wotden maar twee soorten van Wikrti , te weten Acwala- lita en Matt&knda (str. 94 en 95) met name opgegeyen. 62 Het is zeer opmerkelijk dat deze yarieieit van Ukta bij Kedftra niet yermeld wordt.. Hij kent slechts de Qrl, d. i. 4X1 ^^^^ lettergreep. Als voorbeeld daaryan geeft de Scholiast: (kis \te\sd\ 9ydt \\ i>Moge zij voor u eene geluks- godin wezen!" Colebrooke (Ess. II , 158) kent wM een Ukta van 4X1 ^^^^^ lettergreep. onder den naam van Mahi, dat stellig mahi in den yocatief moet zijn, want anders kan de naam niet in 'tyers gebracht worden, het- geen toch een yereischte is. In 't Finggala-siitra komt in 'tgeheel geen Ukta-yers yoor. In afwijking yan Eed&ra noemt Tanakung de yolgende maat: Qrt. 10. 9ri. Godin Gauri, genadige, gebenedijdet Deze soort Atyukta draagt bij Eed&ra den naam yan Strt , en het door den Scholiast aangehaalde yoorbeeld luidt: Gaurt I Lakshmih | strt te | s& sy&t|| ^^Moge die yrouw yoor u eene Gauri, eene Lakshmi zijnl" Colebrooke geeft t. a. p. twee namen , Strt of E&ma ; bui- tendien andere soorten, die ik met stilzwijgen yoorbijga, daar geen er yan hetzij Qrt of Bhadr& heet. Uit het on- derschrift: -^^t ^ (otv^an^ ,^Bhadr&; andere Qrt;'' of ,,tweede Qrt" maak ik op, dat de dichter of een aanteekenaar twee termen kende. Doch hoe kan dat te pas komen in onzen teksti nu de yoorgaande strofe in 't geheel niet als ^, maar als nanda bekend staat? In Eeddra zou het yerklaar- baar wezen, want hij heeft (3, 1 yg.)- 63 ukt&lgah 9rlh|| atyukt&y&m | gau strt || Niets is gemakkelijker dan eene yerwarring tosschen s^ en ^i, en zulk eene font zal dan ook wel aanleiding ge- geven hebben tot de afwijkingen in onzen Wrtta-saiicaya. 11. Nftri. Brahma en Wishnu, godeni W&nt (d. i. Saraswatt) en Qrt (anders: Lakskmi), godinneni Dezen Madhyarvorm yinden we onder denzelfden naam bij Kedftra opgeteekend ; insgelijks bij Golebrooke t. a. p* De u van Wishnu in 't vers wordt als lang .gerekend , wegens de volgende pause. Over 't algemeen beschouwt onze dichter elke lettergreep aan 't einde eens vierels als lang, hetgeen ook in de Indische prosodie de regel mag heeten , behoudens uitzonderingen. Ygl. Eeddra 1,9. Behalve de N&ri, die nit 4Xeen Molossus bestaat, ver- meldt de Wrttaratn&kara een anderen Madhy&-vorm , Mrgt , 4 X 66^ Amphimacer. Golebrooke somt er nog andere op. 12. Wanamrgi. Alle hemelingen te gpder, vereenigd met Wanamrgi I Deze Pratishthft-vorm draagt in de lijst van Golebrooke den naam van Sati; Kedftra geefl eene andere varieteit* en 64 in geen enkele der bekende Indische boeken oyer prosodie ontmoet men den term Wanamrgt. Toch moet hij ontJeend zijUi al is het dan ook in andere lezing. Het woord einaru is mij elders niet voorgekomen; de gegeven yertaling is niets dan een noodhulp. Yolgens 't Jay. Handw. is «ji-n = £itai^. Ik yeronderstel dat het eene andere uitspraak is yan Mi-n*^* Eyen onzeker is het wie hier met Wanamrgt (d. i. ,>hinde yan 't wond/' en „sehoone yronw yan 't woud)*' bedoeld is. ITitgaande yan de yeronderstelling dat de term Sat! syno- niem moet wezen met Wanamrgt , denk ik dat Darg& ge- meend is, want zij heet o. a. Satt ,^de yoortreffelijke yrouw/' Aangezien een synoniem er yan toarawarnini is, en warnint op hetzelfde neerkomt als mr^, mag men gissen dat laanamrgt een yerkeerde lezing is yoor waramrgi. 