Theophilus: Middelnederlandsch gedicht der xivde eeuw
Wat nu de verschilpunten betreft, doe ik opmerken, vooreerst, welk een onderscheid er noodwendig moet bestaan tusschen eene prozaïsche en eene poëtische bewerking. Men vergelijke slechts met dat doel het Lat. van Pauhis Diaconus endat van Marbodus, die, blijkens de indeeling van rijn dichtstuk en ook op vele plaat- sen blijkens de woorden, uit Paulns Diaconus heeft geput 35). Men bemerkt hier reeds zooveel verschil, dat men somtijds meent met eene geheel zelfstandige bewerking te doen te hébben. En hoeveel grooter nnoest dan nog' later het verschil worden, wanneer de vol- gende bewerkers zich behalve hun Lat origineel ook de monde- linge overleveringen ten nutte maken , die van een zoo algemeen bekend persoon als Theophüus noodwendig in omloop moesten zijn ! Eindelijk kunnen sommige van de latere bewerkers der legende , en ik heb hier bepaaldelijk het oog op onzen mnl. tekst , twee of meer der bestaande bewerkingen gekend en daarnaar eene nieuwe 35) Vgl. bv. C. I. sufficere sibi esse Vicedominus = sibi sufficere bene credita jura tenere; C. 4: nee signum crucis tibi facias = tibi nee signum crucis edas; 5: ita ut peccasse se clamaret Episcopus = populus cunctus së peccasse sonat; omnibus cum metu et tremore obedientibus = ipsi pa- rebant, ipsum cuncti metuebant; 6: qui mortem non vult peccatorum = non peccatoris vult mortem; ego proditor salutis meae = ergo mei sum proditor; qualibus labiis deprecari praesumam benignitatem ejus, aut quale exordium confessionis meae faciam s= Et si praesumam , primordia qualia sumam; 9: nimis justus et pius exstitit judex =. Est judex equi- dem ac justissimus idem; 13: lacrymis locum infundens = fletibus infun- dens faciem. Zoo noemen beiden Zachaeus en den Corinthischen losbol onder de voorbeelden van zonden vergeving- door boete en schrijven zij beiden de genade Gods ten opzichte van Th. niet toe aan den invloed van Maria, maar aan zijn vroegere goede werken. *3 zelfstandig ontworpen bewerking gedicht hebben. Ook Maerlant stelde verscheidene zijner werken op met gebruikmaking van ver- schillende bronnen. Men denke aan zijn Troyen, waarbij hij Sta- tius, Ovidius, Virgilius, Benolt de Sainte More en Segher Diere- gotgaf gebruikte, aan zijn Sp. Hist. en de daarvoor gebruikte bronnen enz. 36) Indien al onze 'mnl. schrijvers in dezelfde mate als Maerlant kwistig waren met het opgeven hunner bronnen , wij zouden meer weten van hunne wijze van werken 37) en dus ook van de wijze, waarop onze Theophilus is ontstaan. Thans moeten wij ons vaak, en ook hier, tot het maken van gissingen bepalen, en ik geloof niet, dat die gissingen ten opzichte van den Theophilus ooit zekerheid zullen worden. II. De middelnederlandsche tekst. Zooals boven reeds met een enkel woord is gezegd, is de The- ophilus ons slechts bewaard in één Hs. (het beroemde Hulthemsche nl. waarin zulk een schat van gedenkstukken onzer mnl. letter- kunde zijn bijeengebracht) 1), dat in zeer ontredderden staat tot ons is gekomen. Zij die met onze mnl. letterkunde en hare voort- brengselen meer van nabij bekend zijn , weten welk eene schoone ontdekking voor eenige jaren gedaan is door Dr. De Vries met betrekking tot onzen tekst. In een uitvoerig betoog, dat niet zoo algemeen bekend is geworden als het verdiende, daar het begra- ven ligt in de Versl. en Meded. der Kon. Acad. van Wetenschap- pen 2), heeft hij bewezen, dat waarschijnlijk in het Hs., waarnaar het afschrift, dat wij bezitten, genomen is, een geheel blad ver- keerd is ingevoegd geweest, zoodat de verzen 1315 — 1355 van 36) Zie Inl. Sp. HisU XXXII. 37) Vgl. hetgeen Kölb. t. a. p. zegt over Hermann von Fritzlar. 1) Zie de beschrijving en den inhoud van dit Hs. bij Serrure, Vod. Mus. 3, bl. 139—164. 2) Afd. Lett. VI (1862) bl. 80—100: Bijdrage tot de kritiek van het Middel- nederl. gedicht Theophilus. Rapport hierover van Jonckbloet, bl. 101 vgg. *4 onzen tekst» en de 12 als geïnterpoleerd beschouwde verzen in de noot aldaar» in de uitg. van Blommaert gelezen worden na vs. 887. Ook in andere teksten zijn wel eens dergelijke vergissin- gen ontdekt en aan het licht gebracht 3), en "voor een uitgever, die het aldus mishandelde handschrift voor zich heeft, is dat ook niet zoo moeielijk te ontdekken. Maar 't is wat anders, en er behoort veel scherpzinnigheid toe om achter de waarheid te komen , als een afschrijver of uitgever de fout niet heeft ontdekt, en deze dus in een jonger handschrift of in een gedrukten tekst is binnen- geslopen" 4), zooals hier het geval was. Is dus de eer voor den ontdekker in casu zooveel te grooter, des te meer moet men zich verwonderen over hetgeen Kölbing , terwijl de ontdekking van De Vries reeds in 1862 was bekend gemaakt, nog in 1876 in zijn meermalen aangehaald artikel zegt: "Dennoch scheint noch nie- mand diesem (mnl.) gedichte grössere aufmerksamkeit zugewendet zu haben , denn sonst hatte er finden mussen , dass der schreiber der Hs., welche Blommaert sehr sorg-und gedankenlos edirt hat, eine ganze anzahl verse an falsche stelle gesetzt hat. Die sache ist so in die augen springend , dass ich fast fürchten muss, eine von ande- rer hand irgendwo gegebene herstellung übersehen zu haben." 