Het mikroskoop, deszelfs gebruik, geschiedenis en tegenwoordige toestand
VORIUVERANDERINGEN VAN DEN INHOUD. 189 dels nog doer azijnzuur ziglbaar kunnen worden gemaakt (1). Werkclijk sebijnt de geliecle vorming der uit aaneeugevoegde blaasjes bestaandc primilicfvczelen als cone vorming van cel - len binnen in ccnc andere cel le modem beschouwd worden. De kleinbcid der ccllen kau bier geene tegenwerping zijn. Onder de draadvormige zoelwaleralgen , oscillalorien enzv. , zijn er verscheidene , die uit aaneengevoegde cclletjes zijn zamengesteld , welke in groolte , vorm en zamenstelling in- inderdaad zeer nabij komen aan de primitiefvezelen der spie- ren en door bunne bundelsgewijze vorming le midden van een gelciachtig hulsel daaraan nog meer herinneren. Als cellen wclker inhoud somwijlen lot vezelen kan over- gaan , moeten liier ook de vezelcelleu der organische spieren en die der krislallens genocmd worden. 121. De eersle cellen, waaruit zich de zenuwbuizen vor- men , bebben cenen bleckeu vormloozen inhoud , die niel onderscheidbaar is van den uiterst dunnen cel wand. Later zijn in de vliezige scheede van bet mcerendecl dier buizen bij alle gewervelde dieren tweederlei slolTen bevat , nainelijk 1° bet vloeibarc zoogenaamde zenuwmerg , herkenbaar aan de donkere grenslijnen , die bet gevolg zijn van zijn sterk licbt- brekend vermogen, en 2° daar binnen de cenlralc vezel of zoogenaamde ascylinder , wclkc bet liebt slecbls zeer weinig breekt , derhalve uiterst bleek is en alleen onder zekerc omslau- digheden ziglbaar kan gemaakt worden (2). Men zoude , ge- lijk vcleu doen , deze cenlralc vezel kunnen besebouweu als (1) PI. Ill , fig. 29 , een primitiefbundel met azijnzuur beliandeld. (2) PI. Ill , fig. 48 , zenuwbuizen uit de witte zelfstaudigheid van het ruggemerg van een ka If; bij o ia de centrale vezel zigtbaar ; fig. 52 , zenuw- buizen uit den nervus cruralis van eenen lukvorsch, c met afgezonderdo centrale vezel. 190 LEVENSGESCHIEDENIS DER DIERLIJKE CEL. den verauderdcn inlioud dor oorspronkelijkc cellcn. Echler zijn cr verscheideue rcdenen , die het waarschijnlijk raakcn, dat het nict allecn de inhoud inaar ook het vlics dicr oor- spronkelijke cellen is , hetwelk daaraan deelneemt , tcnvijl zich dan tusschen het buitcmvaarts afgescheiden uit elastine bc- staande vlies der schecde (z. § 106) en dit ccrste eigenlijke celvlies het zenuwmeig zoude hebben afgezet. In sommige gevallen (1) is de regtstreeksche zamenhang tusschen de cen- trale vezel cn het vlies , dat den dunnen wand eener zenuw- cel vormt, duidelijk aanwijsbaar , terwijl zoowel de zenuwcel als de centrale vezel door eene vliezige scheede worden om- geven , welke , ter plaatse van de zenuwcel blaasvormig is uitgezet. In andere gevallen is in de nabijheid der zenuw- cellen geen raerg in de daarmede zamenhangende buizen waarneembaar , en wordt dus de centrale vezel , die de voort- zelting is van de zenuwcel , lietzij onmiddelijk omgeven door de scheede , zoodat zij niet afzonderlijk waarneembaar is , of wel de zenuwbuizcn verkeeren nog in den embryoualen toestand, dat is: zij bezitten nocb merg noch eene buitenste vliezige scbeede, of met andere woorden , zij zijn enkel cen- trale vezelen. Onder dien vonn koraen zij mede voor aan de peripherische uitbreidingen der zenuwen , waar zij zich ge- woonlijk in verscheidene takken splitsen , die door bun ge- heele voorkomen zeer na overeenstcmmen met de uit ze- nuwbuizen afgezonderde centrale vezelen. Intusschen mag hier niet verzwegen worden , dat deze bescbouwingswijze nog geenszins op alles afdoende grouden berust, en dat nieuwc en zorgvuldige ondcrzoekingcn vcrcischt worden om vast te stellen , in hoe vcrre de centrale vezelen of ascylinders der (1) PI. Ill, fig. 51, rcnuwcellen uit het ganglion Gasscri van een’ snoot. ZAMENTREKRAARHEID DER DIERLIJKE CELLEN. 191 zeuuwbuizcn en hcl vlies der zcnuwcclleii wcrkclijk uit het primaire celvlies bestaaa en derhalve vergelijkbaar zijn met de binnenblaasjes der plantenccllen. 122. Het vlies van alle nog jeugaige cellen , zoowel van planten als dieren , kan zich uitzetten en inkrimpen al naar gelang de hoeveelheid vocht , daarin bevat , toe of afnecmt. Deze soort van uitzetting en inkrimping is echtcr alleen het gevolg van de veerkracht , die aan het celvlies eigen is. Deze veerkracht vertoont zich ook in zulke gevallen , waar door tij- delijke uitwendige drukking de vorm der cellen zich vcran- dert, waarvan de bloedcellen bij het rondstroomen in de fijn- ste haarvaten cen voorbeeld leveren. Wei hiervan te onderscheiden is de eigene zamentrekbaar- heid der cellen , vvaardoor beurtelings uitzetting en inkrim- ping wordt te weeg gebragt , zonder uit- of inwendige bekende werktuigelijke oorzaken. Of deze zamentrekbaarheid aan som- mige plantencellen geheel mag ontzegd worden , is onzeker zoolang de eigene bewegingen van Mimosa pudica , Hedysa- rum gyrans enzv. niet op eene anderc voldoende wijzc kunnen verklaard worden. Zeker althans is liet dat dierlijke cellen , met name die , waaruit het spicrweefscl zich vorrnt , dit ver- mogen reeds bezitten op een lijdstip , dat zij nog zeer jeug- dige , geheel onveranderdc cellen zijn. Terwijl b. v. het hart in de embryo van Lymnaeus stagnalis enzv. nog geheel uit zulke volkomen doorschijnende , min of meer veelhoekige cellen be- staat , welke