Algemeene Geschiedenis des Vaderlands, van de vroegste tijden tot op heden : Met platen, kaarten en portretten / 3,1 Van het jaar 1581 tot 1795 na Christus ; 1
P3 was 2, Reeds den 7*^ hadden de Contraremonstranten de Buurkerk tot hun gebruik De Contrare- gekregen. Toen trad er een predikant van Amsterdam op met verbazenden toeloop van el — binnem en buiten de stad, en weldra verwisselden zij dat kerkgebouw voor de Domkerk , terwijl de Remonstranten zich, op last van de Vroedschap, met de Buurkerk moesten vergenoegen 3, : Nu was ‘het pleit tegen Holland gewonnen, en het kwam er voor de Slaten dezer Gezindheid * Provincie nog slechts op aan om waardig en voegzaam te wijken zonder onregt regt tej nj" tn Hor noemen noch de hoogheid huns Lands te kort te doen. Waar zij werkelijk in het ongelijk waren, wisten zij dit bij nader inzigt rondborstig te erkennen, en waar het christelijk geloof hun toescheen inderdaad bedreigd te worden, poogden zij het gevaar toor ge- slrenge maatregelen af te wenden. Van een en ander gaven zij in deze zelfde dagen een duidelijk bewijs. Den 19% Julij werd er in hunne vergadering een boekje vertoond, te Gouda gedrukt, in hetwelk de godheid van Christus werd bestreden. In de sterkste bewoordingen veroordeelden de Staten dit geschrift, » God Almagtig biddende, de straf wegens zulke zonde niet over deze Landen te laten komen." Zij verordenden de streng- ste navorschingen ten einde hen, die aan de uitgave schuldig stonden, op te sporen, 1 Resol. Stat.-Gen. 4 Aug. 1618. snaxpr, 11, bl. 818. 2 Resol. Stat.Gen. 10 Aug. 1618, wacenaan, X, bl. 233, 234 3 pmaxpT, lI, bl. 819, 820. 105* 1618. Boresisz's komst staande. 856 ALGEMEENE GESCHIEDENIS en niet zonder de regten van Gouda en Rotterdam, waar de schuldigen schenen te huis te behooren, eenigermate voorbij te zien, droegen zij de zaak aan het Hof mn Holland op !. En ten bewijze van de bereidwilligheid der Hollandsche Staten om ongeljk te erkennen, kan strekken, dat, toen de Staten-Generaal opkwamen tegen eene voorloopige order door de Staten van Holland gesteld op den koers van het geli zonder de andere Provinciën daarin te kennen, zij, na eenige verontschuldigingen, ten slotte volmondig erkenden, dat er in deze zaak een abuis begaan was ?. Daarentegen, toen het eerste berigt van de afdanking der waardgelders was ingekomen, en de Staten- Generaal besloten, den Prins en zijne mede-Gedeputeerden te bedanken, dat zij het zoo hadden weten aan te leggen »dat de zaak door Gods genade zoo goed was afgeloopen," schroomde de Hollandsche Gedeputeerde ter Generaliteit, de Heer van MATHENEssE, geenszins, te verklaren, dat die afdanking » kwaad was en buiten behoorlijke vorm manier geschied” en zijne lastgevers haar derhalve niet goed zouden kunnen heeten 3, Doch nog ééne hoop scheen er voor de voorstanders van OLDENBARNEVELTS staatkunde over. De komst van den builengewonen Franschem Gezant kon voor hen misschien nog heil aanbrengen. De zekerheid, dat deze stond te komen, was den Staten-Generaal ge- bleken uit brieven van den Gezant te Parijs, De Heer van tancenax had op last van Lijne Excellentie en de Staten den Koning willen overhalen, aan eenige predikanten vergunning te geven om de Synode bij te wonen; doch de Koning had hem verweren op helgeen zijn buitengewone Gezant zou mededeelen. Dus was zijn besluit genomen om zulk een Gezant te zenden. Ten gevolge van dit besluit zagen de Staten-Generaal van de door hen beraamde buitengewone zending naar Frankrijk af. Gaarne had men gezien, dat nu ook van Engelands zijde een buitengewoon Gezant verschijnen mogt, en de Prins schreef naar Engeland om zulks te bewerken 4; doch op een tijdstip, dat het huwelijk van den Prins van Wales met de Infante van Spanje op het punt scheen van beklonken te worden, scheen zulks waarschijnlijk niet raadzaam. Bij het uitstapje dat CARLETON maakte, was er thans in het geheel geen Engelsche Gezant te ’s Hage. Tot het vervullen van den post van buitengewoon gezant naar Nederland was nu, daar DU PLESSIS-MORNAY zich verontschuldigde, de keuze gevallen op rHumERY , Heer VAN BOISSISE, een man die reeds verscheidene gezantschappen in Engeland en Duitschland had waarge- nomen, en als onderhandelaar tusschen het Hof en de oproerige Prinsen goede diensten had bewezen. Hij was katholiek, maar de vele staatkundige betrekkingen, waarin bij 1 Resol. Holl. 19, 20, 26 Julij, 1618. 2 Resol. Stat.-Gen. 24, 26 Julij, 1618. 3 Resol. Stat-Gen. 1 Aug. 4 canLETON, Il, p. 276, 277. DES VADERLANDS, 857 e met prolestanten in aanraking gekomen was, bragten mede dat dit geene zwarigheid opleverde. Evenwel maakten amassen en zijn aanhang ook van deze omstandigheid ge- bruik om achterdocht tegen hem op te wekken, alsof het om zijnen invloed te onder- mijnen nog niet genoeg was, dat men zijne komst als door OLDENBARNEVELT uitgelokt deed voorkomen, Niettemin verwachtte pu mAURIER van die komst nog wat goeds. De zaken werden van den Hollandschen kant te Parijs zoo voorgesteld, dat sorssise en menig protestantsch predikant met hem het er voor moest houden, dat regt en rede zich aan de zijde van de tegenstanders der Nationale Synode bevonden. Daarom gelast- ten de Staten-Generaal hunnen Gezant in Frankrijk zich aan geene brieven uit Holland, hoedanig en van wien ook afkomstig, te storen, en ijverig voort te gaan met zijne po- gingen, dat er vertegenwoordigers van de Fransche Kerken op de Nationale Synode verschijnen mogten. De Fransche Regering verlangde dit in geenen deele, en daartoe bestond bij haar grond genoeg. Immers moesten zij ongaarne bij hare Protestantsche ingezetenen de meening zien wortel