VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
men ge PO PET TI TTE GENE ZE eg ° t WAARNEEMINGEN OVER DE ZEDEN EN GEBRUIKEN DER PORTUGEESEN, (Ontleend uit murreny’s Travels in Portugal.) (Vervolg en Slot van bl, 494.) Wei tyds vóór dat ik van Zisfabon vertrok, hield ik het middagmaal ín eene Spaan/che Ordinaris, niet verre van het Klooster van St. Franciscus, met een Heer, die een Inbooreling was van Maltha, en een Lid van de Ridderorde, die den naam diens Eilands draagt De alge- meenheid zyner kundigheden, welke hy ten toon fpreidde, en de juistheid zyner aanmerkingen; bewoogen my, om hem zyn gevoelen ten opzigte van de Portugeefèn te vraa- gen. Hy was gereed om my daar op te dienen, en zyre my medegedeelde waarneemingen komen, zo ver myn gee het heeft toegelaaten op. te tekenen, hier op neder. | » ‘Er is geen Volk in Zuropa, welks weezenlyk Cha- raëter minder bekend is dan dat der Portugeefen , want, vermids hunne Taal weinig geleerd, of buiten ’s lands - verftaan wordt, is alles, wat wy, ten hunnen opzigte , weeten , voornaamlyk uit Spaan/che Schryvers ontleend; en zelden fpreekt een Spanjaard gunftig van een Poriu- gees. De laatiten, in tegendeel, welk een denkbeeld zy _ ook‘ met de daad van de Spanjaarden mogen vormen , worden door de voorfchriften der Christlyke Liefde geleerd met gemaatigdheid van hun te fpreeken. Hier van hebben wy een treffend voorbeeld in JOSEPH TEXE- RA, een Portugeefche Dominicaane” Monnik. Deeze leef- de in de zestiende Eeuw , en was Biegtvader van Don ANTONIO, vermoedelyken Erfgenaam der Kroone van Por- bib. ZEDEN EN GEBRUIKEN DER PORTUGEESEN. 523 tugal , dien hy op eene reize na Frankryk vergezelde, Hier verklaarde hy, in een zyner Leerredenen, dat wy verpligt zyn alle Menfchen lief te hebben, van welk een Godsdienst, Sette of Volk, zelfs de Castiliaanen, ‚ Uit hoofde van de Staatkundige vyandíchap , welke zints eeuwen beftaan heeft tus{chen die twee mededingen- de Mogenheden, is het waarfchynlyk , dat de berigten , welke wy van de Portugeefen ontvangen uit handen der Spanjaarden, van dien aart zyn, dat wy ‘er niet op kun- ‘fen vertrouwen, — Indien wy, van den anderen kant, het Character der Portwgeefèn opmaaken uit de ‘Schryvers diens Ryks, dan zullen wy ons moeten voorftellen, dat zy niet alle mogelyke goede hoedanigheden bezitten, welke ime ` mer by eenig Volk worden aangetroffen ; maar ook ontheven zyn van alle kwaade eigenfchappen. Dan dit is even ’t zelfde als de ydele pooging eens Schilders, om een fchoo- ne fchildery, zonder fchaduwen, te maaken. » Volgens de beste befcheiden , welke ik heb kumen inzamelen, zyn de oude Portugeefen een dapper, werkzaam en edelmoedig, Volk geweest. In een tydperk, wanneer de andere Volken van Zwropa in vadzige luiheid en diepe onkunde gedompeld ngen , betoonden zy zich: vlytig in de. voortplanting des Christendoms , in het uitrooijen des al gn en het uitbreiden van den kring onzer kundig- heden ten deezen aanziene. s» Noodzaaklykheid, de moeder van veele bedryven; was de bron van alle hunne groote onderneemingen., Aan ‘de eene zyde aangevallen door een magtigen en rustloozen nabuur, aan den anderen kant door de Mooren, die lan- gen tyd het Land beroerd hadden, vorderden dier ftroo» peryen en zamenzweeringen het betoon van allen ver- ‚mogen, “t welk de zenuwen van den Stäat konden by- brengen, om deszelfs onaf hangelykheid te handhaaven, In ’t einde werden de Ongeloovigen verjaagd ; en zagen zy den trotsch der Casti/iaanen vernederd. „ Onder de -Regeering van JOANNES DEN I, toen de Portugeefen zich ontflaagen vonden van buiten- en binnen» landfche vyanden, vervolgden hunne Krygslieden, aan de hardigheden des Krygs gewoon, en dier Veldheeren, be- zield door Krygsroem, de Barbaaren tot in Africa. Hunne gevegten‘in die oorden, fchoon onvoordeelig, en bykans verderflyk voor den Staat, gingen, in het einde, vergezeld van zeer gelukkige gevolgen voor de Mogenhe- den van. Europa: dewyl zy een geest van onderneeming azn- 524 WAARNEEMINGEN OVER DE ZEDEN ` aanbliezen en verfpreidden , welke naderhand aanleiding gaf he alle de hedendaagfche ontdekkingen in de Zee- vaard. „ De Lufitanifche Soldaaten waren ftoutmoedig en dap- per, gehatłd tegen alle ongemakken des krygs, tegen ver- moeienis, honger en dorst, welke zy, met het taaist geduld, leeden in de heetfte lugtftreeken. In het veld grensde hun moed aan onbezonnenheid ; hun natuurlyke vuurigheid van aart kon niet beteugeld worden, zelfs-door de ftrengfte krygstugt; zy betoonden zich al te zeer ge- - . fteld om proeven van dapperheid te geeven met buiten re- gel te vegten, waar door Zy» alles in de war brengende, zich de nederlaage op den hale haalden; maar, wanneer zy Een phalanx ftreeden , vondt de vyand hun onverwin- nelyk. id De rykdommen van A/ia, de verflapping der Krygs- tugt, gepaard met de onkunde en inhaaligheid hunner Landbeftuurders in Zndże, bedierven in °t einde de Sol- daaten, en wischten alle grootfche trekken van hun voo: rig Charaêter uit. | , a Elk deel des Staatsbeftuurs neigde ten val, toen Ko- ning SEBASTIAAN den