15, Wijayanti. Ik yerheerlijk de godenschare, en loof ze met de woorden : „0 ! bij hen is heerschappij I" Dezelfde soort yan Sapratishth& komt yoor bij Eedftrai doch onder de b6naming yan Pangkti; desgelijks bij Gole- brooke , die als synonieme termen opnoemt : Aksharapangkti en Hansa. Het yoorbeeld in den Cpmmentaar op den Wrtta- ratn&kara 2, 6 luidt: ntradapangkti-97&maladeham| M&dhawam ekam, piijaya dewam|| 65 D. i. i^Yerheerlijk eeniglijk Wishnu , den god wiens lichaam donker is als saamgepakte wolken.'* Men ziet dat dit yeroje tot denzelfden kring van denkbeelden behoort als de strofe van Tanakong. Ten aanzien yan den naam Wijayanti geldt hetzelfde als aangaande Wanamrgt: men zoekt hem in de toegankelijke Indische prosodieen te vergeefs. Het is duidelijk derhalvei dat de Wrtta-saficaya, hetzij rechtstreeks of middellijk^ op 't gezag van andere Indische geschriften of redacties stemit , welke df yerloren zijn df nog ergens in Indie schoilen. 14. Tanumadhy&. Ik yeryaardig yerzen , ten emde zoodoende te maken dat de slanke meisjes mij genegen zijn. Panggilf nog Jay. i»iflir^f is 't inheemsche aequiyalent yan Skr. upddhif bedingi yoorwaarde. Hoe upddhi eenyoeg- woord yan doel kan wordeni blijkt nit het Jay. Krama »jkiuiv^utto^9 poetisch ojitutA. Tiki is in bet. Jay. «jlfm. Bakwa yat ik hier op in den zin yan i/nuMi, dien het in defbig Jayaansch als nAr^Mit, tk^v^m en ^•m ('^gl- Maleisch ar^kiycm) nog heeft, bijy. Jay. Brieyen bl. 89, 10. Doch het beteekent daarenboyen Jay. S'rf»m$<qMt, inzonderheid in geyallen waar dit laatste achter een woord geplaatst wordt om aan te duiden dat men alle indiyiduen yan een soort- begrip wil samenyatten. Zoo, om een yoorbeeld ter yer- duidelijking te geyen, is in Winter's Zamenspr. I, 104 met 66 aSiUnun^£l»miQtQjl bedoold wat men in 'tSkr. zou tdidruk- ken met prdirta/and iti , of p. ndma , of prdhrtamUrdh „alle die men tot de geringe klasse brengen kan, alle zooge- noemd geringe lieden." Geheel in denzelfden zin wordt rakwa gebezigd in Wiwftha 116: aang scyjana rakwa z. v. a. „de goeden." Ook in *t Javaansch is S«^«a}t<7^t| deftig o^vf^mtB het aequiyalent yan Skr. iti (en ewam) in bovenyennelde functie. Bijy. in Jay. Almanak yoor 1869, bl. 12 yan 't Mengelwerk leest ge:Ay»arn(«o3«a#ai»j«'^\«ft«n|£i^«;«^t#ai'r)^\ ^SiMMAtrftatt ia ^het woord dratoina beteekent eigenlijk bras- sen/' Skr. drawineti bhogawdcahah^). In proza: ^Amjt§miQ ^M«4 „wat ifl" „QiS?" Winter, Zamenspr. U, bl. 15; .^iA|ct«oii£2^^Vai^, bl. 43 ^); e. e. Op de aangehaalde plaats yan den Wiwftha omschrijft de Balineesche yertaler het met toyaili, de Jayaansche met Jtl in den zin yan m^, ajt-n^ji. Hoe zicb uit een begrip als z66danig, z66, Sttftmt^rfMt, dat yan ^alle derzelfde soorf' ontwikkelen kan, zien wij in (^»fn en ^, waaryan 't eene de Skr. yertaling is yan 't anderoi klaar yoor oogen. Op die wijze is rakwa geworden tot een middel om i^gelijk. te gelijk/' en ,,gezamenlijk" aan te duiden. Mangde (conjmictief momgdeya) lulut ning hcmyd is de yer- 1) Bhoga is niet hetzelfde als bhoja , maar dit laatste kon niet gebruikt worden, daar de Skr. zinsnede eene onjuistheid zon be- yatten. Het koint hier op de beteekenis van sukaboja niet aan. 2) Ter loops zy opgemerkt dat de door Winter gegevon yerklaring blykbaar onnauwkeung is; /u^tin^ in de zegswyze «c«m«oi0o99^cv}«oiii| is zonder twyfel het Eawi ruyung, yoetangel, of dgl. in *tEedfor- mulier behandeld in Bgdr. Taal-, Land- en Volkenk. N. Indig , jaarg. 