VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
SUC 0 ala fa. f Heizen. van eet PbHofoopb.:- Te Deeewter: by. Leem, ‘horst, 1770.. Bebáleeri de Woorreden 48 Aa: im olan t aenmoedigen van den Landboww , by Overhe 1 den en Onderdanen , onder het. hundhawen van de Vryheid der Natien-, -i8 ber hoofddoelwit: vin. dezen Philofooph 3 die, gedwnrende zyne reizen , opgemerkt heeft, dat een verwaerlóosde pf vervallen Landbouw ; in alle oorden det Waereld a een onfeilbaer kenmerk is van ene wocste' of flaeffche. Natie; en dat dezelve: in te gendeel , naer gerade vàrbs'f,ands omftandi mia of meer bloeit e by calle. Volkeren ; Or zeden a ondes ene vrye Regering , geregeld zyn. Om: de getrondhel dezer opmerkinge--kfaer en. ontegenzeglyk dér Waereld onder °t ‘oog te brengen , ftelt hy „in dit Stukje, het veríchillend let en den onderfcheiden toeftand: veler Vote keren in. Africa en Afia, ten.dezen opzichte; onderfcheie denlyk voor; met aentooning dat. zulks., onder die al- len , aen de bovengemelde. Stellinge volkomén beant woord. ' Een denkbeeld, door de ondervinding geftaefd , dat de Vorften inzonderheid behoort aen te zetten, om de Vryhefd, het regt van Eigendom., hunner Onderda- nen VAN EEN. PHIŁOROOPH. ` | $5? nen eugeíchonden te bewaren en heh. allebzins aen te .fpooren , om , onder zo gelukkig ene Regering, den Landbouw vlytig te oefenen , als den fteun wan een ge- lukkig.Gemeenebest.. o MEM De Heer PoivRE , voormaels Afgezant van 't Hof. vaa Vrankryk, by den Koning van: Cochin- Chinz, en ‘thans Intendant van de Eilanden. Dourbon en Isle .de Prance, of Mauricius , de Schryver van dit voortreffelyk Ge- fchrift, befchryft hier, met het opgemelde bepaelde oog» merk, den toeftand van de westelyke Kusten van Afri- ca, in "t algemeen , en voorts wel byzonder van-Caap de Goede Hoop, bet Eiland. Madagascar , bet Biland van: Boure bon , l'Isle de France , de Kust.Oan Coromandel , bet Kè» ningryk Siam, bet Schiereiland Malaca, bet Ko t Pom- tbiamas , de Landen van Cambaifa, en Tfiampa, bét Kø- ningryk Cochin -Cbina , en eindelyk van bet Keizorryk Chie sa. Dea veríchillenden Daer dezer Gewesten „ ten vaene zien van den Landbouw ,.en derzelver bloei.of verval, overeenkomftig met de vryer.of goeddunkelyker. Rege- ring ,. waer- mede die Landen:beheerscht worden, en de aenmoediging of verachting met welke men den Land, bouw aldaer behandelt , maelt de Heer Peíore hier in alle omftandigheden ten. ə» Deeze eenige Schatting werd met billykheid naar °t getal der hoofden omgeflagen. Yder mensch, bekwaam de aarde te bebouwen , betaalde aan de Magiftraat voor den Vorst eene maatige fom , geëvenredigd naar de ge- fleldheid van zyn lichaam , en de kragt zyner armen, en voor het overige niets meer. Het is ónder hunne Regeering , dat deeze Natie zo .vermeenigvuldigd is, door behulp van den Overvloed , door het bebouwen van hunne Landeryen veroorzaakt. Zo lang deeze Vore Ken leefden ,. werden de voorwaarden van het verdrag, op den oever van die Rivier, welke TONQUIN van coe CHIN- CHINA affcheidt , tusfchen de Hoofden van hunne Familie en: de. party welke ben in hunnen uittogt vere . zelde ,: aangegaan , Godsdienftiglyk onderhouden. Aan deeze wederzydíche getrouwheid is Cochin -China den bloeienden {taat van zyne Volkrykheid , Landbouw en magt verfíchuldigd. Hun Opvolger, welke thans heerscht, heeft de goedheid van hun hart geërfd, maar hy heeft de zwakheid van zig te baten regeeren door die gee» nen , welke zig zyne flaaven noemen. Deeze Ongeluk- kigen hebben: de konst gevonden , om. het belang van den Vorst van dat van zyne Onderdaanen af te fcheiden. Zy hebben hem de zugt tot byzondere Rykdommen in- geboezemd. Het overvloedig goud , onder zyne regee- ring uit de mynen. gehaald , heeft begonnen den Land- bouw te doen yerwaarloozen : wel ras in het. Paleis ` gefloopen, is dit gevolgd geworden van de bederving en van de pragt, welke ‘er hêt bewys van is." as De Vorst is ongevoelig gebragt tot het veragten van de eenvoudige woonplaatfen zyner Voorouderen. Hy moest een Paleis hebben van eene myl in de omtrek, omringd met een fteenen muur , en naar het voorfchrift van het Pekinfche gebouwd. 1600 Stukken Kanon , wel- ke dit Paleis omringen , kondigden het volk het aanítaan- de verlies van hunne Regten en Vryheid aan." - 3 Nog moest hy een: Winters, Zomer- en Herfstpa- leis hebben. De oude fchatting konde tot zo veele on- kosten niet toereiken ; men ‘heeft dezelve vergroat , en nieuwe' uitgevonden, welke, niet meer vrywillig betaald , wore VAN REN PHILOSOOPH, $39 wordende , hiet dan met geweld en met al den hafleep - der Tyranny kan ingezameld worden, De. Hovelingen , wier belang het was het Opperhoofd te bederven , heb- ben hem den naam gegeven van Koning van den He- mel; Vous Dn, Door zig dus geduurig te hooren noe ` men , heeft hy geloofd: dien näam te. mogen: neemen. ` Waarom , zeide hy my zelf , op zekeren dag , koomt uw bof niet meer aan den Koning van den Hemel maaken T" » Die doortrapte menfchen , welke alle de Poorten van het Paleis belegeren , hebben de behendigheid gehad , zig het gewoone regt der Magiftraaten te onttrekken , en zy maaken van deeze vryheid gebruik, om in de Dro, Vincien de boeren te gaan plaagen en plunderen.” » Ik heb langs de groote weegen geheele Dorpen