Throon beklom ; op hem, als een laatfte toevlugt, was al de hoop des Volks gevestigd. De blyken van mo-d en dapperheid, welke hy hun , in het vroegfte tydperk zyns leevens , gegeeven. hadt , fcheenen de vervulling hunner verwagtingen te fpellen ; hy erfde zeker een goed deel der dapperheid zyner Voorvaderen, fchoon de tyd welhaast ontdekte, dat hy zeer luttel van hunne voorzigtigheid bezat. Geen Vorst-was immer met grooter zugt na roem en vermaardheid bezield, noch zogt een rechtftreekfcher weg om die te verkrygen. Het ge- » luk des Volks maakt de waare beroemdheid eens Vorften uits dit nogthans was het minst, door SEBASTIAAN gezogt. De ydele zugt, om in Krygsroem uit te fteeken, nam hem geheel ín , en dien beloofde hy zich te zullen behaalen ‘in de velden van Zfrica: dan hy, en het grootfte gedeel- te der geenen, die hem derwaards volgden, plukten ’er geen lauren; maar vonden ’er ontydig hun graf. , De dood van deezen Vorst zou men min betreurd hebben, indien zyn Throonopvolger geen man geweest wa- re, wiens beste leevensdagen verloopen, en wiens ver- ftandige vermogens met dezelve gefleeten waren. Hy was geheel ontbloot van die bekwaamheden, die de bloedende wonden des Ryks, welks beftuur hy aanvaardde, konden hee: EN GEBRUIKEN DER PORTUGEESEN. 525 heelen, De Voorzienigheid, als °t ware de vast naderen- de ontbinding des Portugeefchen Ryks gadeflaande, {chonk het een Cardinaal- Koning, om het ftervende den zegen te geeven, —- Zo zien wy, dat Koningryken, even als by- zondere Perfoonen, hunne Kindschheid, Manbaarheid, en Ouderdom hebben. Het Portugeefche Ryk, onder een HEN- DRIK aangevangen , ging onder een HENDRIK ten gron- de. De eerfte was een Held en een Staatsman beide: de laatfte bezat geene van die hoedanigheden ; noch vulde het gebrek daar van aan, door zyne wysheid. » Priries pe Il voegde nu de Kroon van Portugal by die van Spanje. Het was de onveranderlyke Staatkunde van dien Vorst, en van ‘diens Opvolgers, geweest, om Por- tugal in een ftaat van onderwerping en dienstbaarheid te houden , door het van middelen ten welftand en voor- {poed te ontzetten, en dagelyks meer en meer te beroo- ven; tot in het einde de Portugeefèn, niet langer de ke- tens -hunner vreemde Meesters kunnende draagen , opfton= den; en door hun vast befluit, met eensgezindheid gepaard, het gebrek aan magt vergoedden, in het afwerpen van het flaaffche juk; en zints is dit Ryk fteeds weder toegeno. men onder eigene Vorften. „» Het is, egter , blykbaar , dat de vordering deezes Ryks in geenen deele geëvenredigd is aan de ryke bron- nen van verbetering; ook is-üe oude Krygsgeest des Volks niet weder opgewekt. Eenige overblyfzels van den moed der Voorvaderen mogen nog hier en daar onder hun fchuilen; doch de minagting, waar mede zy den Krygs- man befchouwen , is genoegzaam om alle vonken van Krygsonderneeming uit te dooven. Zints veele jaaren heb- ben zy Officieren by het Voetvolk toegelaaten , zonder bekwaamheden, zonder opvoeding; wier onkunde de mis- bruiken vermenigvuldigde, en de Krygstugt deedt verflap- pen. Het misbruik liep in * einde zo verre, dat men Officieren aanftelde, genomen uit de Huisbedienden van Edele Familien. Toen de Graaf pe Lippe tot Hoofdbe- velhebber der Portugeefche Krygsmagt was aangêfteld , poogde hy de waardigheid van den Krygsman te herftel- len. Op zekeren tyd ten middagmaal zynde by een Por- tugeesch Edelman, Collonel in den Krygsdienst, was een der knegts, die de tafel bedienden, in Officiers - Uniform ekleed : op dit vreemd vertoon des onderzoek gedaan ebbende , bevondt hy, dat die tafelbedienaar Çapitein was by een Regiment voetvolk: onmiddelyk Tees hy op; 526 WAARNEEMINGEN. OVER DE ZEDEN op» en drong door, dat deeze Krygsman -tafi t dit werk zou ftaaken, en nevens hem plaats aan tafel neemen. „ Het is altoos de handelwyze geweest van verftandige Generaals , om eene zekere maate van waardigheid aan Krygsposten te hegten ; zy hielden het daar voor, dat Hoogmoed zo zeer te pryzen was in een Krygsman , als Nederigheid in een Priester ; dat flaaffche Dienstbaarheid en Krygsgeest met elkander niet bettaan konden. Dit was gemelden Graave DE LIPPE’s grondregel ; en zo groot was zyn yver voor de eer der Wapenen, dat h openlyk verklaarde, een oneer te zyn voor een of. cier , wegens eene aangedaane belediging geene voldoe- ning te eifchen, of die, gevorderd zynde, niet te geeven. | | > Lints de Regeering van JOSEPHUS DEN I, namen de zaaken een keer ten goede, niet alleen in het Leger, maar in bykans alle deelen des Ryksbeftuurs.. Toen deeze Koning den Throon beklom , lagen Landbouw en Manufatuuren zo zeer verwaarloosd, dat het Volk , ten aanziene van voedzel en kleeding , van vreemde Volken afhing; de Kunften werden veragt, en de Inkomtten waren fchaars, De Engelfchen verzorgden, overeenkomttig met het Ver- drag van Methuen, de Portugeefen van Wollen Klee- ding , waar voor: zy Wyn ontvingen. De aanmoediging, door dit Verdrag aan den Wynbouw gegeeven, en de ge- maklykheid , waar mede de Portugeefen , door langduurige ondervinding, deezen arbeid voortzetten , bewoog de Land- lieden, om den Landbouw te verwaarloozen, en zich ge- heel op het planten van Wynttokken toe te leggen; hier door vermenigvuldigde de Wynoogst, doch de Graanteelt nam in dezelfde maate af. » Zodanig was deels de toeftand van Portugal, wan- neer Koning josermus tot zynen eerften Staatsdienaar Senhor CARVALHO , naderhand bekend onder den naam den Marquis DE POMBAL, benoemde. Het Ryksbettuur van dien grooten Staatsman maakt een Tydperk uit in de Jaarboeken van Portugal, Hy poogde, en niet te ver- geefsch, de aandagt des Volks te bepaalen tot deszelfs waare belangen. De Landlieden werden verpligt hunne Wyngaarden te verminderen, en een derde gedeelte van dezelve tot Graanlanden aan te leggen. Deeze wyze in- rigting ging gepaard met zo hoogstheilzaame uitwerk - zelen, dat het tot den dag van heden toe. ster wordt EN GEBRUIKEN DER PORTUGEESEN, 527 wordt voor een der heilzaamfte bedryven zyns Ryksbe- urs.. „» Naardemaal bevolking het natuurlyk uitwerkzel is ` des Landbouws, verfchafte hy bezigheid voor het opko- mend en aangroeiend Geflacht , door Manufatuuren van veelerlei aart op te richten. Vlytbetoon deezerwyze opge- wakkerd , begon het Land eene nieuwe gedaante aan te neemen. De Koopman floeg de hand aan den handel, voor- heen alleen door Vreemdelingen gedreeven; de Landman voedde en kleedde zich, en zyn Gezin, met de voortbreng- zelen van eigen grond. » De poogingen van den Marquis, dus verre met eenen gewenschten uitflag bekroond, zetten hem aan tot verdere onderneemingsn. y poogde desgelyks een geest van vlytbetoon op te wekken by de Volkplantelingen , die langen tyd in de rl Heij van het Moederland gedeeld hadden. Maar weetende, hoe zeer het een vrugtloos be- ftaan zou weezen, werkzaamheid en vlyt te verwagten van lieden, gebukt gaande onder de knellende ketens der flaavernye, deedt hy een Bevelfchrift uitgaan, by °t welk de Inwoonders van Brazil, en van andere Volkplantin- en aan de.Kroon toebehoorende, in hunne vryheid her. eld, en geroepen wierden om dezelfde vrydommen te genieten als de Inboorelingen van Portugal. —— Eene daad zo vol regtmaatig- en menschlykheids, is genoegzaam om vergoeding te doen voor veele Staatkundige zonden, den Marquis DE POMBAL ten laste gelegd; en het ftrekt ter ftandhoudende eere van Portugal, dat het, de eerfte onder de hedendaagfche Volken zynde, die het mensch- dom verflaafde , ook het eerfte was, dat het voorbeeld fchonk , om die banden te flaaken. » Portugal, op dat ik ‘er dit nog byvoege , was het eerfte Ryk, °t welk Europa eene les gaf in Zeevaard en Koophandel, op eene groote fchaale gemeeten. Hadt Prins HENDRIK niet beftaan, wy zouden waarfchynlyk nooit van CoLUMsUs gehoord hebben. „ ’t Is,” merkt VOLTAIRE Op, » aan de ontdekkingen der Portugeefen ə» in de Oude Wereld, dat wy die van eene Nieuwe s» Wereld hebben dank te weeten.” Zy waren, met de daad , de eerften, die de kust van Africa bezogten, °t een het denkbeeld van het beftaan der Westerwereld in- oezemde, en‘ den weg na Zndie ontdekte. » Een Volk, °t welk dus vroegtydig bezig geweest is in zo veele hachlyke en grootfche aar kt es 2 528 ZEDEN EN GEBRUIKEN DER PORTUGEESEN, als °t ware, zyne kragten uitputte, wanneer de meeste der bun omringende Volken eerst uit de fluimering begon- nen op te waaken, mogt met rede eenige rust neemen. Het fchynt, dat het heden op nieuw een werkzaamer fpoor zal opflaan; en wy moeten het aan-den tyd over- laaten, om te zien, of het immer den ouden verdienstvol- len naam der Zufitaniërs zich zal waardig maaken.” namen ne me ae LEEVENSBERIGT VAN DEN EERWAARDIGEN JAMES FORDYCE, D. D. > (Uit het Engelsch.) > Noe blyven wy in gebreke, om, indien ’t ons iS mogelyk is, ons Mengehwerk op te cieren met de „ Leevensberigten van Buitenlanderen, wier Werken, in a» °t Nederduitsch vertaald, de zodanigen, als °t ware, in 3 zekeren zin, Landgenooten , wat de Letterwereld te- „ treft, gemaakt hebben.- Lang waren wy, den dood ver- „ ftaan hebbende van Dr. JAMES FORDYCE (*), begeerig, „ om aan een Leevensverflag deezes Zedekundigen, en by » onze Landgenooten, door veele zyner Werken, in dat » vak , met roem bekenden Mans een plaats te geeven. » Wy twyfelden niet dit te zullen vinden in eenig £7- 2» gelsch Werk, er op uit om verdienstlyke Landgenooten 5» te vereeuwigen. De langwyligheid en ongeregeldheid in a» het verkrygen van Boeken, uit dat Land, heeft ons js buiten de mogelykheid gefteld, om ons verlangen, eer dan nu, ten deezen opzigte, voldaan te vinden; en » verwylen wy daarom niet, ’t geen wy des gevonden „> hebben, mede te deelen. — Het bevat veel weetenswaar- » digs, veel voor den redelyken Christlyken Godsdienst vereerends, veel °t welk ons aan de onderfcheidene in » onze Taale overgebragte Schriften herinnert. ‘Het ver- » haal van ’s Godvrugtigen Mans uiteinde ’t welk wy , vol- s gens het volkomenst naarigt , des betreffende, geheel zul- „ len | Ake: > zal ons FORDYCE voorttellen, als ftervende s in die beginzelen, welke hy anderen ingeboezemd hadt; » ftervende met die aandoeningen, welke zyne redelyke 39 Gods- (*) Forpyce