VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
MARIA (opbruifende,) Algoedheid, fchenk mij krache! Verleen mij matiging , om fchimp en hoon te dragen! ELIZABRTH (ziet haar lang mer een oog vol verachting “aan.) Dit zijn de trekken dus, die elk zoo zeer behagen ? Dic dus het oog, Mylords, dat heerscht op elken man? Waarnaast geene andre ‘vrouw met regt zich ftellen kan? „Wel nu, zoo klein een roem kan weinigen ontvallen, Men zij voor elk gemeen, zoo wordt men /choon voor allen, MARI As l Dat is te veel! ELIZABETH (honend lagchende.) Vervolg! Thans tóont ge uw’ waar gezigt; Tot nu toe floot de mom de deur dés harten digt, “MARIA (van toorn gloeijende, mear met eene edele waardigheid.) fk heb als mensch gefaald, en durf het openbaren 5 De magt verleidde mij in *c prille mijner jaren, En heel de wereld zag op mijn’ verworpen ftaat. Met moed heeft mijne ziel een’ valfchen fchijn verfmaad, 740 VRYE OVERZETTING VAN FR. VON SCHILLER s MARU st vaëf, ‚Doch, zoo ik, jeugdiglijk, gedwaald heb voor elks oogen, Mijn fchande is op de fcbaal der rigtende aard’ gewogen; Men weet het ergst van mij, en °k ben, trots alle blaam, Djé op mijn’ wandel rust, nog beter dan mijn naam, „Wee uwer, wen de tijd den mantel af zal trekken , Waarmeê zich uwe daân alsnog met eer bedekken 3 Wanneer der driften vuur, die ge in * verborgen boet, Zal lichten over de aard’, zoo als mijn onheil doet! Uw moeder deed voorwaar geene eerbaarheid ú erven: Men weet ; om welk een deugd Boulyn heeft moeten terven f SHREWSBURY (tusfchen beide tredende.) Mijn God ! kan °t moog!ijk zijn? Maria, boei uw’ mondt Is dat de matiging, waartoe gij u verbond $ MARI Aa. Niets meer van matiging ! Ik heb zoo veel geleden Als itmer ftervling deed , wiens regten zijn vertreden, Wijk , laffe goedheid! Wijk, gij langgetergd geduld! Breek -diepverbolen wrok, die mijne borst vervult, Breek uwe boeijen fos! En Gij, die al ’ gefchapen’ Een fchild geeft in den nood, een fcherp geweer en wapêd, Leg een’ vergiften pijl op mijne tong! SHREWSBURY, o God! CTot ELIZABETH.) | Verfchoon een razende, getergd door úwen (por ELIZABETH (van toorn fprakeloos , fchiet woedende blikken op MARIA.) = LEICESTER. fioor haar niet aan Í Van hier! Ontwijken wij hare oogen f MARIA, Het oog des eedlen Brit wordt met een, flioers omogen , Opdat een goochbelfpel , te fchandlijk voor zijn trouw , Niet in zijn’ waren aard adn ’t volk verfchijnen zou! Ik zie het bastaardzaad zijn’ reinen troon ondwvijderf ; Een’ troon, zijn hart zoo waard finds de alleroudfte tijden f Indien er regt beftond, nam ik dien zetel in, y Èn laagt ge in % ftof voor mij; want ik ben uw vórnit Ceurzaneru vertrekt fchielijk; de Lords volgen haar.) CHet vervolg en flot hierna ) GELOOFSBELIJDENIS DES FRANSCHEN TREURSPELERS TALMA. 74t amd ʻ GELOOFSBELIJDENIS VAN DEN FRANSĊHEN TREURSPELER TALMA, (Souvenirs historiques fur TALMA., Bruxelles, 1826.) eftendig vervuld- met het denkbeeld van den even onge- rijmden als hatelijken Kerkban, waarmede de Geestelijkheid van Frankrijk, onverdraagzemer dan die van Rome, hèn flaat, die de Tooneelkunst beoefenen, verklaarde zich de groote Treurfpeler TALMA, bij elke gelegenheid, op den toon’ eener diepe verontwaardiging en met al de magt der welfprekendheid, tegen dit barbaarsch grondbeginfel. » Terwijl de Wijstfegeerte °’ dus fprak hij, (en wij hebben het ons ten ftrengen pligt geteld, niet een enkel woord van zijne eigene uitdrukkingen te.veranderen.) „ Terwijl „dé Wijsbegeerte aan de Toóoneelfpelers de burgerlijk regren heeft teruggegeven, welke zij nooit hadden behoos ren te derven, betwist de Geestdrijverij hun nog, in eenige Kerken, niet te Rome (éene opmerkelijke zaak), niet in de Nederlanden, maar in Frankrijk, — de regten, aan alle Christenen gemeen. Dáár weigert men de begra= fenis aan eenen man, die zich, gedurende veertig jaren , bevli'tigde in mijn beroeps af men vergunt hem dezelve alleen ingevalle hij, ftervende, dat beroep afzweert, Voors „waar, nooit heb ik behoord tor-deze Kerk, Ik wil mije zelven -niet onteeren, door het beroep , dat ik heb uitgee oefend, en dat zoo vele lieden uitoefenen , welken ik mij tot eer rekene onder mijne vrienden te tellen , aan de eer- loosheid toe te wijden! [oe ! eop zou zijnen boezem voor mij fluiten , omdat ik veertig jaren mijns levens had betteed in het volk te onderwijzen door een leerzaam verə waak ; in hetzelve, in fchoone verzen, lesfen te géven van booge zedelijkheid! Dat kan niet zijn, Zulk een denke beeld is eene lastering tegen het volmaakt regtvaardig en goed Opperwezen, Heeft men voor mij de poort van hee Kerfpel geloten, men kloppe niet aan dezelve , om die voor mij te ont{luiten, ten koste van mijne eer: die des Hemels zal vóor mij niet gefloten zijn; men kau daar bin- nenkomen even als op het Veld der Ruste, zonder de poort des Keifpels te zijn doorgegaan, De weg, die tor cop geleidt “is onmetelijk als zijne barmhartigheid,” RR EREN EN in het finds lang gekoesterd voornemen, om zich afte zondee NENGELW, 1826, NO, 15, GES en bijzonder voorval, bem onlangs bejegend, bevestigde hem, 742 = GELOOFSBELIJDENIS ren van eene gemeenfchip, welke hem bad verftooret; de onwaardige behandeling, namelijk , zijnen kinderen aangedaat in de kostfchool van den Heer MORIN te Parijs, wait z] hunne opvoeding ontvingen, en de hoogfte prijzen hadden verworven, De Aartsbisfchop van Parijs, de Heer Dg UP LEN, had zich derwaarts begeven, ten einde de uideeling te verrigten; maar, ten gevolge der ftootendfte onsegtvaake. » zonder twijfel, deze de voorkeur, die het meest overeen” » emt met den geest der liefde; (*) die de meeste ik » fchikkelijkheid betoont; die niemand -bant of bvitenhoit; » die geene grengen ftelt aan de oneindige. goederierent®t » van GOD. Tot deze behoor ik ; in. dezg-wil-ik flesvén. (*) Hoe de brave man zelf, door zijne geestdrijvende vi. anden, fpottenderwijze, een groot kind genoemd, hét | gebod der Liefde betrachtte, blijke ùit dezen trek: » VAN DEN FRANSCHEN TREURSPELER TALMA, 733 Men kent uit de dagbladen de ijverige bemoefjingen van den ftraks genoemden Aartsbisfchop , aangezet en opgeftookt door de Jezuitfche partij, om den ftervenden TALMA, uit ‚ vrees voor de openbare meening bij zijne begrafenis , en tot een’ triomf van het R. K. geloof, in den fchoot der Kers. ke, zoo mogelijk, terug te brengen, Maat TALMA had finds lang befloten, geen zondig ftetveling te Metten tus- fchen God en zijn geweten. Tot viermaal toé hetkaalde de Kerkvoogd zijn bezoek, Ziehier het laatfte onderhoud Cwelks echtheid volkomen gewaarborgd en geftaafd wordt) van denzeiven mèt den Geneesheer A. T'A LMA, neef des krankèn: De Aartsbisfchop. Ik verlang, Mijnheer , aan deri Heer TALNA te worden voorgefteld. ` ‚A. TALMA, Ik twijfel, Monfeigneur, of gi op en oogenblik aan hem #unt worden voorgefteld, ` . Aartsbisfchop. Is hij dan zoo erg? | | | Tarma. Hij is, in den ftriktiten zin, niet in eén” watè hopigen toefland; maar ik ben van gedachte, dat het denk- beeld, aan uwe bediening verbonden, hem zou kunnen ont- roeren, en alzoo nadeelig zijn, Aartsbisfchop. Waarom? Gij begrijpt toch , dat ik bij ‘het eerte onderhoud hem niet zal pogen in ve lichten omtrent zijne ware gefteldheid ; eerst bij een tweede of derde bezoek zal ik mij rondborftiger verklaren, en hem eene taal doen hooren, zeer verfchillende van die, welke hij hier verneemt, TaArLMma, Het is juist die taal, Monfeigneur, voor welke ik om zijnentwille bezorgd ben. Heb voor °t minst de goedheid, te wachten, tot dat zijn toeftand , bijaldien de. zelve ongelukkig verflimmerde, ons ef hem noodzaakt, uwen bijftand in te roepen. Aartsbisfchop. Ik weet evenwel van goedethand, dat hij in het grootfte gevaar werkeerts TALMA., Indien dit zoo ware, Monfeigneur , zoude ik u dan zoo bedaard kunnen antwoorden? Ik geef u mijn woord van eer, dat alle hoop nog niet verloren is, _Aartsbisfchop. Wel nu, Mijaheer, indien het dus gelegen fprak, in hee bijzijn van de vrouw eens handwerksmans van Brunois, alwaat TAEMA zijn Buitem had, over deszelfs dood, „ Wie,” zeide de dorpeligge, met tranen in de oogen, „ wie kan hem meer betreuren dan wij, dien goe- „ den Mijnheer TALMA? Hij had bij ons den bijnaam » verworved van den bakker der armen,” — VERT. l Cee 2 744 GELOOPSBELIJDENIS- DES PRANSCHEN TREURSPELERI TALNA, zij, heb dan de goedheid, mij: eene kanapé:te doeh gereed- maken; ik zal hier flapen, om , bij den eerften- wenk , het den bijftand mifner bediening toe te brengen, _ TALMA, Ik ben geheel dankbaarbeid , Monfeigneur, voor yw aanbod; en het fmart mij zeer, hetzelve te moeren van de hand wijzen. | Aartsbisfchop. Ik kan dus niet binnentreden , Mijnheer! ‚ TarLmMma. Monfeigneur, ik acht uwe tegenwoordigheid volftrekt nutteloos, Aartshisfchop, (Tot zijne twee Grootvicarisfen.) Gij hoon het, Mijneheeren, men weigert mij ftellig. (Tot den Heer TALMA.) Wees op uwe hoede, Mijnheer ! dat gaat u aan, Indien bij ongeluk zijne ziel mij ontfnapt, en zijne ziel be; boort ‘aan mij, ftel ik m daarvoor verantwoordelijk bij God! Op deze aarde zal ik vergeven, naar Deszelfs voorbeeld ; maar in den Hemel zal ik u vervolgen als eene Furie, — U, en allen, die hem omringen! … De Aattsbistchop vertrok, en herhaalde. zijn bezoek siet weder, AAN DEN SCHEPPER, os Hee is mijn gêest verblijd, Dat Gij „God , mijn Schepper zijt; Dat al ’t zigtbre U toont; dat Gij U, de Onzigtbre, toont aan- mij | Aan 'e Heelal gaaft Gij den vormi Van den Seraf tot den worm, Van de zandkorl tot de zon, Zijt Gij aller wezens bron, Alles wat rondom mij zweeft , Al wat leeft, al wat niet leeft, Wat men ziet „ wat men niec ziet, Alles bragt Gij voort uit niet, 'k Zoek de grenzen van * Heelal — Maar vergeefs — het groot getak ` Uwer werken overtreft, Wat de Seraf zeifs befeft. „ ` 7} | AAN DEN SCHEPPER, ‘te Geen zijn uitgebreid begrip, Hiervan vat, is (lechts een (tip 3 Bij Uw magt en majesteit ce Voelt hij zijne nietigheid, … Waar ik ’t oog ten hemel wend , Starrenheren- zonder end Weemlen met hun tintlend liche, En verbijstren mijn gezigt. Kon ik boven °t, zigtbaar rond: - ‘te Oog verheffen, God! ik vond Andre zonnen; ’k wierd aldaar Andre werelden gewaar; Andre fchepflen , die Uw hand Vormde in onderfcheiden ftand , Die eene eindelooze ftof Leevren tot des. Makers lof}. ‘k Vond van allerhande foort ` Uwe aanbidders, aan elk oord Van 't onmeetbaar groot gebied s % Welk Uw oogwenk overziet. ‚ t Kleinfte is wonderbaar. verknocht Met het grootte: al wat Gij wrocht p Klein of groot, het maakt een deel Van °t verbazendfte geheel, Oogmerk , orde , eenftemmigbeid-- Toont Uw magt en Uw beleids - - Goed is, wat Uw wijsheid koos 3 ` Niets té veel, niets nurteloos,. Toen Uw vinger d'eerften ftoot-- | Gaf aan zon-en wereldkloot, > Hebt Ge aan elk zijn’ kring befchikt , Daar hij nooit uit wordt verwrike. Schielijk , anbefef baar {nel Rennen ze, op Uw hoog bevel, » ’s Hemels ruime perken door, … Langs ’t hun aangewezen fpoor.. fs: AAN DEN SCHEPPER. Doolden ze op hun pad, °t Heelat Trof een onvermijdbre vel 5 Maar door een’ onzigtbren band Houdt Gij ’t al in orde en ftand, En der prachtige gevaârt, Daar geen kunst aan evenaart, Dit. verbazend , fchoon Heelal Zou een worp zijn van °t Geval? - Dwaze menfchen + gij beweert ’ Geen de menschlijkheid onteért } __% Noemde ù menfchen — neen, ik fchaam =— Dieren zijt gij ; dat °s uw naam, ’ Was de wereld zonder God, Troostlooze angst ‘was dan mijn lot: Waar vond ik dan heul in fmart ? Waar een toevlngt voot mijn hart? Was de trek naar eindloos goed Niet eén plaag voor mijn gemoëd, Daar hij “mij gedurig drijft, Maar-fteeds onbevredigd blijft? Waädrheid, deugd , wat weert gij toch? « Al uw loon was flechts bedrog. »k. Foopte; maar in eeuwigheid „Bleef ’ genieten ‘mij ontzeid, Heeft U zij mìjn lof- gewijd , Dat Gij oók mijn Schepper zijts Mij ‘mog meer dan *e ‘aanzijn fchonkt 5 Leven én gevoel mij fchonkt. < Levén en gevoel a © God! Derfde ik dat , waar was t BEDOE ———- s Uwer goedheën ; al "e vermaak, Dat ik uit Uw werken finaak ? Dan waar’ ’s Hemels fchoonfte pracht Niets voor mij, dan enkel nacht ; Dan verloor *t Heelal voor mij Nut en fphoonteid en weardij. AAN DEN SCHEPPER. 