ge- zien, welker Inwooners, door de aanhoudende Schattine gen en Lasten uitgemergeld zynde, dezelve onlangs ver- laaten hadden 5 de Landen , welke in dien omtrek gelee gen waarén , bleeven weder onbebouwd liggen. In het midden van deeze opkomende wanorder, heeft de Vorst egter , wiens hart verrast is geweest, en die alleen: on. kundig is van de fnoodheden der gener, die hem ome ringen , nog eerbied voor de oude zeden ; hy geeft niet meer, gelyk zyne Vooroüders , het voorbeeld van den Akkerbouw, maar zyn oogmerk is den Landbouw te bee fchermen en aan te moedigen.” l an Ik heb hem op Nieuwjaar , met de eenvoudigheid zyner Voorouderen , in de algemeene Volkvergadering zien voorzitten , welke jaarlyks op dien dag in het open veld gehouden wordt, om den wederzydíchen Eed te vernieuwen van het oorfpronkelyk verdrag, dat hem tot Vader van zyn Volk heeft gemaakt , met hem één eenig regt te geeven, en wel het fchoonfte van allen, dat na- melyk van zyn Volk gelukkig te maken.” as Wanneer hy van zyne Onderdaanen fpreekt , noemt hy dezelve nog niet anders dan zyne Kinderen. Ik heb hem , gelyk een eenvoudig particulier, in de jaarlykfche vergadering van zyne Familie zien zitten , volgens het oude gebruik van de Natie, in welke vergadering de oude de altoos vomgëk , zonder agt te geeven op den rarg van de genen: dle jonger zyn ; maar het heeft my toege- fcheenen , dat "er in dat gebruik niets dan plegtigheid is, Men begrypt ligtelyk, dat waar de Koning van den Hemel verfchynr, de teníchen: niets zyn.” | - „ə Het is waar, dat het bederf zig niet geheel over dl et ago REIZEN VAN REN PHILOSOOPH. het volk verfpreid heeft, Het is nog in het Paleis en it de Hoofdftad beflooten 3 maar de bron is reeds al te groot , om haare vergiftigde wateren niet wel dra door de vlakten te veripreiden. Het is altoos met de Hoof- den dat het bederf van een volk begint." > Wanneer dit tot alle Standen zal zyn doorgedron- n; wanneer de fondamenten vau den Landbouw , de ryheid en de Eigendom, reeds door de Grooten aange- tast, omvergerukt zullen zyn 3 wanneer het beroep van den boer , by trappen , het veragtfte en minst voordee- lige zal geworden zyn, wat zal dan van den Landbouw worden? En wat zal er zonder eenen bloeienden Land- bouw van dit gantíche volk worden , dat onder deszelfs Schaduw vermeenigvuldigd is? Wat zal ‘er en van den Vorst en van zyne Onderdaanen worden?” ` ` ‚9, Wat et van zal worden! hun zal gebeuren het geen dat volk gebeurd is , het welk voor hen het Land be- zeeten heeft, en zelfs voor de Wilden , die het zelve aan de Cochin - Chineezen afftonden. Van dat volk is niets meer overgebleeven dan de puinhoopen van een verbaazend grooteà muur, welken men by de Hoofd- Dad vindt, en welke de omtrek van eene zeer groote Stad fchynt geweest te zyn. Geene Historie , geene overlevering zelfs , heeft eenige gedagtenis bewaard van het volk , 't welk deezen fteenen muur op zo eene wy- ze gebouwd heeft , dat 'er in gantsch Afia geen weder, a van gevonden wordt. Uit het bederf, het welk oogen- chynlyk de zeden der Cochin-Chineefen dreigt, moet men vermoeden , dat hun Landbouw , in plaats van te vermeerderen , verminderen zal , welke poogingen zy ook mogen doen om denzelven in ftand te houden.” BOCRATES Eere gebandbaefd. Door c. NOZEMAN , Remon- (. ftrantsch Predikant. Tweede Stuk, Te Leiden, by P. v. d, ~ Eyk en D. Vygh 1770. Bebalven bet Voorwerk 355 bladz, _ . $n groot oclavo. dit tweede Stuk bepaelt zich de Eerwaerde Nozeman, I de mededeeling van °t lezenswaerdige bericht „ dat de eer Grou rakende het Leven , den Dood en de Zeden van Socrates ‚in *tlicht gegeven heeft, hoofdzaeklyk tot het na- gaen ’t geen de Eerwaerde Hofftede, in zyne Verdediging , Po n ten SOCRATBS EERE GEHANDHAAFD, 831 ten laste van Socrates heeft poogen aen te dringen ; zonder zich. zeer „en bykans niet dan ter loops, op te houden, met ene menigte van rfoonlykheden en andere byzonderhe- den, die in "t gefchrift van den Eerwaerden Hofflede voor- komen, en niets ter zake doen. —— Ene fchryfwyze die hem zekerlyk tot lof moet verftrekken , zelfs by de zodani- gen, die met hem in gevoelen , betreffende Socrates , blyven verfchillen; te meer daer zyne party hem zo gunítig ene gelegenheid gegeven had, om naer de wet van wedervergel- ding te werkte gaen, dat hy zekerlyk geweld op zich zelven gedaen moete hebben, om et van af te zien. Deze Schryf- wyze ,fchoon ze daer door minder levendig „en zelfs ftroef geworden zy , maekt dit Twistfchrift te meerder opmerkin- ge waerdig , voor alle dezulken , die dit gefchil begeeren na te gaen; dewyl alles tot de wezenlyke hoofdzaek betrekke- dyk blyft. —— De EKerwaerde Nozeman naemlyk „alles wat ter zyde loopt afgefneden hebbende , bedoelt hier alleen inzonderheid „te toonen, dat de nadere oplosfing en verdee- diging van zyn Tegenfchryver niet voldoende is,om zyne deswegens gemaekte aenmerkingen , op de plaetfen , die ter nadeele van Socrates zengedrongen waren „te wederleggen ; en dus te doen zien, dat de sengetichte befchuldiging van 7 -~ ` "` Serzucbt en de Onnatuurlyke Zonde , lyk niet bewezen is, als zulk ene vereischt; "t welk Keess "n aenvang van zyn fchryven, tegen ede had voorgefteld. Ten dien einde ygebragte plaetfen, met de daer op zen van zyn Tegenfchryver, oplet- tend