overleedt den 1 van Wynmaand des Jaars 1796. LEEVENSBERIGT VAN J. FORDYCE, 529 ý, Godsvrugt ademende Schriften elken ver{tandigen Lee. s» zer inboezemen, —- Zyn Leeven befchouwd — zyn » uitgang gezien. —— Ik twyfel niet, of de beste onzer » Leezeren zullen wenfchen, in hun kring, zo geleefd te » hebben, om, by den jongtten ap op ’s leevens loopbaa- » ne, gelyk FORDYCE te kunnen denken en fpreeken.” + œ w ke JAMES FORDYCE , cen uitfteekend Godgeleerde on- der de Proteftantfche Disfenters, werd omtrent den Jaare MDCCXX, in de Stad Aberdeen, gebooren. Hy ftamde af van zeer agtenswaardige Ouderen, die het zonderling geluk genooten, om, in een kinderryk Huisgezin, meest alle met meer dan gewoone gaven van den Hemel be- fchonken te zien, welke zy met alle zorgvuldigheid en vlyt opkweekten. Zyn Vader, een zeer geagt Man, be- kleedde meer dan ééns de hoogfte Regeeringswaardigheid in Aberdeen, Zyne Moeder ftak onder de Vrouwen uit in kloek verftand, in beminnelyken aart, en voorbeeld- lyke Godsvrugt. Op de Taalfchool te Aberdeen, en in het Marifchal Collegie, te dier Stede, volbragt by de loopbaane der Taal- kunde, Wysbegeerte en Godgeleerdheid. Nog zeer jong zynde, verkreeg hy, volgens de wyze van bevorderen daar te Lande gebruiklyk, vryheid om het Euangelie te rediken.” Welhaast werd hy raar te Brechian, in het andfchap Angus. Eenige jaaren te Brechian geftaan hebbende , werd hem aangeboden de Parochie van Aloa, digt by Stirling, De Ingezetenen waren vooringenomen met een ander Leer- aar, dien zy kenden, en met een vooroordeel tegen den hun onbekenden FrorpyceE vervuld. Hy ving, overzulks, zyn Dienstwerk aan onder het onaangenaam gevoel van den haat zyner Gemeente. Doch welhaast bragt hy die ongegronde opvatting te onder. Eensdeels, door den na- druklyken trant, op welken hy zyne Leerredenen voor- droeg; anderdeels, en wel voornaamlyk, door den innee- mend vriendlyken geest, welken hy betoonde in het vol- brengen van de meer byzondere Amptspligten eens Leers aars, het bezoeken en onderwyzen der Leden zyner Ges meente; pligten, welke , op dien trant als dezelve vol- voerd worden door de Kerklyken in Schotland, veel meer dan de Leerredenen toebrengen tot het Godsdienftig on- MBNG, 1798. NO. 13e Qq der. 530 LEEVENSBERIGT derwys van de onaanzienlyker Leden der Gemeente; en die foort van vereeniging en‚gemeenfchap voortbrengen tusfchen hun en de Leeraars, welke de laatstgemelden in ftaat itelt, om, by verfcheidene gelegenheden, een diepen en byblyvenden, indruk op hunne gemoederen agter te laa- ten, en hun, gevolglyk, maatiger, arbeidzaamer en Gods- dienftiger te doen worden, dan dezelfde clasfe van men- fchen is, in eenig gedeelte des Ryks. Niemand wist beter, dan Dr. FoORDYCE, hoe party te trekken van deeze wyze der Volksleeringe. Door zynen onvermoeiden yver in dit en andere deelen van zyn pligt, won hy zo zeer de agting en liefde der Leden zyner Ge- meente, dat het vooroordeel week , en plaats maakte voor bewondering. De verknogtheid dier Gemeente aan haaren Leeraar werd welhaast zeer fterk ; en toen hy, naderhand , deeze Standplaats verliet, en voor die van Zonden ver- wisfelde, werd zyn vertrek algemeen betreurd. Het was ftaande Forpyce’s verblyf te Alloa, dat hy zich, als Schryver, deed kennen, door de op elkander volgende uitgave van drie Leerredenen. Een over de Wel- fpreekenheid op den Predikfloel, gevoegd by de Kunst van Prediken , door zynen Broeder pavip opgefteld. Een an- der over de Wyze van Stichting te bevorderen door open- baare Inrigtingen, uitgefprooken by de Bevestiging van den Eerw. GIBSON, te St, Nintans, in den Jaare MDCCLIV, in het volgend jaar met Aantekeningen uitgegeeven. De derde over den bedricglyken en vervolgzieken Geest der Paaperye , in het zelfde jaar uitgefprooken voor de Sy- node van Perth en Stirling, die, kort naa dat ze in ’t licht kwam, van eene tweede uitgave gevolgd werd. Alle deeze Redenvoerirgen trokken de aandagt, en verdienden ze. Maar eene Re deit die, meer dan de voorgaande, opmerking baarde by het hooren, en vervolgens by het leezen, toen dezelve in den Jaare MDCCLX het licht zag, was zyne Leerreden, over de Dwaasheid , Schande en Elen- de van Zondig Vermaak, uitgefprooken voor de „Algemeene Vergadering der Kerk van Schotland C*). De Schildery $ in s (*) ’t Was in zulke Kerkvergaderingen , dat Leeraars zich met een gelukkigen uitlag niet zelden bekend maakten; dit was het geval van den welfpreekenden ROBERTSON. Zie de Voor. rede voor het eerte Deel der Gefchiedenis van America, bl. VIII XL, i VAN J- FORDYCE: 53t în deeze Leerreden opgehangen, van de ratnpzalige gevol- zi en uitwerkzelen van gea vermaak , droeg alle bly en van eene meesterlyke hand, De geest, de fraaiheid van opftel , de ftaatlyke ernst, het vuur, het gevoel, waar mede dezelve werd voorgedraagen, bragt een diepgaan- den indruk -voort op de talryke Vergadering van Leer- aaren, en andere Mannen van den eerften rang, en verhief den Prediker tot eene hoogte zonder Ee onder zy- ne Broederen in Schotland, als een in Welfpreekenheid op den Kanfel allen