5) Indien Kölbing het vermoeden had, overbodig werk te doen, waarom heeft hij dan niet eens bij een der nederlandsche taaikenners inlichtingen ingewonnen omtrent dit punl? Hij had zich dan de moeite kunnen besparen, de door De Vries gedane ontdekking nogmaals in bijzonderheden mede te deelen , en tevens zou hij dan van de meening teruggekomen zijn, dat nog "niemand diesem gedichte grössere aufmerksamkeit zugewendet zu haben scheint." Ik zou van deze tekstverbetering geen melding meer behoeven te maken, ware het niet, dat men met den scherpzinnigen ont- 3) Vgl. Jonckbloet, Inl. Lancelot , Dl. I, bl. LXVII. 4) Jonckbloet in zijn rapport over bovengenoemde bijdrage, VersL en meded. Kon, Ac ad. t. a. p. bl. 107. Onlangs is door Dr. J. van Leeuwen eene soortgelijke ontdekking gedaan in den Ajax van Sophocles. 5) Kölbing, BeitrJlge enz. bl. 5. 25 dekker verschillen kan van meening aangaande de wijze, waarop hier en daar de aansluiting, welke door de verplaatsing dier 54 regels is verbroken, in den tekst moet worden hersteld. Reeds Jonckbloet droeg in zijn bovengemeld rapport op sommige punten eene afwijkende meening voor, en het zal hier de geschiktste plaats zijn, om die bijzonderheden te bespreken. Ik zal voor de duide- lijkheid hier den tekst van Blommaert aanhalen; in mijn tekst kan ik dan volstaan met hierheen te verwijzen. Volgens De Vries t. a. p. 94 behoorde vs. 1314 (= BI. 980) Ende loen ontfaen na ons bediet nog tot het vorige blad, en begon het verkeerd ingevoegde blad met BI. 981 : Hier boven ghelovic meest, enz. Om den samenhang te herstellen, stelde hij voor te lezen: Hets onrecht, en wreke sise niet (887 = BI. 979). Ende loen ne ontfaen na Gods bediet (1314 = BI. 980). Die sonden die mi sijn ghesciet (888 of 893 = BI. 1035). "Onrecht is het, indien zij ze niet wreekt, en indien zij niet naar de uitspraak Gods, haar loon ontvangen, de zonden die ik gepleegd heb." Jonckbloet hee£ t. a. p. bl. 105 dit gevoelen en die herstellingswijze wederlegd, en met zijn bewijsgronden zal De Vries zich zonder twijfel kunnen vereenigen. Het verkeerd ingevoegde blad begon met 1314 (= BL 980.): Ende loen ontfaen na ons bediet, door den afschrijver veranderd om het rijm te herstellen, en ein- digde met 1355 (= Bl. 1033): Wel volcomen ende so goet. Wij krijgen dan voor de beide kolommen een getal van 54 verzen, d. i. 27 per kolom. Laten wij nu zien, op welke wijze wij de verbroken aaneensluiting kunnen herstellen. De laatste regel van het blad, dat aan het verkeerd ingevoegde voorafging luidde (887 = Bl. 979.) : Hets (1. Het ware) onrecht en wrakesise niet. 26 Daarop kan moeilijk iets anders volgen dan ongeveer dit: Die sonden, die mi sijn gheschiet. Nu komt deze regel ook wel iets later voor (893 = BI. 1035), maar niets belet ons aan te nemen , dat deze regel tweemalen kort na elkaar kon voorkomen , vooral bij de bekende gewoonte van den dichter, om zichzelven te herhalen. Nu geloof ik verder in tegen- stelling met De Vries, die dezen regel voor ingevoegd houdt, dat ook vs. 1034 Dat icse moet bringhen voert bij deze passage heeft behoord , en niet door den afschrijver gewij- zigd is. Immers welk eene geringe moeite ware het voor hem ge- weest, den regel om te zetten in: Dat icse voertbringhen moet waardoor het rijm met den vorigen regel volkomen hersteld zou zijn. Wanneer wij verder letten op het feit, dat op drie vooraf- gaande plaatsen corrupties zijn, telkens ongeveer 25 regels na elkander (zie de noot op vs. 864 van den tekst) en op de waar- schijnlijke oorzaak daarvan, nl. het ontbreken of min of meer onleesbaar zijn van een paar regels onder aan het blad, welke door den afschrijver zoo goed mogelijk zijn aangevuld , dan moet dit ook op de vierde plaats zoo geweest zijn, d. i. op de keer- zijde van het blad dat aan het verkeerd ingevoegde voorafgaat. Doch hier is dan de lacune niet door den afschrijver aange- vuld omdat hij daartoe ten gevolge van de verwarring in den tekst geen kans zag. In afwijking van de meeningen van De Vries en Jonckbloet meen ik dat de tekst aldus behoort te worden hersteld: Het ware onrecht, en wrake sise niet (887 = BI. 979). Die sonden die mi sijn gesciet, (888 ex conjectura). 1889—891. uitgevallen. 27 Dat icse moet bringhen voert (892 vgg. = BL 1034 vgg.) Die sonden, die mi sijn ghesciet, Daerom en sal ie laten niet, Aen hare en sal ie ghenade soeken. De drie regels moeten dan bevat hebben de gedachte, dat Theophilus in weerwil van de goedertierenheid der moedermaagd huivert zijne zonden te openbaren (voer tbr ingheri) ; maar het vol- gende oogenblik (894 = BI. 1036) zich zelveninderedevalt,en bedenkt , dat dit geen reden behoeft te zijn om zich niet tot haar te wenden, omdat hij weet, hoe genade bij God boven strikt recht gaat. Dit is een gezonde gedachtengang , en op deze wijze vermijden wij tevens de opeenvolging van drie of vier gelijke rijmklanken op iet. Wij gaan nu over tot dat gedeelte, waar het verkeerd inge- laschte blad werkelijk thuis behoort, nl. vs. 1356 (= BI. 1605), zooals o. a. overtuigend blijkt uit de volgorde van het Lat. Cap. 13: "Homo Dei, sumciens est poenitentia tua, quam ostendisti salvatori omnium et creatori Deo (= BI. 1031—33). Suscepit enim Deus lacrymas tuas et petionibus annuit propter me, si quidem et tu haec observaveris in corde tuo... usque ad diem obitus tui" {=. BI. 1607— 161 1). 