elk in hun midden eene kern bevatten , trekt het zich reeds krachlig zamen , en neemt daarbij elke cel in de eene rigling in omvang toe, in de anderc af, om zich ver- volgens weder uit te zelten en den vrocgcren vorm te herncmen. Men heeft de vraag opgcworpcn, of het in zulke gevallen 192 LEVENSGESCIIIEDENIS DER DIERL1JKE CEL. lid cclvlies , dan wel do ccliuhoud is , die zich zamenlrekt. Ecu dor hoofdbewijzen voor de zaraentrekbaarhcid van den inlioud der cellcn wordl onlleend aan zulkc dieren , welkc oogenschijnlijk geene de rainste sporen van eene zamcnstclling uit cellen of van een hen omgevend vlies vcrtooncn , cn die desnicllemiu eenen hoogen grand van zamenlrekbaarheid be- zitten. Zulke dieren zijn de Rhizopoden. Men mod hierbij ecliler nict vergeten, dat de zigtbaarheid der voorwerpen door bet mikroskoop afhangt van bet verscbil in lichtbrekend vermogen , zoodat men derhalve uit de niet waarneembaarheid van cellen alleen besluilen mag : of dat zij werkelijk nict bc- staan , of dat , indicn zij beslaau , hunne wanden te dun zijn en le weinig in lichtbrekend vermogen met den inhoud ver- schillen , om afzonderlijk gezien te worden. Niet zelden loch zijn zelfs in de spiervliezen der hoogere dieren de afzonder- lijke vezelcellen boogst moeijelijk cnderscheidbaar , terwijl zij eerst na behaudeling met de gepaste reacliven , waardoor bun lichtbrekend vermogen eene verandering ondergaat , duidelijk te voorschijn Ireden. Het vraagstuk : of de zamentrekbaarheid berust in den inhoud of in de wanden der cellen , blijft derhalve aldus onbeslist , cn wanneer men uu in aanmerking ueemt , dat deelen gelijk de trilhaarljes en de trilvliezeu , die uitgroeijingen zijn van celwanden , een bewegingsvermogen in booge mate bcziltcn , dan wordt hot meer waarschijnlijk , dat ook de za- mentrckbaarbeid dcr cellen niet enkel in den inhoud , maar ook in hare wanden huisvest, ofschoon het aan de andcrc zijde waar is , dat niots ons waarborgt, dat trilharen cn Irilvliezcn geene holte cn derhalve gecnen inhoud bezilten. Wij staan Iiier op de grenzen der mikroskopische waarneming en moelcn ons van stciiige uitspraken onlhouden. TWEED E HOOFBSTUK, Algemeene gang des onderzoeks van dierlijke organen en weefsels. 125. Reeds zijn iu een ander gedeelte van dit werk (Dl. II. bl. 107 en volg.) , met de noodige uitvoerighcid , alle de bulpmiddelen besproken, welke bij bet mikroskopisch onderzoek van dierlijke organen en weefsels kunnen vvordeu aangcwend , ten einde bun maaksel naauwkeurig te leeren kennen. Ook is vecl van hetgeen in een vroeger boofdstuk (§ 68 tot § 80) over bet onderzoek van plantcnwcefsels gezegd is, van min of meer dadelijke toepassing op dat van dierlijke weefsels. Wij zullcn derhalve bier kort kunnen zijn , en ons bepalen tot eenige algemeene aanwijzingen , te meer , dewijl de bijzonderbeden later bij de bescbrijving van eenige tot voor- bceldeu gekozen weefsels van zelf vermelding zullcn vinden. 124. Het onderzoek van bet ontlcedkundig maaksel van een dierlijk orgaan of weefsel splilst zicb in twee dee- len, namelijk : 1° in bet onderzoek der elementaire dee- len , die bet zamenstcllen , en 2° in dat van de wijze boe deze ondcrling tot een geheel verbonden zijn. Somtijds vallen deze bcide onderdeelen van bet onderzoek te za- men ; zoo b. v. bij zeer duune vliezige voorwerpen , die uit hunnen aard genocgzaam doorscbijnend zijn , om , op een glasplaatjc uitgebreid , dadelijk liunne elementaire zameu- stelling aan bet oog te vertoonen ; bctzclfde gcldt van zeer 15 194 AI.GEMEENE GANG 1)ES ONDEKZOEKS VAN klcinc dieren , die door hunnen geringen ligchaamsomvang aan eene werkluigclijko ontleding oatsnappen. Ook zijn er andcrc gevallen , waar , even als bij plantendcclen , bet gebcele ele- mentaire maaksel zich aan dunne doorsneden laal onderzoc- ken , zoo b. v. dat dcr kraakbeenderen , dcr becnderen , der tanden , welke beide laalste allecn door slijping (z. Dl. II. bl. 149) tot genoegzaam dunne plaatjes kunnen gebragt wor- den. Doorgaans echler is zulk cen onderzoek , enkel aan doorsneden bevverkstelligd , niet voldoende , en moeten de elcmentaire deelen behoorlijk geisoleerd worden door eene uit- pluizing met naaldcn , zoodat zij zooveel mogelijk van elkan- der afgezonderd komen te liggen , iets dat betzij onder bet bloote oog , of, waar zulks uilhoofde van de teerheid der deelen vcreischt wordt, onder de loupe of onder een rcgtkee- rend mikroskoop kan geschieden. Het is vooral van bet ge- dukl en de zorg aan deze uilpluizing besteed , dat in zeer vele gevallen de goede uitkomst van het onderzoek afhankc- lijk is. Kent men eenmaal de zamenstellende elementaire deelen , dan kunnen vervolgens bun onderliuge zainenliang en betrekkelijke ligging aau opzettelijk daartoe vervaardigde door- sneden onderzocbt worden. Waar bet mogelijk is zulke door- sneden van geheel verscbe deelen te nemen, verdient dit natuurlijk de voorkeur , en dikwerf gelukt dit door middel van een goed scbeermes of van een gebogen lancet (z. Dl. II. bl. 147), of, waar beide ontoereikend zijn, met een dubbcl- mes (z. Dl. II. bl. 112, 145); docb nog vaker is men gc- noodzaakt bet wecfsel vooraf op de eene of andere wijze te verharden , betzij door het te droogen (z. Dl. II. bl. 157) oi door het te behandelen met zulke scheikundig werkcndc mid- delcn , welke in bet weefsel eene coagulalie te weeg brengen , waardoor de vroegcr zachtc en zelfs vloeibarc deelen ccuc DIEULIJKE OnGANEN EN WF.EFSELS. 