247 Komt van U, o Bron van licht! Niet in mij dat zelfde licht, - © ‘Dar zijn’ Maker thans befeft, Tot zijn’ Oorfprong zich verheft? ' Alles kreeg van U *t beftaän: Maar te danken voor 't beftgan., God op aard te zien alom , Mensch! dit is uw adeldom, | Dat ik redemagtig ben, Dat ik mijne waarde ken, x Dat ik eindloos ben van duur, Is een zweem van Gods natuur, Geef, mijn Schepper | dat ik meer ‘Van Uw deugden zie en leef; Uwe wijsheid, gunst en magt In Uw werken ftaag betracht ! sn ak Geef , dat ik *c gewigtig doel : E Van mijn aanzijn klaar gevoel ; U al mijn vertrouwen wij’, En aan U gehoorzaam zij ! me Dat ik, Heer! met diep ontzag, Uwe grootheid, dag aan dag , Eer’, bewondere en aanbid’, Zij op aard mijn éénig witi Is Uw voetbank reeds zoo fchoon, ‘Wat zal 't zijn, eens voor Uw’ troon ! °k Proef hier flecbts een teng van heil $ Dáár zijn ftroomen zonder peil | P., We Be ERNIGE PUNTDICHTEN IN HEXAMETERS EN PENTAMETERS. | Door Mr. B. u; LULOFS. | ` HEXAMETER EN PENTAMETER. Kad bij ons blijve uw gang,‚bekoorlijke versmaatderOuden; Rijm ! foms ergert me uw tred mer zijn geklinkklank nog meerf 7 ns EERIGE “PORTDICHTEN: ALEXANDRIJNsOUE VERSMAAT. Wie ook , ô Alexandrijnen! met wisf"lenden val u doe vlo&jen ; % Slaap'rig tuttik en tytrak kleppert ons eeuwig in ’t oor ! VONDEL EN BILDERDIJK. Vorper ! in BiLDERTIJK zaagt ge U anders gewijzigd herrijzen! Birperpijk ! half reeds voorheen hebt gij i in VONDEL beftzan ! and CONSTANT IJN H OTGENS, Zouts genoeg vindt gij bij hein, Cook peper) om dlles te kruides; Wat er ooit (maakloos en lafs wierd in ons Neêrlaud gedicht. HOOFT, ALS GESCHIEDSCHRIJVER:, EN JOHANNES VON MULLERs Wil niet, Germanie, te luid Helveriens TACITUS roemen ; Nederland wees uin HOOFT lang zuik een’ Tatua eu | CATS. land nog buigen, Diep moog’ voor sactië en voor opITz @N FLEMMING Zich Doitsch- Dieper, en dieper-mer regt , knielt nòg òns Neérland voor cath HELMERSe ke hooren, Aad'laar, gij moogt foms teveel het geklap van uw ‘vlerken doen Weinigen hebben zoo hoog Titan in't aánfchiju gezien! KLOPSTOCK IN ZIJNE VRÔEGERE ODEN; noemen, Wien ook ’t bewond'rend. Euroop haar’ tweeden EBACCUs moog’ D’ eernaam van tweeden PINDAAR voert gij p. Ô KLOPSTOCK , met ” T e regi! RLÓPSTOCK' $ MÈSBIAP, en : Oy rear RI: Tes leenen ; Moog’ mij. de onmeet Mijke Zee een beeld t tot e deez” Heldenzang Steeds zoo verheven, maar ook , vaak zoo eenvormig als zis „LORD BYRON. ' “boeken, Albion, wat ge sak voor: zwarts:.van de Goet uws zangers mog Lang reeds heeft Hellas die blaÂn u uit uw rollen gefcheurd, SCHILLER EN LORD BYRON, Wievanu beiden, Ô Schimmen, uit Aïs gewesten n verteren! \ Reik ik hierdankbaardeez'krans?—'KRceikhem,ôscaLeeR u toat "er EENIGE -PUXTDIGHTEN, ` EE / 5 Ziemij zoo toornig;aiet-aan ; Brictarijes doorluchtige Zangers Gij hebt in mij pas den man , kij-reeds deo jong: ‘ling versakel NA HET LEZEN VÅN EEN, sCHIMesCHRIET or DF poëzy van _ ALPHONS? DE LA MARTINE. Dichter! gij hoon niet in % land der vaak onpoëtifche Gallens Engeland had u als YOUNG, Duitschland alsoe o o ooo Beöerd. GÖTHE, DE vercone. ven! Zie hem fchier (tikkend in wiecaok enfchier sn kranfen begra- Heil hem, zoo ae hem blijft, was hem de T eis fchoak! RHYNVIS FEITE, tempel „ Eer hem ! den kLoPsTocx, den’ Young ih Nederlands Dichteren- Hebbe ook de PLATO van ’t Ns Hein niet ad Ltesliog gekend, JAKOB GRIMM, Da GELEERDSTE TEUTONISCHE TAALKENNER VAN zijn" Tije * - (225 | fcholden Vaak heeft men °t kroost onaer Eeuw Pygmeên-in Geleerdheid ge- Gamy, men zie van uw. Werk; Reus men bewonder'en zwijg !— MEVROUW YAN STAËL EN VOSS, +. (Zie de. LAilemagne ,: zls pagi 315%) t. Gisp niet , doorluchtige Vrouw, den lief ken Zanger van Eutin, Wijl uw’ Lutetiebee fmaak ’thuislijk eenvouw?’gemishaagt ! Edel antiek maakt de toon van nomerus den Isteraaf van Grüaau , „En zelfs TueocmmTus. Boer {preekt in ’s löniërs nisar, Groningen, 1826, RAAD VAN EEN’ ‘OUDEN BOER AAN ‘ZIJN’ ZOON, W ees braaf, mijn zoon! weẹs altijd braaf, Tot aan het koele graf, …— En wijk toch nòoit een vingerbre = Van Gods geboden aft. Dan zal het pe Igrimsleven u Sfechts groene wegen bièn; Dan kunt gij „ zonder angst of brik, 4 Den dood ‚in de oogen zien. 759 PEET EE RAAD VAN EEN’ OUDEN BOER AAN ZYN’ ZOON. Dan zal de ploeg fteeds-in uw haud. Ligt als een veder zijn; Dan zingt gij bij den waterkroes, Als waar’ hij vol van wijn. Den boozen flechts valt alles zwaar, „En alles words hem zuur; 4 De Duivel drijft hem- ginds en herf, En laat hem rust noch duur.. Hem lacht geen blijde lente toe, ` Geen vrolijk korenveld 5 Hij ís op list en logen vit, - En wenscht zich niers dan geld. De westewind , ja *'t lindeblad Ranischg hem elk Jachjen af; En, is hij zelfs hee leven kwijt, Hij vindt geen rust in ’'t graf, Hij moet er uit io °t, fpokennur, Al ftaat het hem niet aan, En, als een zwarte kertinghónd , Viak voor zijn huisdeur- ftaan, De fpinfter, die te middernacht Al mijmrénd huiswaarts gaat, Beeft voot hem als een. popelblad, Als hij zoo voor haar ftaat. ` Dan fpreékt nog elk des anderdaa gs Van °t vreeslijk nachtgezigt, En wenscht