6) Met De Vries ben ik het geheel eens, dat BI. vs. i6ó6 Theophilus hebt bliden moet moet vervallen, als eene mislukte poging van den afschrijver, om samenhang en rijm te herstellen. Doch ten opzichte van hetgeen onmiddellijk voorafgaat, moeten wij de opmerkingen van Jonckbloet aan een nader onderzoek onderwerpen. Met hem geloof ik , dat het slot der door Theophilus uitgesproken geloofs- belijdenis veel te wenschen overlaat, wat de taal betreft, doch ik ga verder dan hij en geloof dat BI. vs. 1593 — 1604 geïnter- poleerd zijn. Maar dat doet voorloopig niet af tot de aansluiting 6) Zie De Vries t. a. p. bl. 97. 3° Reinaert van zulke rijmen te zuiveren; slechts zeer enkele asso- sonancen zijn daarin na mijne kritiek overgebleven 9). Ik zal hier het bewijs leveren, dat men met den Theophilus evenzoo kan te werk gaan en dat er van de 40 onzuivere rijmen misschien een of twee zullen overblijven, behalve de o: oe rijmen, die ieder mnL dichter zich veroorloofde te gebruiken. Vs. 1 vg. sende: inde, men leze: sendc: endc. Vs. 189 vg. (BI. 190) gheerde: erde, men leze: gkerde: erde (of 819 begherde\ onwerde) Daarmede overeenkomstig leze men 227 vg. erde: onwerde. Vs. 271 vg. (BI. 277) vroede: met Gode; men leze: vroede: met goede, d. i. met gemake. Zie Tijdschr. v. Ned. Taal en Lett. I, 138—140. Vs. 279 vg. (BI. 285). Doer dat die bisscop wilde, Maar hi peinsde selve stille. lees: Doer dat was des bisscops wille. Vs. 351 vg. (BI, 357): eerden: toter er den, men leze eerden: ,toter eerden. Vs. 379 vg. (BI. 385): eyghijn: in, men leze eyghin: in. De vorm eyghin komt ook voor Denkm. III, 70, 1529; Ovl. Lied. e. Ged. 248, vs. 461; 310, vs. 2266 (op de beide laatste plaat- sen niet in het rijm). Vs. 415 vg. (BI. 421): dor e, avonture: lees dure: avonture. Vs. 439 vg. (BI. 445): raste: berste. Men leze erste: berste. Den vorm erste, voor reste d. i. rust (vgl. hd. rast, eng. rest) vindt men meer in 't mnL, b. v. Franc. 10158 (Doe) Vel soe zaen in ene erste. Wal. 10286 Daer na ghingen si ter (H)erste, Slapen alle groot ende clene. St. Am. II, 4930: Amand, die mi arste (/. erste: Eerste) Heeft bejaegd met siere bede. Nat. BI. II, 554: Die kemelen hebben buien twee Op den rig en noch een 9) Tijdschrift voor Ned. Taal en Lett I, 5 vgg. 3i mee Neffens den rigge in hare berste (— borst) Daer si op nemen hare erstt (cui incumbunt). Deze laatste plaats is zeer belangrijk voor onzen tekst, omdat wij daar dezelfde rijmwoorden vinden, als vs. 1661 vgg.: Si liet Den brief vallen tusschen sine far.r& Ende si lietene ligghen in rosten. Men leze: "op sine berste. in erste. Het ww. er sten (= rusten) vindt men D. Lucid. 2953 : Dat Jan Baptiste kende Kerste In sine moeder, daer hi in erste. 5527 : Op die lucht sal hi willen rusten (/. ersten). Dan sal hi nedervallen ende bersten. Vs. 469 Vg. (477 BI.) Nu sijt ghesont ende gaet. Doen ginc hi metter vaert. Ik verwerp vs. 478 (BI.) en lees (466 = BI. 474) vgg.: Dat ghi dies en lat et niet, Ghine comt morghen teser tijt, Indien dat ghi beraden sijt, So sal uus wel werden raet; Nu blijft ghesont ende gaet. Door den ingevoegden regel wordt vooreerst het Lat. "subve- niet tibi in quo volueris" vrij goed weergegeven, en is ook het volgende ghetroest (BI. 480) beter gemotiveerd. Vs. 505 Vg. (BI. 565) Als si dus te samen sitten Toghde hem die Jode swerte Herde vele ghecleedt waren. Deze regels zijn deerlijk in de war. 10 blijkens het gemis aan rijm. 20 blijkens als met een praesens, terwijl in den volgenden regel een impf. staat. 30 is het verband tusschen den 2<len en 3den regel niet aanwezig. 40 verwacht men iets, dat in overeen- stemming is met Lat. albi chlamydati en met Coinsy 333 V. "Et blans mantiaus ont affublés." De Vries heeft T en Lettb. IV 63—65 deze plaats behandeld en voorgesteld aldus te lezen: Als si dus te samen sitten Toghde hem die Jode witten Herde vele ghecleedt twaren. 3* Tegen deze verbetering heb ik bezwaar en wel omdat Tintten voor in het wit gekleede personen , zooals De Vries zelf moet be- kennen, nergens voorkomt. Wel vindt men meermalen de uitdr. met witten (geeleet), maar men zeide niet een witte voor Lat. air bus. Men kan dit o. a. zien uit een van de plaatsen , die De Vries aanhaalt, nL Sp. III* , 41, 23, waar het Lat. "agmina a Ibatorum plurima" wordt weergegeven door "zielen met witten gecleet"; ook daar, waar het evenzeer voor de hand had gelegen, wordt geen subst. witte = aldus, albatus gebruikt. Ook wordt door deze emendatie de derde regel ontsierd door het nietsbeduidende twaren. De dichter herhaalt wel, maar hij gebruikt geen stop- lappen, en in geeri geval mogen wij die in den tekst brengen. Bovendien is her de vele. . . . hier zoo gepast, dat ik geloof, dat wij het recht niet hebben dat te veranderen in her de we Ie, welk laatste woord ook in dezen vorm in den Theoph. niet voorkomt Ook is de uitdr. die f ode swerte zoo uitstekend geschikt om het lat. nefandus Hebraeus weer te geven, (vgl. over den afkeer van zwart haar, Segh. bl. 179 vg.), dat ook die niet dan in den uiter- sten nood moet worden veranderd. Er is dus eene andere wijze noodig om den tekst te herstellen, doch die is niet met vol- doende zekerheid aan te wijzen, aangezien het niet gemakkelijk is te zeggen, welk het rijmwoord van swerte geweest is. In elk geval is de lezing bedorven, en moet het onzuivere rijm niet op rekening van den dichter gesteld worden. Vs. 1325 vg. (=B1. 