1874, bl. 225. 67 eischte constractie zoowel in Eawi als in Nieuw-javaansch ; zie Boordai Jav. Gr. § 500. De Tanamadhy& is ook bij Eed&ra en Colebrooke de eerstvermelde onder de Q&yatrl-yormen. Zoo ook bij Ping- gala (in Weber's Metrik, 365). 15. KuBumita-janma. Ik hoop dat ik van de zijde der desknndigen toegevend- heid zal ontmoeten , omdat zij alle edelaardige menschen zijn. Na den aanhef van de Palambang, van str. 9-13, volgt in 14 eene soort van opdracht of dichterhulde aan deschoone kunne, en in 15 eene captatio benevolentiae aan deskundige lezers gericht. Ngunihuni wordt in Bharata-Y. 532 verklaard met mn&asnj^i stellig te reckt; vgl. Cohen Stuart, Erit. Aant. bl. 260. Het is eigenlijk 't zelfde woord als 4nif bij v. in 4ntkdla „eertijds, van oudsher, oulings/' BY. 8, %n ngUni ^ ng4nin ^ ng4nt „weleer, eerder, vroeger;" nog Jav. «>nM, ShtnA* Denzelfden overgang van begrippen vindt men terug in MJtKuitatit «o}Aji«syM en (EAnjif enz. Kuaumitorjanma. Dit samengesteld woord zou hier vol- strekt niet passen, als men daaraan de beteekenis hechtte die het in 't Skr. heefb. Daarom heb ik kusumUa genomen in den overdrachtelijken zin welken 'tJav. «nv<kjc« en ^Kn^ Sh9m9Jim» bezitten. De meest gewone Skr. uitdrukkingen 68 voor jyWelwillende lezer" in een dergelijke capUUio benevth lenHae zijn dryajana, sujana, sajj/ana. Tevens ligt in deze woorden 'tbijbegrip van kundig, kritiscli; en uit dezeom- standigheid laat het zich yerklaren hoe 't Jay. ^mcm (d. i. Skr. acylfona) aan zijne beteekenis gekomen is. De afleiding van Skr. aarjarla, in 'tJav. Handvf. is ongerijmdi te meer omdat in 't Jay. zelye, »^«c«n een synoniem iaY2ai^^»n. — De wijze yan samensteUing is geheel Indisch. Dezelfde Q&yatrt-soort beet bij Ked&ra : Qa9iwadanft, terwijl Golebrooke twee namen er yoor kent: Qa9iwadan& en Cau- rftnal Het Pinggala-s&tra maakt er geen gewag yan. Het yerdient opmerking .dat de EuBumitajanma (al. Qa^iwadanft) juist de belft is yan eene TriBhtubb-yarieteit, namelijk de welbekende Ensnma-wicitrai ook door onzen dicbter gebrnikt in str. 59. De gedeeltelijke oyereenkomst der twee tennen zal wel niet aan toeyal te wijten zijn. 16. Madhukara-lalita. Hoe zouden de klanken yan 's dicbters lied geen zielzucbt opwekken? (Ware dat bet geyal), dan zouden ze eene ge- beel andere uitwerkihg bebben dan de tonen der dartelende bijen. Ndi is eigenlijk „waar ; waar komt bet yoor , dat ;" maar wij zeggen in zoo'n geyal: boe. PaAi = Jay. AAVftm. — Mara (= Jay. Erama taSc) beeft bier denzelfden zin als bet met iemQ yerwante (ruS; alszoo- danig komt mara^ maran in 'tEawi berbaaldelijk yoor. 69 De constructie poAi kalawan m.^ letterlijk : ^^geheel andeni yergeleken met/' is eigenaardig Javaansch. Wij zouden juist madkukara-lalUa als onderwerp ki^zen, en daanne6 de tonen der liederen .vergelijken, zoodat de zinBnede zou luiden: „dan hebben de tonen der bijen eene gansch andere uit- werking." De zinwending in ons yers komt overeen met die in Radja Pirangon bl. 42, yg. : v^cnt&v^MtiH&MMOjiQoji^ De maat dezer strofe, die tot de klasse Ushnih behoorti is bij Eedftra en Colebrooke bekend onder eenen anderen naam^ Madhumati *) ; in 't Pinggala-siitra ontbreekt zij geheel. 