schieten, dat zij leden waren eener algemeene Ge- reformeerde Kerk, die trots de Roomsch-Katholieke Kerk naar eenheid van geloofsregel streefde, bij al hare belijders onder welk gebied ook staande 1. Brieven tot waarschu- wing tegen alles wat uit Holland ten nadeele van de bijeenroeping der Synode kon ge- schreven worden, gingen ook af naar canon te Londen, en smREDERODzE te Heidelberg 2, en alzoo was men in het Buitenland onderrigt, dat men zich door niets van het door- zetten der Synode zou laten terughouden. Zoo sorssisz niettemin vol moed zijne zen- ding aanvaardde, moet zijn vertrouwen op de redelijkheid der gronden, die hij mede- bragt, en op zijne eigene overredingskracht wel groot geweest zijn. In afwachting van zijne aankomst meende pv maunrem zijne ontevredenheid wegens den loop, dien de zaken namen, niet te moeten ontveinzen. Arnssens ongunstige uit- strooisels over sorssise noemde hij luide, opdat de Prins het hooren mogt, verzinsels van boosaardige personen, die er op uit waren om achterdocht te zaaijen en alles in de war te brengen: op dien koop, voegde hij er by, zou men van Frankrijk niets goed vinden dan haar geld. Eene aanleiding om zijn ongenoegen te kennen te geven vond hij-in de omstandigheid dat verscheidene voorstellen, door hem gedaan, nog onbe- antwoord waren gebleven; de Staten-Generaal hadden tot nog toe gemeend, dit antwoord aan een buitengewonen Gezant op te dragen. Toen zich de Staten dan nu deswegens bij hem kwamen verontschuldigen, stelde hij zich uiterst verstoord aan, en zeide, dat Zijne Majesteit, de Koning van Frankrijk, reden had om zich door hen beleedigd te achten, In weerwil van deze verklaring haastten de Staten van Holland zich niet om van hurine zijde de noodige stappen te doen, ten einde de Fransche Gezant eindelijk beantwoord 1 Resol. Stat.-Gen, 26 Julij, 1618. ouvné, p. 268, 281, 282. canreron, Il, p. 273. 2 Resol. Stat.-Gen. 27 Julij, 1618. 1618. 1618, Beraadslagin- cen der Staten van Holland na de afdanking EE waardgelders Utrecht. 858 ALGEMEENE GESCHIEDENIS mogt worden. Zij lieten hem gaarne eene reden van misnoegdheid behouden, 4 die hij op de Staten-Generaal kon verhalen 1, Doch wat viel er na de afdanking der waardgelders te Utrecht in de Staten van Holland voor? In de vergadering van den 1"* Augustus, in welke de onverrigter zake ruit Utreeht teruggekeerde Gedeputeerden van hunne zending verslag deden, namen de — leden dadelijk een hoogen toon aan om die geheele Deputatie te wraken, en, voegden si er bij, »dewil met zulk eene manier van händelen de zaken slechts in grooter ongelegenheid gebragt werden, zoo smeekten zij de Edelen en de andere | Steden aldus niet voort te gaan, maar hunnen medeleden, die niet minder betaalsheeren — waren dan zij, meer eerbied te betoonen: anders zouden zij daartegen moeten doen, - wat zij konden’ Hierop werd van wege de Edelen de maatregel behoorlijk geregtvar- digd; maar ten slotte de verzoenende vraag gedaan, of de vier Steden (Dordrecht, Am- sterdam, Enkhuizen en Edam) niettemin iets anders bedacht hadden om tot eene ge- | wenschte schikking te komen: was dit het geval, zoo werden zij verzocht, zulks bekend te maken. Met dit advies vereenigden zich Haarlem, Leiden, Gouda, Rotterdam, Schoonhoven, Briele, Alkmaar en Hoorn, Dus wilde men van de minderheid vox waarden afwachten om met gemeenschappelijk overleg de regten van Holland voor cen gewelddadig tusschentreden van de Generaliteit en den Prins te kunnen behoeden. Mar - de Gedeputeerden der vier steden eischten onvoorwaardelijke gehoorzaamheid van Holland: zij verlangden de vernedering hunner eigene Provincie voor het oppergezag der Genen- liteit. Immers verklaarden zij, dat nu althans in de Nationale Synode bewilligd, de waard- gelders afgedankt, des noods compagniën gewone soldaten daarvoor in plaats genomen, en eindelijk de zaken beter dan tot nog toe tot rust des Lands en tot behoudenis der Religie moesten aangelegd worden. Die van Delft verklaarden hierop, dat het drijven zoo van de eene als van de andere zijde hun leed was, en hierbij bleef het ditmaal. Alleenlijk, bij het resumeren van het verhandelde, stelde de Advokaat aan de Gedepu- teerden der steden, die waardgelders hadden aangenomen, voor, afzonderlijk bijeen te komen en gezamenlijk te beramen, hoe zij daarmede verder dachten te handelen. Het is niet twijfelachtig, wat hij met dit voorstel bedoelde: hij wilde, dat die Steden vri willig, zonder bevelen van anderen af te wachten, tot het afdanken harer waardgelder overgingen. Was ditde strekking van het voorstel, zoo was het te wachten dat de vier Steden, die de waardgelders op hoog gezag gecasseerd wenschten te zien, daartegen ingenomen zouden zijn. Werkelijk spraken zij er tegen; doch niettemin werd het aangenomen, — In dezelfe vergadering werd hierna nog door de Gedeputeerden van Schoonhoven mededeeling gt daan, dat, volgens bij hen ingekomen berigt, Zijne Excellentie en de Gedeputeerden der Staten-Generaal, die te Utrecht waren, het voornemen hadden om zich vandaar naat 1 Resol. Stat.