1003) Wortx voert; men leze woert: voert. Vs. 1331 vg. (Bl. 1009) : bekerene igherne; „ „ bekerne igherne. Vs. noi,vg. (Bl. 1357): ghenade: wederstane. De regels zijn niet in orde. Men leze met De Vries: Ende alstu moede best van dien, Ende du beghins di te besien, Waenstu dan vinden ghenade Ende begheres dan weder stade Met dinen biddene, enz.' ii Vs. 1133 vg. (BI. 1389) ghesneven: wesen. Op deze verzen is mij door De Vries eene uitstekende verbetering aan de hand ge- daan. Men leze met hem: Dies willic gherne bate ontfaen Ditstu jeghen mi heves ghesneven, Wiltu mi voerwaerde geven Ende wachten di van desen. Voerwaerde bet mnl. niet alleen conditio, maar ook eene plech- tige verklaring, overeenkomst, contract, =z convent, waarmede het meermalen verbonden voorkomt. Rein. I 2533 : So wilHc Dese vorwoorde ende dit covent Up Reinaerts trouwe (laten) staen. Stoke IV, 780: Hi hadde ghemaect Een covent ende vorwaerde Metten coninc Edewaerde; 789 Dat si vorwaerde makeden sint, Dat Jan van Hollant, sgraven kint, Trouwede sconinx joncste dochter. Ruusbr. V 101: Also men scrivet in sarteren , in brieven ende in allen vorwaerden (in litteris, annalibus et contractibus). Zie verder Hild. Gloss. en vgl. het ww. vorwaerden d. i. bij een verdrag, overeenkomst bepalen , overeenkomen (Oorkb. II , 263 a en b.) Vs. 1199 vg. (BI. 1476): vertelde: helle, lees vertelle: helle. Vs. 1251 vg. (BI. 1533): spreken: dorperlihen, lees spreken: der- ferleke. Dergelijke adv. op leke en adj. op lec komen mnl. zeer vaak voor, zoo b.v. Rijmb. 5223, 7335, 7345, 12466. Troyen 884, 10499. Fr&nc* 2019. Parth. 6510. St. Am. I, 4712, II, 5179, doch meest in het rijm. Vooral in Christina de Won- derbare zijn zij talrijk, b.v. 1 euwelee, 12 werdelec, 32 ernste- leke (adv.), 34 geesteleke (adj.), 44 sekerleke (adv.), 61 troes- ktoi *55 maeghdelee, 190 scamelee, 217 minschleken, 227 haes- teleke (adv.: vreseleke) enz. Vs. 1289 vg. (BI. 1570): weerf: star/. Men leze war/: star/. Vs. 1409 vg. (BI. 1661): borste: rosten. Men leze berste: erste. Zie boven op vs. 445. Vs. 1439 V S« (BI. 1692): hoerde: worde. Men leze hordt: worde. Vs. 1483 vg. (BI. 1736): becomtivroemt. Men leze becoemt : vroeml. 3 34 Vs. 1523 vg. (Bl. 1783): wort: gehoert. Men leze waerti gehoert. Bovendien vervallen er 7 andere onzuivere rijmen , die zich be- vinden in geïnterpoleerde gedeelten en dus niet op rekening van den dichter mogen gesteld worden. Zij zijn: BLvs. 481 vg. thuus: aldus; 1033 goet: veert; 1197 Gods: altoes ; 1205 soeken: moe- ten; 1251 ombeiden: ghescieden; 1452 dien: mie en 1602 ver- risen: live. Ook van de 0:0e rijmen vallen er sommige weg, vooreerst: BI. 1592: comen: doemen (zie boven bl. 29), vervolgens 831 vg. (BL 919) doemen: comen; men leze domen: comen; en eindelijk 1533 vg- (BL I793)- Hi es gheonneert die se wert moede f Daer si dos goet es voer Gade. Men leze: die se doet node (: Gode), welke woorden hier bij de quaestie van het al of niet doen van penitentie veel beter te pas komen. Van de o: ^-rijmen blijven er nu slechts over: 509 vg. (Bl. 569) vroe (= vro): hoe ; 517 (Bl. 577) overmoede: Gode; 587 (BL 647) gewone: doene; 649 (Bl. 729) doene: gewone en 673 vg. (BL 753) ghedoelt: ghevoelt. Dat men die rijmen ook elders aan- treft, is bekend. Men zie b.v. Limb. I, 569, 629, 1947, 1983, 2583 en Tijdschr. v. Ned. T. en Lett. 1 , 9. Behalve deze alge- meen voorkomende, blijven van al de andere onzuivere rijmen er maar drie over, nl. 349 (Bl.355) vg. menichsins: sijns 10); $S6 (Bl. 391) vg. ondervonden : bedwonghtn^ uit welk rijm wij leeren kunnen, dat de in de 17e eeuw zoo gewone uitspraak van nd als ngd 11) reeds in de middeleeuwen werd aangetroffen, en eindelijk 1303 vg, (BL 1584) vertoghedei gheloevede, hetwelk een zeer weinig stuitende assonance is. 10) Indien ook niet deze beide regels geïnterpoleerd zijn: de eerste regel is althans vrij slecht. 11) Algemeen bekend uit de blijspelen en kluchten, zoo b. v.: ongder, w ongder f woengsdag, dingsdag, alevongen = algevonden, enz. 3* Van de 42 onzuivere rijmen uit den Theophilus blijven er dus, als men de 5 o; ^-rijmen uitzondert, slechts drie over, en daar- onder is er nog één misschien op rekening van den afschrijver te stellen. Nog eene enkele opmerking knoop ik aan het gezegde vast ten opzichte van de plaatsen, waar vier en drie gelijke rijmklanken worden aangetroffen. Vier gelijke rijmklanken zijn in het mnl. betrekkelijk zeldzaam. Doch in sommige werken, b.v. in den Reinaert en in Nat. BI. komen zij tamelijk veelvuldig voor. Ook in den Theophilus vinden wij er verscheidene, nl. 861 (BI. 951) over daden y paden, ghenaden, beraden; 1502 allene , ghemenê , clene, Nazarene; 1755 MA*'f ^x>U grott, noot; 1799 ***** £?