nas en ontvouwt het daer toe betrekkelyke, met on- betwistbaare blyken van Tael-en Oudheidkunde, met zo veel oordeels, dat de Eerwaerde Hofjiede zyne bewyzen ter befchuldiginge van: Socrates ineen nog helderer daglicht xal moeten ftellen, zo ze ooit ingang zullen vinden, by dezulken , die niet dan wel gegronde bewyzen , voor al tot iemands nadeel , konnen laten gelden, - D 353 TOCHATES SCHANDE NADER UNTBERT. - - . A . E tt ene,. —-— ^ SOCRATES [chande nader ontdekt 3. of kort en bondig betoog , dat de Zaligfpreking der Heidenen ydel en ergeriyk Gi om dat de Heidenfche Zedekunde en Deugd in ^t gemeen , en die van SOCRATES in °t byzonder zeer gebrekkig en onzuiver geweest is; wordende teffens bet zeer varfchillende gedrag van PAULUS en SOCRATES fe Athenen; op verzoek van goede Vrienden , aan "t licht gefleld door JAN DANIEL van noven Profesfar O. te Campen. Te Campen, by JEgidius Valkenier en te Amfi. by Hendrik Vie- root, 1779. Bebaiven bet Voorbericht 100 bladz. ingróot dBavo; CH het lezen van zodanig een 'T'ytel , ná dat ‘ef reeds verfcheidert Schriften over dit onderwerp gewisfeld zyn , verwacht met natuurlyk iets van merkelyk aenbelang ten aenzien dezer Stoffe: doch ġo dra men dit Stukje maer enigzins doorbladerd heeft , befpeurt men wel dra dat het aen die verwachtinge geenszins beantwoord. Ter fadere ontdekkinge der fchande van Socrates vind meh gier bygebragt, dan 't geen al voorlang door anderen, meer onderfchei- den voorgefteld , en met meer oordeel aengedrongen is; dat ook door hen , die nog niet overtuigd zyn vau de zo verre gaende fchandelyk- heid van Socrates, niet overwoogen, en op de ene of andere wyze niet beantwoord is. Wat de vergelyking van Paulus en Socrates te Athene aengaet; de uitvoering daer van mag enigermate nleuw ge- noemd worden; maer voor zo ver het haetlyke daer van grootlyks fteunt , op oppervlakkige en in 't ruwe voorgeftelde befchuldigingen, die naeuwkeuriger bewys vereifchen , doet het niets ter zake; ent is ene geringe kunst, op die manier een haetlyk contrast te vormen. Betreffende eindelyk de zaligfpreking det Heidenen , of het ydele en ergerlyke daer ván ; dit onderwerp, dat enigzins teder gehoemd mag worden, en ene voorzichtige ontvouwing vereischt, word hier zeet onbepaeld voorgefteld en gansch oppervlakkig behandeld. Uie den hoofde is ook de redeneerwyze van den Hoogleeraer , die zich voor- zichtiglyk niet beflisfende uitdrukt over de verdoemenis of zaligheid der Heidenen, maer ze liefst aen de Godlyke Barmhartigheid overs laet , geenszins gefchikt ter wederlegginge van dezulken, als Mar: montel en anderen; die hunne denkbeelden rakende de zaligheid der Heidenen , (even als die der Christenen d niet vestigen op ene Ver- ` dienftelyke Deugdsbetrachtirig ‚maer op de Godlyke Barmhartigheid; ` op zodanig ene wyze als zulks, behoudens alle Gods deugden en volmaektheden , kan gefchieden ; welke wyze plaets zou konnen heb» ben , fchoon ons dezelve niet recht bekend ware, NIEUWE VADERLANDSCHE LETTER-OEFENINGEN. ^ Befcbousvende God eleerdbeid, Door ADRIAAN BUURT, Predi- kant te Amft. Vierde Stuk. Te Zait, by J. Loveringh en P. Schouten 1770. Ju groot octavo 309 bladzyden, Choon ene Systematifche ontvouwing der Godgeleerd. heid den Chtisten niet volftrekt hoodzaekiyk zy, kan ze hem echter, mits dat hy dezelve niet te flaefsch gebrui- ke, en Gods Woord vlytig blyve onderzoeken , van geen geringen dienst wezen, als ene bekwame handleiding tot een geregeld denkbeeld van den zamenhang der Godlyke Waerheden, die elkanderen dikwils licht byzetten, wan- neer ze aendachtig befchouwd worden, in die betrekking welken zy tot elkander hebben. En zulks heeft voor al laets , als Schriften van die natuur ene wel geregelde chikking houden, en de daer in voorgeftelde leeringen in derzelver verband duidelyk voordragen ; dewyl ze dus doen- de den Lezer een geleidelyk denkbeeld verlenen, en hem tevens in Daer houden , om Ter een vry onderzoek van Gods Woord mede gepaerd te konnen doen gaen ; tet nadere overweginge of dat verband beantwoorde , aen *t geen men zyns oordeels , in de Godlyke Schriften zelven, van tyd tot tyd , mogte opmerken, Dit vereischte, zo ooit , is inzonderheid in acht genomen door den Eerwaerden Buurt, die zyne Beftbouwende Godgeleerdheid, op zodanig ene wya ze begonnen, indiervoege blyft achtervolgen 5 en nu in dit Vierde Stuk, het Werk der Scheppinge in "t voorgaende afgehandeld zynde , het oog vestigt op het Werk der Poore zienigbeid. Na het zelve in 't algemeen befchouwd te hebe ben , overweegt onze Godgeleerde wel byzonder , boe , one der bet gebengen van Gods Voorzienigbeid , vele Engelen en bet Menscbdom gevallen zyn, als mede welke gevolgen die Val beeft. Hier mede Gods Werken in de Natuur voorgedragen hebbende , verledigt: hy zich voorts tot het nagaen van Gods Werken der Genade, In "t ontvouwen hier van bepaelt zich zyn Eerwaerde eerst, tot een onderzoek , of Fefus van Nazaretb de Mesfias zy? Dit betoogd hebbende toont hy verder wat men gelooven moete van zynen Per/oon , mits» gaders zvne Ampten en Staten; welke hoofdzaken ieder IV. DEEL, Ne LETT. NO« 8» Y in $34 A. BUUR HF in °t byzonder overwoogen worden tot op het einde van dit Stuk: zullende, zo God wil, in "t naestkomende Stuk vervolgens gehandeld