-Gen, 30 Julij, 2 Aug. Ovvn£, p. 282. DES VADERLANDS, 659 hunne stad te begeven, ten einde aldaar insgelijks de waardgelders af te danken. In deze omstandigheid verzochten zij, zich door eenige Gedeputeerden uit de Vergade- ring der Staten van Holland met raad en daad bijgestaan te mogen zien. De meer- derheid vond goed, dat eenigen uit de Magistraat van Gouda en Rotterdam derwaarts zouden vertrekken; maar de Gedeputeerden van ‘de vier Steden, waarbij Delft zich ook thans voegde, keurden zulks af, en zeiden, » dat men de zaak wat behoorde in te zien, en aan zijne Excellentie en de Gedeputeerden van de Staten-Generaal zulk een aanstoot niet behoorde te geven 1’ Later is gezegd, dat die van Rotterdam waardgelders uit hunne stad naar Schoonhoven gezonden hebben, om deze plaats te- gen de maatregelen van den Prins te verzekeren. Doch groot is het aantal Rotterdam- sche waardgelders niet geweest, die te Schoonhoven in dienst gekomen zijn, en boven- dien had de Magistraat zorg gedragen om ze vooraf uit hare dienst te ontslaan, waarna zij vrij waren om zich aan eene andere stad te verbinden. Hoe het zij, feitelijk verzet, dit was niemand beter dan de Magistraat van Schoonhoven zelve bekend, had de Prine in hare stad niet te duchten, Zij had meer reden om voor de twee compagniën waard- gelders, die zij in hare dienst had, te vreezen, dan om daarop te bouwen: dat toch deze soldaten zich buiten hare kennis van kruid en lood voorzien hadden, was waarlijk niet geruststellend 2, Den volgenden dag werd op nieuw omvrage gedaan, of er ook Leden waren, die iets voor te stellen hadden, dat tot oplossing der zwarigheden kon strekken. Die van Dordrecht verklaarden daarop, dat zij niet met de Gedeputeerden van de andere steden hadden gesproken, maar steeds voor het best moesten houden, de waardgelders af te danken en in de Nationale Synode te bewilligen. Dus kwamen zij geén voetstap nader. Doch ook de andere partij bleef hardnekkig, in weerwil van de verzoenende vermanin- gen van OLDENBARNEVELT. Volgens de verklaring van die van Haarlem waren de Steden van hunne partij vergaderd geweest, en de uitslag harer beraadslaging was geweest, dat zij nog dachten te blijven bij hetgeen laatstelijk op het stuk der kerkelijke zaken bepaald was. Dit was voorwaar niet weinig gezegd; want hiermede bedoelden zij wat den 28" Julij besloten was. De Staten-Generaal hadden, aangezien de Staten van Holland wei- gerachtig bleven de uitschrijvingsbrieven tot de Synode aan te nemen, deze missiven aan elk der Steden van Holland afzonderlijk toegezonden 3, Hierop nu was alstoen besloten, dat de vroegere protesten herhaald, de brieven door de Steden insgelijks teruggezonden en verklaard zou worden, dat men »den ganschen handel voor nul en geener waarde — — 1 Resol. Holl. 1 Aug. 1618. ? Verhooren v. OLDENBARNEVELT. No. 254, bl. 148. m. pe croor Verantw. bl. 222, 223. 3 Resol. Stat.-Gen. 27 Julij, 1618. 1618. 1618. 840 l ALGEMEENE GESCHIEDENIS m ———— ——————————————— —— — — — hield en zich tot de kosten niet gehouden rekende.” 1 Wat voorts de waardgelders be- trof, zoo verklaarden die van Haarlem in naam der Steden hunner partij, dat zij ze niet dan door den nood gedrongen hadden in dienst genomen, en zich thans wél daarbij bevonden en ze zoolang in dienst zouden houden, totdat zij genoegzaam ingelicht zouden zijn, in hoe verre gewone soldaten volgens hunnen eed gehouden waren, de Staten van de Provincie en de Magistraat van de steden te gehoorzamen. Op dete af- doende verklaring, werd van wege de Edelen in het midden gebragt, dat zij nog, eren als altijd, betuigden, »de ware opregte Evangelische Religie in zuiverheid te willen handhaven: altijd was er verschil van gevoelen geweest aangaande de vijf punten, en zij konden niet toelaten, dat in dezen den een het gevoelen van den ander werd opge- drongen. De maatregelen, die er tegen eenige predikanten genomen waren, hadden niet in eenig gevoelen aangaande de leer, maar slechts in de gedragingen van die pre- dikanten zelven hunnen grond gehad, Nog altijd achtten zij eene Provinciale Synode het geschiktst om middelen van christelijke verdraagzaamheid te vinden. En wat den eed der gewone krijgslieden betrof, dezen waren, huns bedunkens, verpligt de Staten en de Magistraat der steden, waar zij in garnizoen lagen, te gehoorzamen, en ilk gewelddadigheden te keer te gaan, al ware het ook in zake van religie of tegen de bevelen van de Staten-Generaal of van wien ter wereld ook. Met deze betuiging stemden de acht Steden en Delft als negende in. Doch de Gedeputeerden der zes steden bestreden ze op alle punten: de feiten, zeiden zij, weerspraken het be- - weerde omtrent de behandeling, door eenige predikanten ondergaan: zulks konden het gebeusde te 's Hage zelve en de strenge plakaten tegen geloofsgenooten getuigen; en wat den krijgs-eed betrof: de soldaten waren slechts »in zóóverre aan de Staten van de respective Provinciën verbonden, als derzelver eed was medebrengende:” deze eed was goed en zij konden niet toelaten, dat men daarin bij nadere uitlegging eenige | verandering bragt. — In weerwil van deze bondige verklaring sloeg de Advokaat den zes Steden voor, met elkander afzonderlijk te rade te willen gaan, of zij ook wat in het midden te brengen hadden, waarop de andere Steden zich met haar zouden kunnen verstaan. DES VADERLANDS. 841 OOoAuA€————— a A hiertoe niet kon overgaan 1, Had kij zich aan het werk gezet, zoo ware daarmede geen gevaar hoegenaamd zelfs tijdelijk afgewend; daarentegen, hadden: zich de Gedepu- teerden der zes steden tot eene beraadslaging en tot voorstellen verledigd , welke tot schikking konden leiden, zoo zouden de maatregelen, die hunne medestanders, de Staten-Gene- raal en de Prins, in den zin hadden, noodwendig zoo lang opgeschort geworden zijn. Den 3% Augustus bragten de zes Steden de zaak van de Deputatie der Hollandsche Heeren naar Utrecht en alles wat gedaan was om ’s Prinsen plannen tegen te gaan, weder ter sprake, met geen ander doel, dan om de personen, die daarbij werkdadig geweest waren en die zij met name aangewezen wenschten te zien, in ongelegenheid te brengen. Men antwoordde, »dat deze zaak op een anderen tijd te pas zou komen, en dat