*" seiet, siet, vliet; 1803 mesdoen, verstom, staen, gaen. Nog twee- maal komen 4 gelijke rijmklanken voor, nl. 919 doemen, eomen, ghenomen, vromen en 1508 ghegheven, verdreven, gheven, ghe- sneven; doch op de eerste plaats moeten de beide eerste; op de tweede, de eerste en laatste regel vervallen, als van een interpo- lator afkomstig. 12) Op twee plaatsen vinden wij 3 gelijke rijmklanken , doch even- min als Jonckbloet Rein. Inl. XXV geloof ik daaraan. Op deze beide plaatsen moeten zij althans worden gewijzigd. De eerste is vs. 11 78 (BI. 1437—39). Doch daar behooren de beide laatste verzen tot een geïnterpoleerd gedeelte. Er blijft dus daar maar een van de drie over, wiens rijmregel verloren schijnt De andere is vs. 1497 (BI. 1752 — 54), doch daar is de derde regel van een interpolator afkomstig. Zie verder den tekst. Wij komen thans tot het gewichtigste gedeelte der kritiek van den tekst, nl. tot de behandeling der talrijke interpolaties. Terloops is daarvan boven reeds melding gemaakt bij het bèhan- 12) Zie beneden Inleiding. delen der onzuivere rijmen; thans zal nader blijken dat de afschrij- ver zich niet bepaald heeft tot het veranderen der rijmen of tot het invoegen van een paar regels, maar dat hij geheele passages heeft ingelascht of bijgedicht, om zijn lust tot moraüseeren bot te vieren. Reeds vroeger hebben Jonckbloet en De Vries het ver- moeden uitgesproken, dat een afschrijver hier en daar het een en ander zou hebben toegevoegd of gewijzigd. Jonckbloet nl. in zijn meergemeld rapport zegt bL 1 14 , van vs. 991 vg. (ed. Blomm.) : "Dit alles samengenomen, doet ons ook die twee verzen als een toevoegsel van den onnadenkenden , beuzeknden afschrijver uit- werpen.** En De Vries, 71 en Lettb. IV, 66 uit zich op de vol- gende wijze: "De dichter — of misschien een latere moralisee- rende afschrijver — weidt uit over het thema: Die staat, zie toe dat hij niet valle." Ik geloof dat beiden goed genen hebben, en dat de hand van den afschrijver hier en daar duidelijk te herkennen is. Het zal bij dezen tekst, waarvan maar één handschrift bewaard is, niet mogelijk zijn, het mathematische bewys te leveren, dat wij hier en daar en elders eene in- terpolatie voor ons hebben, maar dat is ook niet de eenige wijze, waarop het bestaan van eene interpolatie kan worden be- wezen. Er zijn ook innerlijke bewijzen, die zoo al geen zeker- heid, dan toch een hoogen graad van waarschijnlijkheid bezitten. Die innerlijke bewijzen zijn te putten 1 "• uit het onderling verschil in de wijze van uitdrukking tusschen de eene passage en de andere; 2 . uit de omstandigheid, dat door de invoeging de samenhang wordt verstoord tusschen twee gedeelten; 3*. uit het ontbreken van een goeden zin; 4 . uit het ontbreken van rijm; 5 . uit de vergelijking van de door den dichter gebruikte bronnen. Dit laatste moet in de laatste plaats worden genoemd, als de dich- ter de bronnen niet op den voet, maar op een afstand volgt, doch het niet voorkomen eener passage in des dichters bron kan als verzwarende omstandigheid gelden, indien ook andere ver- schijnselen het vermoeden van eene interpolatie wekken. Het spreekt van zelf, dat deze soort van critiek nooit hooger 37 mag geschat worden dan als conjecturale critiek, doch ook die heeft recht van bestaan; en dewijl die bij de classieke schrijvers reeds zooveel nut heeft gesticht en zooveel verbeterin- gen aangebracht, mogen wij ook voor onze mnl. letterkunde hare voordeelen niet afwijzen. En welke reden kan er zijn, om aan te nemen , dat in de Grieksche en Latijnsche teksten de af- schrijvers wel hebben geïnterpoleerd en in onze mnl. geschriften niet? Waren niet de scribae van beide min of meer geleerde mannen uit de Middeleeuwen, wien het te doen was, niet om een tekst over te leveren zooals zij hem vonden, maar in de eerste plaats, om te maken dat de inhoud duidelijk zou zijn en dat het volgende geslacht met gemak zou kunnen begrijpen het- geen tijdens een vorig geschreven was? Het is aan de librarii niet kwalijk te nemen , dat zij niet konden voorzien , hoeveel prijs latere eeuwen er op zouden stellen , de oorspronkelijke hand van den dich- ter te kennen , m. a. w. dat zij het historisch belang der codices niet bevroedden. In hunne gedachten bestonden de Hss. slechts om nuttige kennis te verspreiden of aangenaam bezig te houden (ant prodesse ant delectare), en in beide gevallen meenden de afschrijvers het best tot dit doel mede te werken, indien zij den tekst zoo bevattelijk mogelijk maakten. Waren nu de scribae maar altijd menschen geweest, die voor hunne taak berekend waren, dan zou het gevaar voor het ver- knoeien der teksten nog zoo groot niet geweest zijn, maar er waren onder hen maar al te vaak domooren , die zelf den tekst niet begrepen en die den hun duisteren tekst gingen moderaiseeren , of — hetgeen nog erger is — wijsneuzen en betweters , die het den dichter meenden te kunnen verbeteren. In dit opzicht zijn de mnl. Hss. er slechter aan toe geweest, dan die der classieke schrijvers; immers, hier stond zelfs de