worden, van de Verwervinge en To» e der Zaligbeid. De bovengemelde onderwerpen , in dit gedeelte van Ze Mans doorwrochte Werk vervat, vind men hier, op de eigenfte wyze als de voorgaenden , met veel naeuwkeurig- heid en oordeel in ene geregelde fchikkinge ontvouwds zo zelfs dat men zyne aenmerkingen over de gemene plaet: fen der Godgeleerdheid met genoegen konne doorbladeren. En buiten dezen vind men er, volgens zyne gewoone bandelwyze, van hier en daer, op deze en gene byzonder- heden , wat langer ftil te ftaen , ook nog verfcheiden opzet- Iyke byzondere bedenkingen „die des Lezers aendacht nog bepaelder vestigen ; waer van zyne volgende gedachten, over de voorfpellingstael Ps. XVI: ro, in dezen ten voor- beelde konnen ftrekken. Ten doelwit hebbende te doen zien „dar die woorden ene voorfpelling der opftandinge van den Mesfias behelzen , en bepaeldlyk zeer nadruklyk flaen op deszelfs opftanding ten derden dage , vervolgt hy aldus, an Om hier van de zekerheid aan te tonen , ter overtui- ging van ongelovigen , onderftel ik, dat de fpreker, in ’ er fte deel van °t gemelde vs. ot gemeen gewaagt van zyne hope dat Hy zoude worden opgewekt. De woorden zelfs, nevens den zamenbang met het vorige en het volgende, le- ren dit vry klaar. Ik zal hier ontrent, kortheidshalve geen fiadere aanmerkingen maken: maar zeg alleen, dat, SNØ Tt welk hier bel vertaald is, naar myne gedagten , den Daat des doods betekent. Over het twede deel van dit vs. eischt myn oogmerk dat ik breder fpreke, Wat wil "Yon , en wat wil MW zeggen? waar vau het eerfte „uw beilige, in "t enkelvoud , en het andere, verderving , moet worden over- ezet , naar 't gevoelen der meeste Christen Uitleggers die ik ken. Vergelyk Hand. II: 27, en XIII: 35. °t Is van °t rootfte gewigt dit te weten; zal men met reden ftaande Pouden, dat de fpreker, in dat twede deel, zyne verwag- ting, van kort na zynen dood opgewekt te zullen worden, in "t . byzonder te kennen geeft; en dat men derhalven niemand daar voor houden kan, dan Gods Heilige, dus by uitne mendbeid genoemd , namentlyk den Mesfias, s, Aangaande bet eerstgemelde woord „is het de zaak niet, daar fr hier op aankomt, te bepalen, wat het in het enkel- voud, zonder enig byvoegfel, betekene. De vraag is: of het, . . . 2E .- 28- _ BESCHOUWENDE GODCELEERDHEID, 858 £o als Bet in dezen sext gefchreven flant , niet behoort ver- taald te worden , uwe beiligen in °t meervoud? Zo oordeelen ‘er zommigen over , wegens de laatfte $ die ‘er in voorkomt. Hier tegen brengt jJ. D. MICHAELIS, in zyn Criticbes colles gium uber die drey wichtigften Pfalmmen von Cbristo , veríchei- de bewyzen in. Wy geloven met hem, dat de ware lezing van dit woord is * ‚ in "t enkelvoud. 1. Om dat de Majforetben zelfs , up den kant van den Hebreeuwfchen Text, de gemelde 9 voor overtollig verklaren, 2. Om dat men die letter in zeer vele affcbrifien niet vindt. 3. Dewyl die ftip- pen, die de plaats van klinkletteren in °t Hebreeuwsch be- kleden , zo als zy by dit woord geplaatst zyn , het enkelvoud van het zelve aanwyzen. 4. De zo genoemde 76 Overzet- ters, ja , naar de verzekering van Michaelis, alle oude vera zalingen van dit vs. die bekend zyn, begunftigen ons ge- voelen. 5. De fpreker, in dezen Pfalm, bedient zich over al van zulk ene wyze van preken ‚die ons doet geloven , dat Hy ook bier alleen op zig zelven oogt. 6. Wy zullen nog meet in onze gedachten bevestigd worden, na de overweging der ware beduidenisfe van °t woord PAM in dezen text. Want betekent dat ene verderving , gelyk de dode lighamen - door verrotting enz. ondergaan: hoe kan er dan naar waats heid van de heiligen in 't gemeen gezegd worden, dat 2y de verderving niet zullen zien ? ` wn Maar kunnen wy de betekenis , die wy °t laatstgemeldé woord in dit geval oordelen te hebben, bewyzen hier te moete ftand grypen ? I. ae Zoude men de woorden dus niet kunnen vertalen ? Gy zult niet toelaten dat uw beilige bet graf zie, FMS im- mers wordt meermaals kuil, of groeve, overgezet. Ku de- wyl het graf de plaats doorgaans is, daar onze lighamen de verderving zo verre ondergaan , dat zy geheel en al ge- floopt worden , is het niet vreemd , dat een woord , "t welk verfcheide malen , naar zynen oorfpronk , ° verderf , en bier, gelyk ook Ps, XLIX : 10, de verderving wordt vere taald , ook van het graf gebruikt wordt, Doch kon David ; of iemand der heiligen in zyne dagen, van zig, naar waar- heid, zeggen, en dat als een voorregt aanmerken, °t graf siet te zullen zien? Dat de Mesfias moest. begraven worden, weten wy , is zeer düidelyk voorfpeld , Zei LIII. 95 en °t verblyf van Fonas in den buik des walvischs , was daar van ene gepaste fchildery. 9. ,, Daar is ene andere bedenking, die mede, zo zy doorging , qus gevoelen over, den zin van dezen text geheel . 