overtreffenden Redenaar (*). Omftreeks deezen tyd ontving de Eerw. rorpyce den rang van Doctor in de Godgeleerdheid, van de Academie te Glasgow. Met den Jaare MDCCLX , werd hy, eenftem- mig, door de Gemeente der Proteftantfche Disfenters, in Monkwell. reet, te Londen, geroepen tot Amptgenoot van Dr. LAWRENCE, toen afgeleefd en zwak. Naa diens, kort daar op volgend, overlyden , was hy de éénige Leeraar dier Gemeente, en hield met het waarneemen van zyn Dienstwerk aan tot den Jaare MDCCLXXXII wanneer het verval zyner Gezondheid , die zints een ge- ruimen tyd afgenoomen was, het voor hem noodig maak- te, den Predikftoel niet langer te beklimmen, =—— Niet lang had hy in Monkwell-flreet gepredikt, of zyne be- kwaamheden als Leeraar verfchaften hem eene algemeene bewondering. Het aantal van de Leden der Gemeente groeide fchielyk aan; en hy predikte, verfcheidé jaaren agtereen , met de kragt der Welfpreekenheid , en het vuur van Godsvrugt, voor eene altoos talryke en menig- werf opgepropt volle Vergadering. De uitwerking van Dr. FoRDYCE’s openbaare Reden» voeringen werd niet alleen vermeerderd door een hou- ding en voordragt, op welke hy voorbedagtlyk uitge: weest was, en waarin hy gelukkig flaagde ; maar ook door zyne perfoonlyke geftalte , die op den predikftoel allerdeftigst was; door de uitdrukking op zyn gelaad, die ten allen tyde fterk was; doch meest bezield, wan- neer de vuurigheid van zyn geest zich verhief in den Eerdienst, toegebragt aan den cop der Waarheid, a ig hk oor (*) Deeze Redenvoering heeft men den Nederduirfchen Lees zer gefchonken, in het II D. van den Vriend der jonge Hega- ren, door je FORDYCE, by den Drukker deezes, J. YNTEMA ; in 1788 uitgegeeven, Qq a2 532 LEEVENSBERIGT door veele zyner Toehoorderen opgemerkt, dat hy, by veele gelegenheden, niet alleen fcheen te fpreeken ; maar de overtuiging, der zielen zyner Hoorderen, in te ftorten. Zyn oog» in de daad, was buitengemeen helder en door- dringend; en hy hadt byzonder gelet op het uitwerkzel, x welk een Redenaar dikwyls vermag voort te brengen op de Vergadering , door het verftandig en welberaamd gebruik -van het veelbeduidend en fpreekend oog. Dr. FoRnYcE muntte als Schryver niet min uit dan als Prediker, en ’s Mans Schriften werden algemeen gelee- zen, bewonderd, en veele in verfcheide Taalen van Zu- ropa overgezet. In het ftuk van welfpreekenheid en fmaak worden zy door weinige, in het ftuk van zedelyke ftrekking door geene, overtroffen. Wat de Godgeleerde Gevoelens van Dr. FoRDYCE aanbelangt, zy liepen in geene uiterften; zy draagen de kenmerken van eene gemaatigde en vrye denkwyze, “ voegende aan het Character van een Dienaar der Euan- ) vage Zyne onbekrompene denkwyze nam met zyne / aaren toe; nogthans, zonder dat hy te befchuldigen was van die-zo zeer fchielyke overgangen in begrippen , die eer tot blyken ftrekken van voorbaarigheid in het beflui- ten, dan van bedaard onderzoek 5 en die eer eene ligt ge- troffene en verrukte verbeelding, dan een bondig oordeel, aankondigen. Men heeft gezegd, dat ’s Mans vrye denkwyze in °t einde tòt Deistery overfloeg ; doch van deeze blaam is hy ten vollen gezuiverd door Mr. LiNDsAy ; die, de fterkfte bewyzen voor het tegendeel bygebragt hebbende, in de Lykreden over hem uitgefprooken , betuigt: „Let hier 2, Op, Ô Voorftanders van het Ongeloof! en eerbied de » redelyke zegepraal van een Geloof op Rede gegrond. — „> Befchouwt dit, gy Jongen! en laat u niet vervoeren s» door de begochelingen van een Stelzel, °t welk geene » beginzels heeft van eene genoegzaame fterkte om u te s. behoeden tegen de valttrikken der ondeugd, en geën s hoope fchenkt, gelyk deeze, om uw hart te onderfchraa. » gen, wanneer het ongeluk u aangrypt, of de krank- s heid u op het kwynend ziekbedde ftort. —- Neemt » dit in agt, Ô Ouden van jaaren ! en vind ’er u door s» bemoedigd, om, met vreugde, te loopen °t geen u nog » 2f te leggen ftaat-op de loopbaane der fterflykheid; ten » Einde gy, naa het geloove gevolgd, de gedagtenis ver- „eerd, en gedeeld te hebben in de vertroostingen der ene r 39 Zoe VAN J. FORDYCE. 533 » Zodanigen, die uwe voetftappen, in uwe jeugd, op het » pad der deugd vestigden, gy ook hier naamaals deelge- s» nooten moogt weezen van hun gezelfchap, deelgenooten » hunner vreugde in de gewesten van eeuwigduurende » Vriendfchap. Sebtenyver en Dweepery mogten een kreet tegen zyne Beginzelen opheffen, of, onder de hand, ter benadeelinge zyns naams, ongunftige berigten wegens zyne gevoe- lens verfpreiden, aan zyne Godsvrugt viel geen twy- fel. Deeze ftraalde door, met den volften glans, in alle zyne Schriften; deeze hadt altoos in zyn openbaar Dienst- werk uitgemunt, dikwyls fteeg dezelve tot een hoogte van heiligen yver op. Dan behoorde rorpyce niet tot der zodanigen aantal, wier Liefde tot cop, de liefde tot de Menfchen, welke daar uit gebooren en daar door bezield moet worden, als verteert ; die éen grooten en veel ge- rugts maakenden yver betoonen voor de Zielen hunner Medemenfchen , zonder blykbaar iets te voelen ’t welk hun lichaamlyken ftaat en behoeften