Tobasche spraakkunst : in dienst en op kosten van het Nederlandsch Bijbelgenootschap
^*. iM7tt ié <e6ii ufknoöéfgende uitto^iBg, die aan t begin van een «in geplétttst wordt, en Miek^ een rertoek aan een of fneer perMien iets te doen; b. y. utea pala retp nut hamü ^'olo, komil t^,ié Mdkeév, mei elkander; utoa ^unditl ho marad^an kUtt djalo (Ib*, bl. 41, r. 4 ▼. o.), Ifomf zet u neder ^ laten $o^ rust nemen/ (andere voorbeelden zie boven bl. 290). Noodigt men ieqaand nit mede te gaan, dan bezigt xnen beta of heka (§. 10, a,)\ h, v. beta hUa atik na eadia dao narihutaUa % (Ib., bl. 106, r. 14), komi laai one gaani me weet hoe ver noj uw htUa ie; beta ma hOa iu ruma (Ib., bl. 57, r. 14 v. o.), koml laai ons ie samen kuia- waart» gaan (een ander voorbeeld Ib., bl. 239, r. S en bov., bl. 246^ 6®.). Met beei noodigt men iemand alt mede maar tevene ook vóór ie gaan, Z()o men iemand uitnoodigt iets mede. ie di>ea, bezigt men.. tole; b. V. tole ma Mta ia^iaha enz. (lb.« bl. 295 ^ r. 7 v. o.), komt aan,\ dat we te zamen dezen boom veUenl; tola ma kiia (Ib.^ bl. 181 r. 5), komt! laat ons beiden beginnen te vecliten! tole hita mardjudji (Ib., bl. 81, r. 8), komt! laat om te zamen spelen!; waarop 't antwoord tole ma Mta tuttc^ (laat ons werkel^k te zamen dat doen i nog een voor- beeld zie boven op bl. 245, 6**.). — r Zonderling is iet, dat tole ook aan H begin van een voorzin gebezigd wordt met de beteekenis yan zoodra als; b. v. tole ma potangna i, asa di-pangido (Ib., bl. 153, r. 16), i»oodra de avond er van (van dien dag) er was, vergokt de vorst, enz.; ija tole ma nunga pinariohi ^ (Ib., bl. 294, o.), zoodra er reeds een derde "van dien boovn^tam overgiêkven was, enz.; iole mtiAah anak t, di4uhori ^ si^pangap'pangmm (Ib., bl. 1B2, m.), torn nu mfn tsmn gereed was U- *«iebév. M. 175, 5^ *«ebev. bl. 178, 2*. 352 mg U keerms hoM kjf mioeperjjtju om door zga zoon medagenomen te worden. Om deze beteekenis in verband te brengen met die, welke 't woord als inteijectie bezit, moet men yeronderstellen, dat het den zin heeft van gereed zifit; Me ma poiangna i b. v. zonde dns letterlek de Qwmd er van gereed zijnde (om te v^ien) beteekenen, zoodat dan tevens is te veronderstellen, dat de beteekenis van te «om^, die in 't woord, als inteijeotie ^, opgesloten ligt, eigentlijk nit een vraag '^e^jt gij gereed?*' is af te leiden. De beteekenis X9Xi gereed tjjn ziet men nu 't best uit ai ^^toUr 9M ninna radja ^^vndadcmg*' l Mtima namota (Ib., bL 145, r. 1), wamt zegt de radja *Hk ben bereid het te doen," dan zegt de namora **neen/^ (vgl. ook Ib., bl. 42, r. 18: zoo zij gereed ejjn te vertrekken , enz.). Het wordt verder verwisseld met naeng; b. v. dnng m, na^ng lao ma iJbana mmga dhlakka tolu kali (Ib., bl. 150, r. 19 v. o.)« toemkü daarop wggaan wilde , en k^j drie eekreden kad gedaan t sprak enz. M. (Zuid) bezigt kêia (bl. 26, B. II, b.) naast ieAe ita == beta; b. v. dnng na 90 iarpangan ko indakan na mata keta! êó u-djdlai donganmu na sa-vmiunff (Ib., bl. 136, r. 2 v. o.), aU gij geen ongare rijtt kunt eten (geen vroaw wilt hebben, die n wegens te naaawe verwantschap niet gepast iK>orkomt), laat om gaan! opdat ik voór u een wederhelft zoeke (vgl. Ib., bl. 260; r. 7 v. o.). — mare = tole (Ib., bl. 282, r. 8 v. o.) en mari (Ib., bl. 268, r. 17 v. o.). — dja =: uwa. B. bezigt kune = uu>a, maar met een ruimere beteekenis, zoodat er meer een uitnoodiging in ligt tot iemand iets zamen te doen. Voor zoo ver ik weet, om- schrijft men hier meestal tole door kita achter den imperatief te plaatsen; b. v. bahan kita mo djinahta (Ib., bl. 135, r. 7), laten wij te zamen om verdrag ma- ken (laat ons' van wederzijden elkander trouw belooven); muda si-pangan mo, nimu, pangan kita (Ib., bl. 95, r. 16), goo wij, zegt gij ^ het eten moeten, la' ten wij het eten; bahan kita mo (Hjukania tjitok pfynungkahëuta, laten vij voor OM een tikker maken, een weinig, om er mede te beginnen (vgl. Ib., bl. 145, r. 14 V. o.). < ■ ■ . ^ 9®. hele ^ voor een woord, waarmede men iemand aanapreekt, 't z\i * Naar hele (9^.) te oordeelen, is het een zamentrekkïng van to en aléy te meer daar dit na een andere inteijectie zgn eerste lettergreep opgeeft (} 8, «.). * Bl. 28, E. a. ^ Daar M. (zie alhier) he alleen ook bezigt, sch^nt dit woord ook zamenge- trokken met alé (vgl. tole); te meer zoo, daar het v6or een woord, waarmede . 