17. Madalekha. (Doch ben ik niet onyoorzichtig I) Daar ik zeer onbe- dreyen ben^ oneryaren in alles wat smaakyol is, kan ik yast er op rekenen gelaakt te worden dewijl ik den schijn op mij laad yan uit yerwaandbeid te schrijyen. De zin tusscben twee liaakjes is ingelascht om den ge- dachtengangi zooals ik dien opyat, te yerduidelijken. Apan, dpam (of nu^an, mdpan) is 0. a* x^dewijF'.en ^iwant/' niet alleen in 'tEawii maar ook in de nieuwere taal; aan- gezien de woordenboeken deze beteekenis die in 't eerste beste Jay. gedicbt yoorkomti niet kennen, yerwijs ik naar 1) 6g den eersten 3, 15 ^ti met korte t. 70 Damar Wulan 113, 9; 472, 7; en op de yolgende regels Raaamdtra. Hierin is mdtra op te yatten in den zin yan een kdrtmya, zooals de Indiers zich oitdrukken. Tanwrui ring rasamdtra is dan: jt^oneryareni onbedreyen in eenige rasaf in al wat rasa is." Toeyalligerwijs zijn er tweegansch yerschillende woorden rasa uit het Skr. in 'tEawi en Ja- yaansch oyergegaan , en het is niet te ontkennen dat in som- mige geyallen, bijy. als er yan poezie sprake is, de be- grippen dier twee woorden yermengd kunnen worden, of ten minste moeielijk te onderscheiden. 'tEerste Skr. rasa beteekent ^^smaak/' enz.; het tweede: ,,klank, y^oordif rdaa is ;ipraat, taal" '). Oyer 't algemeen laten zich de twee woorden 010^ 00k in 't Jay. uit elkander houden; alles wat geyoeli geyoelen, besef uitdrukt (-ntfov, £)^0oti nrtv^d/ttM, ^'nMitnj^) behoort bij raaa, smaak; daarentegen 'n^nMonj^^ \Q»ji& en -riojt praati sprake, bij het tweede ro^a. In 't Jay. Handw. worden niet alleen deze twee homoniemen met elk- ander yerward , maar daarenboyen 00k rahasya er bijgeyoegd I 1) Ten onrechte wordt in *t Petersb. Wdb. rcaa z=z ^ahda onder *tandere r<ua yerstopt, en onnoodigerw^flby dejuiste verklaring eens Hindu*8 een uitroeping^teeken geplaatst, alsof dat rasa='^abda al heel lets vreemds en verbazingwekkends ware , niettegenstaande rcuah toch bekend genoeg is. Het woord is niet alleen Skr., en daaniit in *t Javaansch oyergegaan , maar komt in onderscheidene Indoger- maansche talen yoor; 0. a. Gotisch razda (yonnelyk = Skr. Tasit&\ Angelsaktisch reord Aspraak, taal;" Latyn rox^uin = Skr. «^it;(ram, in suffix en beteekenisidenti8che,inwortel8ynonieme, woorden. Met Skr. rasa, smaak, yan denzelfden stam als rasand >tong/* eig. dat waarmed men proeft, is in *tGennaansch lustus, lust, stamyerwant. 71 * De woorden •kj'r>«j» en At^qji hebben in den zin dien 't Wdb. kent) ook al, etymologisch i niets met rasa ^^g^voer' uit- staande; ze behooren bij ra«a=c/»^i ^^^^^f oa'^m, dat als Erama-inggil wordt opgegeyen is niets anders dan eene yerbastering van M-nii^ = »jnun8^^, Wei bestaat er een ojt'rtttji, ^Jinirfiunto^ bet. ^^in denzelfden trant/' en dit is moge- lijk =: ojt-nM van rasa, smaak , doch hieryan maken de woor- denboeken geen melding. Bijy. yan zekeren yorst die lets Boortgelijks in den zin had als Eoning Dayid met Una en Bathseba wordt gezegd, dat hetg^ne hij wilde doeu was: o. Q o o G) CI o MMrf»p&Kn^Kn^Km Bra-martani. Madalekha of ^khd pleegt in 't Skr. te beteekenen flange streep yan bronstyocht, yan muskns/' e. dgl. Dat kan de dichter hier niet gemeend hebben. Op zich zelf kan mada yerwaandheid beteekenen, en lehha geschrift; madaiekha Axi& „yerwaand geschrijf." De Madalekh&, klasse Ushnih, ontbreekt in Finggala; doch wordt genoemd bij Eed&ra 3, 18, en Colebrooke 159. 