betreft, Neen! zyn hart gloeide niet warmer van Eerbiedenisfe voor GOD, dan van weldaadigheid aan zyne Medemenfchen; en miste hy nimmer, by alle gelegenheden, te toonen , hoe werk- daadig hy was in het bewyzen van liefdeblyken, zo verre zyne omftandigheden zulks gehengden. ‘ Zo agtenswaardig was FORDYCE in: zyn openbaar Cha« rater ; in het huislyk leeven was hy beminnelyk en be- mind. Byzonder teder betoonde hy zich in zyne huislyke betrekkingen. Zyn onderhoud in gezelfchap was vrolyk ; bevallig en leerzaam; en, fchoon zyn voorkomen altoos eerwaardig was, befpeurde men er geen ftugge ftrengheid in. Het was de waardigheid der deugd, die, wel verre van de vryheid des onderhouds te belemmeren , zelfs de opwellingen ter vrolykheid niet dempte, of eenig noodloos bedwang lag op de onfchuldige vreugd der jeugdige jaaren. desta! Na de herderlyke zorg over zyne Gemeente, met den Jaare MDCCLXXXIL, afgelegd te hebber, bragt hy het ede gedeelte zyns overigen leevens door, op een andgoed in Hampfhire , in de nabuurfchap van Lord BUTE, met wien hy gemeenzaam verkeerde, en tot wiens groote Boekery hy een vryen toegang hadt, Kort naa den dood van zyn Broeder, Dr. WILLIAM, ging hy na Bath, naa veel geleden te hebben van eene borstkwaale , aan welke. hy veele jaaren onderhevig geweest was. Deeze Qq 3 en Fo 534 LEEVENSBERIGT en andere zwakheden en ongemakken, aan hooge jaaren ei- gen, verdroeg hy met een volmaakt Christlyk geduld. Hy ‘eindigde zyne dagen op den eerften van Wypmaand des qo MDCCXCVI; zes-en -zeventig jaaren bereikt heb- ende. ‚Wy hadden ons onledig gehouden met WwiELIAM COO- 'PER’S Sermon to the Jews, —: Ik las vervolgens eeni- ge Pfalmen en Liederen. —— Ach! {prak by, dit voert my te rugge na Monkwell-ftreet , daar zongen wy dezelve met myne nog gelicfde Gemeente ; dan wy zullen die naa- maals op hooger toon aanhefen! — Zich tot-my wenden- de, voer hy voort: Wy hebben: tegenwoordig. genoeg gelezen voor deezen avond laaten wy» eer wy gaan ecien, nog eenig muzyk hebben. ` + Myne. Nigt fpeelt zeer. goed : onmiddelyk zette zy zich aan een Forte Piano, om te fpeelen, em:'hem te-onder- ‘fteunen in het zingen -zyner geliefdfte „Stukjes ; zy zong mede, dit vermaâkte hem dermaate , dat hy het haar deed «herhiaalen: zich daar op tot my. vervoegende , {prak ‚hy: Hoe veele dingen hebben wy niet ontvangen, waar voor wy onze dankbaarheid behooren te betoonen ! Een muficaal gehoor vis eene gaave, eenigen gefchonken, anderen onthou- den: ‘er -zyn veele dingen ryklyk om te genieten in dit leven; in alles, wat ons tot Gon opleidt, magen wy genoe- gen Jcheppen; wat ons van Hem verwydert, hebbe men te fchuwen. —- Daar zyn Boeken, Godsdienst-pleegingen,. Voorbereidingen tot het Avondmaal, Voorbereidingen tot den Dood, enz. geheeten ; doch, wat my betreft, ik heb nimmer kunnen denken, dat zodanige Voorbereidingen bet fonden in gezette tyden tot die verrigtingen;, en dan pi VAN J. FORDYCE, 535 de Wereld weder te keeren, als hebbende, ten aanztene yän den Hemel, genoeg gedaan. Een Mensch is niet waar/yk tot den Dood bereid, dan wanneer hy, in den doorgaanden doop zyns leevens, zich geheel aan GOD overgeeft; derwyze s dat zyne Ziel in den Hemel is, eer hy derwaards gaat; en hief toe kan hy alleen komen, door, in flille eerbiede- nisft, allé zyne gedagten , woorden en daaden, tot GOD V'huis-te brengen; waar over ik u zo dikwyls onderhouden hèb: me Ik antwoordde > … Dat is waar, Doctor! dit is » het:kenmerk, waarvolgens een Mensch zichzelven moet „beoordeelen: want éen- Mensch kan zich wegens zyne ss bedryven niet voor cop beroepen, indien zyne daa- den in zyn geweeten hem veroordeelen” ——— Gop zy geloofd! myne geliefde HENRIETTE , vervolgde hy, dat onze gevoelens in het Godsdienftige zulk eene zamenftem- ming met-elkander hebber, Het heeft eén groot gedeelte van het genoegen myns leevens uitgemaakt , dat gy met my finaak kondt vinden in zulk eene denkwyze. Daar zyn wórfcheide bronnèn voor u overig, indien ik u verlaat, Ik verlang zeer, dat gy er u van bedient, Nevens den Gods- dienst en-de Heilige Bladeren; hebt gy Boêken, Vrienden; en de Muzyk: ik zot er meer kunnen byvoezen; maar dit is genoeg. — Werp ú zelve neder voor GOD; in den naam des Verlosfers. „Hy fprak met my, op eene aangenaame wyze, over verfcheide onderwerpen, tot één uur, en ftond ’er toen op, dat ik na bedde zou gaan, en my, door zo laat op te blyven, niet afmatten. Ook verbood hy my, in den nagt op te ftaan (gelyk ik uit bezorgdheid voor hem menigmaal gedaan hadt,) ten ware dat hy my riep. Hy deed my dit belooven, Wy omhelsden elkander „en fcheid- en, | Ik verliet hem welgemoed, helder van gedagten, en getroost; ja, ik mag zeggen, vrolyk. Wy vielen, elk in ons vertrek, in flaap; maar, dewyl het myne eene deur van gemeenfchap hadt met het zyne, kon hy zich niet verroeren, zonder dat ik het hoorde, Hy werd omtrent twee uuren wakker, ftak een waschiicht aan zyn lamp aan, die beide op een bedtafeltje ftonden, met zyne me- dicynen. Hy ontftak dit licht, om te beter te kunnen zien by het inneemen van geestryke druppen: maar, vergee- tende het waschlicht uit te doen, brandde het voort, en fmeulde; de reuk hier van deed hem ontwaaken, misfchien eenigzins onthutst, ——— Hy riep aan my. Ik lag in myn eerften flaap. In het donker opftaande, ftruikelde ik, en ftootte met myn hoofd tegen de deur. Die ftoot hinderde my eepige minuten, en vertraagde myne komst. Ik hield my fterk , om hem niet te ontrusten. — - Jk riep u, my- ne Waarde! fprak hy, ten einde de flank van het uit. gegaane waschlicht u miet mogt verfchrikken. Gy hebt, door dien floot, uw opkomen by my duur betaald, — Dit zeggende» ftond hy op, en riep de Meiden tot twee of drie keeren met een fterke ftem. Zy, nevens myne Nigt, waren ras by ons. | » Met allen ernst drong ik ‘er op , dat hy weder te bedde zou gaan 5 doch by weigerde zulks, vóór dat ik iets tegen de ontfteltenis zou genomen hebben, Toen fprak hy: Zy & beter? Ik antwoordde: „ Ô Ja, wel! zeer s wel!” Gop zy geloofd ! fprak hy, zyne handen om hoog heffende; en, met deeze woorden in zyn mond, viel by in onze armen , zonder eenige zugt te loozen , of dat wy eenig eratel in zyn keel hoorden. Zyn Geest was onmidde- yk opgevaaren tot coD, die denzelven gaf, DE rk VAN J. FORDYCE. 537 fterk was myn Geloof, dat ik op dit oogenblik dagt: Hy , die het oor vormde, zal myne klagt hooren , en het eerwaardig ftof weder leevendig maaken. — — Myne Dienstbooden vloogen allerwege heen, en haalden een Doc- tor en Chirurgyn. Zy deeden wat zy konden, om het teeven weder op te wekken 5 doch te vergeefsch. Hy was uit myne armen gerukt, die altoos in myn hart zal blyven. Ik zag hem niet meer.” Zo befchreef de Egtgenoote , eenigen tyd naa dit after- ven , den dood haars Mans, die zich door de volgende Wer- ken by zyne Landgenooten , en door eenige ook by ons, beroemd gemaakt” heeft, ` I. A Sermon and Charge at the Ordinatien of the Rev. Mr. G1Bson, Minister at St. Ninians, 1754. 2. Ordination Sermon on the Eloguence of the Pulpit, gevoegd by the Art of Preaching, door zyn Broeder pa- VID; 1754. z 3, A Sermon on the Spirit of Popery, gepredikt voor de` Synode van Perth &@ Stirling, 1754. - A. A Sermon on the Folly, Infamy , and Mifery, of Un- lawful Pleafure, gepredikt voor the General Asfembly of the Church of Scotland, 1760 (*). 5. A Sermon on the Death of Dr. LAWRENCE, 1760. 6. Sermons to Young Women, a vol. 1765 Çt). 7. A Serimonon the Charaëer and Condu& of the Female Sex, 1776 (J). 8. Addresfes to Young Men, 2 vol, 1777 (S). 9. A Charge at the Ordination of the Rev. JAMES LIND» SAY, in Monkwell-ftreet, 1783. 10, Addresfes to the Deity, 1785 (**). | | II. Poëms, _(® Ae onze voorgaande Aantekening, in °t Nederduitsch vertaald. (t) Deeze zyn uitgegeeven onder den tytel van de Vriend der jonge Juffrouwen , IL Deelen, waar van een Zweede Druk by onzen Drukker YNTEMA, in 1779, het licht zag. (1) Deeze Redenvoering maakt het eerfte gedeelte uit van het Illde Deel van de Vriend der jonge Fuffrouwen , by denzelven. ($) Zy zyn, onder den tvtel van Priend der jonge Heeren, by den bovengemelden in 't Nederduitsch uitgekomen, 1780. (**) Men vindt ze in het Illde Deel van de Vriend der jonge Heeren. Qas 538 LEEVENSRERIGT VAN J. FORDYCE. Ir. Poëms, 1786 CD. ra. A Discourfe on Pain, 1791. . 13. The Temple of Virtue, a Dream, gefchreeven door zyn Broeder pavip (t). (*) Eenige uitgeżogte. zyn geplaatst in hee -evengemelde derde Deel. g (t) Dit maakt het flot uit van het derde Deeltje der. Nee derduitfche Uitgave van de Friend der jonge Juffrouwen. a l R OH B | e „Deeze uitmuntende Gefchenken voor Neêrlands Jongelingen en Jonge Dogters, van den beminnelyken rorpyce, zyn, by gemelden Drukkers , ieder in III Deeltjes, nog te bekomen. POPE, BY HET GRAF VAN EMMA. l (Eene Wysgeerige Verciering.) B’ gelegenheid dat de beroemde Dichter Pope over een Dorps- Kerkhof wandelde , vestigde ‘hy zyne aandagt op éen onlangs opgerigte Graftombe. De hier door verwekte denkbeelden deeden hem in eene diepe mymering vervallen ; eny zorder ‘er om te denken, rolde hy tusfchen zyne vingeren een papier te zamen, op welk hy de boertigfte regels zyner Dunciade gefchreeven had. Een oogenblik laater fcheurde hy het papier, en wierp de ftukken op hee Graf. Hert leven is te kort, zeide hy; om- te leeren haaten, zonder onrechtvaar- digheid; of zich te wreeken, zonder wroeging. Het Hekel. ‚dicht, gelyk aan eene, in ’t duister gefchooten, pyl, ber. dreigt de kwaaden , doch treft veelmaalen den goeden. De Haat is een verteerend wergift voor de ziel; zy doet het le- ven verflyten , en vernietigt , zonder vrucht , de oogenblik- ken van. vergenoegen. Ongelukkigen! wier beftaan door dee- ze helfche drift vergiftigd ‘wordt, gait naar eet. Kerkhof, be- fchouwt de Graffteden , leert aan het toekomende denken: de lucht,’ die gy aldaar inademt, zal uwe denkbeelden zuiveren; de jaren, die nog niet gekomen zyn, fcheiden u af van de voorwerpen, die gy haat; 'uwe drift zal bedaaren , uw oordeel verlicht worden. ‘ De ‘Dicht.r,- nogmaals zyne gedagten op de Tombe vesti- gende , voer voert: vier, voeten diep beneden deeze ‘onlangs geròërde