men voor dezen tijd de geheele zaak van Utrecht in hare waarde of onwaarde zou laten, zoo als zij was." Steeds bleef het intusschen het streven van de leiders der Vergadering, dat de zes Steden tot eenigen voorslag van bemiddeling mogten overgaan ; maar even volhardend als de Edelen haar daartoe uitnoodigden, even hardnekkig bleven zij zulks weigeren, en bij gevolg was er elken dag grond om te vreezen, dat den Prins en de Gedeputeerden der Staten-Generaal uit Utrecht terugkomen en ook in de Hol- landsche steden tot het afdanken der waardgelders zouden overgaan. De spanning en de onrust, die deze staat van zaken bij de onzekerheid, wat in dat geval gebeuren zou, teweegbragt, nooplen de Edelen de Steden, die waardgelders in hare dienst hadden ` genomen, in de vergadering van den 4^" Augustus, ernstig te verzoeken, zich te ver- klaren, wat zij doen zouden, en haar te dogn gevoelen, dat men geene dadelijkheden door haar wenschte ondernomen te zien, door welke het geheele Land op eenen weg zou kunnen gebragt worden, die tot de schroomelijkste uitkomst leidde, De Gedepu- teerden der bewuste steden antwoordden, dat hunne lastgevers het volsie regt gehad hadden om zich ter hunner beveiliging van eigen krijgstolk te voorzien, en dat zij zich daarvan in geenen deele ontdoen konden, dan onder voorwaarde, dat zij daarvoor troepen bekwamen, die bereid waren hen te verdedigen tegen alle geweld, van welken kant het ook komen mogt. De Magistraten wantrouwden den Prins, en zij hadden er reden toe. Zij verkozen niet; door hem, gerugsteund door eene hun vijandige partij binnen hunne eigene veste, aan allerlei overlast en. gevaar blootgesteld en van het kussen gejaagd, ja, mogelijk in verzekerde bewaring genomen te worden, Vooral den Advokaat bedreigde de felheid zijner benijders met zulk een lot, hoezeer alle schijn van reden om hem gewelddadig te bejegenen weggenomen was: immers was bij het, hij, de » mond” der Edelen, die thans de ergernis uit den weg geruimd en niet alleen de waardgelders af- gedankt, maar zelfs eene Nationale Synode toegestaan wenschte te zien. Doch zijne haters konden niet rusten vóór zijnen val: zij hielden zich overtuigd en overreedden den 1 Resol. v. loll., 2 Aug. 1618. III Deen. 2 Srvx. 106 1618. 842 ALGEMEENE GESCHIEDENIS | mmm 1618. Prins, dat, zoolang oLvensansevert zich aan het bewind bevond, er voor hunne party niets gewonnen was. Dus, schuldig of onschuldig, hij moest het slagtoffer werden. Waren er dan geene strafbare daden door hem bedreven, zoo moesten zijne beginselen gestraft worden. Hiervan bewust, stelden ‘de Edelen den 7** Augustus voor, dat in geval er gedurende den tijd, dat men over de Provinciale Synode en over de voorwaarden van de bijeenroeping der Nationale Synode handelen zou, eenige aanslag tegen de sleden, die waardgelders in dienst hadden, ondernomen mogt worden, de verschillende Leden van Holland en West-Friesland elkander volgens de bestaande verbindtenissen bijstaan zouden; alsmede, dat men den Advokaat bij vernieuwing, volgens verscheidene vroegere besluiten, in der Staten bescherming nemen zou. Noch op het een, noch op het ander verkozen zich de vijf Steden (Schiedam wordt ditmaal niet genoemd) te verklaren. Des- wegens werd haren Gedeputeerden tegemoetgevoerd, dat zij niettemin bedenken moesten, overeenkomstig de Verdragen en Verbonden gehouden te zijn, de andere steden te bescher- men en bij te staan, en, wat den persoon des Advokaats aanging, daar hij deed, wat hy verpligt was, zoo zou hij, dus betuigde hij zelf, geen uur langer in dienst blijven, wanneer hij zich niet verzekerd kon houden, in de bescherming der Staten te staan. In dezelfde De zes Steden vergadering werd de mededeeling gedaan, dat aangezien de zes Steden niet tot eenigen de voorslag ter bemiddeling der godsdienstgeschillen te brengen waren, alsnu de Edelen nekkig een voor- stel van bemid- solven een ontwerp zouden opstellen, opdat dit »op morgen met. een ongepassioneerd deling te doen. gemoed mogt worden onderzocht, in de hoop dat God Almagtig zijnen zegen tot on- derling verstand en eenigheid geven zou 1," Hoe dikwijls was deze vrome wensch reeds geuit, en hoe dikwijls te vergeefs! — Den volgenden dag herhaalden de Edelen de vraag, of nu werkelijk al de Leden gezind waren om elkander tegen alle dadelijkheden te beschermen; indien ja, zoo zouden zij het ontwerp mededeelen; indien neen, zóo zou zulks onnoodig zijn. Immers slechts ingeval al de Leden zich eendragtig aaneensloten, kon Holland het vraagstuk der Synode dus opgelost zien, dat daarbij de hoogheid des Lands niet te kort werd gedaan. Weder weigerden de zes Steden zich te verklaren: zij wenschten Holland zonder wil of magt over te leveren. Niettemin verlangde de meer- Voorstel der derheid mededeeling van het ontwerp. Het hield in, dat er eene Provinciale Synode kin ‘zou gehouden worden ter voorbereiding tot de Nationale, en bijaldien de zaak zelfs op deze laatste »niet gevonden worden kon," zoo zou er eene Generale Synode bijeenge- roepen worden. De meerderheid vond goed, dat men op den voet van dit ontwerp zou mogen beginnen te onderhandelen: alleenlijk verlangde men vooraf kopij van het ont- werp om het, elk aan zijne lastgevers, te kunnen mededeelen. Doch de Gedeputeerden der zes steden keurden het ontwerp af, op grond dat daarbij alles wat in deze zaak tot dus verre gedaan was, omver ‘was geworpen. Het is waar, ging dat voorstel door, t Resol, v. Holl., 3, 4, 7 Aug. 1618. DES VADERLANDS. 