in 't heetfte hellevuur Den dooden boozewicht, Die oude Koen was tot aan ’t graf Een ware hellebrand 3 Bij ploegde feeds zijn buren af, En ftal hun heel wat land, Nu ploegt hij foms, geheel van ln Ook ep zijn buurmans grond, En meet A veld at op en neêr , Een: yuurdgaad in den mond, Gelijk een ftroofchoof brandt hij dan, Den vuurploeg nagejdagd, >í En ploegt in lichtelaaije vlam Tot dat de morgen daagt. RAAD VAN EEN OUDEN BORD AAN, ZIJN ZOON, Onze Ambtman, die-de beeren {need yr- En. bercen-féhoot in.'sboschs, > Draaft ’s nachts nu met een’ zwarten hap» En op een: gloeijend ros. / Soms gaat hij ook wel ala een beer p- Door *t dorp ọm aan een’ (tok, En krijgt dan van de jongens eg B ~ Wier vaders hij betok. «` Ti En Heerom , die op °t danfen fchold , Een fitte woeker, TOT S Staat `s pachtge in't Zwarte fpookgewaad, Ten twaalf uur aan ’t altaar. Dan bromt hij met-eer dof geluid , ` Dat ftraf en wraak vermeldt ; En telc- dan in de Sakrisrij Zijú biecht- en offergeld: De Jonker, die bij fpel en dans ket goed der weezen at, , Rost nu, omf{uisd van naar gefteen , Ter feest langs Satans pad, Gekleed in blaauwe zwayelvlam » - Rijdt ‘hij naar Blokbergs cops ü Vóór zit een Duivel ọp: dem bok , Twee Duivels achter opl.. Wees braaf, mijn zoon f- wees altijd ‘braaf, Tot aan het koele graf, En wijk toch nooit een vingerbreed Van Gods geboden af! Dan zoekt uw kleinzoon eens uw graf; Zijn tranen vinden ’t oord; En uit die tranen komen dan De lentebloemen voort, Naar n ÖLTY, A. S. v. R. 18326. MEUKWAARDIO KONTRAST, Aan den Redacteur der Vaderlandfche Letteroefeningen. Weledele Heer en Vriend Í IL. de maanden Julij, Augustus en September is in de Ge- ` t ja VOT MERKWAARDIG KONTRAST. meente, waar ik thans woonachtig ben, (Porden geneamd) en welke vierentwintighonderd zielen telt „flechts één mensch, en wel eet man: van zo jafen, geftorven. Indien UEd. dit fterk kontrast niet de: vreesfelijke fterfte op andere plaatfen als merkwaardig genoeg befchouwt, om er publiciteit aan te geven, zal het aangenaam zijn aan Den Bult, bij Zusphen, UEd*, dienstw, Dienaar en Vriend 185326, VAN DISSEL, JZ. M, D, DE PAUSRLIJKE JAGER. D.: tegenwoordige Paus, peo XII, is een beminnasr van de jagt, cn heeft van zijne. jeugd af aan voor dit vermaak eene harrstogtelijke genegenheid gekogsterd. Pius VI hed denzelfden fmaak , tót dezelfde hoogte-gedreven, Met opge- fchort kleed, den fnaphaan in de hand „de weitasch op zijde, ging Pius in de Cechigmola het wild’ opjagen, beewelk bij een’ beftendigen oorlog had verklaard, Gaarne makte hij kene nis met jagers «van erkende bekwaamheid in het vak. Vere nemende, dat de Abt pe “GENGA, die mede dikwijls ter jagt ging, een verwonderlijk juist geoefend oog kad , deed hij denzelven zich voorftellen op het jagtterrein zelve, en zeide tot hem op een’ fchertfenden toon: „ Mijnheer de » Abt, men zegt, dat gij even behendig eene lijster wee » te treffen, als- een Inquifireur eenen vijand, van den H, » Stoel; fk ben zeer verlangend, getuige te zijn van deze » uwe bekwaamheid.” Eene zoo verpligtende uitdaging vor- derde een vaardig antwoord, en de Abt deed den Paus zit lang cp hetzelve wachten. Een vogeltje trok, toevallig. boven deszelfs hoofd voorbij, en,hoewel het arme dier met dit pleit der ijdelheid niets te maken had, mikte de Abt op betzelve, en hec viel onmiddellijk voor de voeten van der verbaasden, Paus neder. Pirus, Verrukt van eene zoo fchist- rendè ‘werdienNe, en van meening zijnde, dat waardigheden alleen dezelve konden beloonen, vergunde den Abt DE GBN- Ga-den- toegang in- hee Paufelijk-Huis;, en opende hem ce poort der eere, eigeel vervolgens aan LEO XII den mijer heeft hind j 45 -oha '[ MENGELWERK. NADER ONDERZOEI , OMTRENT DE overteviring. WEGENS PAUSIN JOANNA, TE ONREGT VOOR WAAR GEHOUDEN IN DE LATERE MIDDELEEUWEN: Wervolg en flot van bl. 71 5.) HI. Ma wijkt ten ván deh inhoud det oorkondé 3 als van den ouden ftándaard , wdarop men zich vertrouw- de, laat het zijn ten deele en haar eigen goeddunken 4 meer of min af, dan valt het moeijelijk te ramen, wat deze of gene, die van ons verfchilt, als waarlieid ver- meent te moeten vasthouden. Intusféhen, bij zulk eené érkenténis van den fabelgeest des tijds , hecht men zich wel het meest aan de oppervlakkige danteekening, die mei meént, dát van MARIANUS scoTus afkomftig Ìs, eń dus luidt: „ Aan rrolVisjoANNESs; eeng „ Vrouw, opgevolgd, eh regeerde tWee jaren; vijf >» maändeh en vier dagen, Zelijk beweerd words.” Zoni der ons in te laten thet den ftrijd ‘over deze plááts, ër het gewis belangrijk flot derzelve, legge wij alleen Ket denkbeeld, daarin vervat, ten grondflag van eén nadéf Onderzoëk, Ee Immers, dáat werkelijk voorbeelden vöorhandén en bed Fend zijn in de Gefchiedehis, dat Vtouwen de Motd hikspij gedragen , en in Mannenkloosters geleefd hebben 3 daar men weet, dit te Korflantinbpel , dodr invloed vati het diep verbasterd Hof, eh bij het héerfchend zedebëd derf, Gefnedenen, fmisfchien vok eent Vrouw, verhed ver werden en gezeten hebben zelfs op den Pattiarctiä« ten zêtel, (*) , laat Zich de mogelijkheid, dat iets van gêá lijken aard te Róme gebeurd kan zijn; even weinig oñt4 kennen, als wij gehegén zijn, het, op twijfelachtiger grond, voor eene waarheid adn te neren, Maaf, Hod C°) Bowe Ro the Hist, of the Popes, Vol. iÑ, p.251, 28de MENGELW. 