2 om $36 A BUURT te denken. David kon immers op goede Ded verwag- na Teen, wel verre van bet eeuwige te zien, in heer- lykheid zoude worden opgenomen. .. Wy antwoorden hier op ; dat , voor eerst, Íchoon het woord, waar over wy tans fpreken , nog 29 maal , buiten dezen text, in den Bybel voorkomt ,*t egter niet blykt, dat het ergens die betekenis alleen heeft , of in de eerfle plaatje, De texten, die hier ontrent het meest in aanmerking kunnen komen , zyn enige vif. uit Fob XXXIII. Ps.LV: 24. CII: 4 „en Ps, XLIX: 10. ibu gebruikt Job XXXIJI, dit woord vyfmaal ;os. 18,92, 24,28 en 30. Men kan het daar overal zeer wel verklaren, van het verderf des ligbaams, waar toe het reeds zig fchikt in zware ziektens , en ?t welk het voor al ondergaat by en na zyn fterven ; waar op het eeuwige verderf des zondaars volgt, zo hy geen Borg heeft. Het 24fte vs. maakt wel de grootíte bedenkelykheid : egter is daar zeer wel op te ant- woorden. De berftelling uit zulk enen toeftand , als Elibu te voren heeft befchreven , en waar in °s Heren kinderen wel eens door zyne regtveerdige kastyding geraken , die ber ftelling , zeg ik, als zy in Gods gunst hun wordt ver- leend, is immers, zo wel als hunne bevryding, van het eeuwige verderf , ene vrugt der voorfprake van bunnen Borge. Doch men kan niet alleen aan *t woord verderf, in Elibu's redeneringe, den zin, dien ik gezegd heb, geven: maar, naar myne gedagten , eischt bet verband, dat men het zo verfta. Wat zoude het gevolg zyn van die voorfprake , waar van Or, 24. melding wordt gemaakt? Dat wordt ons geleerd vs. 25. Het vleesch van den lyder zoude frisf/cher worden dan bet was in de jeugd, enz. Zie ook de vyf vol- gende orl, Wat betreft Ps. LV 224. neder te dalen in den fi des verderfs betekent daar, in de eerfte plaatfe, zo het my toefchynt , zo veel als enen geweldigen en fchandelyken dood te ondergaan, Vergelyk VENEMA ad b. |. En uithet verband van Ps. CHL. er. 4, met vs, 3en 5, kan men zien dat in die woorden , die uw leven verlost van bet verderf , geoogd wordt óp de verlosfing waar door de fpreker , in dit leven, zo gunftig bevryd was , en gedurig bevryd werd , uit aller- lei verre gaande rampen en gevaren, Men vergelyke onze Kanttekenaars. Buiten deze plaatfen wordt FOE nog één, ma - BESCHOUWENDE GODGELEERDHEID. 337 thaal verderf overgezet, Fon. 11:6. De vertaling van Ps. XLIX: 10, door den Heer vengema komt my zeer waar- fchynlyk voor, Naar dezelve behelst het eerfte deel van dat vs. ene vraag, of hy, waar van te voren was gefproken, tot in eeuwigbeid leven zoude} Waar op in het swede deel geantwoord. wordt; neen: by zalde verderving zien, Het volgende vs,'toont, naar myne gedagten , nader aan, dat men door het zien der verdervinge ook hier, in de eerfie plaatfe, de verderving des ligbaams, by en na zyn fterven, verftaan moet. Dy dit ons antwoord, om te bewyzen , dat Ps. XVI. 10. het eeuwige verderf geenzins wordt bedoeld , voegen wy ten anderen; dat het Griekfche woord Aaptos, *t welk niet alleen in de aanhalinge van deze plaats Hand, II en XIII, maar insgelyks by de zo genoemde o Overzetters voorkomt, ons reden geeft om te denken, dat men al van ouds , over de betekenisfe van PYRY in dezen text „op de- zelve wyze als wy doen, heeft gedagt. v „ Ik zie tot hier toe geen reden om het naamwoord Y niet in alle gevallen van één eu het zelve werkwoord af te leiden: na- mentlyk van dat ,'twelk met dezelve medeklinkers wordt gefchreven, De Hebreen hebben verfcheide woorden , om het éne of het andere verderf te kennen te geven. Wat voor een verderf PT geoore deeld wordt oor/pronkelyk te betekenen , zie by scHULTENS ad Prov, VI: aa, en MICHAELIS Le, De laatstgemelde íchryver oordeelt, dat het in zyne eerffe betekenisfe ene ‘verteering aanwyst. En ’t is, wanneer men alles, wat hy, om zyn gevoelen aanneemlyk te maken, by brengt, wel overweegt, zeer waarfchynlyk , dat het iets dergelyks oorfpronkelyk beduide, Dit ook dient, om ons ,in ons gevoelen over Ps. XVI. 10, te verfterken, | e* st Woord DJ, "t welk E/ibu , Job XXXIII: 18,22,98 ep 30 gebruikt, en daar 2/e/ vertaald wordt, wordt ook genomen voor iemands perfoon enz. Zie, over de betekenisfe van dit woord, D MOLZHALBIUS 4d Ps. XVI: 10. wn Uit het gezegde befluiten wy, dat Gods Heilige by uita nemendheid , de Mesfías, die ook uit andere uitdrukkingen van P$. XVI kenbaar is, in dit rode vs. voorkomt, als vere wagtende , dat Hy, so kort na zyn flerven, zoude worden op- gewekt, dat zyn ligbaam van alle verdervinge , die de ligbamen der men[cben anderzins, deor verrotting enz. na bunnen dood ondergaan , beurd zeude blyven. De eenvoudigíte nadrukke- lykfle verklaring van dien text levert dezen zin op. En dewyl het bezwaarlyk iste geloven ‚dat een dood menfche- lyk lighaam in Canaan, drie Keen etmalen , zonder zoda- 3 nige kj. 338 L VERNET pige verderving enigzins te zien, blyven kan: moest de esfias , volgens deze voorzegging , altans niet later , dan ep den derden dag , na dat Hy was geftorven, worden opge- wekt. Jroeger had men ook niet te verwagten, dat Hy goude opítaan. Hy moest wel /cbiely& van den dood vere ryzen, om als een Borg, die volkomen had voldaan , die heerlykheid , daar bet volgende or, van fpreekt , fpoedig te genieten: doch zo lang in den ftaat des doods blyven , als het nodig was, om alle bedenkingen, die men tegen de wezenlykheid van zyn fterven zoude willen inbrengen , op het kragtigfte te verydelen ”. Christelyk Onderwys of Kort en Bondig Zamenftel van God. geleerdheid en Zedekunde ; opge[leld door den Eerwaarden en Hooggeleerden Heere yacoB verner, Hoogleeraar en Pre- dikant te Geneve. Naar de Tweede Uitgave , door den Schry- ver op nieuws overgezien en vermeerderd, Uit bet Fransch vertaald , Vde Deel. Te Hoorn,by T. Tjallingius 1770. In groot