Anthropologisch Onderzoek
Door den gang van ons onderzoek zijn wij aan een hoogstgewig- tig punt yan dat onderzoek genaderd : de studie nameiijk der Maat- schappij en van de wetten , die haar beheerschen. Beschouwden wij tot dusverre den mensch op zichzelven , thans willen wij hem be- trachten als lid van dat groot ligchaam, Daarop wiilen wij ons onderzoek overbrengen en voortzetten. Welaan dan, mijne vrien- den ! treedt met mij de maatschappij binnen en besludeert er den maatschappelijken mensch, den middelmensch , of I'homme moijen , zoo als hij in de leer der physique sociale genoemd wordt. Digitized by Googl 161 ' • ‘ i • DE MI DDE LIEN SCH. I' Homme moyen , de middelmensch , is een wezen , dot nergens bestaat en echter overal getoebt wordt , waar men de statistiek op de anthropologie rerlangt toetepassen. Om dit deel ran ons on- derzoek te beratten , moeten wij den eersten oorsprong ’er ran kortelijk ophalen. Zonder de geschiedenis toch ran ’t rerledene , is de tijd dien wij beleven niet wel te begrijpen , noch minder de koers, dien wij nemen. Het werk ran Job. Pet. Sussmilch : die Gottliche Ordnung in den V eranderungen des menschlichen Geslechts , aus der Ge- burt , dent Tode und der FortpJlan%ung desselben erwiesen , rerplaatst ons in een tijd , waarin het geloof de wetenschap roor- bereidde. De statistiek ran welke , hoe onrolledig toen ook , Sussiulch tot betoog zijner stelling zich bediende, is daarna gedu- rig beter en naauwkeuriger beoefend geworden. Zij is op het ter* rein der wetenschap orergeplant en haar dienstbaar gemaakt en nu met deze der maatschappij cijnsbaar geworden. Bijna een eeuw later Terscheen een werk ran Queiklet : sur V Homme et le de- veloppement de ses facultes , oti JSesai de Physique sociale , wiens titel, rergeleken met dien ran SussmLCK, den gang ran het onderzoek beter aanduidt , dan eene uitroerige redenering of roordragt dit zon knnnen doen. De rraag is hier niet naar het gezigtspunt , de vraag is naar de stelling en deze komt hierop ne* der: is de maatschappij aan natuurwetten onderworpen ? eene rraag, die wel stout , doch geenszins rermetel is , omdat zij de Goderken- tenisen Godrerheerlijking niet bniten slnit. Teel rreemder en rer- meteler klinkt de leer ran het Fatum , die men met de weten- schap wil amalgameren. ’t Is begripsrerwarring , om ran de Gods- dienst wetenschap en ran de wetenschap Godsdienst te maken : maar ’t is geen begripsrerwarring een God te rereeren , die bij ie- deren roortgang en iederen rooruitgang in de wetenschap zich 11 Digitized by Google 162 DG JIIDDGLJtfcNSCH. heeriijker en wijzer en magtiger rertoont en diepten openbaart , die sterrelingen in de eeuwigheid hopend doen inzien *). Leren endood, ziekleen gezondbeid , misdaad en dengd , krank* zinnigheid en gezond rerstand , het zijn geen werkingen ran toeval of willekenr , rnaar rerschijnselen ran natuurweUen , die door ruimte en tijd omscbreren , plaatsen en gelegenheden volgen , naar rart- bepaaide ordeningen. Bij den eeraten oogopslag zou ’t schijnen , ais of deze leer des menschen zedelijke Trijheid en zedelijkheid den bodem insloeg en hem aan een fatum physicum onderwierp. Maar wanneer wij ons God als den Bestunrder en Wetgerer der werdd roorstellen, dan houdt zij op een onrerbiddelijk noodlot te verkon- digen. Wij menschen , afhankelijk ran de wereld , waarin wij leren , ons bewegen en zijn , aan onze aarde door de zwaartewet rerbonden , omspoeld door den dampkring , bestraald door de zon , door plan* ten en dieren en water gespijad en gedrenkt , met den aardbol in hare omwenteling en loopkring medegeroerd, door weer en wind gedreren , met de maatschappij in gedurige aanraking, aan hare veranderingen en afwisselingen blootgesteld , bewogen door de schokken , die Staten en Volken beroeren , onder de magt ran heer- schende meeningen en begrippen , vinden onze Trijheid door al wat ons omringt , beperkt, en geroelen telkens als op nieuw de zwak* heid en eindigheid onzer natuur: terwtjl wij alien als stoffelijke en Tergankelijke wezens den dood te gemoet gaan , aan wien wij na een korter of langer leren , met grooter of geringer bezwaren door- gebracht, onderworpen zijn. Yan den anderen kant mag men niet verzwijgen , dat de be- scharing en rerliehting der maatschappij grooten invloed heeft op • ) » sA la foible lueur de l’itoile dn matin, l’oeil s’appercoit & peine des ob- jets pres de Ini ; mais lorsque le soleil paroit , l’univers risible se divoile. Peat* itrc le vihicale des sensations des essences morales aura de mime plus d'inergie aprcs le cripnscule de cette vie 5 ou bicn , peut itre , les organes de la conscience et da coenr ne sauroient se diployer sons notre enreloppe grossiire : ce sont les ailes encore informes , cachets sous la peau de la nymphe.” ” Francois Himstirsuis. Digitized by Googl DE MIDDELMENSCH. 