18. Kum&ralalit4. Hadde ik (daarom) geen bezorgdheid, dan ware ik in waarheid onnozel, ik die mij gaarne beijver, als schoone meisjes met aandrang yerzoeken, aan hun zielsverlangen te yoldoen. Apan in een nazin kan^ waar de yoorzin yoorwaardelijk is I ^^dan" beduiden. Zoo ishetcorrelatiefyan^owinBT. 179. 72 Ook in 'tNieuw-jay. heb ik Mnunnjf wel eens zoo aangetrof- fen , terwijl er in den voorzin mcji^ staat; o. a. in de Lakon Antasena. Ib de voorzin concessief , dan is «>n«jM|, in Eawi qpan, dpan, te vertalen met ^toch ;" bijy. in de Lakon Fantja- kumara leest men: §nu)j§ntp^{^tut(nntsn\ iunAMfi§niS9f^iQ§n^ Mapunggung = apunggung , welk laatste in 't Jay. afgesleten is tot (bi(m» Kumdralalitd\& eig. ^eene lieyelingderjongens, deryrijers/' wij zouden zeggen ,,eenegeyierde schoonheid" *) — Aiwi^ beter aswt, zooals men leest BT« 90; 243 ; en 566. De grond- yorm is stoty waaryan 'tpassief sintbif in BY. 85 en 672. Ygl. in Bijdragen yan 'tEon. Inst., jaargang 1873, Zang ZY yan 't Bharata-ynddha , Aant. op 243. Aangaande de yertaling der twee laatste regels ben ik niet zeker; tnanutai^n zou, naar den grammatischenyonn, eyengoed ^tot richtsnoer nemen" kunnen uitdrakken. Dan zou kumdralaUtd tot hing als genitief staan, hetgeen mij niet waarscbijnlijk yoorkomt. Deze yarieteit yan Usbnih yindt men terug zoowel in Pinggala (bij Weber 366), als bij Golebrooke en Eedftra. 19. Waktra. De gescbiedenis die 't onderwerp yan ons gedicht uitmaakt begint daarme^, dat eene edelyroaw in den rouw der scheiding 1)' Hat komt ook voor in den zin van »joiigen8gek, manziek;** lalita ifl namelgk zoowel passief , als intrandtief. 78 gedoinpeld werd doordat hear lief haar yerlaten had. Ter- stond begon zij zeer te trenren en wist geen raad van smachtend yerlangen. De korte inhoad van den Gakraw&kadftta is deze: eene edele dame treorende over 't yerdwijnen van haren geliefden prins, stort hear hart ait yoor eene ctikrawdka (Anas ca- 8arca)i en draagt dezen yogel op , den yerloren minnaar op te sporen. De ypgel, een wij^es-eend, yoldoet aan dat yer- zoek, heeft het gelak den edelman te yinden, enoyerreedt hem om terag te keeren in de armen zijner smachtende hartyriendin. Dit yers is een onberispelijk specimen yan Waktra, of- schoon Tanakang zich binnen enger grenzen beperkt heeft, dan noodig. In die soort yan AnUshtabh welke Waktra genaamd wordt, heeft men zich enkel aan de drieyolgende beperkingen te hoaden: op de eerste lettergreep yan een yierel mag noch een Proceleasmaticus {^^^\ noch een Anapaest (^^ — ) yolgen; daarentegen moet achter de 4^* let- tergreep ^ komen te staan; zie Wrttaratnftkara 2,21; Golebrooke 11 1 157; Weber 335. Elke andere beperking is eene zaak yan yrije yerkiezing des dichters. Dat ze noch- tans niet' ongewoon was, zien we ook ait War&ha-mihira's yoorbeeldi aangehaald door Weber bl. 338. Met den ^loka^ dien Weber daar ook behandelti heeft de Waktra nietsge- meen dan 'tgetal yoeten; in de yolgorde derlang^ en korte, alsook in rhythmas yerschillen Waktra en Qloka dermatOi dat de Indische prosodisten ze meest onderscheiden. Nadien de ghka in 't geheel geen wrtta in engeren zin is, wordt hij door Tanakang in den Wrtta-saficaya ook niet behandeld. 