octavo 300 bladzyden. ` I dit Stukje , waer mede dit hooggeachte Werk van den beroemden Vernet beflooten word , ontmoet men ten flot der verhandelde Zedeleere , ene beknopte en geleidlyke ontvouwing van de Betreklyke Plichten, die de Menfchen, uit hoofde van den byzonderen ftaet waer in zy leven, en de verfchillende betrekkingen , in welken zy onderling ftaen , jegens elkander te betrachten hebben; als daer zyn Overheden en Onderdanen , Heren en Dienstknechten enz. Zyn Eerwaerde hier mede , naer zyn voorgeftelde doelwit, de Zedeleer afgehandeld hebbende, hecht er nog een Ver- toog aen , ftrekkende om ons de voortreffelykheid der Christelyke Zedeleere , en het geluk van een Christelyk leven af te malen, Hier by komen nog enige ftichtelyke bedenkingen , dienende ter aenfpooringe, om zich te be- keeren en in de Godsvrucht te verfterken , met nevensgaeu- de vermaningen en raedgevingen betreffende het onderhou- den van des Heren Avondmael;en eindelyk Godvreezende overdenkingen van een zieken. — Dit Werk; onder de puttigfte Godgeleerde Schriften te rekenen , voor alle de zodanigen , die °t niet zo zeer toeleggen om ervaren te zyn in de verfchillen, als wel om den Godsdienst in zyn we- genlyken aert te kennen; is daer benevens, door de wyze van uitvoering, alleszins gefchikt om zodanigen invloed op ME et | 20 CHRISTELYK ONDERWYS. $39 Met hart te hebben, dat het den Lezer, zo hy niet gansch ongevoelig zy, moete bewegen om zyn gedrag te richten naer den eisch der Euangelieleere. Hier toe ftrekt onder anderen ook by uitnemenheid zyne volgende befchouwin over het geluk , dat ieder voor zich zelven , door zodanig een wandel , bewerkt; waerom wy dezelve , als aller overe weginge waerdig, nog zullen mededeelen, —— Zyn Eer* waerde getoond hebbende hoe heilzaemen invloed de Ze- deleer heeft, op °t menschlyk geflacht in ’t algemeen, op ieder volk, en op ieder huisgezin , vestigt eindelyk het oog , op derzelver nuttigheid voor ieder perfoon in °t bya zonder, en laet zich deswegens aldus hooren. an Ben Christen vindt, terwyle hy cobe gehoorzaamt , en zich nuttig maakt voor anderen, door naar het Evange- lie te leeven, hier in ook voordeel voor zich zelve. De Wyzen van alle tyden hebben te regt aangemerkt, dat de deugd haare vergelding mede brengt, Een mensch, die door zyne deugd iet toebrengt tot welzyn van ’t Gemeen en van zyn huisgezin, werkt te gelyk voor zich zelve ; want de Godlyke Voorzienigheid heeft ons eigen belang gehegt aan alles wat ons raakt. De deugd belet fchadelyke overe daad: zy trekt achting en vertrouwen; is altyd welvoeg- zaam , altyd lofwaardig. En men kan haar nooit inwendig het genoegen beneemen vam een gerust Geweten. Elke deugd heeft zelfs haar byzonder goede uitwerking. Dus is de maatigheid bekwaam om de gezondheid te bewaaren 5 de goedertierenheid om herten te winnen; de arbeid ver- fchaft overvloed , en zo alle andere. Men ziet hier uit dat de Godlyke Voorzienigheid eene groote belooning gehegt heeft aan een goed gedrag , zelfs in het beloop van dit tee genwoordig leven : terwyl de ondeugd zelfs nu geftraft word door de fchande en de ongérustheid welke haar ver- gezellen, en de rampzalige uitwerkingen , welken 'er op volgen. De Christelyke heiligmaaking nu is niets anders dan eene verzaaking van de ondeugd, en de verfiering van zyne ziel met allerhande deugden. Een Christen vergadert dan hier op Aarde alle de heilzaame vrugten , welke men aan de Wysheid toeëigent. Hy zal er boven dat nog by genieten alle geneugten , welke in 't byzonder uit een E- vangelisch geloove fpruiten. an Zodanige geneugten zyn , cop en zyne wille te kennen uit zyn woord; dit bewyst eenen gelovigen van het ongee luk van in onkunde en twyfeling te leeven, aangaande het gewigtigíte dat "er is, en belet, em omgedreeven te worden D 4 me $40 Lk VERNET qne? allen «vind der leere, Hy bezit de beste van alle Weten- fchappen , die van wel te leeven , en zyne zaligheid te werken. Hy is verzekerd op den goeden weg te wezen ; een weg waar op alles is te winnen , en niets te verliezen, Hy heeft het vermaak van te zien dat het einde , welk hy zich voorítelt, gewislyk het edelfte en beste is, welk men zich kan voorftellen , naamelyk cop te verheerlyken , de deugd op de aarde te doen heerfchen , het gemeene en by- zondere welzyn te bevorderen, zich zelve te volmaaken en eeuwig gelukkig te worden. . we Hier by heeft een waaragtig Christen nog de voldoe- ning van zyn hart en uitzichten te verheffen boven de dingen van deeze aarde, door de betrekking en heuglyke gemeenfchap, welke het Euangelie ftelt tusfchen con en ons; want wy zyn kinderen van cop, en als zodanigen weeten wy dat hy ons verdraagt en vergeeft in den naam van JESUS CHRISTUS , dat hy ons door zyne genade zal onderfteunen in alle onze verzoekingen, en ons ten eeni- gen dage opwekken , om ons eene gelukkige onfterflykheid te doen genieten. Zulke gedagten zyn zo bekwaam om de ziele met eene zuivere vreugde en wezenlyk genoegen te vervullen, dgt niets ter wereld hier by te vergelyken is, Hoe kan men laaten na zulk eene gelukkige gefteldheid als deeze te tragten ? , Brengt men hier tegen in, dat een Christelyk leven ech- ter ook zyne moeite en zwarigheden heeft; de Eerwaerde Vernet merkt aen dat ze geene andere zyn , dan die de