163 haren toestand. Want, gelijk de mensch door zelfbeheersching on zelfbestuur j door orde , matigheidj, wijsheid , zich Toor veel kwaad bewaren en reel goed verwerven kan , zoo zal ook aene ordelijke * matige, wijze maatschappij in staat zijn den levensduur te yerlengen en de magt der ziekten te fnuiken *). Altijd intusschen blijft het onderzoek der wetten van het maatschappelijk evenwigt , een on- derxoek , nitnemend geschikt , om ons met onze positieen met onze missie nader bekend te maken. De sooiale wetenschap toch leert ons , dat wij deelen zijn van een groot organisme , doorwetten en krachten bewogen, wier ken- nis en studie ons hoogste belang is , omdat wij zonder die kennis en studie een bewusteloos leven leiden , gelijk aan de dieren , die blindelings de natuurwet gehoorzamen en volgens de natuurwet ont- staan en vergaan. Het is daarmede even als met de kennis der mecanique cdlette . Wij kunnen dat groot uurwerk niet doen gaan of stilstaan of verzetten , maar wij kunnen deszelfs bewegingen be* rekenen en die berekening tot ons voordeel aanwenden. Evenmin kunnen wij de wetten , waardoor de micaniqua soeiale bewogen wordt , en waarop zij , waarop haar evenwigt berust , veranderen , maar wij kunnen ons uurwerk daarnaar regelen, en daarmede gelijk zetten en gelijk laten gaan. Daarom is het te wachten , dat die mecanique soeiale dan de gunstigste resultaten voor het,individueel bestaan zal opleveren , als de individus zich meest naar haar zullen voegen en schikken. Want de verwarring in de maatschappij , waarover wij klagen en die wij betreuren, is daaraan in de eerste plaats en voornamelijk toeteschrijven , dat wij hare wetten niet on - derzoeken , noch eerbiedigen. In vrochteloozen en magteloozen kamp die wetten wedrstrevende , worden wij ondanks onszelven in hare bewegingen melgesleept en eindelijk geschokt en gewond en verpletterd , als onnutte deelen uilgeworpen : daar wij door 't ge- hoorzamen en volgen van die wetten het hooge voorregt genieten konden , aan den geregelden en geiijkmatigen gang van het werk* ■) Zie: Verspreide statistiche brrigtrn, hierachtcr gepWatst. 11 * Digitized by Google 164 DE MIDDE1..VENSCH. tuig zelve berorderlijk le zijn en hut geiuk tier maatschappij en tan onszelven levens te dienen. Want twee oorzaken bovenal zijn er van menschelijk ongeluk : onkunde en onwil. Onkunde van onze plaats cn betrekking in de maatschappij , onkunde van hare betee- kenis ala stoffelijk en zedelijk ligchaam , onkunde ran onze verplig- ting tot haar en van hare eischen en regten op ons- Onwil om ons vermeend eigenbelang en onze zelfzucht op te govern Onwil om voor haar ala deel en lid te werken en daarbij niet op onze belao» gen , en op ons voordeel alleen te letten. Onwil vooral om te er- kennen , dat wij ons individual voordeel en ons individueel geiuk dan hel best bevorderen , als wij het naauwer verbinden en inniger vereenigen met het voordeel en het geiuk der maatschappij. Eene der eersteen voornoamste vragen der physique sociale is die naar de orde en wet van geboorte en sterfte. Van die vraag is zij uitgegaan , het was hoar point de depart en gelijk hetgaatmet alia wetenschappelijke studio , vandaar voortgaande is zij van lieverlede op een grooler veld van onderzoek gekomen. Zoo naauw toch zijn de wetenschappen verbonden , dat de vertrouwelijke omgang met dene ons in aanraking en kennis brengt met alien. Het onderzoek van geboorte en sterfte, bracht op dat van huwelijken , van onechte geboorten, van prostitutie , van ziekten , van misdaad , wan krank- zinnigheid en zoo doorwandelde men het geheele gebied deranthro- pologie met de baar verwante vakken , om tot de kennis van den gemiddelden toestand , tot dien van het cor/js social en van I'homme moyen le geraken. Laatons vooreerst ons nog niet bezig houden met de resultaten »). Want dat is de onde zuurdeesem , die nog alle studie aankleeft en waaraan men dat onzinnig uittrompetlen van de breedte en hoogte >) Gij vindt in OtSTESLis’s Handbuch der Rygieine aan het slot eenige van die resultaten bijeengezaraeld. De Schrijver lieeft er kritische aanmerkingen bijgevoegd , die ’t niet moeijelijk zijn sou met een aantal nieuwe te vermeerderen : liever ver- genoeg ik mij er uwe aandacht op te vestigen, om met de eigenaardige vraagstukken bekend te worden , wier oplossing de Statistiek sich voorbehoudt. Digitized by Googl DE MIDDELMKlYSCII. 163 on dieple der wetenschappen te wijlen heeft , hetgeen de hekei- roede der satyre vcrdiende. Laal ons Hover nog een lijd verwijlen bij de zaak zelve. Dat er een geregelde gang , dat ’er orde en wet in geboorle en slerfte plaats hoeft, raoest ieders nadenken doen vermoeden , en ’t is zeker geen bewijs voor de schielijke vorderingen onzer studien, dat men eerst zoo laat er opmerkznam op geworden is. Ook was het niet een zuiver wetenschappelijk belang dat hierin werkzaant was , inaar een finantieel, dat de wetenschap tributair maakte Eerst Susshilch gaf er eene hoogere beteekenis aan en onze tijd heeft de qnaestie , als ik mij zoo mag uitdrukken , gehumaniseerd en ge- socialiseerd. Er is geen twijfei aan , of zij zal bij nader en ern- stig en gezet onderzoek haar wetenschappelijk karakter herwinnen en de tijd zal kotnen , dat men de zwaartewet der maatschappij zal formuldren. Nu is de vraag, hoe zollen wij dien tijd voorbereiden, of met andere woorden , hoe kunnen wij de hinderpalen en belet- selen uit den weg ruimen , die aan de ontdekking en formulering van die wet schadelijk en nadeelig zijn. Het antwoord is gereed : door niet te overhaasten. Dat overhaasten in de welenschappen is een capitale font, een fout, die wij alien begaan en waarvoor