geleerdste scriba min of meer als vreemdeling tegenover zijn tekst, terwijl bij de mnl. dichtwerken — voor de meeste producten onzer mnl. letterkunde is het vroegere rijmwerken een juister woord — een afschrijver maar al te vaak begon te denken: "Anch' io son pittore", hoe 3» weinig gerechtigd hij ook tot deze gedachte was. De billijkheid eischt de bekentenis, dat er meermalen ook werkelijk tusschen den berijmer of vertaler en den afschrijver geen zeer groote af- stand zal geweest zijn : in dit opzicht is er een buitengewoon groot verschil tusschen de klassieke en de mni dichters. Onderde eersten vinden wij genieën, die hunne verhevene gedachtep in den juis- ten vorm wisten te gieten; bij ons maar al te vaak middelmatig- heden, die de roeping voor de dichtkunst nooit hadden gevoeld en die vaak niet eens in staat waren, gewone en alledaagsche gedachten van anderen in goed mnl. over te brengen. Of getuigt het misschien van roeping tot dichten, indien de een aan het begin van zijn werk uitroept: Men moet corten ende lingen Die tale, sal mense te rime bringen Ende te redene die aventure. Hets (mi) worden harde dicke te sure , 13) en een ander zich aldus uit: Men moet om de rime souken Misselike tonghe in bonken, Om vray thoudene rijm ende tin, 14) en een derde maar niet weet, hoe hij zijn werk nog voltooien zal, en uitroept: Wet God here, nn leit mi vast Op therte dat grote last Èntie pine van minen gedichte. 15) 13) FL ende Blanc. 19—22. Men zon uit den laatsten regel opmaken, dat het begin het laatst geschreven is, zooals ook wij onze inleidingen het laatst schrijven. 14) S. Franc. 131 vgg. 15) Limb. XII, 35 vgg. 39 Dit is het juist, wat de kritiek van onze mnl. gedichten zoo moei- lijk maakt, de onzekerheid nl. waarin men verkeert, of hetgeen men bij een dichter vindt af te keuren , op rekening moet gesteld worden van den afschrijver of van den dichter zelven , die de taal niet goed gebruikte en voor zijne taak niet berekend was. Toch moet ons dat niet afschrikken , om ook op ons eigen terrein kaf van koren te scheiden , en daardoor te trachten , ons een zoo juist mogelijk oor- deel te vormen over onze letterkunde, die eerst dan naar waarde geschat kan worden , indien de oorspronkelijke gedaante der teksten zoo zuiver mogelijk is geworden , en niet alleen de hand van den dichter is hersteld, maar ook uit den tekst is verwijderd wat niet van hem afkomstig is. Ik achtte het daarom van belang hier in de inleiding iets uitvoeriger de plaatsen te behandelen, die ik ge- loof dat niet van den dichter, maar van den moraliseerenden afschrijver, zijn. In dit opzicht is er voor onze mnl. gedichten nog weinig, ja, na Huydecoper zoo goed als niets, gedaan; ik hoop door deze uitgave van den Theophüus een stap te doen in de goede richting. Aan' deze redeneering kan ik voor het bepaalde geval van den Theophüus nog een paar bewijzen toevoegen, uit het handschrift zelve geput. De afschrijver moet iemand geweest zijn, die met zijn tekst leefde naar goedvinden , en zich volstrekt niet hield aan den overgeleverden tekst, hetzij dan dat hij willekeurig wijzigde, hetzij dat hij uit eigen onbeholpen brein het een en ander toe- voegde. Boven vs. 852 (f. 201 c). "Al hebbicse verloghent beide" vinden wij b. v. een anderen doorgeschrapten regel: "Al hebbic se verbolgen beide." Dit kan nog een schrijffout geweest zijn, maar dat is niet het geval vs. 12 13 (f. 204 c) f waar achter "Hine versoende jeghen Gode" de woorden ter stede uitge- schrapt zijn. De afschrijver meende dus voor het rijm eene verbe- tering te moeten [aanbrengen , die hij later bemerkte dat overbodig was. Evenmin kan aan een schrijffout worden gedacht BI. vs. 12 33 (£ 2 °3 ^) waar m plaats van vertroeste eerst bedroeeh inden tekst heeft gestaan. Eenige regels verder vinden wij een nog sterker 4<> bewijs , dat wij hier met knoeiwerk van den afschrijver zelven te doen hebben. In plaats van BI. vs. 1240 had de rijmelaar eerst in den tekst geschreven : "Ende (1. En) dade die maghet , wi waren allen ," doch toen hij zag , dat hij daarmede niet uitkwam , heeft hij een ande- ren regel bijgelapt Beide veranderingen komen dan ook voor in een gedeelte, dat door mij reeds a priori voor geïnterpoleerd was verklaard. De dichter van den Thcophilus was een man met gezonde her- senen , goeden smaak en onafhankelijk oordeel. Het was geen genie , ook zelfs «geen talent van den eersten rang , maar hij was zijn on- derwerp meester, had er het een en ander over gelezen en dichtte met vrij veel gemak. Hij gebruikt geen stoplappen, om een regel te vullen , en drukt zich in den regel goed uit. Slechts vinden wij al te vaak dezelfde gedachte twee malen met ongeveer dezelfde woorden uitgedrukt , zooals zelfs bij eene oppervlakkige lezing van den tekst onmiddellijk in het oog valt. Ook vinden wij van tijd tot tijd vrij sterke enjambementen bij hem, zooals b.v. 478 (BI. 438) Ende sach uut ten naesten Daghe; 510 (BI. 570): soe sach hi hoe Dat si ; 6$6 (BI. 768) met siere Wraken ; 624 (BI. 683) het hadden quade Tonghen ghedaen; 906 (BI. 1048): hare sal ontfermen miere Sou- den; 909 (BI. 1107) hoe Dat ie mach comen daer toe; n 20 (BI. 1376): Van siere Ghenadecheit; 1122 (BI. 1378) niet sonderGhe- rechtecheit; 15 18 (BI. 1848) te goeden Ende bringhen. Wij zullen zien, dat deze eigenaardigheden nu en dan door den afschrijver zijn nagebootst en kunnen nu overgaan tot het be- schouwen der plaatsen , die geïnterpoleerd zijn , zonder dat ik daar- door wil te kennen geven, dat al wat overblijft ontwijfelbaar zeker van den dichter is. Men gevoelt zelf, dat eene plaats ons verdacht kan voorkomen, al hebben wij geen voldoende bewij. zen , om haar als ingeschoven te durven brandmerken. Ik volg de uitgave van Blommaert in het opgeven der verzen. Als geïnterpoleerd beschouw ik Vs. 81 Vg. Die God te doene gheboet, Ende dede penitencie groet 41 De eerste regel is een toonbeeld van klappermanspoözie. Boven- dien verstoren de beide verzen den samenhang. "Hij hield Gods ge- boden , (bestaande) in vasten , bidden enz/* is goed uitgedrukt , maar groote penitentie doen in vasten , bidden enz. is geen gezond begrip. Vs. 103 Vg. Dan venijn, dat sijn si vele Dat ie der werelt niet en hele. Hoewel de herhaling van de woorden Dan venijn geheel in den geest van den dichter is, durf ik deze beide regels, waar- van de tweede geheel ongepast is , niet op rekening van den dich- ter stellen. Bovendien verstoren zij den samenhang. — Vgl. ook vs. 344 vg. Vs. 151 Vg. Ende die hem God int inde toghede Indien dat hi van hem ghedoghede. Vooreerst wordt Gods minne in deze regels in een anderen zin opgevat dan in vs. 149, nL als gen. subjectivus. Ten tweede is ghedoghen hier geheel en al ongepast, want toen God "int inde sine minne aan Th. toghede", had hij niets van God te gedoogen, ie verduren, uit te staan, maar ondervond hij alleen Gods zege- nende liefde. Vs. 463, Der kerken ende der kerken raet Ende tghelove datter ane staet Gedachte en woorden zijn even gebrekkig, {uwer kerken — der kerken — der kerken//) "Der kerken raet afgaen" is mij niet hel- der. Het besluit van de kerk laten varen? Wat moet dat betee- kenen? "Tghelove datter ane staet" begrijp ik evenmin. Nu kan men wel zeggen, dat het beteekent: "Al dat die kerke hetet ghes loven" (vs. 1523), maar dan is dit hier toch zeer onbeholpen uit- gedrukt. De in den trant van den dichter aangebrachte herhalingen zijn niet voldoende , om de woorden voor echt te doen verklaren, Vs. 481 vg. Ende hi ginc met haesten thuus Ende bleef in den wille aldus. 4* Eerst vs. 487 gaat Th. naar huis; dit kan dus moeilijk nog eenmaal plaats hebben. Bovendien is het rijm in de war en is de tweede regel zeer onbeholpen uitgedrukt. Vs. 465-544: 495 Nochtan en wondert mi niet dies: Dicke begheert ene sijn verlies Vele meer ende sine scade Dan dinghen daer hi wel ane dade. Dits een dinc dat men mach 500 Sien ende merken al den dach. Dien tijt hadde hi onweert Dies dinc dat hi nu begheert. Hieromme so en radic niemen, Noch en troeste, dat hi sniemen 505 Hem en verboude op sine doghet» Na dat ghi hier horen moghet, Op sine doghet meer dan mate Ende dat hi alle quaetheide late, Maer houde hem altoes in .dien 510 Dat hi der doghet wille plien: Al hadde hi penitencie ghedaen Van der tijt dat hi verstaen Conste ghesien in sinen moet Dat quaet ghedaen ware ende goet. 515 Die tijt was dat desen man Gerne die viant soe verwan, Hem hadde onweert ende dochte quaet Daer hem sijn herte nu toe staet. Bedi es hi ries die hem verbout 520 Indien dat hi hem doeghden hout, Hine si emmertoe vervaert, Die hem hier te levene waert. Die nu es goet, mach wesen quaet, Die nu in penitencie staet 525 Mach al te gader noch verkeren Alse ghi an desen man mocht leren. Of iement oec in sonden ware Men hebbe oec niet soe ommare, Dat men die hope van hem verliese; 43 530 Bedi het sijn vele riesen, Al leven si een stuc in sonden Dat in doghden lest werden vonden, Ende meer penitencie doen Dan daer se die viant noit toe spoen. 535 Bedi en sal hem niement verwanen, Noch anders sonden in quade vermanen. Die nu es quaet mach werden goet, Ende werden quaet, die nu goet doet. Nochtan radic, dat die gone 540 Die der doeghden es ghewoene Dat hi hem in doeghden hout Ende die der sonden hebben scout Peinsen dat die sondeghe sijn Des vians al eyghijn. Er zijn in deze regels verscheidene fouten , die aan de slordige redactie van het teksthandschrift kunnen te wijten zijn , en dus niet mogen wegen in de quaestie van echtheid of onechtheid. Daartoe reken ik: vs. 508 quaetheide I. quitetheit; 514 Dat 1. wat ; 520 1. in doeghden. 523 wesen 1. werden; 526 1. moecht; 528 1. hebben (d. i. heb- bene); 532 Dat 1. Die. Doch andere bezwaren zullen zoo gemak- kelijk niet uit den weg worden geruimd. De geheele moralisatie hangt als droog zand aan elkander. Eerst wordt de dwaasheid der menschen tentoongesteld, die hun waarachtig heil niet begrijpen ( — 502). Daarom maant de afschrijver tot nederigheid aan , en werkt het thema uit, dat iemand die staat, gemakkelijk vallen kan ( — 526), en dat iem. die gevallen is, ook weder kan opstaan en deugdzaam worden ( — 538). Met eene opwekking tot de goeden , om goed te blijven, en eene vermaning aan de boozen wordt de preek besloten. De vorm is nog slechter dan de gedachte. Hier en daar moet men veel goeden wil hébben om de bedoeling te vatten; soms ook gelukt het zelfs dan niet. Vs. 497 "Dinghen daer hi wel ane dade" moet de deugd verbeelden. 