195 zekcrc male van vastheid en stijfhcid verkrijgen. Ondcr dcze iniddolen (z. DI. II. bl. 159 en Dl. III. bl. 480) bekleeden twee den eersten rang, namelijk voorcerst het plaatscn der voorwerpen in alkoliol , eerst in slappen , vervolgens in ster- keren , cindelijk in gehecl watervrijen , en ten tweede liet chromiumzuur met eene ruiine lioeveelheid water verdund , zoodat het raengsel eene .[donkere madera - kleur lieeft. Somtijds echter is het niet mogelijk de voorwerpen zoo dun te bekomen, dat zij eene genoegzame doorscliijnendheid bezilten , om bij doorvallend licht onderzocht te worden. Als- dan kan drukking te pas kornen, helzij door de hand uitge- oefend op het dekplaatje, of door middel van een opzettclijk daartoe ingerigt drukwerktuig of compressorium (z. Di. 11. bl. 53, 136, DI. III. bl. 584). Het spreekt overigens van zelf , dat men in alle zulke gc- vallen , waar men de voorwerpen na drooging , verharding of drukking onderzoekt , zich wel wachten moet om datgene , wat het voortbrengsel der ondergane bewerking is , niet te verwarren met de ware zaraenstelling in den geheel verschen onveranderden toesland. Allcen eene zorgvuldige overwcging van de noodzakelijke gcvolgen , door de bewerking te weeg gebragt , en eene vergclijking met de regtslrecksche uitkomsten van het onderzoek der verschc deelen kan hiervoor hehoeden. 193. Van het grootste gewigt bij het onderzoek van dier- lijke voorwerpen is eene behoorlijke bevochliging. In vele gc- vallen kan men daartoe , wel is waar , zuivcr water aanwen- den , doch niet minder talrijk ziju de gevallen , waar men door cnkel water reeds gewigtige vcrandcringcn in het maak- sel der teedere elemenlairc deelen te voorschijn roept. Als regel kan men stellen , dat bij yoorkcur zulk eene vlocislof 15* 190 ALGEMEENE GANG DBS OXDEUZOEKS VAN ter bevochtiging van het voonvcrp meet worden aangewend , welkc het rneest ovcreenkomt met de vloeislof, waarmede het decl in den levcndcn toestand in aanrakiug is. Het zekerst is derhalve , waar zulks mogclijk is , deze vlocistof zclve te bezigen ; zoo h. v. hediene men zich van het glasvocht uit het oog bij het onderzoek der bestandeelen van het netvlics. Over het algemeen verdient een eiwillioudend voclit de voor- keur , hetzij bloedwei of hoendereiwit , al naar omstandighe- den met eene zekere hoeveelheid water verdund. Heeft men dit niet bij de hand , dan kan men , ofschoon met iets min- dere zekerheid , ook gebruik maken van suiker- , gom- of keukenzoutoplossingen. 126. Dikwerf echler zijn juist de physische of chemische veranderingen , door eenig bijgevoegd vocht te weeg gebragt, van het grootste gewigt om de tegenwoordigheid van bestand- deelen te ontdekken , die anders niet of moeijelijk waarneem- baar zijn. Tot de meest gehezigde onder deze vochten behoort het azijnzuur, waarmede ook andere planlenzuren , wijnsleenzuur, citroenzuur, in werking overeenslemmen. De celkernen wor- den daardoor waarneembaar , wanneer zij het vroeger niet waren. Echter is het somtijds noodig hiermede eene vooraf- gaande bevochtiging met suikerwater te verbinden , gelijk b. v. om de kernen in de levercellen duidelijk te voorschijn te docn komen(l). Eene bij voeging van azijnzuur is verders het besle middel om de vcerkrachtige vezelen cn de ccllen, waaruit deze hunnen oorsprong nemen , te midden dcr lijmgevendc wecf- sels te ontdekken. In het algemeen zwcllen deze laalstc cn (1) PI. ii , fig. 34 15. DIEUUJKE OHGANEN EiN WEEl'SEES. 1 07 desgclijks dc zoodanigc , die hoofdzakelijk uit proteinc bcstaan, daardoor slerk op, vcrkrijgen eene groote mate van doorschij- nendheid , en worden dien ten gevolge zulke deelen , wclkc daardoor geene verandering ondergaau , beter waarneembaar. Eene dergelijkc uitvverking hebbcn ook de oplossingen van bijtende potasch of soda , ofscboon zij ten decle in anderc gevallen bunne aanwending viuden. Voor vcrschillende oog- merkeu worden oplossingen van onderschciden coucentralic- toestand vereiscbt. Ook mocten de voorwerpen somwijlen eenen geruimen tijd aan bunne iuwerking worden blootgesleld , alvorens de daardoor veroorzaakte inwerking volkomen is. Het is derhalve noodig de oplossing van bet bijtende loogzout , waarin zij geplaatst zijn , af te sluiten van dc luchl , ten einde de opneming van koolslofzuur te verhoeden. Zulk eene afsluiting en de aanwending van zeer geconcontrecrde oplos- singen wordt vereischt b. v. om de fijne vczclen zigtbaar te inaken , die de grovere veerkrachtige vezelcn zamenstcl- len , om de verhoornde epitheliumcellen van nagels, hoe- ven , hoornen enzv. te doen opzwellen , enzv. Minder gecon- centreerde oplossingen en eene korterc inwerking wordt vereiscbt , om sommige weefsels doorschijnend te inaken , zoo- dat men cr de verspreiding der zenuwbuisjes in kau waar- nemen. Tot de middelen , die ook somlijds te stade komcn , bc- hoort de bijvoeging van iodiuratinctuur, inzonderheid om door kleuring de al of nict aanwezigheid van dunne , zeer door- schijnende vliezen aan te loonen , als ook van fijne cilicn en trilvliczen. Ondcr de vcrschillende herkenningsmiddclen der proteinc (z. Dl. II. bl. 2i7 , Dl. 111. bl. 487) verdient sterk salpeter- zuur de voorkcur. Allecnlijk drage men zorg het vveefscl 198 ALGEMEENE GANG DES ONDERZOEKS VAN vooraf goed met water uit te trekken en daarmede te kne- doH , ten einde het bloed en het voedingsvocht te verwijde- rcu , die anders ligtelijk aanleiding tot dwaling kunnen geven. 