wij elkander onophoudelijk moeten waarschuwen. Bezit men feiten genoeg, om orde en regel vangeboorte en sterf- te vasttestelien ? Kan men op de feiten , die men bezit , staat ma- ken ? Zijn wij geregtigd tot het opmaken en mededeelen van de uit- korasten of resultaten.? Op dat alles vermeen ik ontkennend te moeten antwoorden, Noch de feiten zijn genoegzaam : noch zij zijn genoegzaam gewaarborgd ; en derhalve zijn ook de uitkomsten en resultaten bedriegelijk. Leest met een onpartijdig oog Sussmilch niet alleen , maar Qoktelet en Casper en anderen en gij zult bij alien dezelfde leemten en gebreken wedervinden : hetzelfde gebrek aan feiten, hetzelfde gebrek aan contrdle en schifting, dezelfde jagl op resultaten ; ja zelfs de bedacfitzame Moser is niet vrij gebleveo van gebreken , eigen aan onze menschelijke natuur. Wij moeten dus beginnen met cene groote massa wel bewozen , Digitized by Google 166 DE MIDDEI.MENSCH. aekere feiten en deze feilen onderling vergelijken en rooral niet faaasten , om tot een besluit te komen. De meening , dat de massa van feiten alleen voldoende zou zijn en dat deze de onnaauwkeu* righeid bij *! verzamelen zou kunnen compenseren , heeft altijd groot nadeei aan *t onderzoek gedaan en zal het altijd blijven doen , zoolang men ze niet opgeeft. Een tweede punt is, dat men de vraag zoo eenvoudig mogeiijk Stelt : eerst geboorte en sterfte alleen , daarna mannelijke en vrou- welijke , onechte en echte , dood of lerend geborenen: vervoigens de huwelijken ; later de ziekten en eindelijk misdaden en krankzin- nigheid. Het spreekt van zelf, dat men eene groote massa feiten bezitten moet , om ze in dien verschillenden zin te kunnen be- werken, Maar altijd blijft het geraden , met de eenvoudigste vraag- stukken te beginnen en de zamengeslelde vooreerst daar te la ten. Op die wijze zal men zich het werk gemakkelijk maken en al wer- kende meer en meer als het ware ingewijd worden in de verbor- genheden ran het raderwerk der maatschappij : terwijl men langs den anderen weg een niet dan onvolkomen en verward begrip ver- krijgen zal ran het fijngesponnen en fijngeweven network ran het maatschappelijk zamenstel. Een laatste punt is , dat men de leer der eindoorzaken zooveel mogeiijk buiten spel houdt. Iedere nieuwe ontdekking , iedere nieuwe natunropenbaring werpt onze teleiologische stellingen in duigen. Gewoon en gedwongen , maar een deel ran het geheel te orerzien , oordeelen wij te bekrompen en te eenzijdig. Hoe wijder onze gezigtseinder , hoe hooger ons standpunt , des te meer zien wij wet en orde en zamenhang , maar ook eenvoud in beginselen, en overeenkomsl van stof en kracht , van natunr en geest , Tan het physiekc , morele en inteliectuele leven. Onze hypothesen zijn rusl- punten en bakens of mijlpalen , die wij gedurig verzetten , naarmate ons eigendom grooter wordt. Maar de grond van alles , de hoofd- kracht, het beginsel dat alles zamenhoudt , blijft voor ons doorzigt verborgen: het is die eerstc en hoogste formule die wij nog altijd blijven zoekcn. Digitized by Googl OK MIDDELMENSCH. 167 Geene byzondere Voorzienigheul naar men&chelijke iubecldiog , maar een God van orde en lie/de en wysheid leert ons de weten- schap : een God die alles voorzien en geregeld heeft , wiens voor- zienigheid orde en wiens orde voorzienigheid is. Nog minder mag men aan de sociale weteoschap de rekening van hel huishouden van Staat opdragen. Zij houdt geen kantoor noch zit de boeken bij te schrijven , om ontvangst en uitgaaf en het batig saldo op te wa- ken. Zij heeft een hooger , een edeler bestemming , dan alleen de materielo belangen der maatschappy te dienen. Zij Jeerl een die- pen blik werpen in haar zedelijk beslaan. Zij leert het naauw ver- band tusschen Natuurwet en Zedewet inzien. Daar is , zegt Qustelet , eene schatting , die de mensch meer geregeld voldoet , dan die welke hy aan de natunr of aan den Staat schuldig is, het is die welke hi) betaalt aan de misdaad. Zonder Quetelkt’z stelling voor voldingend bewezen te houden , kunnen wij niet ontkennen , dat er gronden beslaan , die er voor pleiten , dat ook hierin zeker evenwigt te ontdekkeo is. Ilet phy- siek en zedelijk kwaad is ontwijfelbaar aan regel en wet onderwor- pen en vervolgt met logische gestrengheid zijn eens gebaanden weg. Het individnele , de uitzondering verliest zich in de massa ; en het algemeene » de regel treedt te voorschijn. Yraagt men , of dat cgfer onveranderlijk is , zoo vraagt men naar de mogelijkheid van voortgang in het goede, en wie zal die mogelijkheid stoat weg ontkennen. Maar, dit mag men niet vergeten, dat gelijk er voort- gang is in het goede, ’er eveneens voortgang is in het kwade, en dat eene maatschappy , waar het kwaad element blyft voorlwerken, aan die ontwikkeling onderworpen blyft. Men heeft in de intellectuele vorming en beschaving het radicaal geneesmiddel tegen het zedelijk kwaad meenen te bezilten. Maar daartegen pleit de statistiek en ondervinding. Niet in het hoofd alleen zit het kwaad , noch in onkunde. Geen schoien kunnen het beletten , noch wetenachappen. Een slecht gemoed is te gevaar- lijker, naarmate de kennis meerder en de doorslepenheid en door- traptheid grooter wordt : en zoover ik weet, is aan den vader der Digitized by Google DE H1DDELIHENSCH. 