1826, NO. 16, Ddd | 754 NADER ONDERZOEK 4 OMTRENT DE OVERLEVERING geloofwaardig MARIANUSs gehouden worde, #weehor: derd jaren na de gebeurtenis , die hij aanduidde , de pen voerende, mag zijn getuigenis niet opwegen tegen dat van eenen tijdgendot, ANASTASIUS, den Boekbe- waarder, reeds door ons gedacht, en regtftreeks inloo- pende tegen het zijne. Evenzeer wederfpreekt hem daar- enboven eene plaats in de Brieven van HINCMAR, eenen anderen. vermaarden tijdgenoot, waarin die Pre- laat gewaagt van „ Gezanten, door hemzelven van » Reims naar Rome gezonden, die , nadat zij op reisden „ dood van Leo verftaan hadden, hunnen weg vervolg- » den, en, bij hunse aankomst aldaar , BE NE DIC TUS aantroffen, op den H. rucht, waarop trouwens het bijvoegJel , of flot, ook wi zen zoude, zoo het als echt erkend wordt. Op onze, beurt nu betwisten wij niet, dat, na verloop van aantal jaren, enkele gebeurtenisfen kunnen opgefpoor uit den duisteren nacht der vergetelheid te voorfchijn g bragt, en geboekt worden, die alsdan ten volle gelo verdienen mogen. Alleen wij vermeenen , dat, inz derheid na de uitvirfding der fchrijfkunst , hetzij de zaak (*).Zie boven, bl, t 654. WEGENS PAUSIN JOANNA. 755 °’ die de aandacht des tijdgenoots ontgaan mogt, hetzij de geringheid van ftand of het mindere aänzien, het- zij een zamenloop van andere redenen’, die de openbaar- wording tegenhielden , maar bovenal de wijze, waarop de nafporing van het voorledene gefchied zij, of wel dit een en ander të zamen, ter begunftiging noodig is van eene latere vermelding der wäarheid , wanneer zij ingang vinden zal. Een enkel voorbeeld zij hier genoeg. Bij mangel van belangftelling, en door ongunftigen zamen.« isop van omftandigheden, fcheen voor altoos het aán« denken aan den Uitvinder van de Boekdrukkanst; L A u- RENS KOSTER, te zullen verloren gaan. Door deù opgang alleen van zijne kunst aan andere wereldoorden „ en door het verfpreiden van menigerlei uitgave van wer- ken, heerschte er fteeds in ’s mäns Vaäderftad, wegens hem en zijne werdienften, eene blijvende overlevering: Hierdoor opgewekt, onderneemt de vermaarde Ju NIU $s Zijne navorfching, én vindt hij zich in ftaat, op echte getuigenisfen afgaande , zijn fchoon verflag dër wereld voor te leggen. Dán toch de wadrheidsmin „ en de ach- tig van dien Geleerde , is niet genoeg bij velen ter overs tuiging. Het jaloerfche Mentz en wantrouwend Europd wederfpreekt hem; tot dat nieuwe doorflaande proeven en eene openbare Feestviering te Haarlem , vóór weinige jaren eerst, de zaak voldongen hebben. Maar nagenoeg het omgekeerde ontmoeten wij hier , waar fprake is van genen Hierarch, en een genoegzaam tijdperk van des- zelfs Regering in de Wereldftad Rome, vóór omftreeks tweehonderd jaren. Die waarheid vooruitgefteld zijnde, taat zich wel niet ontkennen , dat van eenen Paus, wiet Europa, gelijk men wil, vereerde, en voor welken de Kerk zich nederboog, na deszelfs dood zoo duurzaam ten geruchte overblijven kon, dat MARIAN Us ,daärop “afgaande , van Aem gewaagd had, dien men tevens be- weerde eene Vrouw geweest te zijn. Het gezag, dàt meer is, van zoo laten Schrijver kon ter aanneming dier ongemeene gebeurtenis misfchien voldoende geacht wore den, indien er pamelijk geene aanteekeningeh uit geheel Ddd à 756 NADER ONDERZOEK, OMTRENT DE OVERLEVERING dat tijdvak alsnog voorhanden me, S daarentegen ontzenuwt het eenparig ftilzwijgen van dezen wegens JOANNES ANGLUS, door niemand bunner onder de Pausfen opgenoemd, ik laat ftaan als eene Vrouw vers. meld , al de kracht van het bewijs, dat men uit de plaars bij MARIANUS ontleenen wil. Hoe bedachtzaam die getuige van zoo laten dag onderfteld worde geweest te zijn in het navorfchen der overlevering wegens de Pau. fin, de mogelijkheid laat zich toch niet betwijfelen , dat eene valfche mare, hoe en wanneer in omloop gebragt, hem misleid hebbe, Maar onkunde van de Regering van JOANNES VIII, en diens opvolging op Paus Leo IV, kan nooit de reden geweest zijn , waarom tiĳdgenooten van hem niet zouden gewaagd hebben. Hun flilzwijgen dus, en nog meer hetgene men leest bij ANASTASIUS en HINCMAR (*®), logenftraft de overlevering , te on- regte door MARIANUS als eene waarheid geboekt. Het is wel zoo, zij, die op dezen, en het geloof van volgende Eeuwen, het aanwezen der Paufin hardnekkig volhouden , grijpen , ter oplosfing van dat ftilzwijgen , het vermoeden aan „,dat men te Rome aan het Hof, en bij de Geestelijkheid in het algemeen , den toeleg gehad hebbe, om alle aandenken aan dat voorwerp van oneere, en ha- ren gehaten naam, in eeuwige vergetelnis te doen weg- zinken. Maar, behalve hetgene door ons alreede tegen dien waan in het midden gebragt is (t), mogen wij niet voorbij op te teekenen , dat van zulk een Paufelijk be- fluit, en van zoodanige zamen{panning , nergens in de oudheid , ook bij MARIA NuUSs SCOTUS geenerlei aan duiding, of fpoor van bewijs, te vinden is. Naar bloote willekeur, en opgeraapte gisfing, verftout men zich al zoo „de vlek van opzettelijke onopregtlreid aan te wrijven aan eenige meer of min achtbare Schrijvers , die gedurende een tweetal Eeuwen, zoo in de Westerfche als Ooster- fehe Kerk, de pen gevoerd hebben. Allen zouden zij, (*) Zie boven, bl. 654 en 754. Ct) Zie boven, bl, 651 en 652, WEGENS PAUSIN. JOANNA» i2£, die zoo menige ondeugd en gruwelen der Pausfen van dien tijd naar waarheid verhaald en, ook doorgeftreken hebben, uit bijgeloof „ of lage vleijerij, overeengekomen zijn, om, ziet de oneer en Ichandelijken dood der Paue fin, maar zelfs den naam van JOANNES ANGLUS, en diens geheele Regering, te verhelen? Blijkbaar over- drijft men des, onzes inziens, de zaak , met te beweren , dat men van dezen, indien hij anders ooit den Aposto- lifchen ftoel beklommen had, zelfs niet als Tegenpaus , zich zou veroorloofd hebben te fpreken: of wederom men vervalt tot ongerijmdheid , indien men wil, dat PHOTIUS, en andere Schrijvers der Griek/che Kerk, hoezeer vooringénomen tegen Rome, en vijandig tegen de, Paufelijke Hierarchij „deel hadden indie overeenkomst , en zich, -ten koste der waarheid, leenden tot het vet» zwijgen van JOANNE Ss’ naam, na