845 dan zou de zaak van de hijeenroeping der Synode op nieuw bij de Staten-Generaal in 1618. behandeling genomen hebben moeten worden, en wat er gedaan was ter uilschrijving der Synode, zou als niet geschied aangemerkt geworden zijn. Doch, kwam de Nationale Synode slechts tot stand, dan was immers al wat men wenschte verkregen? Neen! Men wenschte nog iets anders: de tegenstand tegen de maatregelen, reeds door de Staten- Generaal gehomen, moest gebroken, of liever de tegenstanders moesten geveld worden, en ten dien einde ging men voort met de van den aanvang aan zoo verwonderlijk behendig gevolgde staatkunde, en zorgde, dat men de partij, die ten val gebragt moest worden, niet zoo veel toe liet geven, dat er geen voorwendsel meer. bestaan zou hebben, om ze ter neder te slaan. Den 9** Augustus traden de Edelen in nadere bij- zonderheden, in han ontwerp vervat. De uitteschrijven kerkelijke vergaderingen zouden zich alleen bezig te houden hebben met de vijf punten: wat daarbuiten tegen de regt- zinnige leer scheen te. strijden, stond ter censuur der Kerk, aan welke des noods door den wereldlijken arm regt verschaft ken worden. Op de Provinciale Synode alzoo zou men de vif punten behandelen, en al wat aldaar niet uitgemaakt kon worden, zou men in de Nationale Synode brengen; wat eindelijk ook hier niet beslecht worden kon, zou in eene Generale Synode van alle Gereformeerde Kerken der Christenheid beslist worden, met dien verslande, dat niemand aan deze beslissing zou gehouden zijn, dan wie er zich vrijwillig aan onderwierp. Hiermede meenden de Edelen zoo ver te zijn gegaan, als met behoud van de vrijheid en souvereiniteit van Holland eenigzins ge- schieden kon. Wie daarniede geen genoegen nam, moest dit slechts te kennen geven en zelf met een voorslag voor den dag komen. In gemoede waren alzoo de zes Steden op nieuw verpligt in eene onderhandeling te treden, die het dreigend geweld zou gekeerd hebben. Doch geene zedelijke verpligting tellende, wilden zij geenerlei voorslag doen, en bepaalden zich tot de verklaring, dat men had toe te treden tot hetgeen de Staten- Generaal in de zaak der Synode gedaan hadden !. Den 15*^ Augustus kwam de Prins uit Utrecht te ’s Gravenhage terug. Zou er De Prins is uit à : Utrecht terug. eenige daad van geweld gepleegd worden, dan was die alzoo nu spaedig te wachten. Borssisr, die reeds den 4°" Augustus alhier was aangekomen, ging den Prins op dien dag zelven bezoeken. Zijn moed was sedert zijne komst uit Frankrijk ter neder ge- slagen. Overtuigd dat het regt en de bekwaamheid uitsluitend aan de zijde van oupen- BARNEVELT en zijnen aanhang waren ?, had hij zich eene niet al te moeijelijke zege beloofd. Zoo hij dep Prins volgens zijne Instructie op den toon van het onbepaaldst vertrouwen bejegende, en behendig de belangstelling ontveinsde, die Frankrijk voor OLDENBARNEVELT gevoelde, waande hij zonder al te grooten aanstoot de staatkunde, die — 1 Resol. v. Holl., 8, 9 Aug. 1618. 2 canteton, li, p. 237. 106 * . 1618. 844 ALGEMEENE GESCHIEDENIS DU MAURIER steeds had voorgestaan, ook thans te zullen doen zegevieren. Doch weldra was hij beter ingelicht omtrent de kracht en de bedoelingen der tegenpartij. Toen hg den Prins bij het bezoek, dat hij hem den 15** Augustus bragt, voorstelde, de Regenten der steden te magtigen, voorloopig in plaats der waardgelders eenige compagniën ge- wone troepen ter hunner bescherming te kiezen, antwoordde. deze kortaf: » De Regenten moeten hunne veiligheid nergens anders dan in de openbare veiligheid zoeken 1,” Zie- daar een magtwoord, dat in het algemeen waar mag wezen, maar hier niet gelden mogt, waar, mede door ’s Prinsen houding zelve, eene parlij tegen de Regenten was op- Borssisrs redegeruid, Den 14" Augustus had sorssisz, vergezeld van pu mavaren, gehoor bij de in de vergadering der Staten-Gene- raal. Staten-Generaal, in tegenwoordigheid van zijne Excellentie en van. Graaf wirLEm LODZ- wisk. Reeds vooruit ontmoedigd door de stroefheid en het wantrouwen, dat hij op het gelaat der aanwezigen las ?, begon porssiss te spreken, Dadelijk gaf hij reken- schap van het doel zijner zending. De Koning had hem herwaarts gezonden om de Staten bekend te maken met het leedwezen en het ongenoegen van Zijne Majesteit we- geos de geschillen, die hunnen Staat met eene gevaarlijke wending schenen te bedreigen. Hij was gekomen om aan het streven van nU MAURIER, wiens pogingen de volledige goedkeuring van zijn Hof verwierven, meer kracht bij te zetten. Had nenpar IV ge- leefd, het ware met kunne binnenlandsche onecnigheden zoo ver niet gekomen. Immer: bragten mewpai&s beginselen mede, dat in geheel de Christenheid, bij verschil van gods- dienstige overtuiging, vrede kon heerschen, en ngxparks roem gaf hem het regt om aan die beginselen ook in het buitenland de zege te verzekeren. Dus zou hij de ge- schillen in de Vereenigde Provinciën in de geboorte gesmoord hebben. Wat uuxpaim zelf niel meer doen kon, mogt thans zijne gedachtenis uitrigten! Dus bezwoer hen de Koning, zijn zoon, bij de gedachtenis zijns vaders, bij hunne onderlinge vriendschap, die menpe overleefd had, bij de liefde voor hun eigen vaderland en voor zich zelven, zich niet langer door al te fijne vraagstukken te laten verdeelen. Staten gingen te gronde, zoo zij van hun beginsel afvallig werden: daarom moesten zij aan de Unie, ongewijzigd, getrouw blijven. Godsdienstige geschillen, als welke onder hen bestonden, streden met Gods wil, die zekere geheimen met een ondoordringbaren sluijer voor ons bedekt had, De bitterheid en de hartstogt, die ten gevolge van die twisten onder heu heerschten, stonden hen te verleiden tot onmenschelijkheden en snoodheden, den chris- tennaam onwaardig. Wilde men in deze vraagstukken tot eenige beslissing komen, zoo moesten de maatregelen, daartoe strekkende, algemeen worden goedgevonden. In Frankrijk had men genoegzaam gezien, dat de menschen op het stuk der godsdienst 1 ovvre, p. 283. 