168 leugen het attribuut der domheid nooit toegekend. Welligt zal door intellectudle opvoeding de form en gedoante van het kwaad veranderen , maar de som 2a! blijren en het saldo voor de maat- schappij even nadeelig zijn. Qubteut met zijne wetenschap ingenomen , gaat nog verder en wil haar op het inteilectnSle leven der maatschappij hebben toe- gepast. Met dat oogmerk berekent hij de leltemuchten of voort- brengselen ran kunst en wetenschap. ’tKomt mij voor , dat zalke berekening groote bezwaren heeft. Ligter waren dagbladen en maandwerken te tellen. Doch ik twijfel , of zij ons een zeker cij- fer zouden aan de hand geven , om het vraagstuk te beslissen. Eene eerste stap ware het onderzoek naar het geta! leden der maatschappij , dat lezen , schrijven en rekenen verstond. Daarop dat naar taalkonnia, kennis van eigen en vreemde taal , dat bij de schatting Tan periodieke werken ran gewigt kon zijn. Vervolgens het onderzoek naar historiekennis. Dan dat naar kennis der na- tuur. Altijd eehler zal het beoordeelen Tan een Tolk of maat- schappij , met betrekking tot haar intellectueel standpunt , hoogst- moeijelijk zijnen de maalstaf genomen naar de nitgegeven schriften, onzeker. Hierbij toch zou *t hoofdzakelijk op oorspronkelijke wer- ken aankomen en eene nieuwe schifting ran deze en Verlalingenof compilation noodig zijn. Het politiek leten zou daarbij aimede moeten vrorden opgemerkt: niet alsof ik van oordeel zijn zon , dat waar de meeste verlooning is , ook de meeste kraeht bestaat. Wie toch zal den woeiigen knaap stellen boven den rustigen man? Maar een verstandig politiek leTen bedoel ik , dat bon sens , die sound mind van een volk , dat evenzeer zijne pligten , als zijne regten kent en roorstaat. Daar is nog eene maatstaf die het intellectoele leven eener maat- schappij aanwijst. Het is de reelzijdigheid van ontwikkeling en forming. Bestaat er evenredigheid in gaven en geestvermogens , is er plaats voor alle kunsten en wetenschappen , wordt de eene niet ten koste van anderen gepleegd. Zijn alien evenzeer geacht en erkend Vinden de uitvenlers en nitroepers van hunne kunst of Digitized by Googl I)E M1DDELKENSCH. 169 welenschap geen algemeenen ingang , draagt het schimpen en sma- len op bepaalde studievakken geen lof of loejaiching of goedkeuriDg weg. Wordtde geest niet door alien wind ran nienwe leer geslin- gerd : maar onderzoekt hij en beproeft en vordert met langzamen maar gestadigen tred. Wordt het genialisch element door het kri- tisch element opgewogen. Laat men bij het lager en hooger on- derwijs liberate beginselen toe en weert alle eenzijdigheid en par* tijdigheid. Zijn de kweekelingen niet naar een model noch eene school gevormd. Behooren de leeraars niet tot edne seote. Is waarheid , ik zeg niet in de taal , maar in het gedrag , in siudie en leven openbaar. Wat zou ik niet al meer kunnen opnoemen , waaraan de verlichting en beschaving van den middelmensch der maatschappij te toetsen is ; ofschoon het ondoenlijk blijven zal , zijne waarde in cijfers uittedrukken en men zich steeds met eene algemeene schatting zal moeten te vrede honden en dat wel te meer, omdat de wijze en verstandige en beschaafde leden der inaat- schappij zelden het meest in 't oog loopen , noch ’tmeest van zich doen hooren. Sprekende van veelzijdige ontwikkeling en vorming , mag ik het zedelijke en godsdienstige niet bniten rekening houden , omdat zonder dit de mensch eenzijdig weien moet. Waar dit element ontbreekt , zal de middelmensch niet veelzijdig gevormd en ontwik- keld zijn. Ik spreek niet van eerdienst, niet van den callus met al zijn stoet en staatsie, van gewetensleven en gewetensbeginselen spreek ik , zonder welke geen menschelijke maatschappij bestaan kan. Hoemeer dat gewetensleven huisselijk , maatsc.happelijk , we- tenschappelijk leven is , hoe hooger stand de middelmensch op de schaal der verlichting zal teekenen. Niet van gewetensdwang geldt dit, maar van gewetensvrijheid , die zonder vrijheid van onderzoek, zonder gelijkmatige ontwikkeling en oefening van den geest , on- bestaanbaar is : zoodat het hier op nieuw blijkt , dat het der maat- schappij dan vooral vvelgaat , als hare leden zich vrij en naar alle zijden hebben kunnen vormen , en dat men zich bedriegen zou, als men waande , dat alleen verslandelijke beschaving in staat zou zijn , Digitized by Google 170 DE MIDDELMEMSCtl. ile magten te beteugelen , die haar met verderf en ondergang be- dreigen. Een bilk op de polilieke kaart van Europe zal meer en beler myne overtuiging regtvaardigen , dan eene reeks van rede- neringen. In den jare 1848 is een later work van den Heer Qcctilkt uit- gekomen , getileld ; du Sysl'eme social et des lois qui le re • gissent. In dit werk tracht de geeerde Schrijver zijne vroegere leerstellingen tot een systematisch geheel te vereenigen , en heefl daartoe den didaetischen vorm boven den briefstijl verkozen , als meer overeenkomende met het gewigtig onderwerp , waarmede hij zich bezig hield. Inzonderheid is de statistique morale daario behandeld , en men moet den verdienstelyken Schrijver den lof toekennen , een nieuw licht over de anthropologie verspreid te hebben , of om mij juister uittedrukken , de anthropologie onder een nieuw licht te hebben