verloop van Keuwsn door de Kerk zelve geëerd, Trouwens, indien men alles te zamen neemt, wat wij hier en bevorens voordroegen, om de onderftelling te beftrijden van eenen vermeenden ijver der Pausfen en Geestelijken ter uitdelging der herinnering aan de Pauy-. An, mogen wij dezen in eene herfenfchim , of; wat misfchien gevalliger klinkt, voor eenen uitvloed: aane zien des vooroordeels, opgevat bij den hevigen ftrijd tusfchen Roomsch en Onro isch. De zwarigheden hier- om, met zoo veel geleerdheid als vernuft door den ver- maarden SPANĦHELIM geopperd, tegen de bewijzen en voornamere getuigenisfen , uit het eerfte tweetal Eeuwen ontleend ‚ gaan wij te liever met (tilzwijgen voorbij, ome dat dezelven vooral zijn afgeleid uit dien met rede vere dachten waan, Het eenvoudige veelmeer achten wij, paar de fpreuk van BOERHAAVE, het kenmerk. der waarheid te zijn; en op dien. grond houden wij die kri tiek voor overbodig , en die uitlegging van deze en gene gezegden te ver gezocht , die hetgeen duidelijk is afkeurt, en daarom verbeteren. wil, omdat het tegen het eens ope gevatte vooroordeel ftrijdt, Wij derhalve vermeenen , na alles, wat gezegd werd, dat het Pausfchap van J o-A.N NA 258 NADER ONDERZOEK , OMTRENT DE OVERLEVERING _ nagenoeg evenzeer te verwerpen is, als wanneer men in onze Gefchiedenis, op gezag van deze of gene overleve fing , thans eenige melding gemaakt vond van eenen Gnv FLORIS VI, of JAN III; om niet te zeggen van eent Prins MAURITS, of FREDERIK Il, die, konet of langer, gedurende de Staatsregering, in bewind, ds Stadhoudefs , zouden geweest zijn , in weerwil der betere parigten van dien tijd. Wij zeggen nagenoeg; wak 1 ker, na de uitvinding der Drukkunst, zouden volksgt- tuchten en fprookjes wegens vroegere Eenwen moeit lijker opgang maken, dan in de tijden der onkunde en ligtgeloovigheid, waarover wij handelen; tijden, dt meer is, waarin de fchaarschheid van overgeblevene at teekeningen ons kwalijk , of niet, toelaat , den oorfprong of kleene aanleidingen tot het verdicht verhaal na te fpo ten, alhoewel deszelfs onwaarheid volkomen gebleken moge zijn. IV. Ongaarne begeven wij ons „ten flotte , op den oir vasten grond, en in het ruime veld , dat zich hier voot velerlei gisfing opent, doch waar men tevens den vinger mist, die het regte fpoor'konde aanwijzen. Een enkel woord nogtans meenen wij ter oplosfing van het mè felachtige te mogen zeggen, met onderwerping aan beter oordeel, en om eenen ereen wenk te geven , hoe mis fchien uit meer dan ééne “äanleiding het verhaal nopens de Paufin ontftaan kap zijn, en aangegroeid tot zeke geheel. Niet te eenemaal verwerpelijk achtén wij htt reeds geopperd(*)en bij anderen almede gekoesterd denk: beeld, dat de verwijfdheid der Pausfen , en wel bijzit- der die van BENEDICTUS I, den grond gelegd hebben tot eenen fchimpnaam , ‘waaruit dan het gerucht wegens eenen yrouwelijken Paus aanvankelijk geboren wierd, Men voege hierbij eene andere, ook zeer aangeleg bijdrage, welke de geleerde spanmerm getuigt, Ù fommige handfchriften van AnasTasrus te hebbe aangetroffen, en die hierop nederkomt: „ dat de (*) Zie boven, bl, 652. j WEGENS PAUSIN, JOANNA; . 759: »„ Onlusten tegen BENEDIC TUS zouden verwekt zijn » door eenen JOANNES, Diaken bij de Lateraans „ fche Kerk, die- met eenen bijeenverzamelden op» » roerigen hoop, de poorten (van het Paleis) met „ geweld opengebroken zijnde, introk, met oogmerk » om zich op den Paufelijken ftoel te zetelen , maar die » ook van daar met groote fchande uitgedreven heeft „» moeten worden.” Opmerking verdienen gewis deze laate woorden wegens den fchandelijken val van died kortftondigen Tegenpaus; dan toch te onbepaald is hier de uitdrukking, die ook van elders geen licht ontvan- gen mag, om met dezelve de zonderlinge gefchiedenis der Paufin tot in haren vollen oorfprong na te gaan en te huis te brengen, Intusfchen de eigennaam van Joa N- NES, dien men hier aantreft, en die een tijdgenoot , ja ook een oproerig beftrijder van den verwijfden BE N E~- DICTUS geweest is, geeft, hoezeer van verre, eenen wenk omtrent den loop van een gerucht, dat, waar en onwaar bij voortverhalen dooreenmengende, alzoo die overlevering tot ftand kon brengen, waarvan men wil, dat bij MARIANUs gewaagd zou zijn. Eenvoudiger en meer voldoende is zeker de oplosfing van het verdicht- fel wegens ROMULUS en REMUS, als kinderen te vondeling gelegd , en (gelijk zulks Eeuwen lang almede te Rome weleer geloofd wierd) in dien verftòoten toe- ftand gezoogd van eene wolyin. Immers de bijnaam L U- ° PA (wolyin), door herders aan beider onkuifche zoog- Vrouw LAUREN TIA gegeven, doet in die overlevering al het wonderbare op eens verdwijnen (*). Niet alzoo. vermag men hier te flagen , ook niet indien men, gelijk wij voorftelden , aan BENEDICTUS en opgenoemden JOANNES beiden denkt, en de verwijfdheid des eenen , te gelijk met de herinnering aan den gefchandvlekten naam des anderen, voor de aanleiding houdt tot den waan , dat zekere JOANNES ANGLUS en Paus en Vrouw- zoude geweest zijn, l Voor het overige, indien het eenig geloof verdient, ` dat, gedurende den loop van Eeuwen, evenzeer wegens (*) Livius, Lib, L Cap. 5, 760 NADER ONDERZOEK y OMTRENT DE. OVERLEVERING heerfchende domhetd als zedeverbastering befaamd, de gefchiedenis der Paufin allengs getaoid en verrijkt wierd met ergerlijke lotgevallen , aan haar bejegend, dan is het - wederom niet noodig Hierbij alleen te denken aan louter: verdichting , zonder eenigen grond in gebeurde dadza ken. Gelijk men oudtijds in de fabeleeuw , tot meerdere bevreemding en verbazing, verrigtingen van velen, of bejegeningen en lotgevallen van onderfcheidene minder bekende perfonen, zelfs ondanks werfchil van leeftijd, bij Volksverhalen en