358 een eigennaam of een verwantschapstenn, geplaatst, is raadplegend (▼oorbeelden zie in 't Wdb.). M. bezigt hê vooral na een negatie in onechte vragen, waardoor men i^n overtuiging vragender wQs te kennen geeft; b. v. indada hê H-ÖMun-pedjel i (Ib., bl. 9, r. 9 v. o.), is dat S, P. mêtr (dat is immers B. P.); nada he di^ èoto ho inmnu na dapot di porlah partanggulan (Ib., bl. 48, r. 16 v. o.), weet ge dan niet, dat uw moeder gevonden ie in een bloemetuinf (ge weet immers dat uw moeder van geen kom af is; vgl. aldaar r. 6 v. o.). Verder in een vriendelQke vraag; b. v. piga bomgin nari he radjanamt (Ib., bl. 240, r. 17), hoe vele nach- ten nog vont! enz. (vgl. bl. 68, r. 2 en 12); tongon dija ma he kuta ü H-po- tang ari t, hoedanig is dan een huta in 't land F. A. ? (vgl. Ib., bl. 99, r. 6). Ach- ter indap of andap bezigt men het in een vraag, nit onzekerheid gedaan omtrent 't geen iemand verlangt; b. v. aha dope ulahanmu tu on? indap ie omon lariba tangan Hmbora bariha pinggol (Tb., bl. 33, r. 2), wat nog ie *t geen waarom gij herwaarts weder komt t ie het een half borttdoehje ofwel éen ooreierraad? (vgl. Ib., bl. 216, r. 8 en 16 v. o). Voorts is het, even als ne in T. (f 165), een nit- roeping om op iets te wQzen; h.v, on do he na mangiuUng nangHnan », gie hier dan dat itrakê geluid gaf! — — > Van dit woordje schjynt ook angie afgeleid te z^n. Dit wordt aan 't begin van een zin geplaatst, om iets te zeggen dat 't zQ in str^d is met het in een vorigen zin gezegde, of daar- van een nadere verklaring geeft; b. v. aha ambaen mangido tano au di hamü, angie tano ni damang do on tano ni daompung, waarom zoude ii van u den grond usagen? het ie immers de grond van Vader en Grootvader!; httru djadi aha pe ho di-baen io, angie djoJma do ho hu-ida nangkin (Ib., bl. 7, r. 10), al verandert gij u in wat ooi, gij gijt toch een meneeh, heb ii etrais gesden; dit dienstmeisje is i^ertinent: zij durft zeggen, dat vader ziek is angie torus ! -trx do na potangin (tb., bL 23, 15), en toch was hij gisteren avond wel; wees niet boos op m\j, omdat ik niet gaauw terug gekomen ben angie marmusu au djolo dohot enz. (Ib., bl. 45, r. 6 v. o.), want ii heb eerst moeten baiidaijen met die mi)n buisje gestolen heeft. Verder bezigt men hier men iemand aanspreekt, gebezigd wordt (he alé anggi b. v. zonde toch denzelf- den zin hebben). * Vgl. tehé (10°.). Bij de neusklanken volg ik in de transcriptie de uitspraak van 't Zuid-M., daar z\j met de spelling meer in overeenstenuning is. r Zie bov., bl. 56, Janm. 2, onder 2**. 854 nmtfl» til uitroeping vu vorbftsittg (fti« WdV,)> en ook waar nes, berrevnd dtt iemtnd iets niet weet of gezien heeft, hem op ieto iv^zen* wil; b. ?, makke en •M êinuwMn iunoimu ene. (Ib., bl. 268, r. 13), giet gij dan niet, dat dit uw zoon tip die «ni .P -— » Achter inde besigt men l»o ia een hoofdsiB, die op een Teronderstallttide mniBede volgt (een voor- beeld boven. bl. 886). Amni, Het ia meer dan waaneh^nmic, dat Ae een grondklank ii, die ab nitroeping tw^fel nitdmkt, en ala gebaargelnid pronominale beteekenis heeft ge- kregen, 100 all men riet uit de boven (bl. 368 r. 14 in de kleine letter) vermelde beteekenis van dit woordje, en verder oit de vragende voomaamw. nUke en dike (D., « 146). 10^ ^il^(ook: iak^^ { 88) iseen uitroeping, waarmede meneenper- soonlQkheid zoekt gerust ie stellen, en wordt zoowel tot iemand anders ak tot zich zelf gebezigd; het dient om allen twijfel of vrees te voorkó- men; b. v.ühodo Uhéhauma i (lb.> bl. 291, b.), wl stellig ii die ak- ker 90or Ui; haumaml do % ^d^(lb., bl. 298, r. 2 v. o.), dat i* uw akker, wees maar gerud; au do têhé nappuna djolma^ ik hen de man van die vrouw t tw^d er niet aan; do ma tdké (Twid van 8, M, en D. D., bl. 15, r. 10 T. o.)> teel eteUigI; unang tehé anUing na mangago do t, geloof mij vadertje f, doe niet zoo als hij zegt; die ie een in 't verderf etorter. Tot zich zelf bezigt men het vaak, wanneer men moed gevat hebbende tot een besluit komt; b. v. di eon mau modom tehé marbomgin (Ib., bl. 77 , r. 8), dat ik hier den naekt slapende doorèrenge; di eon mau teh^ modom (Ib., bl. 71, r. 20), laai ik kier slapen; bij zich zelf tot 't besluit geko- men zijnde, zich van zijn broeder te scheiden, zeide hg tnolo sali rap kami iehé dohoi anggikkón (Ib., bl. 66, r. 8), kom^ zoo ik steede met m^n broeder te tarnen ien, zullen we enz.; zou het waar zijjn, wat de hnlis- hulis zegt, zeide k^ bij zieh-zelf, alai tehé hu^subo do, maar kom !, ikeal het beproeven; dainang do téké ei^aen on (Ib., bl. 21, r. 12 v. o.)^ het is wél moeder, die deze dingen gemaakt heeft (zich geruststellende). Zelden wordt het uit twijfel gebezigd en waar men met zioh-zelf raadpleegt; b. V. aük na so dainang do tehé mambaen on (aldaar, r. 14 v. o.), eou misschien moeder niet deze dingen gemaakt hehben? Y($ot een naam of verwantschapsterm maakt het een vriendelijke vraag; h.y.ieema go- warmu tehé Hó, zeg zuster, hoe ie uw naam?; boti iehé emggi adóng sadjja dao nari tjjan adijan on hutaiéu », hoor eené broeder!, hoe ver ongeveer is onze huta nog van deze rustplaaU verwijderd f Geheel vooraan besigt men 865 aUké, waarmede men bepasldeiyk iemand venoekt aandacht ie yerleenen aan 't geen men hem segt; b. v. aUhé oppAng tfsté do malt' tap yHoma (aanhaling in 't Wdb.); aUhé radjanaml ading kalak di ba- Ua» (Ib., bl. 138, r. 4 t. o.