voorgesleld. Evenwel vergete men het niet , wat de Schrijver zelf zegt omtrent zijn werk : » »je ne le considere que cornme une esquisse fort incomplete d’une science nonvelle , qui tend a se faire jour,” ” Om die reden kon er twij* fel ontstaao, of hij wel gedaan heeft, den didaetischen schryflraot te kiezpn: een twijfel , die zich over de geheele behandeliog der Staathuiihoudkunde uitstrekt. Baco heeft zich in zijn tyd reeds uitgelateu over het creeren van wetenschappen , en men kan, gelijk ik u te voren meermalen onder het oog bracht , daartegen niet genoeg waarschuwen in een tijd , waarin velen de toekomst voornitloopen en de sylJogismus op nieuw het experiment schynt le willen voorbijstreven. »»La corn bin a iso n ja plus remarquable , dus vervolgt hij , est celle qui constitue une nation. Tout en elle merite une etude speciale : aucune des phases de la vie de ce grand corps ne doit echapper a ndtre eramen : il faut suivre progressivemenl son dc- veloppement sous le triple rapport du physique , du moral et de 1’inleUigence. Les caracteres de la jeunesse , de 1’age mur et de la decrepitude s'y dessinent avec autant d’energie que chez Jes dif- ferens etres de la creation. Un pareil corps a sa physiologie spti- I Digitized by Google DE M1DDEL1ENSCH. 171 ciaie ; il pense , il ecrit, il s’enonce d’une maniere qui lui est pro- pre ; il a ses crimes et ses vertus ” ” Later erkent de Schrijver : » '> j’ai du toucher a trop de sujets pour avoir pu en approfondir aucun. Je n'avais d’ailleurs pour t- but que d’indiquer sommairement les diflerens objets , dont je a voudrais voir entreprendre l’etude.” ” En waarlijk , als men de }B menigte gewigtige onderwerpen nagaat, welke in deze driehonderd a bladzijden besproken worden , dan moet men met die woorden ,i instemmen. Het kan echter zijne nuttigheid hebben , de belang- ti stelling in eene wetenschap optewekken , wier kindschheid en eerste » ontwikkeling reeds de schoonste en rijkste toekomst voorspelt: eene ill wetenschap, die zoo geheel met den gang der studicn en met den ill geest onzer eenw, met onze belangen , behoeften, verwachtingen , 0 overeenstemt, en ons een nieuw , ruim en verrassend gezigtspunt t aanwijst , ranwaar wij ’t oog in ’t verst verschiet knnnen laten t 't weiden. .-/j. fiat de maatschappij met al hare schijnbare toevalligheden , dat ,iii de mensch met al zijn willekeur even als het wereldstelsel , naar j[ji wet en regel bestnurd wordt en zijn voorgeschreven ioopkring be* tit i schrijft en binnen bepaalde grenzen de banen haar afgebakend door* j t l| wandelt , dat voorzienigheidswetten (lots providentiellea) de maat* ;D b: schappij beheerschen , dat men als Bastiat op harmonies icono * ji«p uniques kan wijzen : dat alles zijn voorstellingen , die meer dan an* ){ tj dere, den denkenden geest, die eenheid en orde zoekt en naar wet Uiii e n regel vraagt , diep moeten treffen en tot ijverige en voortge- zettestudie moeten opwekken en aanvnren. Daarom widen we overwegen , hoe die studie het best interigten. n eK fioor met onszelven is , dunkt mij , het antwoord , met ons volk te , e it beginnen , en hieromtrent kan wel geen rerschil bestaan. Maar ’t ‘ s daarom te meer noodzakelijk , in de eerste plaats onze statistiek el i zooveel mogelijk te verbeteren en dan ook in de tweede plaats onze e (j aandacht wat meer bij onszelven te bepalen , en wat minder andere les jc netien te bewonderen of natebootsen. Het goede in anderen te er- jgif kcnncn , verdiensten bij vreemden te eeren , zelfs het nuttige en Digitized by Google 171 UK M1DDELNKNSCH. bruikbare Tan anderen overteneinen , nationale vooroordeelen co ge- breken zooveel mogelijk afleleggen , wie zal dat alles niet uanprij- zen? Maar, gelijk men te dikwijls doet , het vreernde le prijzen , om hetgeen bij ons is te laken , zich over land en voik te schamen , of als een naburig volk , eigen laa) te verzaken en eene vreemde te schrijven en te spreken , dit kan noch mag geprezen worden. Het bestaan ran een volk hangt aan het bestaan zijner taal en naarmate de wetenschap meer popniair wordt , zal zij ook de volkstaal meer veredelen , ’er zal zich bij ieder volk eene welenschappelijke taai vormen , de taal zal wederkeerig op de wetenschap haar vermogen uitoefenen, en zoo zal eenmaal, als de wetenschappelijke mensch wereldburger zal geworden zijn , als de beschaafde wereld edn’ grooten Staat zal uitmaken , ook edne Wereldtaal ontstaan , alleen door verschillende dialecten onder'scheiden. Voordat dit groote wereldplan zich kan verwezenlijken , moet ieder volk zich weten- schappelijk gevortnd en aan de groote club hebben aangesloten. Want, zooals de mensch zich eerst in het klein gezin en op de school voor het leven moet voorbereiden en geschikt maken , zoo is de volksopvoeding en het volksonderwijs voorbereiding voor het wereld burgerschap , vraarloe de mensch van de inteliectuele sijde door de wetenschap en van de morele zijde door het Christendom bestemd is , en zoo de teekenen der tijden niet bedriegen , eenmaal geraken zal. VERSPREIDB ST AT1STIEKE BERIGTEN. * Gemiddcld zouden van de geboren kinderen S pCt doodgeboren zijn : en in groote steden 6 pCt en meer jongeus dan meisjes : vooral onder de armen , onechten , en van kranke ouders is dit