127. Om dc verspreiding der fijne haarvalen te kunnen nagaan , staan ons verschillende hulpraiddelcn ten dienste. In met water bevochtigde voorwerpen herkent men lien zelden meer, daar de bloedligchaampjes hierdoor nagenoeg geheel verdwijnen , doch bezigt men oplossingen van eiwit , suiker of van ver* schillende zouten , vooral zwavelzure soda en keukenzout, dan ondergaan .de bloedligchaampjes slechts weinig verandering en gelukt het dikwerf hen nog binnen in de vaten waar le ne- men. — Een ander middel bestaat in het droogen van dunne doorsneden , die men vervolgens met terpenthijnolie of cana- dabalsem doorschijnend maakt (1). — Eindelijk is het de op- spuiting , waardoor men tot de volledigsle kennis van de vaalverspreiding geraakt (2). 128. De bepaling van het aantal der elementaire deelen r welke op verschillende leeftijden betzelfde orgaan zamenstel- (1) Dit middel is door mijnen ambtgenoot Schroeder van der Kolk het eerst toegepast op de hersenen en het ruggemerg. Zie E. H. Ekker, Dissertatio anatomica inauguralis de cerebri et medullae spinalis syste- mate vasorum capillar i in statu sano et morboso. Traj. ad Rhen. 1853. (2) TJitvoerig behandeld in Dl. II. hi. 171 en very. Ik voeg er hier alleen hij , dat eene zeer goede kleurstof voor irijectien ook is de bet eerst door Gerlacli gebezigde oplossing van karmijn in ammoniak. Het is mij gebleken , dat gelijke deelen van beideu de mecst gepaste verhouding geven. Overigens yoegt men van deze oplossing zooveel bij de lijmoplossing , als vercischl wordt, om er eene genoegzaam donkere kleur aan mede te deelen. Doze injectiestof dringt even lijn door, als de vroeger beschrc- vene gele en blaauwe injectiestoffen. Eene hoofdzaak is echtcr , dat men zoowcl bij deze als bij gene zooveel mogelijk zuivere lijiu gebruike. Ilct best voldoen de lijmkoekjcs (gelatine) , welke men zieli bij dc bankclbak- kers vcrschaffen lean. DIEHLUKE OnGANEN EN VVEEFSELS. 109 leu, len ciodc daaruit dc groci-cn ontwikkeliugswijzc van dit orgaan af te leiden , is uit den aard der zaak bij de dieren aan veel meer bezwaren ondervvorpen , dan bij de plantcn. Eene uitvoerige uitcenzetling van de daarbij le volgen han- delwijzcu , die zich meerendeels gronden op de toepassing van vviskunslige formulen, aebt ik hicr minder aan hare plaats , eu vergenoeg ik mij derhaive den lezer te verwijzen naar hetgeen daaromtrent door mij elders (1) is medege- deeld. (1) Rechorches micromctriqucs sur le doveloppcmcnl des iissus et dcs organes du corps humain. TJtrccht 1845. DERDE IIOOFDSTUK. Voorbeelden tot oefening. Milcroskopische dieren. 129. Ofscboon bet, uit ecn stelselmalig oogpunl , even onjuist is van inikroskopischc dieren als van mikroskopisebe planten te spreken , zoo acht ik bet echter , ora reeds vroe- ger (§ 81) aangevoerde redenen gepast daaraan eene afzonder- lijke afdeeling te vvijden „ waarin kortelijk de hoofduitkomstcn worden zamengevat , verkregen bij bet onderzoek van zulke dieren , welke klein en doorsebijnend genoeg zijn ora bunue gebeele bewerkluiging in bet veld des mikroskoops te kunnen waarnemen. Hieruit volgt derhalve, dat nog met bet bloote oog zigtbare dieren daartoe kunnen gebragt worden , gelijk do kleine larven van verscbillende inseklen , kleine cruslaceen , polypen enzv. , mils hunne ligebamen slechts de vcreischte doorsebijnendbeid bezitten , ora , bij de bescliouwing door het mikroskoop en bij opvolgende veranderingen in den afsland van bet voorwerp , waarbij zich telkens andere lagen duidc- lijk vertoonen , dit als bet ware optiscb te ontleden. Daar eebter bij zulk ecue ruime opvatling, de perken , welke ik mij gestekl beb , verre zouden ovcrsclircden worden , zoo zal ik mij bier alleen bepalen bij de klassen der Infusorian, dcr Roliferen en der Foraminiferen , dcwijl men nicer gewoon is deze klassen als uit mikroskopisebe wczcns bcslaandc te beschouwcn , albocvvcl ook in allc dric deze afdcclingcn cr 3I1KR0SK0PISCHE DIEREN. 201 vcrscbcidenc voorkomen , die nog zeer wel met liet bloote oog Iicrkcnbaar zijn (1). 150. Onder den algemeencn naam van Infusorien beeft men , inzonderheid vroeger , een zeer groot aantal organisclic wezens begrepen, welke weinig anders met elkander gemeen hebben , dan dat zij klcin zijn en dikwerf te zamen op ge- lijke plaatsen voorkomen. Zoo beeft men daartoe gebragt : dc Diatomeen , de Desmidiacee'n (z. § 82) , en desgelijks de Volvocineen (2) , welke alle met meer regt tot de planten worden gerekend te behooren , en de Rotiferen , die door hun veel zamengestelder maaksel op cenen veel hoogeren trap van bewerktuiging staan. Doch zelfs , wanneer men de genoemde afdeelingen , als niet tot de eigenlijke infusorien behoorende , daarvan af- scheidt , dan vormen de overblijvende tocli nog zulk een bont (1) Den lezer , die meerdere bijzonderheden aangaande deze dicrklassen wenscht te leeren kennen , verwijs ik naar de volgende werken : Ehrenberg, Die Iafus ions thier chon als vollkommene Organismen , Leipzig 1838. — Hierin [zijn , behalve de eigenlijke Infusorien, ook de Ro- tiferen en een aantal Diatoineen en Desmidiaceen beschreven. Dujardin, Ilistoire naturelle des Zoophytes Infusoires , Paris 1341, en Diet, utiiv. d’liist. nat. 1846. VII. art. Difusoires. A. Pritchard, A History of Infusorial animalcules , living and fossil : illustrated by several hundred magnified representations. London 1852. Eene zeer bruikbare zamenstelling van het voornaamsle uit de wer- ken van Ehrenberg, van Dujardin, en uit andere verspreide ge- schriften. (2) Men vergclijke over de vraag , of de Volvocineen al of niet tot de dicren moeten gerekend worden: F. Cohn, Ueber cine ncue Gattung axis der Familie der Volvocineen , in Zeits. fur wissenschaftliche Zoologie , IV. 8. 