}, koor eenê vorêH^ et' u iemand bmteny enz. M. In 't Noorden bezigt men ook iékê, maar in 't Zniden twoé en iijé ({ 28); b. V. U'tapai do iijé, anijo u-loto (Ib., bl. 269, m.), itml ik zal er eens naar vragen, opdat ik het wete!; aha ma ulani tehê na ni-pardaiu-da- buhon nibotku di lajona, di-baen enz. (Ib., bl. 217, r. 16 v. o.), wat toch is 'tffeen mijn broeder mij te vermjten heeft, dat hij enz.; amdng andap ke idani tehê di-baen na dulaha marpcjogon i ma boruna, di-baen enz. (Ib., bl. 216, r. 16 y. o.), vader! is het misschien omdat uw dochter te gulxig eet, dat enz. (vgl. aid. bl. 218, r. 3, 8 en 15 y. o.); songon dija ma u-dokon ruwai iijé (boy., bl. 287 bij zich uit yerlegendheid wat te doen raadplegende); anta ruwai tijé adóng enz. (Ib., bl. 287, r. 9 y. o.), wie weet, of er niet enz. Het wordt hier meer in een nitdrakking yan onzekerheid gebezigd (ygl. nog een yoorbeeld boyen, bl. 287). In 't Zuiden bezigt men eitehé = atehé, maar ook waar men iets gaat mededeelen; b. y. ettehé ompung na ni^buwang m dainang do au, wel! moedertje! Moeder heeft mij verworpen. D. bezigt tupê als nitdrakking yan oyertniging; b. y. inhu iupe si^m-adjar' kèn inang idi (Ib., bl. 140, r. 13 y. o.), kom! het is waar, wat Moeder m^ als raadzaam heeft aambevoien, dat ik dan ga, enz. Een beslnit nemende, bezigt men non; b. y« ku»^'uba nari ngo (Ib., bl. 5, r. 17 V. o.), Jtom! ik gal eens onderzoeken, hoe diep dit gat is (een ander yoorbeeld zie boyen, bl. 898). In plaats yan atehé bezigt men hier atupe. Verder heeft men kune, dat ook = uwa gebezigd wordt (bl. Sl5d), en geheel vooraan plaats neemt; b. y. hme km- bërëtkën i bukbuk Htisku ena katengku (lb<, bl. 246, r. 14), kom! ik zal het aan 't haar van deze mffn kuiten vastbinden, zeide ik bij mif zé^. 11^. anggijdt of ag^'dt (bl. 56, II, 1^, en bl. 44, ».). Dit is eigenlyk een vocatief van anggi (bl. 56, Aanm. 3) een woord, dat dikwigls je- gens een mindere, vooral in M., uit vriendelijkheid gebezigd wordt*. Het is een verbiddende uitroeping, die we kunnen wedergeven met och toe, vergun me dan. Het wordt meestal gebezigd in een wensch naar iets, waarmede men zich te vreden stellen moet, omdat men toch niets beters kan krijgen; b. v. zoo ge niet wilt zeggen, werwaarts hij * Vgl. baod (bl. 844), en 't gebrmk vin Ihnbok (moeder!) in 't Jav. om een vriendeiyke vermaning te geven. 356 / ^ S^g^n ^*» amiiéi do parkalakna pabona di au (Ib., bl. 157, r.'16 v. / / ., o.), zeg mv dan ten minele, koe hij er uU giei; anggidi ma êa-bomgiM ' f nart hu-iogong buU i (Ib., bl. 825, r. 12 v. o.)» laai my dan ten minete nog een nacht de fuiken eetten; agijdt ho hu-pangan daon ni butuha-male (Ib., bl. 189, r. 17 v. o.), dai ik ten minete u opete aU geneesmiddel * ^- gen honger; daar ik zoo ongelukkig ben in 't nemen van een vrouw, anggijdt ma apald ho mangoU (Ib., bl. 61, r. 4), ga gij dan ten minete een wouw kocpen. Aan 't begin van een nazin heeft het conjunctie ve kracht, en kunnen wij het wedergeven met cpdat ten minete of met in de hoop dat; b. v. neme ik dit als steel van m\jn lans, agydt do i tan- dakku a^an gindjang on (Ib., bl. 150, r. 1 v. o.), opdat dat ten minete mjjn teken z^ van uU deze bovenwereld (opdat ik ten minste een souvenir hebbe van mjjn verbljjf hier in den hemel); laat ons daar gaan ver- nachten, angg^dt euminok tahap modom (Ib., bl. 65, r. 15 v. o.), in de hoop dat we niêer besehut tegen regen slapen (een ander voorbeeld. Twist van S, M. en 2). 2)., bl. 2, r. 11). Een Dairisme is agijappon (zie gyamkën hieronder). ' M. beiigt pinomat, D. beiigt gtjam; b. v. inMen g^ wUj dan voUtrekt opeten moet, ku-dimJben kono lUekin g^am (Ib., bl. 216, r. 6 v. o.), dat ik u dan ten mimte nog eerst hednge *; ik zal inQ diet den vogel tevreden steUen , ata ItU'paHffaH g^€m 'Müt . üku miénggarwr hamasa idi (Ib., bl. 165, r. 17 v. o.), opdat U kern ten minste j ^ opete, on m^* sehadeloos te steiien voor 't geen ik om zijmentteege heb moeten betalen; dat ik desen vogel niet meer te koop Mede, ku-pakani mo maha» ne- jamrMJam m mata gijam (Ib., bl., 164, r. 9), dat ik hem dan maar koude alt verluitiging pan *t oog (omdat ik er geen geld roor kragen kan, zal ik hem maar vermaaksbalvei gaan bonden); mada roh, katenami, musuk, g^am rèbak wwte kami (Ib., bl. 205 o.), goo de vijand iomt, doekten wij, dai wy dan ten vunste mede- sterven; hétUat hita mo gijam taialna idi (Ib., bl. 158, r. 11), laat ons dan maar zijn koofd medenemen/; mate pe, nina, ija, gijam hukum mëndokk}fn (Ib., bl. 169, r. 12), al sterve hy, zegt hij, dat dan ten minste Hregt stdks ver- ordenel Vóór of achter een getal ook gebezigd om er een nadmk op te leggen , of wel in een verzoek naar een kleinigheid, om aan te dniden, dat men «r zich des noods mede tevreden zal stellen; b. v. rijar gijam si-pttbuk, wudot nengestfda gijam (zie bov., bl. 246). Ook zet men - ^ Men denke er aan dat m ook 't objeet kan inleiden (bov., bl. 816). ^ Vgl. boven bl. 279. 