in'dichtwerken zamenfmolt tot één ge heel , of wel aan éénen enkelen toekende, waaraan ook anderen deel haddens zoo ftellen wij ons voor, dat & overlevering, in de XlIlde Eeuw, lotgevallen wegens JOANNA verhaalde, die vroeger of later, in het be- kende tijdsbeftek , wel niet aan eenigen Paus wedervaren zijn , dan toch, bij dezen of genen Paufelijken optogt en kerkftaatfie , kortftondigen aanftoot en velerlei opfpraak bij de menigte baarden. Daar de Gefchiedenis zwigt, @ de Kranijkfchrijvers welligt het gebeurde der opname oh waardig keurden, is het onmogelijk, zelfs bij gisfen, iets aan te wijzen, wat zich flechts bij de toenmalige ze den, en vuile ondeugd aan het Paufelijk Hof, eeniger- mate laat gisfen, Te eerder denken wij aan zulk een bip voegfel, met den opgang van het volksfprookje wegens de Paufin aan hare ge!chiedenis verbonden, dewijl & overlevering , die {preekt van den veranderden ftaatfiewt der Pausfen bij plegtigen gang-naar de Hoofdkerk, 0i zes inziens , eene ergernis van lateren tijd fchijnt te ver raden , nadat zich de Hierarch gezeteld had op het Vat kaan. Intusfchen, waar zoo veel duisternis heerscht, vermeten wij ons geenszins eenen ftrgal van helder licht te ontwaren ; en lust het ons niet, rond te tasten, wait vele meer ervarene mannen alreede vruchteloos omdook. komst des verhaals, bij mangel van narigt, niet opge- fpoord, of althans tot geene zekerheid gebragt kan worden. | | l Je Bè, te Z. BRIEF VAN PROF, VOUTE, OVER HET BESLUIT , BETREKKELIJK » DE WISKUNDIGE STUDIËN. s , Aan den Redacteur van de Puderland/che Letteroefeningen. Mijnheer ! He Befluit zijner Majesteit van den 9 September l.l., be- trekkelijk de wiskundige ftudiën aan de Latijnfche Scholen en Akademiën, heeft bij velen den indruk gemaakt, alsof hiermede eene zeer groote verandering plaats vond in de ver- ordeningen, welke op dat ftuk tot nu toe hebben beftaan a en een vermoeden doen oprijzen, dat aan deze ftudiën, in het vervolg, een belang zou gehecht worden, tot dusverre aan onze akademifche inftellingen geheel onbekend, Dit Be- fuit bepaalt, dat voortaan niemand het Kandidaatfchap in de Letteren, voorbereidende tot de- Godgeleerde en Regtsge- leerde ftudiën, zal kunnen vragen, zonder vooraf een examen te hebben afgelegd in zekere gedeelten der wiskunde, die aldaar opgegeven worden ; terwijl te voren de ftudent tot de vereischte examens voor het Kandidaatfchap in de Letteren werd toegelaten, enkel voorzien van een bewijs, dat hij de lesfen over wiskunde had bijgewoond, En uit deze veran- dering in het Befluit van den 2 Augustus 1815, hetwelk on. ze inftellingen van middelbaar en hooger onderwijs regelde , is de vrees ontftaan, alsof hierdoor een binderpaak voor ves len gefteld werd aan dẹ volvoering hunner eigene ftudiën, en ‚bet gebeuren konde, dat jongelingen, na volbragten lettere. kundigen arbeid, met begaafdheden, welke hun voor hun „toekomftig beftaan den besten uitlag hunner pogingen beloof- den, nu zich gefluit zouden zien, door gebrek aan kennis van wiskunde, in hunnen voortgang tot den regtsgeleerden of geestelijken ftand, welken zij, ook zonder die wiskundige kennis, met luister hadden vervuld, Het is mij tpegefche. ‚gen, dat ip die vermogdeng de waarfchijnlijke gevolgen, van ® ër BRIEF het nieuwe Belluit niet naar waarheid worden ingezien. Als dit bet geval konde worden, indien uit de nieuwe wersbe- paling moest voortvloeijen, dat iemand verbinderd werd die plaats in de maatfchappij te bekleeden, welke hem zijn 320- leg van geest, of lust, of uiterlijke omftandigheden aanwe- zen, alleen omdat hij weinig gevorderd is in wetenfchap- pen, die, hoe nuttig zij dan zijn mogen, toch niet ononte beerlijk zijn, en zelfs geene onmiddellijke toepasfing hebben op zijn vak, — ik weet geene nuttigheid van wiskunde, welke tegen zulk een nadeel zou kunnen opwegen. De vraag aangaande deze nuttigheid zelve, en waarom de - gronden der wiskunde moeten geleerd worden door hen, die niet tot wiskundigen worden opgeleid , begeer ik uu niet aan te roeren; eene vraag, die meer algemeen is, en die het zoo moeijelijk valt vrl te houden van grootfpraak van den eenen, en onverdienden fmaad van den anderen kant, omdat mijn eenig oogmerk is de overweging van dic Be- Quie, dat, althans voor het tegenwoordige, de vraag beflist heeft, Ik geloof , dat de vrees voor de fchadelijke gevolgen van het examen voortkomt wit een verkeerd begrip van de wezenlijke ftrekking wan examens. Het is toch cene oppervlakkige befchouwing, die in deze akademifche inftel. lingen geen ander doel ziet, dan om goed te keuren en af tè wijzen: zelfs de hoogfte examens, bij het voleindigen der ftudiën en het verlaten der Akademie , die dus in zekeren zin den weg openen tor den fand, dien men gekozen heeft, kunnen piet gezegd worden daartoe beftemd te zijn,om over de bevoegdheid tot eenig vak uicfpraak te doen; om voorsf het geluk en de eer te bepalen, welke de uitkomst moet bë- wijzen en de wereld alleen kan fchenken; om onze beftem- ming te verzekeren door een diploma; te beflisfen in één woord , zonder het beproefd te hebben, wie bekwaam zal -zijn tot zijn beroep , en wie niet, Zulk eene magt ware bet weinig geraden aan geleerden op te dragen, zij mogen ziju de onpartijdigfte, de fcherpzinnigfte, de beste der menfchen, Geene Faculteit, of Senaat, kan de bevoegdheid hebben, om iemand te ontzeggen het aanwenden zijner pogingen naar eer en fortuin langs de wegen, welke hij voor zich ziet en de maatfchappij kan toelaten, waar misfchien het welingeziea algemeen belang vordert, dat verfchillende wegen zouden openftaan , en niet voor eenige bevoorregten , maar voor allen gelijkelijk zouden openflaan, En als dit het geval iş van OVER DE WISKUNDIGE STUDIËN. v83 die