77, G. Busk, Some observations on the structure and developc- ment of Volvo x globator , in Transactions of the Microscopical Society, p. 31 , bevat in het Qxiaterly Journal of Microscopical Science , en w. C. W i 1 1 i a m s o n , in dezelfde Transactions , p. 45 , alsinede de Me- moirs of the Manchester Literary and Philosophical Society , Vol. IX, 202 VOOUBEELDEN TOT OEFEN1NG. geheel , dat er wel geen iwijfcl aan is , of dc vrecmdsoorlige bestanddcclen , waaruit het bestaat , behoorcn eigenlijk in ecne natuurlijke rangschikking niet alien bij elkandcr , zoodat derhalvc de klasse der Infusorieu slechts als cene voorloopigc afdceling des dierenrijks zoolang kan bebouden blijven, als ecne gron- diger kennis ontbreckt , die ons in staat stelt aan elke soort die plaats aan te wijzcn , welke zij eigenlijk behoort in le nemen. Ook zijn er reeds verscheidene redenen , om , zoo niet in alien , dan loch in velen bunner slechts tijdelijke ont- wikkelingsvormeu le zien van hooger bewerkluigde dieren , Planarien , Polypen , ingewandswormen enzv. , zoodat welligt eenmaal de tijd zal aanbreken , dat de Infusorien als zelf- standige dierklasse kunnen worden opgeheven en dan verdeeld onder die klassen , waartoe zij eigenlijk bebooren. 151. De naam van Infusorien of Afgietseldiertjes is daarvan afkomstig , dat men het eerst eenige der daartoc behoorende soorten gevonden heeft in afgietsels of aftreksels van plantaardige stoffen, zoo als booi , peper, enzv. Inder- daad kan men in bet algemeen zeggen, dat in waterige af- treksels van bijna alle plantendeelen , met uilzondering alleen van de zoodanige , welke voor bet dierlijke leven volslrekt schadelijke stoffen bevalten , zich na eenigen tijd infusorien ontwikkelen. Hetzelfde geldt van aftreksels van dierlijke wcef- sels , mits deze niet in eenen staat van cigenlijkc vcrrotting zijn overgegaau. Ook wordt tot die ontwikkeling steeds dc toetreding der lucht vercischt. Zonder ons bier te begevcn in bet moeijelijkc vraagstuk aangaande de generatio spontanea , welke trouwens in dc laatsle jaren meer cn nicer omvaarschijnlijk is gewordcn , zoo zij bier nog opgomcrkt , dat , wannecr bet aflrckscl vooraf MIKROSKOI'ISCIIE D1EREN. INFUSORIEN. 205 gekookt is , cn men laat nu alleen lucht loetreden , die voor- af door sterk zwavelzuur is gegaan, er geenc vorming van infusorien plaats grijpt. 152. In zulke aftreksels treft men echlcr altijd slechls een klein getal der meest verspreide soorten aan. Verreweg de meesten , en daaronder de grootste en fraaiste vonnen , levcn even als andere dieren vrijelijk in de natuur. Waar zoetwateralgen in de sloolen voorkomen , kan men ook zekcr zijn van eenen rijken oogst van infusorien , vvelke zich te midden daarvan ophouden ; ook tusschen lict eendenkroost (de verschillende soorten van Lanina ) vindt men er vele , hetzij vrij of de soorten van de geslachten Vorticella en Epistylis met hunne steelen aan de planljcs vastgehecht , terwijl hct- zeJfde geldt van andere vvaterplanten behoorende tot de ge- slacbten Myriophyllum , Potamoyeton , Ceratophyllum enzv. , welker zich onder het water bevindcnde gcdeelten vaak bezet zijn met dergelijke aan eene vaste woonplaats gebonden infuso- rien , terwijl men er bovendien versclieidene der grootere in eenen koker levende rotifercn ( Lacinularia , Melicerta ) cn desgelijks verschillende soorten van Polypen (Hydra. Plu- matella ) op kan aanlreflcn. Andere soorten van infusorien koraen meer op zich zelven voor, ofschoon somwijlen hunne individu’s in verbazende ge- tallen vereenigd zijn. Zoo b. v. vvordt de groene kleur , die de oppervlakte van het water soms aanneemt , doorgaans vcr- oorzaakt door Euglena viridis (PI. II. fig. 51), terwijl an- derc , Euglena sanguinea , Astasia haemalodes , die in den jcugdigsten toesland groen , in den volwassenen rood zijn , de walcroppervlakte rood kleuren. Hcefl men ccnmaal infusorien vcrzameld , dan kan men 204 VOOIUSEELDEN TOT OEFENING. hen in kleine opene ilesschen met slootwatcr en eenige bij- gevoegde kleine planlen , langen tijd bewaren , zoodat men gclegenheid heeft hunne levensgeschicdenis nader te lccrcn kennen. 