74 Het spreekt van self dat hij den 9loka andera wel kende, even goed als de Aryft. Omtrent de woorden in den tekst gebezigd valt weinig op te merken. Wiyoga^ in 'tSkr. nitaluitend sabstantief, « is hier praedicatief^ possessief, of, wil men, attributief, en klaarblijkelijk in den gewijzigden zin dien 'twoord in 't Javaansoh nog bezit, want bet volgende dinohan sih is redegeyend. Sih is hier concreet, en berinnert aan 'tover- eenkomstige Engelscbe love, en 'tLatijnscbe deliciae, en't Jay. ernnjtaanjf* Angdanif ook wel angddni^ bijy. BY. 508 , bet. o. a. beginnen aan, aanyaarden/' gelijk Jay. cim^. Men zou angdani duhka geyoegelijk kunnen yertalen met: ^gaf zich aan droef heid oyer." 20. Fathya. Des nachtSi kon zij niet slapen dewijl zij in onrnst ge- houden werd door hare zinsyerbijatering. Het scheen wel alsof zij, onyerschiUig yoor het leyen, zou steryen yan bartzeer. Tan ing rdtrt yerscbilt in niets yan rdiH of ing rdtrt^ dan dat het in zulke geyallen gebruikt wordt , waar in 't Nederlandscb een sterker klemtoon yereischt wordt of waar eene korte rust yolgt. Eyenals in 't Jayaansch whngi ons n's nachts/' zonder redeaccent, uitdrukt, maar yen w^ngi^ manam dalu „'b n&chts" met sterker klemtoon en met korte rust, zoo ook in 'tEawi 75 Bhrandta is eene onnoodige yeraudering van bhramitat welk laatste niet met de maat in strijd is. Het is 'tpart praet. pass, van Bkr. bAramayati, causatief van bAram. — In^ is hier een iDstramentaal-teeken. — Twos mmoAUa, letterlijk ^yerbijsterd binnenste, 'thart verbijsterd.'' Scnoet ning ^uit oorzaak van;" nit i9^ = Jay. Aunn, en't yooryoegsel 9a ^ hetwelk hier den ablatief nitdmkt; eyenzoo in sareArnya^ Jay. Mv^Tt^nr^M. Bniten samenstellingen komt aa in 'tJayaansch^ en yoorzooyerre ik weet, in'tEawi,als ablatief yoorzetsel niet meer yoor, doch in de talen der Fhilippijnen ) het Tagalog en Bisaya, is aa 't gewoneabla- tief-kenmerk. Wat het gebruik in samenstellingen betreft, duidt aa in oud en nienw Jay. bij namen yan richtingen en windstreken den ablatief aan. Bijy. aakidul, e. dgl. be- antwoordt aan Skr. daiaAinataa, euz. „yan *tZuiden, aan den znidkant/' en aan Nederl. Zniden , bijy. in Zniden wind , d. i. wind uit de znid. Met .Jay. M£itm^ strookt Skr. ma- dAyataa, Hoogd. mitten; ojttm<nnt^S.oogi. unten, Nederl. (aJ beneden; enz. Eortom^ oyeral waar de Germaansche talen den adyerbialen ablatief-uitgang an (Ndl* en Nhd. en), en 't Skr. ta& yertoonen, heeft het Jay. 't yooryoegsel aa. Wijders stoat het als ablatiefteeken in geyallen waar de samenstelling opgelost kan worden in een substantief met yoorzetsel M»m, zoowel waar dit „yan," als „aangaande" uitdrukt'). Zie- hier enkele yoorbeelden yan dit door spraakkunsten en woor- denboeken onyermeld gelaten spraakgebruik: tun&asn^aatSi ct(tA»n.