357 ffijamien, dat een imperatief schynt te zijn (bl.278), geheel aehter aan, ter^ wQl men tevens ffijam vooraan kan bezigen; b. v. gi;am lot HröëioJi'èëioikën nier* huhtm kita giJamhH (boven, bl. 339), dat er dan ten minste iemand der gaai kundig gij^ om over ons regt te spreien; niêrhuium mo üia gijamihi (Ib., bL 165, r. 14), dat we dan ten minste van *t redt gebruii maien. Bit gijamiht wordt ook by de benaming van een kleine hoeveelheid en een negatie ter nitdrnk- king van een nadruk gebezigd; b. v. i-iargai deèa pe nuUot gijamiën (Ib., bl. 163, r. 5 V. o.), er werd zelfs geen bod op gedaan; si-pësulai mo soda nari gijamiën mëndëngani iaita idi (Ib., bl. 14 m.), zenden wij nog aZ was het maar één onzer zwalawen uit, om ónzen raaf gegdsehap te kouden. Verder bezigt men gija zoowel = agijd (bl. 339) t^=pe{J^ 166); b. v. masa^iade gija na sa^si- sëlam (Ib., bl. 42 m.), koe vele ooi de Makomedanen z0n; ise gija (Ib., bl. 95, r. 11), wie ook die sp^js moge klaar gemaakt hebben; voorts te gelijk met ÖO" rang (bl. 332); b. v. muda tubuk nóla i podin ena anakmu barang bërumu gija (Ib., bl. 35, r. 6 v. o.), zoo u weder Mema een zoon ofwel een doekter geboren wordt; hij z^ onze vraagbaak, barang kade gija përtëntSnta si-ni-ladang etpa (Ib., bl. 46, m.), zoo er ket een en of ^t andere is dat wij, die in dit land- sekap zijn, uit te maken kebben (vgl. ook Ib., bl. 136, r. 17, 140, r. 19 v. o.). 12^ mari, dat misschien uit 't Mal. is, bezigt men om iemand uit te noodigen bij zich te komen; men bezigt in de tabaa meestal mari la (Mal. marHak) *. Om iemand aan te zetten spoed te maken be- zigt men karu; b. y. karu mari ma tu on {Tmst van 8, M, en D. D., bl. 15, r. 10 Y. o.), kom gaauw kerwaart9; andere voorbeelden zie Wdb., en boy. bl. 336. In de tabas bezigt men ter uitnoodiging van de tondi ook kurri (zie Wdb.); b. v. hurri mari la mari la. Ook substantieyen kunnen uitroepender wijs gebezigd worden}fl64* en worden dan doof 't pronominaal aanhechtsel na of wel door een substantief, door ni ingeleid, bepaald; b. v. dengganna (zie boy., bl. 247). Hiertoe zijn ook te brengen tuwa-, b. y. tuwa ni met een substantieven zin er achter (zie boven bl. 316, r. 10 y. o.), of tuioana; b. v. tuwana ku-baluii au tu hagasan idjuk », H geluk er van y ik heb mij zelf* in die idjuk gewikkeld (hoé ge- lukkig was het, dat ik mij in die idjuk had ingewikkeld; andere voor- beelden in 't Wdb.). En verder * Vgl. mare (M. boven op bl. 352). * Zie boven, bl. 231. 18 X 3&S è^m (ook: hiUa»), dat meer in 'tDaürisch sab-Tobasch gebezigd wordt, waarom ik bier maar voorbeelden uit J), sal aanhalen (zie ook Wdb.); b. V. b^amia enggo kene rok kerina (Ib., bl. 17S, r. 5 v. o.), koe van pas it kei ^ dat ^lieden dUen komt; è^anna ku-idah kono (Ib., bl. ai5, r. 1 T. o., 216, r. 14.), hoe van paa zieiku.-^ Andere als uit- roepingen gebezigde woorden zgn óüang (uit toorn); b. ▼. büang m Umboitón ma (eie aanbal. in 't Wdb.). l40a of Ua (verwijtend); b. v. leana 9o di-aiap ko {J\ffUt van S, M, en D. D., bl. 12, r. 6 V, o.), hoe onhemch van U^ dai ge kei nieé wiU kalen/ raéfja; b. v. ratga ko amdng unang marbMul Umus ni apt iu gindjang di-èaen kmmma^ ik bid ü! laat tock de rook van dat vuur niet naar boven toarrélen. Het wordt zelfs jegens een vroow gebezigd (Twiet van 8. M. en B. D., bl. 11, r. 8 enz.). Andere woorden, die als inteijectie optre- den, allen te behandelen is ondoenlijk; zoo heeft men ook dung als in- teijectie, wanneer iets b\j ongeluk geschied is; b. v. dung f nunga ma- dekdek gandarku (Tunst van 8. M. en D. 2)., bl. 12, r. 6, 11, r. 4), reede! reedt it m^n pipetted gevallen i (O jel daar heb ik mijn pypesteel Ja- ten vallen). — Ove^ ngalutna zie boven, bl. 247. B. bezige iuwak; b. v. tuwahna mango kono mëngepuh idi (dé iapd ^ (Ih., M. 149, r. 8), hoe g^uJtkig wat het, dat gij mei ipu gijt gaan seUeten vaderde! Ook bezigt men itika (bl. 362), maar meer in een vrensch; b. y, itka mërganda mërbunga nola phtoiormu ena (Ib., bl. 153, r. 2), zoo gQ hem weder verkoopt, moge dan 't geen gij aan dezen vogel besteed hebt verdubbeld worden; flfia sariniuwa kono makani idi (aid. r. 15), zoo gQ dien vogel hondt, moget gij dan bij het houden er van een gezegenden ouderdom bereiken (ygl. aid. r. 20 en 22, bl. 55, r. 12). Met 't pronominale aanb. na maakt het een bijvoord \ dat w^ door een adverbiale bepaling (toevalliger wijze of bij toeval) kannen wedergeven ; b. V. ënggo tuhu tëiana ëndai leleng, ale^, si-adji tonggël (Ib., bl. 98, r. 3), werkelijk heeft A, T. het stroke bij toeval vergeten (vgl.lb., bl. 163, r. 18). X. NADRÜKWIJZEBS. { 165. Onder deze benaming v^sta men niet alleen de woorden, die aan * Zie bov., bl. 153. 9 3 Dit woord is in 't Wdb. verkeerd verklaard. Deze inteijectie wordt tot 't publiek gerigt, en niet jegens A. T. (zie bo- ven, bl. 256, in 't midden). 