153. Het naauvvkeurig onderzoek van infusoricn en van levendc dieren in het algemeen is eene der moeijelijkste op- gaven voor den mikroskopischen waarnemer. Er bchoort eene groote oefening toe in het gebruik der handen , om het ginds en her zich bewegende voorvverp voortdurend zoo veel moge- lijk in het gezigtsveld te houden , en eene groote male van geduld, dewijl zeer vele dier voorvverpen elk oogenblik van vorm veranderen of zich onder een ander gezigtspunt vertoo- nen. Voorschriften , hoe men dergelijke waarnemingen moet verrigten, kunnen, wel is waar, voor den minder geoefenden van eenigen dienst zijn, doch alleen eigene langdurige oefe- ning kan hem in staat stellen alle de aan dit onderzoek verbonden zvvarigheden te overvvinnen. Ik maak bierop vooral opmerkzaam , omdat hij , die een mikroskoop magtig is gc- vvorden, meestal zeer geneigd is om het zoodra mogelijk te gebruiken vocr de waarneming dier kleine wczens , vvelke zijne trouvvens reglmalige nieuwsgierigheid prikkelen. Doch hij wane niet zich met eenige vrucht op het onderzoek van bun maak- sel , van hunne veranderingen , levensvvijze enzv. te kunneu toeleggen , alvorens hij door een langdurig gebruik van het mikroskoop tot bet onderzoek van andere voorvverpen , be- paaldelijk van plantaardige en later van dierlijke weefsels , zich daartoe behoorlijk heeft voorbereid en de noodige vaar- digheid eigen gemaakt , om met de eene hand op de voor- werptafel en met de andere aan den knop , die ter fijnc in- slelling van het mikroskoop dicut , de bewegingeu van hot MIKROSKOPISCHE DIEHEN. INfUSORIEN. 203 diertjc , dat hij naauwkeurig wenscht te beschouwen , in al~ lerlci rigtingen te volgcn , zoodat bet gcstadig in bet gczigts- veld blijft. Tot zulk eene taak is alleen de geoefende hand in staat , de best iugerigte beweegbare voorwerptafels moetcn daarvoor in veelzijdigbeid der beweging verre onderdoen. Ecbter zijn er eenige hulpmiddelen , waardoor de waarnc* ming zckerder cn gemakkelijker wordt gemaakt. Daartoe be- boort in de eerste plaats bet afzonderen van een enkel dier- tje , wanneer dit nog groot gcnoeg is oni even met het blootc oog onderscheiden te worden. Dit gescbiedt bet best met eene kleine pipet , welkcr lijne uiteinde men in het vocht dompelt , terwijl men bet andere met den vinger geslolen houdt. Is dan de opening der pipet juist bovcn het diertje en verwijdert men nu den vinger , dan stijgt hot water cr in op en voert bet diertje mede. Meestal zijn ecbter de infusoricn te klein , dan dat bet mogclijk zoude vvezen hen op die wijze te isoleren. Men kan dan alleen de ruimte beperken , waarin zicb een of eenige weinige individu’s ver- eenigd beviuden. Zijn bet zulke soortcn , die te midden van zoetwateralgen leven , dan doct men het best gelijktijdig eenigen van dezen op bet voorwcrpplaatje te brengen en met naalden daarop uit te spreiden. In plaats daarvan kan men ook gebruik maken van een klein lapje fijn nelcldoek , dat men alvorens gehcel met water heeft laten doortrekken ; de kleine diertjes bevinden zich dan opgesloten in de mazen daarvan. Door deze en dergelijke middelen belet men bo- vendien , dat de ligehamen der diertjes door de drukking van het dekplaatje beleedigd worden. Eene gcringc male van drukking kan ecbter in sommige gevallcn voordeclig zijn , vooreerst ten cinde de beweging te verminderen , cn ten tweede ora bij de groolcrcn de doorsebijnendheid te bevor- 20G VOORHEEI.DF.N TOT OEFENING. dercn. Daailoc maakt men het besl gebruik van cen goed ingerigt compressorium. Men heeft ook verschillende anderc middelen aanbcvolen om de dierljes tot rust te brengen. Plaalst men , ter zijdc van den droppel , waarin infusorien bevat zijn , een’ droppel elher of chloroform , dan komen daardoor de dierljes allengs tot slil- stand , ofschoon langzaam , zoodat een enkele droppel geens- zins genoegzaara is , maar men , wanneer die verdampt is , helzelfde nog twee of driemalen moet herhalen , terwijl som- mige kleine dieren , zooals de soorten van het geslacht An- guillula E b r. of Rhabditis Duj. (PI. II. fig. 45) daaraan dan nog eenen zeer geruimen tijd wcerstand bieden. Beler voldoet de toevoeging van oplossingen van andere stoffen , die voor het dierlijk leven vergiftig zijn , zoo als van salpeterzuro stnjchnine , het waterig opiumextrakt , laurierhersioater. Het zoude ons te ver leiden , om de inwerking dier vochlen op verschillende soorten te schetsen. Genoeg zij het hier te doen opmerken , dat die inwerking zeer onderscheiden is , en dat dan eens het eene , dan weder het andere der ge- noemde middelen de voorkeur verdient, zonder dat zich daaromtrent algemeene voorschriften laten geven. Steeds ech- ter zal de nuttigheid hunner aanwending tot bepaalde geval- len beperkt blijven , waut nimmer vertoonen zich de dieren , welke daardoor tot rust gebragt zijn , in hunnen geheel nor- malen toestand. Voor de meesten is het tijdstip , waarop zij tot rust gcraken , ook dat van hunnen dood , welke gepaard gaat met veranderingen van vorm en inwendig maakscl. Vooral geldt zulks van die teedere soorten van infusorien , wclker gehcele ligchaamsoppervlakte met trilhaarljes bezet is ; deze barsten op helzelfde oogenblik dat zij tot rust zijn gekomcn en sterven , zoodat cr niets dan eene vorralooze massa van MIKROSKOPISCIIE DIEREN. INEUSOIUEN. 207 hen ovcrblijft, waarin men ecliter sommige deelcn nog hcr- kent en dan natuurlijk naauwkeuriger kan waarnemen dan in den levenden loestand. In dit opzigt komen alle de boven- genoemde middelen overecn. Zij kunnen den geoefenden somtijds in staat stellen eenige bijzonderheden van bet maak- sel met meer duidelijkheid en zekerheid te onderscheiden ; voor den ongeoefenden waarnemer zijn zij van geen nut hoegenaarad. 