getal bet aaomerkelijkstc. In de eerste maand sterft reeds ‘/u. Na verloop der eerste 5 levensjaren is maar */, in leven. In Engeland waren de onder de G jaren gestorven kinderen 39 pCt aller stcrfgevallen, in Noord- America zelfs 50 pCt. Het minimum der sterfte valt van het 10 — 14 levensjaar. Dan stijgt de slerfte wcder met de manbaarhcid en bereikt met het 60 jaar liaar tweede maxi- mum. In bet 25ste levensjaar is reeds de bclft overledcn. De kindersterfte staat tegelijk in vcrbouding tot stand en lcvcnswijie. Grootst is tij in vondelingshuizen , Digitized by Google VERSPREIDE S'UTISTIEKE BER1GTEN. 17* grooter bij minnekinderen , dan bij anderen. Over 't algemeen xijn de ontwikke- lingstijdperkeu niet zoo gevaarlijk, als men gewoon is te veronderstellen. Wat de geslacbten aanbelangt , is de levensduur geringer bij mannen dan bij vrouwen en de kans dat eene vrouw haar man overlcven zal , staat als 3 : 2. De voorregten, die sommigen aan bet Caucasisch ras toekcnnen, betrcffen de civi- liiatie , welke de overigen mede deelachtig wordende in dezelfde voorregten louden deelen. Rijken en armen bieden bijzonder ten aanzien der kinderen een trenrig verscbil aan : intonderheid xijn de fabriekarbeidcrs in dit opxigt betrenrenswaardig: want behalve dat ban leven in gebrek en ellende doorgesleept hen belct gezond en kracbtig te xijn , zooals blijkt uit hunne ongescbiktbcid voor de militaire dienst, sterven meer dan de helft hunner kinderen: en terwijl de raeer welvarende volks- klassen kans hebben van een hoogen ouderdom te berciken , worden xij opjeugdi- gen of mannclijken leeftijd weggemaaid. Eveneens levert de gehnwde staat meer gnnstige rcsultaten op, dan de ongehnwde en bet leven in een bevolkte stad minder, dan op bet land: waarbij ’t evenwel op de stadskwartieren en wclvarendheid der bewoners grootelijks aankomt en niet moet worden voorbijgexien, dat bet biermede in Enropa altbans beter geworden is. Groo- tef is de sterfte in warmere, dan in kondere streken , in het zuiden, dan in bet noor- den : de gematigde xijn echter de gexondste. Grootst is de sterfte der colonisten in tropische gcwesten , alsmede in moeras- en lage landen , tegenover bergstreken. Be- rekeningen van de maandelijksche sterfte voor vcrschillendc lecftijden schijncn te leercn , dat hierin onderscbeid bestaat en dat men bij opgare der algemeene sterfte letteu moet op het contingent, dat elke leeftijd daartoe geleverd beeft. Over ’t algemeen bedraagt de levensdunr thans in de meeste landen van Enropa tusschen 30 — 40 jaar , en sterven ’s jaarlijks ten ininsten 2 ten honderd der be- volking. Hoogstens de helft der geborenen bereikt 30 4 40 jaren, xeer weinigen hoogeren onderdom, trots alle artsen en artsenijen. Voors leert de statistiek , dat de mecst beschaafde landen van Europa in gezond- .beid en levensduur der bewoners xijn vooruitgegaan , tegelijk met de verbetering van Staats- en Buisselijke inrigtiugen en dat endemischc en epidemisebe ziekten xachter geworden xijn. Van boeveel gewigt de gexondheidspolitie te arhten xij , bewijzen de ontxettende tommen aan verpleging van xieken in en buiten bospitalen en bet aanxienlijk gemis aan mensebenarbeid door ziekte veroorzaakt. Wat laatstelijk de vooruitgang ten goede aanbelangt, zoo verdient bet opmerking, dat terwijl in de middeleenwen de gemiddelde levenskans naauwelijks 18 jaren en in de vorige eeuw niet veel meer dan 20 jaren bedroeg , deze nu in bet beschaafde vrije Enropa tot 40 jaren gestegen is: en terwijl voorheen jaarlijks van de 20 inwo- neri thans van de 40 4 50 tin sterft. Met tin woord : men leeft tegenwoordig langer , Digitized by Google 17* VERSPREIDE STATISTIEKE BERIGTEN. gezonder en oyer het algemeen gelakkiger, omilat het leven zelf be ter en minder bezwaarlijk geworden is: zelfs bet leven der armste klassen is verbeterd en zal meer en meer vcrbeteren , hoe meer de maatsckappelijke inrigtingen volmaakt worden. De Engelscben zijn daarin andere natien met een leerrijk voorbeeld voorgegaan, zoodat zelfs in de hoofdstad , het millionaire London , de waarschijnelijke levens- dnnr van 25 tot 40 jarcn gerezen is. Nog gewigtiger is het , dat in Engeland niet alleen de bevolking van 1821 — 1841 omstreeks 32 pCt. is toegenomen, maar dat de klasse der levenden van 15 — 50 jaren ongevcer 42 pCt. en die onder de 15 jaren omstreeks 22 pCt. gestegen is. Wij vereenigcn ons das gaarne ten dien opzigte met de uitspraak van den geleer- den OssterleK: »»Noch uberall hat so das stille, aber segensreiche Waltcn der Ci- vilisation auch fur die Gcsandheit der Volker die schonsten Friichte getragen, and deren Lebensdancr ist immer nnd uberall um so grosser, je weiter ein Volk aaf der Bahn einer gesanden Civilisation vorgeschritten , je freier und menschlicher seine staatlichen Verbaltnisse geworden."” PSYCHOLOGY — DE VOLKSMEENING EIY VOLK STEM. — PSYCH1SCH EVENW1GT. De psychische feiten aan bepaalde wetlen te toetsen , er formu- les voor te vinden , ze mathematisch voor te dragen : in een woord een mathematische psychologie te gronden, is in later tijd door Ukr- B art en na hem door Drobisch beproefd. Aan anderen de beoor- deeling dozer proeven overlalende, willen wij overwegen , wat er van dit denkbeeld waars of onwaars te stellen