hopgere examens, de laate magt, die de Akademie over hare leden uitoefent, dan zeker kunnen de lagere examens, die de kunde beoordeelen in zekere voorbereidende ftudiën , nimmer bedoeld. zijn, om hinderpalen in den weg te leggen, of om iemand terug te houden,alleen omdat hij minder kene nis heeft aan gedeelten, die men geoordeeld. beeft tot meer- dere volmgaktheid in de vervulling van zijnen ftand iess te kunnen toebrengen, Het wezenlijke nut van akademifche exa- mens is een zedelijke invloed van het hougfte aanbelang, welken zij, behoorlijk ingerigt zijnde, over den geest van jonge lieden uitoefenen, en welke alsdan dergelijke verarde- ningen aan haar oogmerk reù volle. rá4 in BRIEP wone voórbereidende Kandidaacfchap in de Letteren verkrijg. baar gefteld op geene duurder voorwaarden dan te voren, lk herhaal, ‘dat ik noch de nuttigheid der ftudie van wiskunde, noch de doelmatigheid van de wet van 1815, welke dig fu- die invoerde, verdedig; maar ik zie niet, hoe men die wes kon behouden, zonder een’ nieuwen maatregel zoo als dezen, Die wet bepaalde, dat allen het collegie der wiskunde zou- “den houden, toch zekerlijk met het oogmerk „dat zij er zich eenige kennis vaa zouden aanfchaffen. Ik moet nu doen op- merken, det de nieuwe verordening niet meerder kennis van wiskunde eischt, dan te voren bij den Kandidaat onderffeld werd; het verfchil is alleen, dat voortaan het Zewijs, dat men die kundigheden bezit, vwerfchillend is gemaakt; dar hiertoe een examen zal moeten dienen, terwijl men te vorea kon volftaan mec het testimonium van den Hoogleeraar in de wiskuyde, dat men zijne lesfen had bijgewoond, Dit bewijs- ftuk nu alleeg kan , in het-hooger of akademisch onderwijs, in geen geval voldoende zijn, of waarborgen, dat hec bij wos pen der les(en ook met eenige vrucht is gefchied; zoo als blijkt, als men flechts den aard van het hooger onderwijs ia ~ gegenftelling brengt met het lager onderwijs, of het fchool. wezen, Een Hoogleeraar is geen Schoolmeester; hem is nies opgelegd, om voor het gebruikmaken der lesfen te waken; van hem wordt niet vereischt, dat hij het den jongen liedea tot pligt make, ze zelfs bij te wonen. Met dit te zeggen wordt niet verftaan, alsof hem dit geenszins ter harte ging: niemand zal toch zoo onverfchillig wezen, om zich te ver- genoegen met eene gelegenheid aan te bieden, en niet eene poging aanwenden tor aanfporing der genen, die daarvan ber gewenschte gebruik konden maken, Doch het blijft echter zeker, dat hij niet geroepen is dit te dwingen, noch derhal- ve op eenigerlei wijze in te ftaan voor ftudiën, die, het ‚is haar eigen, niet gedwongen, maár vrijwillig zijn: de grenslijn tusfchen het onderrigt der Akademiën en der Scho len is hier duidelijk te zien; en vindr.men hiersegen beden- kingen, het zijn dan bedenkingen. tegen de geheele inrigting van het hooger onderwijs, niet eene berisping uitfluitend ia dit géval, Maar hert, gevolg is dan ook, dat het testimonium van den Hoogleeraar in de wiskunde niets bewijst, met lof gepaard moge getuigen van ware verdienftern , maar geen de minfte - waarborg kan zijn, dat aan de bedoeling van. de wet van 1815 wordt voldaan, wijl dir geguigfchrift (hert moge OVER DE WISKUNDIGE STUDIËN i 263 Áan nog zoo weinig gunftig leiden, altoos is het toereikend tot het oogmerk van toelating) niet kan geweigerd worden4 zoodra de lesfen maar eenigzins geregeld worden bezocht, Wilde men dus die wet behouden ‚de tegenwoordige bepaling werd een fine quá hong men zal ons Gouvernement ten mine fte van geene overhaasting befchuldigen, dat elf jaren !ang aan de ondervinding overliet, om aan te toonen, hetgeen uit den aard der: zaak wel te voorzien was, dat wiskunde sief zoude geleerd worden, zoolang daarvan tot éénig ‘bewijs moest ftrekken het getuìgfchrift van den Hoogleeraar, Ik voot mij. althans zie geenen. weg.te kiezen, dan uit deze twee - één: óf de wet van 1815 aangaande de wiskundige ftudiën af te fchaffen, en de jonge lieden té ontheffen van de verplig- ting om wiskunde te leeren, óf een’ madtregel in te voeren zoo als dezen, Want langer te volharden op: den tegen- woordigen weg, en voorbedachtelijk van de wet eene doode letter te maken , zou tot eer ftrekken noch van de ftuderen. de jeugd, noch van hare Eloogleeraren, En door de tweede partij te kiezen, geloof ik niet, dat het lot der. ftudenten bij het. nieuwe Befluit verzwaard is, indien er eenige waar- heid is in hetgeen ik getracht heb aân te toonen , dat de vrees aangaande de gevolgen van het examen niet gegropid is, en dat de villae kennis van wiskunde niet grootér is dad. die te voren was, Zeer pied iskatsk dan aie “i het , dat die kenoës, peri men baar vorderen, niet meer moest bevatten, dan wat een ieder , met behuip van eenen leermeester en een gewoon ver-. ftand, indien bij wil, kan bereiken. Ik meld dit opzettelijk ; omdat de groote omvang def Wiskundige wetenfchappen at tligt doet vermoeden, dat ook het akademisch onderrigt, waarvan hier wordt-gefproken , eene uitgebreidheid heeft , die geenszins bedoeld wordt; en die ten. onregte in-den waan brengt, alsof er niet veel keuze overbleef tusfchen alles td verrigten en niets te doen, Ik ken geen vak van geleerdheid „ waar dit minder het geval is, en waar eene elementaire ken- nis zoo volmaakt in haarzelve en zoo toereikend kan zijns Men heeft het woord oppervlakkig wel eens toegepast op de wiskunde, waar het toch niet behoorde: die de zes eerfte boeken van Euclides verftaat, heeft geene oppervlakkige, maar eene zeer elementaire kennis van meetkunde; en wat. hij daarvan weet, dat weet hij even goed als de groorfte wiskundige, Ik befchouw het als eigen aan deze weten- 766 ; 7 BRIEF fchap , dat men tot eene geringe hoogte kan komen, eu ech. 