ware Wysheid ook verzellen; dat men geene lofwaerdige moeite behoort te ontzien „te meer als ze ryklyk vergolden word, door een daer op volgend nut; en dat daer en bo- ven de ondeugd niet minder hare moeite en tegenftribbe- lingen heeft; ja dat ,, daar het pad der deugd, welk in 't begin oneffen fcheen, gladder wordt, naar maate men ep op voortgaat, de weg der ondeugd in tegendeel altyd hob- beliger wordt , en met fteilten bezet is " 3 het welk hy door gepaste voorbeelden bevestigt. -~ Zyn ier Meníchen die de Christelyke Zedeleer haetlyk befchouwen, om dat ze 'er een denkbeeld van hebben, als verbood dezelve vele vermaken dezes levens, en als ware ze hinderlyk voor *t genot der gezondheid en voorfpoed v onze Autheur brengt hun onder't oog , dat dit niet behoort tot de leer van *t Euangelie, maer. tot de menschlykKe uit, vindingen. De Zedeleer van ’t Euangelie toch , gelyk hy op- merkt, laet alle eerlyke vermaken, en °t verftandige genot | . dieg CHRISTRLYK ONDERWYS., 342 dier voordeelen toe; ja dat niet alleen, maer ze ftelt ons in ftaet om ze beftendiger en met heuglyker vooruitzichten te genieten, dan ze anders genooten worden. Schynt het daer en boven hard, dat de Christelyke Ze- deleer ons verpligt, in tyden van vervolging , onze goede. ren , onze rust en ons leven over te geven. De Eerwaerde Vernet wil, dat men gadefla , hoe ze niet meer eischt, dan de menschlyke wetten en de burgerlyke trouw dikwils vore deren ; en niets dan °t geen een noodzaeklyk gevolg is van een eerlyk man te zyn, welken naem ieder een wil hebben. - Hier by komt nog 5 ,, dat de wereld, die ook zodanige overgaaven eischt, geene vergoeding doet aan de genen die haar dienen, gelyk de Godsdienst. Een Christen vere liest om te winnen. Die zyn leven overgeëft om mynen wil- le, zal bet zelve behouden, zegt j. CHRISTUS. Waar is de Monarch die het zelfde kan belooven”? Zyn Eerwaerde die tegenbedenkingen dus uit den weg geruimd hebbende, vervolgt daer op, ter aenpryzinge der Christelyke Godse vrugte, in dezer voege. | an Het is waar, de Christelyke Godsvrugt laat ons wel, gelyk andere menfchen, bloot gefteld aan de kwaalen en verdrukkingen des levens. Doch men moet bedenken, dat 'er tweederleie kwaalen zyn; eenige zyn onafícheidelyk van de meníchelyke natuure ; en de andere ontftaan uit wanorde en de ondeugd. De Christelyke Godsvrugt be- vrydt ons van de laatíten, welken, buiten tegenfpraak, de ergíte en de meeste zyn: wat de eeríte aanbelangt, zo zy ‘er ons niet van bevrydt , zy maatigt en verzagt ze ten minfte door kragtdaadige vertroostingen; zy doet ze zelfs. in heilzaame geneesmiddelen verkeeren. Op deeze wyze naamelyk.. De Christelyke C-^4svrugt, ons tot Lydzaam- heid opleidende , maakt ons bekwaam tot onderwerping , door de mengeling van goed en kwaad te befchouwen , als eene befchikking van cop vastgefteld; als eene fchets van de ydelheid:en onbeftendigheid der menfchelyke dingen ; als eene waarfíchouwing om ons te vernederen, onze ver- keerde aankleeflykheden te verbreeken, de kragt der zicht- baare voorwerpen te verminderen , ons geluk in den Hemel te zoeken, en aan co D, onze ziele en onze zaligheid te denken. Al wat ons wyzer maakt is zekerlyk eene nutte leere, en hoe bitter een geneesmiddel zy , zo het kragt heeft om onze geneezing uit te werken , het is verdraagelyk „en begeerlyk. Eene kwaal vermindert in grootte, als men ». 5 , ze 342 © P YEWNETO ze van de beste zyde befchouwt, en ‘er eene goede uih werkinge van hoopt. l ,; De Christelyke Godsvrugt verfchaft ons groote ver- troostingen in tegenfpoed: want zy behelst voor eerst alle de vertroostingen der Wysheid, van niets in zich te vine den om zich over te befchuldigen 5 zyne eer en achting by de wereld te handhaaven ; medelyden te vinden by anderen, ja zelfs hulpe en goede dienften om ons opte beuren in on- ze vernedering „en veele voordeelen te behouden , welken altyd onze kwaalen opweegen ; maar nog meer, de Chrise telyke Godsvrugt geeft ons vertrouwen op GOD, en toont welk eene glorie het voor ons zal zyn te lyden,terwyl JESUS CHRISTUS navolgen, em als overwinnaars komen uit den ftryd, waar toe cop ons heeft geroepen, En voor al onderfteunt ons de Christelyke Godsvrugt , door ons aan einde van onze loopbaane te doen zien eenen prys , oneine digmaal grooter in heerlykheid , dan de wereld belooft voor de heldhaftigfte daaden, eenen prys, welke aardfche goederen verdooft , en alles overtreft wat 's menfchen geest zich kan verbeelden. Zie daar dan het hoogfte Goed , welk de Filozoofen zo zeer gezogt hebben. Dit wordt wezenlyk gevonden in een Christelyk leven, want, zonder met ver- achting te fpreeken van laager en voorbygaande goederen, waar mede het de Voorzienigheid behaagt ons hier benede te begunftigen ; de belofte, welke jy. cnrIsTUS ons beeft ge- daan, is, zegt Joannes, bet eewwig leven, 1 Joann. II. ae, en Paulus, de godzaligbeit is tot. $ 8. - s, Deeze weg om tot geluk te komen is opengefteld voor allen, want daar weinige menfchen de goederen der wereld bezitten , welken dingen zyn van geringe noodzaaklykheid , heeft cop gewild , dat het waar, het wezenlyk Goed onder het bereik zou {taan van alle zyne redelyke fehepzelen, Men ziet ook dat de Christelyke Zedeleere , welk "er ons toe brengt , gefchikt is voor allen ouderdom en alle ftanden. Ryken en armen, grooten en kleinen, jongen en ouden, fchrandere vernuften , of menfchen van een gering verftand, alle zyn ze bekwaam om deeze goede onderregting te onte vangen en te betragten. Men leert daar de gemeene plig- ten der menfchelykheid, en de byzondere van elken ftan Daar vindt men eene verheve wysheid, welke tevens een- voudig en vatbaar is voor het Gemeen, Zy is een middel E" | van CHRISTELIR ONDERWYS. SA van \heiligmaaking en zaligheid, welk cop voor allen heeft gegeeven. Denwelken wy verkondigen , zegt Paulus , vera maanende een tegelyk menfcbe , en leerende een iegelyk men/che in alle wysbeid , op dat wy zouden een iegelyk men/cbe vol- maakt flellen in Cbristus efus, Kol. 1. 