154. De grootte der dieren , welke tot de Infusorien gebragt worden, is zeer verschillend , van de Vibrionen (1) af, weike zich in alle proteine bevaltende vochten ontwikkelen en ter naauwernood r^o millim. in doormeter hebben , tot de Sten- tor-soorten toe, waaronder er zijn, die meer dan 1 millim. lang, en nog gemakkelijk met bet bloote oog herkenbaar zijn. Ook in gedaante zijn zij zeer onderscheiden , gelijk reeds blijkt uit PI. II , fig. 50 tot 42 en fig. 4G tot 49 , waar eenige der hoofdvormen zijn afgebeeld. Over het algeinecn is hun ligehaam zeer week en zacht , doch bij sommigen (. Aspiclisca , Euplotes (2) ) , is het ten deele bedekt met een uit iets vastere slof beslaand schild of voorzien van een glasachlig doorsebijuend kokertje , waarin het dierlje met het benedeneinde of den voet is vastgehechl , maar zich overi- gens vrij bewegen kan (5). Bij de meesten herkent men een bekleedend vlics , dikwijls wel is waar zoo dun , dat men zelfs bij sterke vergrooling geene dubbelc grenslijnen kan waarnemen , doch bij anderen ( Bursaria (4) , Vorticella (5) (1) PI. II , fig. 30 , Vibrio lineola E h r. (2) PI. II , fig. 49 , Euplotes appendiculatus E h r. (3) PI. II , fig. 46 , Vaqinicola crist allin a E h r. (4) PI. II t fig. 36 , Bursaria vorax E h r. (5) PI. II , fig. 33 j Vorticella nobulosa E h r. 208 VOOUBEEI.DEN TOT OEFENING. eiizv.) zijn dczc waarncembaar. Soratijds schijnt hot zelfs als of dit vlies nog uit kleine deeltjes is zamengestcld (1). Eenigen ( Amoeba (2) ) vertoonen geen spoor van vliezige bc- klceding cn schijnen als het ware slechts bewegelijke gelci- aclilige massa’s le zijn. Daarentcgen zijn er wederom ande- ren (. Loxodes Bur sari a , PI. II. fig. 42) , die , bebalve bet uitwendige vlies , nog eene laag cpilheliurncellen bezitten , welke de binnenzijde van dit vlies bekleeden. De ligchaamsoppervlakte van verreweg de meesten is ge- heel of ten deele bezet met zeer fijne trilhaartjes , door wel- ker beweging de plaatsverandering vvordt te weeg gebragt. Rondom de mondopeuing zijn zij doorgaans het talrijkst eu langst. Bij velen staan deze liaartjes op regelrnatige rijen (5). Bebalve deze in eene gestadig golvendc beweging zicb be- vindende baartjes of cilien , koraen er nog andere dergelijbe ligchaamsaanhangselen voor , welke daarmede niet moeten verward worden. Zoo zijn sommige soorten (b. v. Aspidis- ca , Kolpoda , Euplotes (4)) voorzien van veel grootere stijvc haren , welke ten deele ook willekeurig bewegelijk zijn en even als pootjes gebruikt worden. Bij anderen (5) is bet lig- chaam bezet met lange , bijna gebcel onbewegelijke geleiach- tige draden , wier uiteinden aan bet oog ontvlugten. Einde- lijk zijn eenigen (6) voorzien van een of twee soms zeer lange draden , die in eene fijne spits uitloopen , cn welke (1) PI. II, fig. 39, Actinophrys Sol, B a, zamentrekbare blaas , vvaar het bekleedend vlies afzonderlijk zigtbaar is, en waarin men by sterke vergrooting nog kleine streepjes herkent. (2) PI. II, fig. 37, Amoeba Princeps E h r. (3) PI. II , fig. 41 , Chilodon j Cucullulus E h r. ; fig. 48 , Amphileplus Fasciola E h r. (4) PI. II, fig- 49, Euplotes appendiculatus E h r. B , van ter zijde gezien. (5) PI. II , fig. 39 , Actinophrys Sol E h r. (6) PI. II, fig. 31, Ewglcna viridis Ehr. ; fig. 32 Eugl. Pyrum. Ebr. HIKUOSKOPISCIIE DIEREN. INFUSORIEN. 209 liet dicrije naar willekeur in allerhande rigtingen , even als ware het eene snuit , door hct vocht bevvegen kan. Door- gaans zijn deze draden uiterst fijn , zoodat zij slechts bij sterke vergrooting en gepasfe vcrlicbting zigtbaar zijn ; somtijds ech- ter vallen zij ook reeds bij eene geringe vergrooting dadelijk in bet oog (1). Min of meer hieraan beantwoordt het hals- vormig verlengsel van anderen (b. v. Amphileptus , fig. 48) , dat mede naar alle zijden bewcgelijk is , terwijl bet ligchaam in die beweging niet deelt. Als aanhangsel van het eigenlijke ligchaam moet ook de steel der Vorticellen (2) beschouwd worden. Is zij vertakt , dan behooren de diertjes tot de geslachten Epistylis of Carchesium. Deze steel bestaat uit twee deelen , uit eenen rolronden draad en eenen spiraalsgewijs daarmede zamenbangenden band. De eerste vertoont zicb iets donkerder, uit hoofde van de sterkere lichtbreking , welke bet gevolg is van den vorm ; de laatste is zeer dun , bleek en doorschijnend. Naar de wijze te oor- deelen , waarop zicb beide deze deelen in den zamengetrok- ken toestand vertoonen , scbijnt deze band eigenlijk een hoi kanaal te zijn , vvaarin de zoo even genoemde draad excen- trisch bcvat is. lob. Over de invvendige bewerktuiging der infusorien is veel getwist. Terwijl sommigen op hct voetspoor van Ehren- berg, die het eerst deze dieren met de betere mikroskopen van den nieuweren tijd aan een naauwkeurig onderzoek heeft onderworpen , daarin zeer zamengestelde organismen zien , (1) PI. II, fig. 40, Trachelitis trichophorus E h r. , l snuit. (2) PI. II, fig. 33, Vorticella nebulifera Ehr. , A in den uitgestrekten , B in den zaraengetrokken toestand , C een individu korten tijd -voor de loslating van den steel , D vrijgevvorden individu. 