2 vuvat, p. 283. DES VADERLANDS, 843 eee | slechts overtuigd, niel gedwongen wilden wezen, en overtuigd werd men niet door eene 1618. uitspraak ten voordeele van een der beide uiterste gevoelens. Het einde van het Bestand was op handen; vond de oorlog, bij hare nieuwe uitbarsting, hen tweedragtig, zoo was hun val gewis. » Gij, Mijnheer (dus wendde hij zich thans tot Prins mwaurrrs), red dezen Staat, die zich in uwe armen geworpen heeft; red hem, opdat de gedachtenis van uwe overwinningen en zegepralen met dezen Staat wt de nakomelingschap worde over- gebragt. En gj, Mijne Heeren, redt den Staat door uw wijs beleid!’ — Zoo sprak de Fransche Gezant en (was het tronie of huichelarij?) de Staten verzochten hem zijnen Koning voor zijne » vaderlijke zorg en hoogwijzen raad”? te bedanken. De Gezant had een beroep gedaan op de beginselen van eenen menpRIK den Grooten, welke ook die van WILLEM van Oranje geweest waren; doch die beginselen mogten in de oude Staats- lieden van mexparks Bewind in Frankrijk, zij mogten in OLDENBARNEVELT en in zijne leerlingen nog leven, — om ze te vatten waren de geesten dergenen, tot welke hij sprak, te béneveld en hunne gemoederen te zeer door hartstogt vooringenomen. Wat in groote geesten aan het licht is gekomen, wordt niet zelden op nieuw als door don- kere wolken overiogen. Zulk eene ure der verduistering was het thans bij ons te lande. — Boch reeds baanden de geweldige maatregelen, die men op het oog had, voor het licht den. weg om weder door te breken. Het onverdiend. vergoten bloed van den grootsten verlegenwoordiger der ware beginselen van den nieuwen tijd, zou den moed voor goed bekoelen en teweegbrengen, dat men slechts onwillig op den ingeslagen weg voort zou gaan, om hoe eer hoe beter om te keeren. Denzelfden dag stelden de Edelen in de vergadering der Staten van Holland op nieuw de vraag voor, of de Steden thans ook iets bedacht hadden, dat strekken kon om het hoofd- bezwaar, de moeijeljkheid, die de uitschrijving der Nationale Synode opleverde, uit den weg le ruimen, De meeste Leden verklaarden hierop nog altijd tot niets anders gelast te zijn, dan tot het toestaan eener Provinciale Synode. Thans echter het voorstel der De meerderheid in de Staten van Edelen van den 8"** Augustus vernomen hebbende, en verlangende zoo veel toe te geven Holland is gun- 2 ss eti het als met ’s Lands vrijheden en geregtigheden bestaan kon, zoo zouden zij dat voorstel aan — Ede- len gestemd. hunne lastgevers gunstig aanbevelen, ten einde daartoe te mogen toetreden, en dus ein- delijk eenmaal vuit deze droevige zwarigheden te geraken.” Maar de Gedeputeerden van Dordrecht, Amsterdam, Enkhuizen, Edam, Monnikendam en Purmerende wilden ook nu van niets anders weten dan van eene gave aanneming der Nationale Synode, zoo als zij door de Generaliteit was uitgeschreven: daartoe, voegden zij er bij, »was het hoog tijd, en men diende er geen uur langer mede te talmen: anders zou wat door deze Verga- dering niet- gedaan werd, door anderen voor haar gedaan worden.” Hierop werden die Gedeputeerden verzocht, den voorslag der Edelen eens afzonderlijk in overweging te nemen en te zien, of men elkander daarop niet zou kunnen verstaan: de uitschrijving der Nationale Synode en de bepaling van den dag der hijeenkomst door de Generaliteit 1618. 846 ALGEMEENE GESCHIEDENIS ee ee NRI zou dan geldig magen blijven 4. Doch, aan de eenmaal aangenomen houding getrouw, sloegen de. Gedeputeerden der genoemde sleden ook dit verzoek af, met hetwelk inder- daad aanvankelijk reeds alles werd toegegeven. Houding der Terwijl dus de verzoening. binnen den boezem der Staten van Holland alleen door Hollandsche Ge- deputeerden in de Generaliteit. de onverbiddelijkheid der minderheid niet tot stand kwam, hielden deze Staten zich nog steeds goed tegenover de Generaliteit. Den 15% laatstleden was aldaar het inbren- gen der consenten op nieuw voorgesteld, en Holland had volhard bij de eenmaal ge- stelde voorwaarden. Twee dagen later had hetzelfde alweder plaats, en nu besloot de Vergadering, dat men den Raad van State zou verzoeken eenigen zijner leden den last op te dragen om de Staten van Holland, ten einde verwarring in de geldmiddelen te voorkomen, tot inschikkelijkheid te bewegen ?. — In deze dagen was het schip, dat naar Dieppe gezonden was om het geld, voor de Fransche troepen bestemd , af te halen, te Rotterdam binnengeloopen, en nu was het dadelijk Hollands streven, dat geld in handen te krijgen. Men besloot alzoo de aflevering dier penningen te vorderen in mindering van de gedane voorschotten 3, Ook dit was een middel om de Generaliteit te doen gevoelen, dat Holland niet magteloos was, zoo men haar niet onregtraardig van het hare wilde berooven. — Toen den 16%» in tegenwoordigheid van Zijne Excellentie en van Graaf wrutem LODEWIJK verslag gedaan was van de zending naar Utrecht, en de Heeren, die de Deputatie hadden uitgemaakt, voor de wijse, op welke zij zich van hunne taak hadden gekweten, plegtig bedankt, en de Prins verzocht was op die wijze »met ernst voort te gaan, tot rust, vrede, welstand en verzekerdheid van den Slaat van den Lande," en daarna de Hollandsche ledeù »vriendeljk en ernstig uitgenoodigd waren zich met de andere Provinciën in alle punten te willen vereenigen en hunne waatdgelders ten dien einde af te danken, in de Synode te bewilligen en hunne con- senten in te brengen," antwoordden dezen, dat, wanneer het verslag op schrift gesteld zou zijn, zij het aan hunne lastgevers zouden mededeelen, die daarop doen zouden wat zij zouden vermeenen te behooren: intusschen bleven zij er op staan, dat men hunne regten eerbiedigen zou. De heer wrrsz van Dordrecht echter vereenigde zich uit naam der zes Steden met de hulde door de Staten-Generaal aan zijne Excellentie gedaan 4 — Op dien zelfden dag rigtten de Hollandsche Edelen in de Statenvergadering, als ten over- vloede, nogmaals de vraag tot de Gedeputeerden der zes Steden, of zij niet door afzon- derlijk overleg tot eenen voor de overige Leden aannemelijken voorslag nopens de Synode 1 Resol. v. Holl., 15 Aug. 1618. 