98. Dus wordt het oogmerk van ’t Evangelie voltrokken , zo wel uitgedrukt in dien lofzang der Engelen : Eere [zy] Gode in de boogfte Hemelen, ] en vrede op aarde , in den men/cbe een «velbebae gen. Luk. 11. 14." Euangelifche Overdenkingen , door Dr. JOHAN JACOB RAMa " BACH, Eerfte Superintendant enz. enz. Naar den negene den Druk uit bet Hoogduitsch vertaald, door L. G. COR- DES , Leeraar by de Gemeente, toegedaan de onverander- ` de "dugsburg cbe Geloofsbelydenis te Zutphen. Kerfte Deel , Eerfte. Stuk. Te Arnbem by J. H. Moeleman 1770. Bebalven bet Voorwerk , waar onder des Autbeurs Lee ` sensbefcbryving door den Heer nuTTNER, in quarto 256 bladzyden. Ne Kerk- Poftille behelzende Overdenkingen over de Evangeliën van alle Zon - en Feest-dagen van het geheele Jaer, opgefteld door den Zeer beroemden Rams bacb; te aenmerkelyker in deze foort van Schriften, nae demael hy , volgens den Heer van Mosbeim , onder die Duitfche Leeraers te tellen is , welken zich, met den aenvang dezer Eeuwe, toegeleid hebben op het verbeteren der predikkunde. (*) Men Helde naemlyk, gelyk zyn Hoog- eerwaerde ons bericht, diestyds ,, regels uit de rede vast, maakte zyn werk van meer bondigheid, en lei zig toe op een !bevalligen ftyl. Onder de predikanten van Hall preekte Rambacb al heel anders [dan men tot nog gemeenlyk gedaan had, ] en wel naar deze nieuwe wy- ze, za als men uit zyrie poftil ziet. Hy bewyst , ver- klaart , wekt op, vermaant en bedient zig van een be- valligen ftyl. Hier door kwam hy in den haat , en de Godgeleerden van Hall klaagden over hem , dat hy den geest der waereld hadt, en Pbilofopbisch begon te pree- ken. Inmiddels ftoorde men 'er zig niet aan, maar mem ging verder, en voegde by de regels, die de bondigheid ZoUe. (5) 1. v. Mont Predikkunde I. D. bh 87. LI. D. A, 333. atd Jb RAMBACH zouden bevorderen , teffens de regels der welfpreekenheid , zo ver als 't wezen kon. Voorts men agt op het oogmerk eener predikatie, en toonde, hoe eene ílelling moet ontleed , beweezen en voorge- draagen worden. Deeze wyze van preeken heeft, in onze dagen , [te wetem in Duitschland, ] de overhand behouden. —- En men doet in deze wyze van predi- den wel, wanneer men RAMBACH en GÖTZE tot voorbeel- den kiest.” —— Deze aenpryzing , vau dien kundi en ernftigen voorftander ener beredeneerde Predikwyze, verdient zekerlyk opmerking ; en een ieder die deze Po- ftille met oplettenheid doorbladert, zal gereedlyk ever- hellen, om met den Gottingfchen Cancelier tlyks in te flemmen ,. en den Hoogleeraer Rambacb den verdien- den lof niet te weigeren. Die ingenomen zyn met de afgetrokkenheid der Engelfchen , of de levendigheid der Franfchen, zullen Ter," is waer , dat volkomen genoe- gen niet in vinden; doch ze zullen des niet tegenítaen- de wel willen erkennen , dat deze Poftille den voorrang boven verfcheiden andere Verzamelingen van die natuur verdient: dewyl de daer in voorgeftelde Leerredenen, op een beredeneerden trant , zeer wel gefchikt zyn , naer de vatbaerheid van 't Gemeen, volgens de gewoone leer- leiding der Euangelifche Kerke. . leder Leerreden bevat gemeenlyk een hoofdonderwerp, etrokken uit, of befchouwd by gelegenheid van , dien E uangelietext, welke tot dien Zon- of Feestdag bepaeld is ; en dit onderwerp betoogt zyn Hoogwaerde op ene geleidelyke manier ; met aentooning van ’t gebruik, dat elk, naer zynen ftaet en omftandigheden, van °t zelve heeft te maken, Ten geleide van den Lezer is fer voor ieder Predicatie een korte Inhoud gefteld , die hem het hoofdzaeklyk beloop der Verhandelinge ontvouwt. Zo heeft, by voorbeeld, ene Leerreden , over Matth. XXI. 25-36. ter Inleidinge , ene vergelyking. tusfchen den na- tuurlyken /laep en de vleeschlyke zekerbeid, daerde Gees- telyke «vaekzaembeid tegen over (taat: "t welk den Leeraer tot zyn Voorftel leid , om , naer "t hoofdoogmerk van den Text in t plichtlyke, te handelen , over de noodzaeklyke Waekzaembeid der Gelovigen. Ter ontvouwinge hier van befchouwt hy L hare ware hoedanigheid , met aentooninge der Perfoonen , die daer toe bekwaam zyn, te weten, alleen de Geloovigen. Daer by komen in aenmerking de zaken, waer omtrent dezelve werkzaem is: zynde in de ê- EUANGELISCHE OVERDENKINGEN, 345 Géloovigen, het Vleesch, of de verdorven natuur , mits- gaders de Geest en deszelís werkingen ; en buiten hen, zo God en zyne Werken, als de Satan en deszelfs Were . ken. Voorts vestigt hy de aendacht op het oogmerk des zer Wakkerheid; om naemlyk daer door Geestlyke voor. deelen te verkrygen , en Geestlyke gevaren te ontgaen. 