zij. Bestaat er grond ora te vermoeden , dat statiek en mechaniek, dat evenwigtsleer en bewegingsleer ook op het spel van menschelijke voorstellingen van toepassing zouden kunnen zijn 7 Dat de voorstellin- gen elkander afwisselen , ophefien , verdrijven , op elkander werken; nu verhelderen , dan verduisteren , ineensmelten of zich verbinden , dat zij reeksen vormen , die nu zinken dan rijzen , en na schijn* baar verdvvenen te zijn , weder op nieuw te voorschijn treden , wie zal dit loocbenen ! Maar is er in die bonte mengeling , in die ge* stadige verandering en omwenteling, orde en zamenhang , regel ea wet 7 Dit trachten de voorstanders der mathematische psychologie te betoogen en ontveiozen mag ik het niet , dat na al het vroeger Digitized by Google PSYCIIOLOGIE. — DK VOI.KSMEENING EN VOLK STEM. — PSYCH. E VENWIGT. 175 onderzochle , die meaning veel aantrekkelijks en waarschijnlijks voor mij heeft. Kracht en zvvakte der voorstellingen , hear rijzen en dalen te be- rekenen, zal altijd wel groote bezwaren hebben , doch regel enorde daarin te vinden , zal voor hem die er op nadenkt , welligt mo- gelijk zijn. In de eerste jaren der kindschheid en derjeugd zijnde voorstellingen zeker het menigvuldigste en bewegelijkste. Het kind en de knaap zijn , laat men ze begaan , in rustelooze bedrij vigheid en ongestadigheid nu hier dan daar , gednrig door het nieuwe aan* getrokken en ras van het onde verzadigd. Later komt er in dat wild schermutselen meer orde en geoefendheid. Zien en hooren vrorden bemerken en opletten. De aandacht bepaalt zich , de ge- woonte groeit en wortelt , de voorstellingen vereenigen zich tot rijen , de denkbeelden krijgen een bepaalden gang, die zich rigt naar bijzondere streken en voorgeschreren banen. De kring des huisgezins , waarin vrij leven , de natunr die ons omgeeft, de maat- schappij , het volk, de eeuw waartoe wij behooren , ruinate en tijd beperken ons psychisch denken en werken : zoovele kleinere en grootere raderen grijpen in een en maken dat groot organisme uit , dat wij menschheid noemen. De geslachten , die elkander opvolgen , hangen door traditie aan de geslachten die voorgingen en de voorstellingen der ouders en voorouders werken op die der kinderen en nakomelingen. De ge- schiedenrs der beschaving toont ons dien vasten gang en de geschie- denis onzer eigene ontwikkeling berestigt haar betoog. Als men zichzelven en anderen betracht , zal men bevinden , dat de kring van denkbeelden met den tijd afwisselt, dat naarmate de aandacht meerder wordt , de voorstellingen meer kracht en orde en vastheid en zamenhang verkrijgen , dat haar getal en nienwheid afneemt , maar dat haar gehalte en gewigt toeneemt , dat ’er zeker stelse! van voorstellingen gevormd wordt , om hetwelk zich ons denken en doen beweegt en dat positieve kennis en grondig weten in gelijke mate toenemen , als de extensie en het veelweten verminderen. Voorstellingen , die ons vreemd of aangebrachl zijn , hebben veel Digitized by Google 1 76 PSYCHOLOGI E. — DE VOI.KSMEENI NG EN VOLKSSTEN. — PSYCH. EVEN W IGT. minder kracht , dan die ait eigene ervaring zijn geput : vandaar dat de geschiedenis van hot voorgeslacht doorgaans zoo weinig kracht beeft op de nakomelingschap. Tot Tolkomene klaarheiden rolle kracht eener voorstelling wordt vereischt , dat zij enkelvoudig zij. De menigle ran voorsteilingen verduistert ze. Evenmin is te schielijke afvrisseling daaraan bevor- derlijk , terwijl gebrek aan afwisseling of te trage beweging , ver- veling en slaap voortbrengt : eene snelle beweging ran zwakke on* duidelijke voorsteilingen verwart en verstrooit den geest. Te lang verwijien bij dezelfde reeks van voorsteilingen geefl aanleiding tot afgetrokkenheid en idees fixes ( fixen fV ahn). Bet stijgen en zinken van voorsteilingen is nergens duidelijker , dan in de werking en de beweging der publieke opinie en van revo- lutieleuzen en revolutiebegrippen. In de vorige Fransche Bevolutie kan men het idde zien opkomen en stijgen tot aan het schrikbe- wind. Vervolgens de Hemmung — de reactie — dan de restau- ratie , daarop de overdrijving , Charles X , de revolutie met eene nieuwe dynastie — 1830 — de nieuwe republiek — 1848 — nieuwe Hemmung — staal van beleg — beperking van de drukpersvrijheid — verminderd gezag der Earners — Communisme, Socialisme. In de maatschappelijke volksstemmen vertoonl zich het oscilleren der algemeene voorsteilingen , het wegrkeerig rijzen en dalen in het groot. Vrijheid — misbruik van vrijheid , losbandigheid. — Tegendruk : gezag — misbruik van gezag , willekeur. — Nieuwe omwenteling j nieuwe beperking. En zoo slaat de schaal dan naar de eene , dan naar de andere zijde over. Intusschen vooruitgang , beweging , logische voortzelting. De reeks van voorsteilingen door- loopt haar cyclus ; totdat een nieuwe reeks van voorsteilingen op- welt. Men zoude hier eene beweging om den as: eene rond- draaijende beweging en eene beweging om een verwijderd centrum: eene voortgaande beweging kunnen onderscheiden : eene omwente- ling en eene voortwenteling ; dagelijksche , jaarlyksehe, en wereld- beweging — dag — jaar — eeuw — waarbij nog een meer ver- wijderd centrum voor ons geheel ideenstelsel gedacht moet worden: Digitized by Googl PSYCHOLOGY. — DE VOLKSMEENING EN VOLKSSTE.M PSYCH. EVENWIGT. 