aarde, ligt een wezen, *t welk myns gelyken was, Vóór gisteren ademde, fprak, en dagt het. Heden is dat alles geëindigd. Het gevoel zal dit lichaam, waar vat maar alleen de gedaante beftaat , niet weder bezielen. Hier houdt alles op, aan POPE, BY HET GRAF VAN EMMA 539 aan deeze zvde der eeuwigheid ; liefde, fchoonheid, aange. naame. vermaaken „ die het leven verteeren, terwyl zy het vervrolyken ; het geluk van bemind te worden, alles! — In deezer voege by zich zelven redekavelende, kwam , uit eene nabuurige wọoning, eene jonge Dochter te voortchyn ; zy „was aarig, gelyk men van een meisje van zestien jaaren, dat nog merklyk ‘in bevalligheden moet toemeemen, kan ver- wagten. : De: bleekheid van haar gelaat gaf aan haare ge- regelde trekken een zacht en fevtimenteel voorkomen. Haar fchoon hoofd itak een weinig vooruit, met dat ftilzwygen , ’% welk de behoefte der, liefde kenfcheist; en met eene open- hartigheid van gevoel, ’t welk zich nog niet heeft kunnen volmaaken. Met zodanig cen ‚gelaat kan men alles zeg- gens de levendigfte uitdrukkingen der -liefde omzwagtelen zich met de. opfchuids: men fpreekt nog niet; maar men gevoelt. y >. i-s.ruo i" ' i ‚ Het Meisje hield bloemen in de hand, die zy over het Graf ftrooide, Pope dagt aan zyn verfcheurd Hekeldicht: de eerbetuiging was dezelfde ; men begint te beminnen, wanneer men ophdudt' te haaten. Het Meisje wierd pore gewaar, die ep her Graf ftaarde ; en haar allengskens naderde. Misfchien verlangt gy te weeten, zeide zy, ... . en:zy begon te fchrei- jen. Dit is het Graf van Emma en Lower. Ik: zal u, *s.geen ik zo even gehoord heb, verhaalen. = . Emma en Lower wilden zich vóór gisteren in ’t huwelyk begeeven; zy ftelden die : plegtigheid -uit tot den volgeuden dag: doch het woord dorgen behoort niet tot het leven; maar alleen tot de hoop. _ De klok had reeds zeven uuren geflagen; van den anderen kant:des muurs vam het park hoorde men reeds het geblaet der fchaapen , die. naar huis gedreeven wierden. Dat wy ons haasten, zeiden: de Herders; welk. een vreeslyk onweder broeit „daar! — Emma stiet. naar dem hemel; hy is bedekt met -wolken ;: de donder- begint te rommelen, verzeld wan een ftortregen. Emma en Lower hebben zelfs den tyd niet, om ån een der Zomerhuizen van den Tuin te vluchten. Gevallig bevinden zich de beide Gelieven in de nabyheid eener Grot, jn het afgelegenst. gedeelte van den Tuin: hier brengt Lower Emma. : / - l i Hoe traag loopt deeze dag ten einde! zeide by: de dag van morgen, zal- die -dan nooit komen? Morgen zullen wy se zamen vereenigd zyn, en de dag.van heden fchynt my als eene eeuw. tusfchen u en my. — ô Myne waarde Moeder, zeide Emma, hoe groot “zal; uwe ongerustheid zyn! — Wees gee rust, antwoordde Lower; het onweêr. zal eerlang bedaaren ; ik zal u by haar brengen ; zy zal eenige ‘oogenblikken van ongee rustheid vergeeren; doch ik, myne waardfte , zal u nooit ver- geeten. Morgen zal uwe Moeder my ‘Emma geeven : morgen zullen.de blyde huwelykszangen zich vereenigen met onze hei- lie 549 POPE, BY HET GRAF VAN EMMA, lige eeden. Morgen........ 'Er valt een verfchriklyke blixem- ftraal, verzeld van een ontzettenden donderflag........… Morgen beftaat niet meer voor Emma en Lower! Het onweder houdt eindelyk op. De hemel wordt helder. De nog overige verfpreidde zwarte wolken daalen neder tot den gezichıčinder. Ben -koele verkwikkende wind ruischt zoetjes door den lommer van het geboomte. De maan ver- fpreidt over alle voorwerpen haaren bleeken melancholieken glans , weiks betoverende kragt door de ftilte van een fchoo- nen nacht nog vermeerderd wordt. Straks- weergalmt de omtrek der Grot van de duizendmaal herhaalde naamen van Emma en Lower, Werwaards fpoedt gy u. tedere Moeder van de fchoone Emma? Helaas! zy had overal haare geliefde Dochter gezogt: zy dagt nu eindelyk aan de Grot. - Ongelukkige Moeder! een vreeslyk voorgevoel ontrust haar, èn fchynt haar vleugels te geeven. Een aantal bedienden“, met flambouwen in de band , heeft moeite haar te volgen. Zy nadert de Grot, — Ach! hoe beklaag ik baar ! A De beevende Moeder roept te vergeefsch haar kind, en valt in flaauwte op het gezigt der firuiken , die , aan den ingang der Grot, door den blixem getroffen, nog brandden, Eenige haa- rer bedienden ruimen de brandende takken uit den weg; ko- men in de Grot; doch het deerniswaardigst fchouwfpel doet hun verftommen. Emma zat op een bank van zooden; de eene hand om den middel van Zower geflagen , en met de andere bedekte zy haare oogen. Lower, voor haar op de knieën liggende, was met het lichaam gedraaid naar den ingang der Grot; hebbende zyne beide handen over Emma uitgeftrekt, als had hy haar voor ’t geweld des blixems willen bevei- ligen. Dus wierden twee Gelieven door denzelfden flag geveld , en verwisfelden te gelyk het leven met den dood. Dus daalden zy,vervuld met de vleijendfte vooruitzigten, plots- ling in het graf. Dit verhaal geëindigd hebbende, ging het Meisje heen , en liet den Dichter alleen. Hy ftaarde het Meisje na, en, haar niet meer ziende, vestigde hy zyn oog nogmaals op de Tombe. 