2 Resol. Stat.-Gen. 13, 15 Aug. 1618. | 3 Resol. Stat.-Gen., 15 Aug. Resol. v. Holl., 16 Aug. 1618. 4 Resol. Stat.-Gen., 16 Aug. 1618. | DES VADERLANDS. 847 komen wilden, en op het ook nu weigerachtig antwoord, verzochten zij de overige Gedeputeerden de dreigende gevaren en onheilen door tijdig toegeven te voorkomen. Ten dien einde stelden zij voor, de Vergadering te verdagen tot dat allen daartoe, vollen last van bunne principalen bekomen zouden hebben: zij van bunnen kant zouden zich 1618. tot heizelfde doel beijveren. De meerderheid keurde dit voorstel goed, en verbond zich pe statenver- gedurende een reces van een viertal dagen hare lastgevers tot het aannemen van de gadering van Hol- land voor een uitschrijving der Nationale Synode te gaan overhalen, »mits men zich slechts in die ns dagen ge- Synode niet zou onderwinden kerkelijke wetten te maken, noch de Synodale acten in de Generaliteit zouden worden vastgesteld, voor en aleer zij bij de Provinciën elk afzon- derljk overwogen zouden zijn.” Toen alzoo dat voorstel was aangenomen, en bovendien de Steden, die waardgelders in hare dienst. hadden genomen, zich de vermaning hadden laten: welgevallen, dat zij ze gevoegeljk zouden zien af te danken en de handhaving der openbare veiligheid aan hare schuiterijen zouden toevertrauwen; toen, voorwaar, was al het mogelijke geschied, en de Staten-Generaal hadden. hunnen zin gekregen: althans konden zij gerust en zonder iets aan te vangen de terugkomst der Hollandsche Staatslieden tegen den volgenden dingsdag (den 21°) afwachten. Doch wat deden in dezen stand der zaak de Gedeputeerden der zes Steden? Zij verzochten, dat de Verga- dering niet geschorst, miaar de waardgelders dadelijk afgedankt en de Nationale Synode onverwijld aangenomen mogt worden. Zoo er eenige leden, onder voorwendsel van nog naderen last te behoeven, vertrekken wilden, zij mogten hel lijden, maar waren van zins tegen alle voorkomende gevallen de Vergadering voort te zetten 1. — Waartoe dit nieuw verzet tegen de besluiten der Vergadering? waartoe thans door sich tegen het reces te verzellen het tegenovergestelde. gedaan van hetgeen zij eenigen tijd geleden gedaan hadden, en zich alleen in wederspannigheid tegen de weltige meerderheid gelijk gebleven? Het was omdat men den Prins en de Staten-Geneneraal door geenen zedelijken band genoopt wenschte te zien, de geweldige maatregelen, die zij op het oog hadden, minstens te verdagen. Het was omdat zij Holland zelfs den schijn niet gunden van vrijwillig het hoog bevel der Generaliteit te gehoorzamen, De Vergadering van Hol- lands Staten moest bijeenblijven om hare eigen schande te zien en door hare tegenwoor- digheid hare vernedering volkomen en onherroepelijk te maken, welligt oek opdat sommige leden, die men hunne moedige pligtsbetrachting met hunne eer en vrijheid. meende betaald te zetten, zich niet onder voorwendsel van' overleg met hunne lastgevers uit de voeten zouden maken. — Deze tegenkanting der minderheid trok men zich. 1618. 848 ALGEMEENE GESCHIEDENIS tieren, gelijk.tot nog toe het gebruik geweest was, elk eene afzonderlijke Synode hebben Eene Commis- zouden, werd besloten, dat eene Gommissie, bestaande uit éónen der Edelen en een lid sie uit haar mid- den tot den Prins uit elk der steden Haarlem, Leiden, Rotterdam en Alkmaar, tot Zijne Excellentie gaan gezonden. Aanleiding tot het plakaat o het af danken der in schutterde Leidsche burgers, waarin zij zich in het bijzonder beklaagden over » de ondrage- waardgelders Holland. zouden om hem te begroeten, hem den staat en de zaken van het Land in het belang van het herstel der eensgezindheid aan te bevelen, het genomen reces aan te zeggen en hem te verzoeken te zorgen, dat er intusschen geene dadelijkheden ondernomen werden, in de hoop, dat tegen de naaste bijeenkomst al de leden »tot onderling goed eenparig versand? geraken zouden !, Dit was een voorstel tot het treffen van een soort van wapenslilsiand. De Prins wachtte de Commissie af, voor welke. OLDENBARREVELT, die de Edelen vertegenwoardigde, het woord zal gevoerd hebben, en stand den grijsaard in zijn onschendbaar karakter van redenaar der Souvereine Mogendheid van Holland te woord, met het voornemen in het hart om, na eenige dagen of uren misschien, de handen aan hem te slaan. Het is waar, het onvriendelijk stilzwijgen, door den Prim bewaard, deed de Commissie de ijdelheid van haren stap gevoelen 2. Dadelijk bloek het vergeefsche ook van deze poging nog denzelfden dag uit hetgeen er in de vergadering der Staten-Generaal voorviel, Er werd een verzoekschrift gelezen van de ont- lijke grof heden, zoo met woorden als daden, door de waardgelders bedreven, en de openbare verdrukkingen, slraatschenderijen en gewelddadigheden , straffeloos door hen gepleegd.” De indiening en mededeeling ven dit verzoekschrift diende om eene aanleiding te geven ten einde lot een besluit beireffende de waardgelders te komen. De Hollandsche Gedepu- teerden, aangemaand om op die zaak