359 een woord, Als bestanddeel ran een zin, een nadruk ge Ven, dien wij ddor den toon uitdrukken ({ 20, Aamm. 2), maar ook ^^t^ welke slechts acbter een woord plaats nemen, om aan de beteekénis er van een b^- zondere toepassing te geven, en ^ocfaL niet mei aanheohtsels moeten gelijkgesteld worden (§ 20, 3.). We zullen ze een voor een behande* len, en hopen den lezer te overtuigen» dat het moeijelyk is, hun een anderen naam te geven, daar zij zoo vele beteekenissen aanbrengen, dat men gevaar loopt door een êprehender benaming tot misverstand aan<* leidiiig te geven. Dat we bij de behandeling dezer woorden nog meer dan vroeger ^ van de woordvoeging moeten mededeelen ligt voor de hand. I. do neemt plaats achter een woord, en legt er een nadruk op, dien we kunnen wedergeven door den toon; b. v. sai f o do i mangdap iba, zonder falen homt die (de tijger) je halen; 9ai mago do ko di^aen heguy zonder falen worde g\j ongelukkig door toedoen der geesten* In deze voorbeelden geeft het een nadruk aan H praedikaat vau'een hoofd- zin (bl. 281, h,)y maar ook in op zich zelf staande zinnen bezigt men het; b. V. pargogoi do au ojppéng, êchenk mij o Heer f tock kracht/ Zoo ook in een vergelijking achter een praedikaat of praedieatieve bepaling, om haar als volkomen te zijn voor te stellen; b. v. nunga aongon na ni^oado^ san do tortomoHda (Ib., bl. 178, o.), reeds was aU afgepast hun dans (hun dansen was volkomen regelmatig); dida butuktt^óUm % nwnga êoi songon gara ni apt do, door hem werd gezien de maag (van den visch) geheel gel^k aan tfuurkóUn, — In een vraag legt het den nadruk op *i woord dat 't geen voorstelt, wat men verlangt te weten; b. v. iae do gowarmuy hoe is uw naam? aha do naing panganommu, waê verlangt g\j te eten?; sdli oio do imambalöal (Ib., bl. 84, o.), is die steeds ^M^^et» te slaan; adóng do % di rohém djuppa aogot, is dat er naar uw gevoelen , op d'een of d'anderen tijd te vinden?; tariuhor hiia do na sa^i, kan het door ons voor zooveel gekocht worden?; oio do hopasada sowara hita, wilt gij dat we ohze stemmen gelijk maken? (vgl. ond. YI). In een vraag, om iets te mogen doen, bezigt men djadi do ( bl. 840). In H antwoord op zulke vragen bezigt men do op dezelfde wys; b. v. op de vraag hodoi ^ De lezer zal wel reeds gezien hebben, dat het onmogeiyk is in 'tBatakseh de woord-afleidiog te behandelen, zonder tevens van de woordvoeging melding te maken, daar toch vele woordvormen in een b^zondere constmotie gebmikt wor- den (zie onder anderen $ 120). 18* 360 (zyt^t^* die?) is 'i antwoord au do i (ik ben die); op de vraag aha do na tinopoimm tu htdanami on (toot komt ge in deze onze hnta zoeken?) is 't antwoord pidoHg na nudó markata'hata do n^én na ku-djalahi (een vogels die praten kan eigentlyk is die ik zoek. Op een vraag met a<2% (fo ant- woordt men ontkennend met inddng adóng (bl. 265, c); b. v. op adónff do i di ladangmuna on (is die er in dit uw land?) is 't ontkennende antwoord inddng addng pidong na maU mdhata-hata di ladangnanU on (er is hier in ons land geen vogel, die praten kan). Vaak kondigt bekd do een volgende vraag aan (bov., bl. 804, ond.). — — • Op een sab- stantief of als zoodanig optredend voomw., als subject, legt het een na- dmk, dien w^ moeten wedergeven met -alleen, -zelf, niemand of nieU anders dan; b. v. debate do manadjomi^, de goden hebben het scherp gemaakt? (niemand anders dan de goden, enz.); ai si-djonaka inom do mamunu^, want gemelde Bj, had ze gedood (want Dj. zelf enz.); nasida na duwa do martaJban (Ib., bl. 178, r. 14), e^ beiden hébben (die huta) veroverd (z^ beiden alleen, zonder dat iemand hun hielp, heb- ben, enz.). Op een aanwijzend voornaamwoord legt het een na- druk, dien wijj met dezelfde, waarvoor 't Bataksch geen bijzonder woord heeft, plegen uit te drukken; b. v. hwndid ma nasida é^ taru- êopo*, di sopo i do kundtd si-^jonaha dy4apot partwsggu i, zi] gingen in een sopo zitten, en in dezelfde sopo vonden de om betaling komen- den Dj. zitten. Zeer gebruikel^k is do achter 'tvoornaamw. », als sub- stantief, om er op te drukken, als op het iets, dat de aanlei^g of re- den is van 't geen in den volgenden zin, met asa of di-baen (bl. 333 en vlg.) aanvangende, gezegd wordt; b. v. i do asa hu-suru maralap ho, dai is het (de reden) dat ik n heb laten halen ; i do ibana di^aen ro tu son (bov., bl. 893, r. 1);ido di-baen na hu-dokkon di ko papunguommu, dat is waarom ik u dat zeg bij elkander te brengen. Zoo ook in een vraag naar de reden; b. v. Zie boven, bl. 317, «. S61 praedikaat , staat, dan moet het werk^. door na gesubstantiveerd wor* den (§ 126), om als subject te kunnen optreden; b. v. au donamangoU^ die een vrouw kom koopeu ben ik. Staat' het door na gesubstanti- veerde werkwoord voorop, en is het subject een tweede persoon, dan houdt de zin een verwyt in (§ 126, 1*.). In tegenstelling van een negatie, drukt het een stelligheid uit, die wiy met een adver- satieve conjunctie zouden wedergeven; b. v. indada au pau, landuk do, ik ben niet pais, landuk (ben ik) d. i. ik ben geen pcM, maar landuk; indéng mangolu, mate s^an Muha do, het (kind) leeft niet, het is i» den buik gestorven (d. i. bet kind leeft niet, maar is dood geboren). Men ziet hier reeds de zinverbindende beteekenis van *i woordje, die verder ook blykt uit de plaats, die het inneemt achter het praedikaat van een substantieve zinsnede, zelfs waar deze een indirecte vnag inhoudt; b. v. meld hem, lali-lahi do na