14 910 voorbef.lOen tot oefening. met bijzondere vverktuigeu voor dc verschillende levcnsvcrrig- tingen van voeding , voorlteeling , bewegiog en zinnelijke waarneming , zijn er daarcntegen anderen (Dujardin, von S i e b o 1 d , K o 11 i k e r( enzv.) , die de infusoricn als boogst eenvouaig georganiseerd bescbouvven , ja zelfs mecncn , dat bet eencellige dieren zijn. Hierbij moeten wij doen opmer- ken , dat bet niet zoozeer de waarneembare feiten zijn , welke verschil opleveren , maar alleen hunne d aiding. Het zoude ons bier te ver afleiden , indien wij ons in dezen strijd van meeningen vvilden begeven , waaruit echter deze leering zou- de te trekken zijn, dat bet op wetenschappelijk gebied steeds raadzaam is zich van stellige uitspraken te onthouden , wan- neer de regtstreeksche uitkomsten van het onderzoek en de ons tijdelijk ten dienste staande waarnemingsmiddelen daartoe geen volkomen regt geven. Waarschijnlijk echter zoude bet bij eene zorgvuldige overweging van de gronden voor en te- gen de verschillende gevoelens blijken , dat de waarkeid eigen- lijk in het midden ligt,dat eensdeels de ondersckeiden infu- sorien-soorten geenszins volgens eenen zelfden typus gevormd zijn , anderdeels dat de meesten hunner noch als enkel een- cellige dieren kunnen beschouwd worden , nock ook als die- ren, wier bewerktuiging op zoo hoogen trap staat , als E li- re nberg dit gemeend beeft. Bepalen wij ons hier sleckts bij ketgeen de onmiddelijke waarneming leert. Bij zulke kleine wezens, als de Vibrionen (1) en Mona- den (9) , wier ligckaam zoo klein is , dat zij sleckts bij sterke vergrooting zigtbaar worden , kan voor als nog van eene eigenlijke bewerktuiging geen sprake zijn ; de ovcrige en groo- (1) PI. II, fig. 30, Vibrio lineola E h r. (2) PI, II , fig. 35 , Monas hyalina E h r. MIKR0SK0PISCHE DIEREN. INFUSORIEN. 211 tere kan men vcrdeelen ia mondlooze ( astoma ) en eenca mond beziltende (stomatoda) infusorien. Hel schijnt , dat de eerste zich slcchts voedca door opneming van hct omringende vocht door de vvanden van hun ligchaara , even als de plantencellen. Ook mag men veilig aannemen , dat onder de door Ehren- berg als mondlooze infusorien beschreven soorten er velen zijn , wier planlaardige natuur thans bezwaarlijk meer in twij- fel kan vvorden getrokken, tervvijl het van cenige anderen ( Actinophrys (1), Acineta) deels bewezen, deels waarschiju- lijk is , dat zij tijdelijke ontwikkelingsvormen , namelijk gein- kysteerde dieren uit de familie der Vorticellinen zijn. Bij de van eenen mond voorziene infusorien bevindt zich deze hetzij van voren (9) of ter zijde (5) van hct ligchaam. Doorgaans is zij omgeven van eene of meerdere rijen tamelijk groote cilien , die in eene gestadige bewegiug zijn , waardoor kleine ligchaampjes , die zich in het vocht bevinden , daar- been vvorden gevoerd. Bij cenigen ( Prorodon , Chilodon (4) ) is de trechtervorraige mondopening bezel met harde ovcrlangs nevens elkander geplaatste naaldvormige ligchaampjes , welke men als eene soort van tanden beschouwen kan. De mondopening verleent toegang lot een doorgaans zcer kort , maar tamelijk wijd kanaal , dat volgens Ehrenberg (1) De door Kolliker (Zeits. /. wiss Zoologic, I. s. 198) beschre- ven zonderlinge voedingswijzc van Actinophrys Sol, welke daarirt zoude bestaan , dat kleine ligchaampjes door eene willekeurige plaats van het ligchaam zouden binnendringen , en vervolgens de onverteerde deelen el- ders worden ontlast , door eene zich van zelf weder sluitende opening , liefa ik niet door de waarneming bevestigd gevonden , ofsc-hoon ik vele honder-* de individu’s op dit punt onderzocht heb. (2) PI. II, fig. 33, Vorlicella nebulifera ; fig. 45, Vaginicola cris- tallina. (3) PI. II, fig. 38, Bursaria vorax fig. 42 A , Loxodcs Bursaricu, (4) PI. II , fig. 41 , Chilodon Citcullulus E h r. , b mond. 14* 512 VOOI\BEF.LDEN TOT OEFENJXG. zich zoude voortzctten in ecn darmkanaal , voorzien van tal- rijke ronde aanliangsclcn of magen , om welkc redcn hij aan dezc dicrcn den algemeenen naam van Polyyastrica heeft gegeven. Volgens de meeste overige waamcmcrs opent zich daarentegen het mondkanaal onmiddclijk in de met eene weeke vormlooze massa gevulde ligchaamsholte en is er geen spoor voorhanden van een eigenlijk darmkanaal , noch van magen , die eigene wanden bezitten , maar zouden er slechls tijdelijk in de weeke massa , die het ligehaam vult , ruimlen (vacuolen) ontstaan , en zoude het voedsel daarin worden opgenomen. Voor het onderzoek van dit gedeelte van het maakscl der infusorien is de kunstmatige voeding met gekleurde stofien onmisbaar. Het best bedient men zich daarloe van fijn verdeelde kleurstoffen van organisclien oorsprong , onder den vorm van gevvone waterverw. Karmijn , . indigo , sap- groen zijn daartoe geschikt ; het eerste verdient echter de voorkeur wegens de fijnheid der deeltjes , waaruit het bestaat. Men wrijft een weinig hiervan op een voorwerpplaatje met water af,en brengt er vervolgens de infusorien bij. Niet al- leen is deze bandclwijs nuttig om de voedingswijze der infu- sorien na te gaan , maar ook om door de beweging der kleur- stofmoleculen de tegenwoordigheid der fijne trilhaarljes beler te ontdekken. Wat de opneming door den moud aanbelaugt , zoo lcert de waarneming , dat (raisschien met uitzondering van eenige weinige soorten , behoorende lot de geslachtcn Trachelitis en Leucophrys (1)) , zoodra de kleurstof in het ligehaam dringt , (1) Bij Leucophrys patula Elir. ( Bursuria patula Duj.)> zag ik een* maal een van aanhangselen voorzien kanaal , volkomen beanlwoordende aan de afbeelding van Ehrenberg. Ik moet bier eebter bijvoegen , dat ik er geen voedsel in heb waargenomcn. 3IJKU0SK0HSCI1E DIEREN. infusorien. 