177 gang der maalschappij , der menschheid in haar geheel voorstel- ling van vrijheid , bijvoorbeeld : vrijheid der volken — vrijheid der maalschappij — persoonlijke vrijheid — vrijheid ran denken , spreken, handelen — gewelensvrijheid — vrijheid in de weten- schap. ONS VOLK B IV VOLKSKARAKTER. Niettegenstaande de oude Socratische spreuk reeds zooveel eeu- wen iang van mond tot mond herbaald en van geslacht op geslacht is overgegaan, is zij er nog verre af, van in de maalschappij gang, bare mnnt te zijn. Het : ken u zelven , is niet alleen in de diepte, maar ook in de breedte en hoogte uittewerken. Het beleekent ook • ken uw gezin , ken uw volk , ken uw tijd ; en slechts in die rnimere beteekems kan het volkomen verslaan , kan het volkomen uit ge. yoerd en betracht worden. In ons gezin en geslacht , in ons voik , in onze eeuw kunnen en moeten wij ons spiegeien , onze beeldtenis aanschouwen. De aard van ons volk is vooral uitgedrukt in het land onzer woning , in onze geschiedenis , in onze zeden en instel- lingen. Daar behoort moed , taai geduld en volharding toe , om zoodanig land te bewonen en te behouden. Van diezelfde deug- den: van moed en geduld en volharding getuigt ook onze geschie- dems. In onze zeden en instellingen heerscht eenvoudigheid , goede trouw waarheid , afkeer bovenal van vertooning, en vereeniging van vrijheid en godsdienstigheid , zooals zeldzaam elders wordt aan- getroffen. Ik wil niet beweren , dat alle trekken van dit oorspron- kel.jk karakter even zuiver en ongeschonden zijn bewaard gebleven , noch dat wij ze onze gansche geschiedenis door gehandhaafd zien.’ Want te dikvvijls stelt men zich den goeden ouden t.jd te gunstig voor, tegenover den tijd waarin men leeft : omdat men in fresco het verledene ziet en het tegenwoordige in miniatuur. Maar hoe ook een nader onderzoek ons het vroegere doe kennen , wat later tijden betreft , in de belangrijke jaren van 1830 en 1848 , die wij beleefd 12 Digitized by Google 178 ONS VOLK EN VOLKSKARAKTER. hebben , heeft ons volk zijn ouden aard niet vcrloochend. En tel- kens als zijn hooger belangen , als onafhankelijkheid en Godsdienst in het spel waren , stond het pal en gereed , die te verdedigen. Ik wil niet spreken Tan de groote rol , die ’t eens onder de Vol- ken en Staten van Europa gespeeld heeft. Die tijden zijn voorbij en het zou ongerijmd zijn , ze te willen terugtooTeren. Maar nog altijd heeft ons tolk zich met waardigheid staande gehouden en zich door braafheid , vroomheid , eenvond en bedachtzaamheid blij- ven onderscheiden , nog altijd blijven toonen , Godsdienst met rrij* heid te kunnen vereenigen , nog altijd in opvoeding en vorming, aan vooruitgang in beschaving en kennis een vrerkzaam aandeel ge- nomen. Het historisch-kritisch element, dat hier zoo geheel te huis was , heeft zich blijven ontwikkelen , en de niet zelden over- dreven klagten der opgewondenheid zullen Nederland de plaats niet doen vergeten , die het in de rij der beschaafde volken door zijne geaardheid en de strekking zijner studien heeft ingenomen. Praktisch meer dan theoretisch , meer begeerig wat te zijn , dan te schijnen , zal ons volk , zoolang het zich doorgeen groote woor- den laat wegslepen , door hem , die ’t in hnisgezin en dagelijksch bedrijf naauwkeurig gadeslaat, boven menig ander volk, dal schit- tert en uitblinkt en van zich spreken doet of van zichzelf spreekt , en uit de hoogte op ons nederziet , geacht en geliefd worden. Wilt gij uw volk leeren kennen , mijne vrienden ! bestudeert het in den familiekring , in dat innerlijk leven , dat zich meer door daden , dan woorden , meer in het doorgaand gedrag , dan in wonderfeiten openbaart. Denkt aan die spreuk inzonderbeid onzer wijze voor- onders , die nog onder ons bekend en te huis is: fortiler in re, sed suaviter in modo , en aan die andere niet minder karakte- ristiek voor onze ievenspraktijk en levenswijsheid : festina lente. Denkt aan Voltaire's en Cartisius oordeel overland en volk , aan Cuviers rapport over den staat van ons lager Onderwijs. Denkt vooral aan de beeldtenis der vrijheid op onzen Hollandschen golden, sleunen- de op den Bijbel, en dat omschrift: hac nitimur , hanc tuemur: der vaderen leus : of aan die andere: concordia res parvae crescuni. Digitized by Google ONS VOLK EN VOLK.SKAIUK.TER. 179 Er zal tussehen volken wel evenzeer onderscheid zijn en grooter nog, als tussehen familien. Laat ons dan onze familie, door de- zelfde taal en zeden en herinneringen verbonden , zonder vooringe- nomenheid , zonder familiezwak , maar ook zonder familieschaamte leeren hoogsehatten. Zijn er grooter en magtiger familien, beroe- men anderen zich op stand en vermogen en rijken stoet en pracht , wij behoeven ons onze afkomst niet te schamen en zijn in minderen rang met eere staande gebleven. Geene yeroveringen zoeken wij , maar ons bezit te vestigen en te bestendigen. Wij stellen meer prijs op het huisselijk , dan op het leven daarbuiten. Ook kennis zoeken wij , niet om er med te prijken , maar om ze tot ons ge- bruik aantewenden , om er onzen geest mod te slofferen. Schei- ding van wetenschappen en letteren , ran natuurstudie en historie- studie , beoefening van specialiteiten, valt minder in onzen smaak. 