tubu i dat de geborene een mannel^k persoon is; pamanat ma djolo tu ama ni na mate i éfjadi do pasondoton nipangulu gora on, aso binoto, wees zoo goed big den vader van den gesneuvelde onderzoek te gaan doen, of deze aangelegendheid door den scheidsregter mag ten einde gebragt worden, opdat men het wete. — In een imperatief bezigt men do om 't geen men bepaaldelijk verlangt te doen uitkomen; b. v. bowan ma au ale apdng toppi do au, draag mQ vader! maar draag mï} in uw kleed gewikkeld (opdat niemand mij zie, bl. 349); sali bunihon do t , verberg het vooral. — Achter een b^'woord of adverbiale bepaling om er een b^zonderen nadruk op te leggen, dien wij roet niettegenstaande dat kunnen wedergeven; b. v. behd ma di-baen na dapot bodatparbuwe ni atsimun, tu tonga-hire do manaek, hoe kwam het, dat een bodat-aap een komkommer konde kragen, niettegenstaande die tegen een steiUe aan opslingerdeP — Dikwijls wordt do achter een woord geplaatst, dat wij als een bijwoord zouden opvatten, om een zinsnede aan te kondigen; b. v. otik do hita marbada musé nunga lao ibana tu gindjang (Ib., bl. 197, r. 21), zoodra wij maar eventjes weder twist kragen (met onze vrouw), zal ze reeds uaar boven gaan (we behoeven slechts om een kleinigheid twist met onze vrouw te krijgen, of zij zal reeds daar- om naar den hemel vliegen). — ^ Verder bezigt men het ook om de w^ze, waarop iets plaats heeft of hebben moet, uit te doen komen; b. t. nung % di4arukon H^Jonaha y^ ma inana H-bomgin tu kariara inon» di-oppa do marboan inana i iu gin-' djang (Ib.» bl. S9S, r. 16 v. o.)» daarop geleidde Dj. zQn moeder naar gemelden ficusboom, kü droeg kaar op de armen z^n moeder naar bo- ven brengende. — En eindelijjk valt er nog big te vermeiden, dat het vaak te geUjjk met eai (bL 281) en nikkon (bl 279), maar zdden met nu- ll^, behalve in veigel^kingen (Ib., bl. 169, r. 11 v. o., 178, r. 7 v, o., en boven bl. 869), of waar eai voorafgegaan is, voorkomt (vgl. Ib., bl. 160, r. 10, 12, U, 174, r. 1 en 11, 166, r. 1 v. o. en bov., bl. 246, 7*.). M. In 't Zniden bezigt mea do ook vtfor eon dn als oonditioneele conjimetie j ,.^ b. ▼. do ngada di-patidaon ho, iU marmuiu (11)., U. 116, r. 11), zoo f^ dieii niet vilt aanw^sen, moeten wQ oorlog voeren (een ander voorbeeld in 'tllVdb.). Het werkwoord, in aalk een sinanede gebroikt, «lait meestal het willen in. — bija do 18 hier, even als bekd do (bl. 860), vraag aankondigend (Ib., U. 187, r, 8). — Verder ii, vooral in 't Zuiden, het uit 't Men. overgenomeae djuwo ^ te gelijk met do in gebruik, en wel met de beteekenis van ioek, nieiiegeneUumde dat; b. v. heb ik niet aan U. T. B. werkdyk gesegd f*laat ik niet medegaan," zeide ik, keke 4;'u«o do Ua (Ib., bl. 184, r. 10 t. o.), "wi gaan ioek" ^seide hff; di'pangkuUngion napé suteada, wtanaiH pe euwada, laht * * (Men. y^ ontbKekt in 't Wdb. ^ Is in 't Wdb. vergeten. Plaats das III. Mal. jy, doorgaan (Ib., bl. 180, r. 18 V. o.); kdu iu» tot aan (lb.> U. 111, r. 2), aankomen te (aid. r. 12 v. o.); ngen — - tu, panqf»^-^ tot (Ib., bl. 246, r. 6 v. o.)j pahht{&on), doorgaan; 363 djuwo do ièana iu iano pinang na rorondan^ hij gaf er selfs niet evsAtjes ant- woord op, keek er zelis niet naar, maar ging toch door naar 't land P. n. r. Ook in *t Zuiden heeft men de in plaats van do voor *t ?oojnaamw. % (b. t. Ib., W. 261, r. 2). B. bezigt ngo; b. f. de vogel werd niet geraakt, ijawan pëngurasifn ngo hém» (Ib., bL 117, r* 1 ▼• o.)> de iom» waarin *i zuiveringsmiddel toae, werdge- nakt (maar alleen de kom werd geraakt). In pi. y. malot bezigt men voor ngo steeds nuukt, en zoo men maloi ngo bezigt, moet ngo achter 't praedikaat her- kaald worden; mmda ngo iu-tënaiën, enz. (bov., bl. 272), iak malot ngo i-èërekën dêöa ngo anhUu idi (aid.). Met de tegenstellende beteekeuis van tocA bezigt men mango; b. r. mirfakan * np mango (ib., bl. 101, r. 17 v. o.), toch bleef 9ij moijgenj maiot mango enggeut manganiën enz. (Ib., bl. 101, r. 15), foek wilde die vrouw die ri^t niet eten; leleng mango H-haèji ionggël mêngUapah ia- kal iërèo ei-ranggir idi (Ib., bl. 95, r. 14 v. o.), toch vergat H. T. den kop ▼an den baffd B. in stokken te houwen. Vaak met nola om dit tè versterken (vgl. na muté in T. IV, onder); b. v. i-dapêi nola mango enggo iatak pa- nganën i hagaten iodën <lb., bl. 98, r. IS), hfj vond alweder spys in de pot klaar gemaakt; i'-oUki nola mango Mo i^deya enz. <lb., bl. 158, r. Iv. o.), hjj ging alweder en yentte den TOgel uit, enz. Ook in vragen bezigt men man- go; b. V. d^adi mango katemu (Ib., bl. 128, r. 11 v. o.), mag dat denkt geP; i$e mango hono ti-roh idi (Ib., bl. 11, r. 4), wie zijt g^ die dsar komt?; ënggo mango alé ialtü i-bakankén manuk-manuk saip-ladang gërar kene (Ib., bl. 121, r. 14), heeft reeds de vogel S. L» voor ulieden een niiam gemaakt? (waarop 't antwoord op r. 18 ook ënggo is, bov., bl. 345); n-kade mango gërar- mu (Ib., bl. 128, r. 20), wat is uw naam?; ise mango endija si-mërtasakkën panganènnami idi (ib., bl. 97, r. 4 