orde te stelten, verklaarden, dat geene gegronde klagten deswegens bij de Staten hunner Provincie waren ingekomen, anders zouden tij die aanmaning niet hebben afgewacht om zulke ongeregeldheden tegen te gaan. Doch dit belette niet, dat onmiddellijk het voorstel gedaan werd om de waardgelders af te danken wegens hunnen maedwil tegen de goede bargers, en het ongenoegen, daardoor verwekt. Dit. voorstel werd aengenomen en er werd besloten dadelijk een plakaat op naam der Generaliteit uit te vaardigen, waarbij den waardgelders gelast werd, hunne wapenen af te leggen binnen den tijd van 24 uren na de uitvaardiging, onder bedreiging van als op- roerlingen aan lijf en goed gestraft te worden, anderen ten voorbeeld. Zijne Excellentie en de Gecommitteerden, die met heur naar Utrecht geweest waren, zouden met de uitroe- ring belast worden, Toen dit beslnit genomen was, verklaarden die van Holland, dat de Staten hunner Provincie reeds middelen hadden beraamd en voorgeslagen, niet alleen ! Resol. v. Holl., 16 Aug. 2 »Les arguments," zegt ovuvat, p. 284, » les arguments (de Barneveld) échouérent contre la silencieuse opiniatreté du prince." Dit zegt hij met betrekking tot het onderhoud, dat oLDENsA®- NEVELT den 174@ Aug met den Prins had. DES VADERLANDS. 849 om tot het afdanken der EN te um maar ook om de Nationale Synode in 1018. te willigen. Dus verzochten zi de uitvoering van het besluit te schorsen tot den aan- staanden dingsdag, wanneer de Staten weder bijeen zouden zijn, of hun ten minste tot morgen tijd te laten om van het genomen besluit aan hunne principalen verslag te doen. Doch niets mogt baten. De Fransche Ambassadeurs deden op uitnoodiging der Leidsche Laatste poging en Rotterdamsche Gedeputeerden nog eene poging, en den volgenden dag deelde de — zd Voorzitter manmaksn in de Vergadering hun ernstig verzoek mede, dat men toch vooral nog de uitvaardiging van het plakaat sou uitstellen, dewijl zij duchtten, dat die zaak tot bloedstorting zou knmnen leiden. — Inderdaad, uit de taal der ontschutterde Leidsche bur- gers, onder anderen, was gebleken, hoe verbitterd men was tegen de Regering, die de waardgelders in hare soldij had, en zou men die Regering nu eensklaps van de be- scherming van deze krijgslieden berooven? Dit was immers zoo goed als haar aan de wraak van hare vijanden ten prooi te laten? Zoo scheen het; maar werkelijk was dit gevaar zoo groot niet. En hier is het de plaats om op nieuw van geluk bij het onge- luk te spreken. Dat de Prins aan het hoofd stond was een waarborg. De volksleiders wisten, dat hij geen opreer, plundering of moord zou dulden. Zij onthielden sich dus van den minsten wenk, die daartoe zou hebben kunnen aanzetten, en het ontzag voor den Prins, het vertrouwen op hem, was bij den gemeenen man groot genoeg om van dien kant alle gewelddadigheden te voorkomen. Maar dat de bestaande stedelijke Re- genten aan het bewind zouden blijven, dit was niet te verwachten, en groot was de onrust, die er: onder hen heerschte 1. Men dacht er niet meer aan ‚ de waardgelders aan te houden, en was er nog slechts op bedacht om ze tijdig genoeg af te danken, ten einde het gebiedend optreden van den Prins te voorkomen. Trouwens, de tus- schenkomst der Fransche Gezanten werd zonder pligtplegingen in den wind geslagen. Immers werd onmiddellijk na de mededeeling van hun verzoek het ontwerp van het plakaat tot afdanking der waardgelders gelezen en goedgekeurd, en het besluit ge- nomen, dat men het dadelijk zou laten drukken en het gedrukt in handen van zijne Excellentie en de Gecommitteerden gesteld zou worden. Hierop herhaalden de Holland- sche Gedeputeerden hun verzoek om uitstel: zij hoopten vastelijk , dat bij de terugkomst van de Leden der Staten van Holland aan de Staten-Generaal op de beide punten ge- noegen zou gegeven worden, en verzoohten, dat men gedaclitig zijn wilde aan de goede diensten, die Holland, hetwelk thans den toan van een smeekeling moest aannemen, vroeger aan de andere Provinciën bewezen had en nog sou kunnen bewijzen: zelfs tegen Utrecht, klaagden zij, was men zoo overhaast niet to werk gegaan. Zoo ver was het met Holland gekomen, dat het, met het regt en de Unie voor zich, de andere Provinciën, die meerendeels zonder Holland nog onder den dwang van Spanje gekromd 1 GARLETON, ll, p. 281, 282. | III Deer. 2 Srvx. l 107 / 850 ALGEMEENE GESCHIEDENIS EE CNN EE HUNE 1618. aduden gelegen hebben, als een veroordeelde om genade bidden moest !! Maar nog De vernedering was de mate der vernedering, die men Holland aandoen wide, niet volgemelen, Iud Qe De weltige Regering dezer Provincie moest geheel miskend en dus bejegend worden, — stijgt ten alsof zij niet meer bestond, Dingsdag den 21°" bragt waxmaxzm het plakaat gedrukt ter tafel, en thans werden onder de Hollandsche Gedepujeerden uitdrukkelijk die der zes steden ter vergadering geroepen, alsof zij eene wettige magt in den Staat en Hollands ware vertegenwoordigers waren. Alsnu werd beraadslaagd, of men het plakaat zou uit- vaardigen, en bijaldien het niet gehoorzaamd werd, den Prins en den Gecommitieer- den, die naar Utrecht geweest waren, de uitvoering op zou dragen. Hierop werd » met toeslemming van de Gedeputeerden der zes sleden,” zegt bet Register der Resolatién, besloten het dadelijk te ’s Hage uit te vaardigen, en het toe te zenden niet alleen aan de Burgemeesters en Regeerders vau de steden, die waardgelders aangenomen hadden, in de cerste plaats aan die van Leiden, met verzoek, dat ieder het ten zijnent zou uit- vaardigen; maar ook aan de kapiteins der verschillende compagnién waerdgelders, met last zich er naar te gedragen. 