^^»5n(uu Adji Baka 162^ Mjn§mAt»qMiEJ»j^iunoji»vii4§n^§ai cj^ Lakon Palasara 27; ygl. ttSi§ai<m»qQtujf r^Miny»tjnKAfu»v^ ntsnto^ Pandji <c-±l. YOOrtSI Mn(c\(cm(mn.Jn^pr§aoj»iA9K^niunn§ai%9Ji 1) D. i. in *tLatyn zoowel a als c2e. 76 Djaladara; aSr§rh^& (d. i. ten gevolge) MSiM0fM'ntjMaMm»e9 Lak. SrikantL Het komt zel6 yoor in geyallen waar wij ^>door^ zouden zeggen; bijy. im^MMQ^fpinqKnttj^oju^MJu Wayang Abiyasa. Zdra = lor a; de yerlenging der eerste lettergpreep is op deze plaats geheel onnoodig en misschien te wijten aan een lezer of afBchrijyer die meer regelmaat dan yereischt wordt , in 't yers meende te moeten brengen. Paiyaj/a; de laatste lettergreep honde ik yoor 't Jay. aan- hechtsel «^«y}i (eigenlijk cJ) ; 't meer gewone Kawiflche nya ware tegen de maat. Paiya is de cdnjunctiaf yan pati, dood, ri bctvslv ^ afhangende yan katur. De substantiefv^orm yan 'tgezegde is oyereenkomstig den Jay. regel; zoo in Meins- mas i3abad490. 0Jin'n^Si<n§mtnicttntunt'ritnut90Ji\ tuniaKA^AtEik^Ji AiMjf „zvlt gij steryen als martelaar." De \jGtm, pathya beteekent -^fregelmatig;" de dichterheeft dien df niet meer begrepen, df zich yeroodoofd wegensge- lijkheid in klank 't inheemsche woord patya yoor 't yreemde in plaats te stellen. In alien geyalle blijkt er uit dat hij geen begrip meer had yan 't wezenlijk onderscheid tnssohen geaspireerde en niet geaspireerde letters en het daarm6e gepaard gaande in beteekenis. Pathyd heet zulk een Waktra waarin op den eersten yoet yan 't 2^« en 4^® yierel een Amphimacer yolgt , of wat op hetzelfde n^erkomt, waanran de eyene yierels op een Dij am- bus uitgaan; zie Eed&ra 2, 22; Weber 837; Colebrooke t. a. p. Het onderscheid tusschen de Pathy& en den Qloka wordt nergens duidelLjk bepaald; in 'talgemeen kan men zeggen dat elke Pathy& ook een Qloka is, maar niet om- gekeerd; de eerste moet achter den yierden yoet der oneyene yierelfl, gelijk het Waktrai ^ hebben; bij denlaatsteii behoefl het niet zoo te wezeii| al is het de gewone yorm. Zonder twijfel met opzet heeft Hariwyft8ami9ra zijn door Weber (Metrik 346) aangehaald yers z66 ingericht datmen er nit zien kan dat de Qloka yolgens hem niet identisch is met de Fathyft; de ^oka Inidt: ^lokasanjnam tu yad wrttam wrttam&l&snmemwat| catnrwidhebhya9 chandobhyo bhinnalakshanam ewatat|| In eene Pathyft sdjn yier lange yoeten op de plaats waar hier bhyag chandobhyo staat , nitdmkkelijk yerboden. Yolgens het geyoelen yan andere eyenwel is er geen onderscheid; ten minste de Scholiast op Eed&ra 2, 22 haalt als yoor-r beeld yan een Pathy&-waktra eenen Qloka aan nit den eersten Zang yan den Raghuwan^a. 21. Omgekeerde pathy&. De geliefde* was als in henr hart geborg^n, of zweefde haar yoor de oogen , hetgeen haar yoortdnrend diepe smart yeroorzaakte en den geest uitermate yerbijsterde. S^n^ng , hier concreet, gelijk dh m 19. — SunUap^ yan grondw. s^lap; Jay. o^nruft^ bet. wegstoppen, bergen; bijy. Babad Padjadjaran 11, 28: 9^a:Tiif;i{'nt:iMi^.i>iic|i^0otfMfaii|fi^> ajtAJt(KMjiin0pKn.siMn»i^\nMi7i(^a^ ZOO aimnjitJi3i stoppen in^ op ieU; in hetzelfde boek bl. 41; toiiSmooffl^ wprdt gezegd yan de plaats waar iets gestopt, gestoken, 78 g^borgen is; •JtQnjuuf, weggestopt, geborgen liggende, ge- 8tok6ll| biJ7« {^MO§n»qnpin(ct$iu»MMm) nMafntufam§n§^int:m^\ Mjnti^ »A8(ti»^\ Mttffpinjtiiinnritn^&l t. a. p. bl. 39. 