v. o.), wie is toch, die dat ons eten heeft bereidP (vgl. Ib., bl. 129, r. 17 en 10 v. o., bl. 6, r. 17 v. o.); zoo ook in een vraag naar de reden; b. v. kade mango asa mengh', nina, manuk-manuk saip-ladang (Ib., bl. 122, r. 9 v. o.), wat is de reden, dat de vogel S. L., zegt hij, zoo'n leven maakt? mada mango heeft hier ook den zin van toch niet (vgl. bov,, bl. 293); b. v. 364 drokfoat), mljn TOonpcUrngBkyker heeft ioek niet wat niet waar is vernield; HmataiH si^tukm mango ^ hQ heeft daarentegen de waarheid YeriQjeld. Ook plaatit men gaarne mango achter een woord, dat met nadruk herhaald wordt; h. ▼. dori da ni-smwan, don mango mahan dapêtH i podin, hun^a m-iutoan, iunga mango maJkan dapélèn (Ib., bl. 166, r. 4 v. o.), immers zoo men door- nen plant, sijn doornen 't geen te krfjgen is, plant men daarentegen bloemen, dan s)|n iioemen ooi 't geen men naderhand te verwachten heeft (plant men doornen, men heeft ook doornen te verwachten, enz.); dfllmana idi pe tongkii wumqo (Ib., bl. 188, r. 18), die vronw van hem was ook doof (even als de twee te voren reeds genoemde personen). In oonditioneele zinsneden bezigt men mMêgo achter 't praedikaat met den zin van in de daad, werkelijk; b. v. muda matik mango pénarikinëndene midak aku (Ib., bl. 134, r. 13 v. o.), zoo gy werkd^k medelijden met mQ hebt; muda ti-hnpo mango, nimu, alé pa bagasta idi (Ib., bl. 76, r. 5 v. o.), zoo wQ, zegt gfj, vader! werkelijk ons hna in- w4dan willen, enz. Verder om op een benaming van hoeveelheid te drokken of een n^tie te versterken; b. v. khina mango ënggeut (Ib., bl. 134, r. U, IS3, r. S V. o.), aUen waren genegen enz.; maloi mango iee mènoior (Ih,, bl. 154, r. 1), niet één persoon wilde hem koopen (niemand ter wereld, enz.). Ook achter uitroepingen; b. v. iëka mango meniër 4fwnpaku i-omiang-ombang lae ena, koe gelukkig^ dat ik terstond (die geleding bsmboe), terw^l ik door dit water heen en weder geslingerd word, wedervind (een ander voorbedd boien, bl. 358). — De verkorting mang komt ook voor, en wordt achter een woord gezet, om tevredenheid oit te dmkken over 't geen men waarneemt; b. v. ziende haren zoon met vele vogels te hnis komen: zeide z^j: klÊnSn mang kono da hapA (bl. 163) pidnh idi èmhuwe mango ku-idah i-AMai kono, ënduma mamo Hia këpeiH bëtur mangam dju- kut piduk (lb„ bl. 148, r. 12 v. o.), gfl hebt, va&ryel waarlijk wat gevangen, want ik zie dat ge vele vogels b$ je draagt; we zullen na overvloed hebben en ons aan vogelvleesch zat eten; gehoord hebbende dat de tijger in den val was ge- raakt, zeide h(| tuwahnami alé htggo mang këpe iffumpa djHak idi bijahat n- mangankën anakku idi (Ib., bl. 172, r. 9 v. o.), hoe gelukkig zfln w^j ?rien^«! de tgger, die mffn zoon heeft opgegeten, is dus reede door den val gevangen. II. anggo. Het wordt voor een woord gezet, dat men dikwijls om den nadruk voorop zet; zoo vooreerst vdor een substantief, dat, als subject, voor 't praedikaat plaats neemt; b. v. anggo gmoarna n-^^on^ pMrmang mnas^ (Ib., bl. 63, r. 16 v. o.), Aflar «öaw is Mejufvrouw ' Antwoord op de vraag ise ma gowami {hoe is toch de naam van dieP). 365 M. O. En zoo meestal in een antwoord op een vraag naar een voor- werp voor de benaming van 't in vraag zijnde; b. v. zeg me dan, hoe bij er uit zietl anggo parhalakna na gindjang na bolon ibana (Ib., bl. 157 , r. li V. o.), z^n voorkomen ^ hoog van statnor (en) zwaar gebouwd is bij ; waar is de kwartel, die een pont-staart heeft en de haan die eijeren legt? anggo manvk saèungan na marpira, on ma na hthèowan^ alai anggo Icie na maUai-lai, niarsogoêpe hu-huwaty de haan die e^'eren legt, ziehier ia hij, dien ik bij mij draag, maar de kwartel, die een staart heeft, mor- gen eerst zal ik hem nemen. Ydor een b^'woord of adverbiale bepaling, waarop de nadruk valt; b. v. anggo nanón 9ai na mate do ha baenokku, nu zult gij gewis door mijn toedoen sterven (de vorige maal zijt gij mij ontsnapt). Staat een adverbiale bepaling in tegenstelling met een an- <lcre, dan wordt vóór deze vaak ya geplaatst, dat dan een adversatieve beteekenis heeft, en dus gelijk staat met alai (vgl. 366, m.); b. v. anggo di 8on indadong Mta manaon, ai dorde aek di son; jjanggo di ei undng do aek, hier houden wij het niet uit, want sterk stroomend is 't water hier, maar daar ia het water stil. Ook een substantief, dat als object van een actief door middel van di (bl. 310) optreedt, en voorop staat, moet anggo voor zich hebben; b. v. anggo di dalan si-degeon unang ho humoUo (Ib., bl. 6, r. 13 v. o.)» over den te heganen weg moet gij niet bezorgd zijn (stond hier ofr^^o niet» dan zoude di-^alan ei-degeon ach- ter humdeo staan). Wordt een actief, als substantief optredend, voor- op gezet, dan kan het zonder di, ja zelfs zonder 't voornaamwoord na, op die wijze als object worden aangeduid; b. r. anggo martogi unang ho humoleo (Ib., bl. 40, r. 16 v. o.), (over die) voorgaat (om den weg te wijzen) maak u niet bezorgd. Ja zelfs een actief, dat zonder prae- pozitie als adverbiale bepaling