16) Vs. 501 16} Misschien heeft vs. 493 den rijmelaar op de gedachte gebracht, om 44 Dien tijt moet beteekenen vroeger, maar kan dat? Vs. 501 en 2 zijn alleen dan te begrijpen, als men aanneemt, dat dies dinc (L dincs) , dat eig. ace. van hadde onweert moest zijn , door attractie gen. is van begheert. Vs. 504 sniemen moet opgevat worden als ie sniemen. Vs. 506 is eene onwaarheid, nergens in de geheele geschiedenis van TheophQus komt dit te pas. Vs. 508 en 9 zeggen juist het tegendeel van hetgeen de dichter bedoelt (ie rade niemen, dat hi alle quaetheit late! !) , tenzij men Ende en Moer van plaats doe verwisselen. Vs. 511 — 514 hangen in de lucht, en zijn onge- rijmd. Was Th. dan dadelijk met boetedoen begonnen, toen hij tot jaren des onderscheids gekomen was? Vs. 513 Consie ghc- sten is zelfs niet door tusschenvoeging van ende goed te maken. Vs. 515 — 517 zijn onverstaanbaar. De verandering van Gerne in Eerne (Verwijs, Bloeml.) baat niet genoeg. Vs. 522 is onverstaan- baar; en de verandering van De Vries (T. en Zettb. IV, 66) in "Dat hi kere ten evele waerf' graphisch volstrekt niet gerecht- vaardigd. Ook betwijfel ik, of men waert (= versus) mag ver- binden met een abstract begrip. Bovendien is noch in 't Lat. noch in 't Fransch de geringste aanleiding tot deze uitweiding, maar ik stem toe, dat dit alleen wegen mag, indien er ook andere bezwaren bestaan. Al waren de regels ook nog zoo slecht, indien ze in 't Lat. (of in 't Fr.) ook gevonden werden, zouden wij ze als echt moeten erkennen, en slechts mogen constateeren , dat zij in hoogst bedorven staat tot ons zijn gekomen. Nu behoeven wij ons daardoor niet te laten weerhouden, en kunnen wij eene uitweiding voor onecht verkla- ren, die wat de gedachte aangaat veel, maar wat den vorm be- treft zeer veel te wenschen overlaat. Vs. 703-722 : Ic hope dat noit God en liet, Dat dese dinc aldub ghesciet 705 Hi en liet dit exempel gheschien, dit onderwerp uit te werken, indien niet ook ts. 490-493 van den af- schrijver afkomstig zijn. 4$ Dat wi ons allen daer bi souden castien Dor ons en de doer de sine mede; Al waendi dat die viant dede, Ende (1. En) was bi den viant niet , 710 Al waendi dat bi hem gheschiet. Ie hope, dat God aldus wilde Dat men an hem vaste hilde Met goeder herten, ende met vasten gheloven, Al ware ene onder ofte boven, 715 Dat wi ons castiden bi desen man Ende nemen exempel hier an, Dat ons ghenoege, dat hi ons gave Waert armoede, waert grote have: Want si nemmer stille en staet 720 Die a vonture, die sere gaet, Somwile op, somwile neder, Dus soe gaet si voert ende weder. Dat deze verzen, waarvoor noch in 't Lat. noch in 't Fr.eene overeenkomstige plaats wordt aangetroffen, onmogelijk van den dichter kunnen zijn, zal bij eene aandachtige beschouwing ieder- een in het oog vallen. De gedachten zijn hier geheel ongepast , en volstrekt niet door het voorafgaande gemotiveerd. Welk exempel bedoelt toch de rijmelaar (vs. 705)? En hoe kunnen wij uit het onmiddellijk voorafgaande, waar Th. door den bisschop in eer en aanzien wordt hersteld, bij mogelijkheid leeren dat men zich aan GoÜ moet vasthouden? En wat bet. vs. 714? Bedoelt de rij- melaar misschien ondersteboven f Ook zie ik het verband niet in tusschen de eerste regels en het rad van avonturen; de aanma- ning tot tevredenheid kan hier althans nog eenigermate gepast schijnen, daar Th. weder een groot heer werd. Ook zijn vs. 709—n, die ellendig uitgedrukt zijn, onwaar. Gesteld nl., dat het Gods wil was, dat Th. viel, geschiedde het dan toch niet rechtstreeks door den "viant," d. i. zijne eigene booze natuur? En nu de taal, die van 't begin tot het einde onzinnig is! Hopen vs. 703 en 711 is volkomen misplaatst, de rijmelaar bedoelt ge- 4« leven. Hope (praes.) — liet (impf.) — gesciet (praes.)ü Heteenige, dat bedoeld kan zijn , is : "Ik geloof, dat God dit geheele geval van Th. nooit zou hebben laten geschieden , ware het niet voor onze leering." En vergelijk daar nu mede, vs. 703 — 706! Vs. 707 hangt in de lucht, en wat beteekent de tegenstelling tusschen ons en de sinet Vs. 711 is onzin; de zin moet zijn : "Ik geloof, dat Gods bedoeling er mede was, ons op het gemoed te drukken,** doch het laatste zoekt men in den tekst te vergeefs. Vs. 715 hangt weder in de lucht en vs. 722 is een waardig besluit op het geheel. Hoe die aventure "voert ende weder'* gaat, wordt niet gezegd, en toch verzekert ons de afschrijver te slotte: Zoo gaat nu het lot op en neer! Vs. 766 Vg. Ende dos ghenadech in dat goet, Dat hi eiken sonderlinghe doet De eigenlijke bedoeling dezer beide onbeduidende regels ont- snapt mij. De woorden goei en ghenadich in vs. 763 hebben zeker den afschrijver deze beide regels in de pen gegeven. Vs. 851 Vg.: Hadde gheweest die mine Avonduere goet ghesijn. Dezen klinkklaren onzin zal wel niemand in den tekst begeeren te houden. Natuurlijk moet men nu in vs. 855 mine lezen in plaats van mijn. Vs. 921 Vg. Die God te moeder heeft ghenomen, Wie sal mi daer moghen vromen. 