optreedt (§ 126, a), kan zoo voorop staan; b. v. anggo mambaju mattwoa pande, (in het) vlechten is (zQ) zeer bedreven; anggo marèuldn oio do au (Ib., bl. 32, r. 9 v. o.), plegtig een verbond te sluiten ben ik bereidwillig. Voor een bijwoord plaatst .men het ook, waar het voor een zin staat, die door eeïi conjunctief bijw. in betrekking met den volgenden gesteld wordt; anggo hoti ma di-begé pamilangina , mattuwa sowada do dida na sinuhatanna i (lb.,bl. 74, r. .hoewel h\j haar aldus hoorde tellen, zag h^ het door haar uitgeme- tene niet). Voor een substantief, als subject, plaatst men het ook veiligheidshalve, om te verhoeden, dat iemand verkeerde vermoedens 366 mogi koesteren; zoo zegt Nimdjamba ilik, toen de bezoekster baar een betelbnidel had toegeschoven, met 't verzoek van den betel gebruik te maken, anggo hadjuUu indadmg jmarUi (Ib.» bL 18, r. 4)» m^ bmd^ bevat niets; 't geen alleen maar gez^d is om te verhoeden, dat de bezoekster haar van onbeleefdheid zonde beschuldigen, daar het de ge- woonte is, dat die bezocht wordt, wederkeerig betel presenteert. Ook waar men iemand's bewering in tw^fel trekt, omdat sq niet overeen- stemt met 'tgeen men vroeger heeft vernomen; anggo pakoppAm paöo- wahou di au (Ib., bl. 157 r. O v. o.)» aw kleinzoon daareniegen beeft m^ gezegd, dat enz. Ydor een imperatief geplaatst, geeft het een na- druk te ketinen, dien we met vooral ^ toeh kunnen wedergeven; b. ▼. anggo paimduhon aiU na marbowan hn^ur t, wijs mij toeh (p( voorall) den ever die de lans heeft medegevoerd aan!; ummg anggo pandekdeit- kon ($ 118; Twiii van S, M. en D. D., bl. 11 , b.)> hiat (die kam) took niet telkens vallen! -^— Zeer dikw^ls wordt door anggo een substan- tief, of als substantief optredend voornaamwoord los voorop gezet, ter- w$ het als agens of subject in een daarop volgenden zin slechts door middd van een eerste passief of door een voornaamwoord wordt aan- geduid; b. V. ai anggo ti-^ji panurat mdadong di4anda anggina i he^ alai anggo iéana^ saU di tanda do haiana i (Ib., bl. 80, b.), want AdjU panurai, door hem werd zqn jongere broeder niet meer herkend, maar h^'Zélf^ door hem werd zijn oudere broeder nog gekend (want Adji panniraé kende zijn jongeren broeder niet meer, maar h^ kende zijn onderen broeder toch nog); anggo ni-dokmt^ tongóu do i wat ge daar gegty juist is het. Voor een op die wijjze slechts genoemd substantief kan men ook iareingot di nog achter aaiggo bezigen; b. v. anggo taTm- got di pangguru barang ea-d^a, nimmu, indadong hn-djuwahon (Ib., bl. 16, r. 12), teat betrffft H leergeld^ hoeveel het ook, zegt gij, is, door m^* zal het niet geweigerd worden. — *- Staat een substantief achter 't praedikaat, dan geeft anggo er een nadruk aan, die tegelijk beperkend is; b. V. hu4opa pe anggo rauimu^ ik zal voor u een raut smeden, dv i. daar gij niets anders van mij verlangt dan 't smeden van een ran^, zal ik die smeden; unang damang. rueak anggo poftgoltm^ toeee met h^ kommerd over we geld eenvrouw te koopen (waarin de praepositie ver- zwegen ib). Zoo in dit geval 't substantief voorop staat, bezigt men er ' gaarne nog pala of qpald voor (zie boven, bl. 888) y maar dat dit niet noodzakelijjk is, ziet men uit 't frequente gebruik van anggo t, om op iets, dat te voren genoemd is, een nadruk te leggen als op iets, dat S67 men 't aij gemakkel^k kan toestaan, 'tssy met weinig moeite kan veN kUiren, ?oodat het gel\jk staat met ons ia kei andere niet?; b. t. anggo % buwai damang (Ib., bl. 49, r. 18), dai, neem het vaar^'e! (Als je niets meer verlangt te hebben, ga dan je gang maarl); a»ggo i óoraUoH hamü tu iobu i (Ib., bl M), r. 4), dtU^ bind hem aan 't suikerriet vast! (als je niet meer verlangt, dan je houd aan 't suikerriet vast te binden, ga je gang maar!); attggo s, mangido ma paüandja i iu nappunasa i (Ib., bL 49, r. 7), dat, de handelsgoederensjouwer vroeg .or om b^ die er de eigenaar van was (wat je me daar als raadsel opgeeft, dat kan ik je gemakkelijk oplossen; een sjouwerman ging enz.)* I^e beper- kende beteekenis heeft het meestal voor een achteraan staand woord; b. V. wkkoi ni kagaieo» ma ièana anggo martmaSy alai anggo dak^ danak soda pe sowada (Ib., bl. 1, b.), buitengemeen njjk was h^', wel te weten (in 't) hebben van gcmd^ maar kinderen ^ éen zelfs (was er) niet; mcïo dnng hu*baen t, utima, indadong. oio. ro begu tu kuia m^ anggo lao mamkuwat d^olma^ zoo ik (dat middel) reeds gemaakt heb,EQgt zy, dan zal er geen geest in deze huta kunnen komen, wel te weten om meneehen ie gaan leegnemen (d* i. een geest zal wel kwalen kunnen verwekken, maar hq zal niemand kunnen dooden). Men ziet, dat hier door anggó het te veel zeggende van een verklaring wordt opgehe- ven. Met deze beteekenis kan het tevens een oonditioneele coiyunotie in zich sluiten; b. v. indadong oio mulak atr, anggo indadong dapot au, ik wil niet terugkeeren, wel te toeten (zoo) het niet door mij kan ge- vonden worden. Het kan vooraan geplaatst 't gebruik van molo overbodig maken; b. v. 