Geschiedenis van het leven, character, en lotgevallen van wijlen Willem den Vijfden prinse van Oranje en Nassau / 4. VIII, 663 S
De Gravers aan den Leckdijk ftaken de fpade in den opgegraven en half bedorven grond, en zogien hun behoud in de vlucht. — De {chrik en verbaasdheid greep zelfs de fierfle en floutfie Leden van Hollandsch Staatsvergadering, (die nog zoo weinig dagen geleden, geen zwarigheid maakten om orders uit te vaardigen tot het totaal bederven van geheel Holland ) derwijze aan, dat zij zich niet naar den Haage begeven durfden! Evenwel, in weinige uuren waren door meer ge- ma- WILLEM pen V. X. Afd 123 matigden , de hekken der Regering door de vrees voor de Pruisfen, en bij het ontbreken van den verhoopten bijftand der Fran/chen, in Hollands Raadzaal zoo zeer verhangen, dat men aldaar het befluit nam om te bukken, door het dade- lijk vernietigen van alle bevorens genomene vio- lente befluiten en maatregelen, ter ondermijning van de ConsTITUTIE, en tot vernietiging van het gezach des ErrsTApnoupers, Hoe afkerig men zich eenige weken bevorens aldaar toonde, om aan H. K. H. of aan iemand van Haar Huis, den toegang tot den Haage te verleenen; en hoe bereidvaardig men zich ook betoond had tot de violentfte maatregelen; nog fpoediger vondt men zich nu bereid, om niet alleen die Vorstinne, maar ook Haren Doorluchtigen Gemaal, op de nede- _rigfte wijze te invitceren , om toch met den mees- ten fpoed zich naar Hun Hof te willen begeven : en eer vier dagen verlopen waren, zag men WIL- LEM DE Vijrpe, Zijne KoNINGLIJKE GEMAAL- INNE, en Hunne drie VORSTELIJKE KINDEREN, in de luisterrijkfte zegepraal, onder het onophou- delijk vreugdegejuich van het verrukte en dankbare deel des Volks de Hofplaats binnen halen „en Hem in Zijne Erfelijke Waardigheden en Rechten her- fteld, zelfs door velen die al hun vermogen had- den aangewend, om Hem en Zijne Descenden- ten 124 LEVEN VAN ten van dezelven voor altoos te ontzetten. Ge. daan was het, met al den onnutten Wapenpraal der Vrijcorporisten. Het heen-en wederlopen der ongewapende Socierettsleden ; het gezach van der- zelver Beftuurderen ; en de belagchelijke Authori- teit der Burger Geconftitweerden nam plotfeling een einde, De nieuwlings ingevoerde Regerings-Regle- menten , en vele andere nog onvoltooide projecten, tot het daarftellen eener zoogenaamde Vrije Volks- Regering, werden aan cen zijde gelegd of ver- nietigd. Alle distingueerende Vrij heidsteekenen were den haastig weggenomen en onzichtbaar gemaakt. Ja zelfs de Prachtige Vrijheidstempel te Haarlem, die met zoo vele kosten flechts weinig tijds bevo- rens opgetimmerd, en met zoo veel eerbieds en genoegen bij velen was b:{chouwd geworden ; „jaagde als nu aan deszelfs Bouwers derwijze eene bange vreze aan, dat zij dat trotsch gevaarte, door een groot aantal werklieden, in den vroegen mor- genftond met de grootfte overhaasting deden floo- pen, en in minder dan 4 uuren tijds de van een gerukte ftukken geheel onzichtbaar maakten. Kort- om, in zeven dagen was alles te gronde gewor- pen waaraan men zeven jaren gearbeid, en enor- me fchatten verfpild hadt! Zie daar, in weinige regelen eene korte ineen- gedrongene fchets opgegeven, van de elkander (als WILLEM pen V. XK. Afd. 128 (ais °t ware) verdringende en oogenblikkelijk op- eengevolgde gebeurenisfen , die door den intocht des ‚Pruisfifchen Legers veroorzaakt werden! Dat deze plotfelinge verandering, die bijna met de (nelheid van den Blixem aan alles eene andere gedaante en wending gaf, in de toenmalige gefteldheid der gemoederen van ’s Lands Ingezetenen zeer ver- fchillende indrukken maken moest, zal niemand kunnen betwijffelen: en even zoo zeker is het, dat dezelve op eene verbazend uitéénloopende wij- ze beoordeeld moest worden, dewijl het eene deel der Natie, ’t welk zoo veel euvelmoed en zelfs ge- vaar voor het leven ondervonden had, die fpoedig bewerkte Verlosfing als eene Hemelgave, als een zichtbaar bewijs van de bijzondere zorg der God- heid voot dit Land aanmerkte en bewonderde; en dat het ander deel, dezelve als een daad van het fnoodfte geweld ter onderdrukking van de Vrij- heid, en als een middel ter invoering van de on- verdraaglijkfte flavernij, verfoeide en vervloekte. Dit de ware ftaat des,‚gevals, over het geheel ge- nomen, te dien tijde zijnde, wie gevoeld zich dan niet gedrongen, om met ons vast te ftellen, dat bij het voortduuren dier zoo zeer contrastcerende denkwijzen, niemand meerder dan WILLEM DE Vijrpe in grooter mate deelen moest, in de nadee- lige en rampzalige gevolgen , die zulk eene onge- luk- 126 LEVEN VAN lukkige gefteldheid natuurlijker wijze veroorzaken moesten? En omgekeerd: dat zoo wanneer zij, die door de omwending in hunnen dolzinnigen loop geftuit werden, en alle hunne plannen verij- delen zagen, zich tegen de herftelling niet geweld- dadig en roekeloos verzet; maar dezelve bij het gevoel van onvermogen, en het ontvallen van hun voornaam fteunpunt, (Franfche Hulp) flcchts aangezien hadden; dat (zeggen wij) als dan zeer veel onheils (’t welk niet ontkent kan worden dat door velen ondervonden is,) zou zijn verhoed geworden? Dat niemand meerdèr dan WILLEM DE Vijrpe zich daar over hartelijker had kunnen en mogen verblijden, dewijl dit de eenige weg was, om niet alleen Zijn aardsch geluk en dat van Zijn Huis te beftendigen; maar ook om den verwar- den toeftand der Algemeene zaken , veroorzaakt door de langduurige Troublen, in order te hel- pen brengen, en tevens de pijnen te ftillen, die de kortftondige, maar echter voor velen zeer ge- voelize ichok der omwenteling verwekt hadden ? Ongelukkiger wijze had dit laatfte bij de komst der Pruisfen geene plaats: en zie daar het EERSTE noodlottig gevolg dat de Herftelling van zaken voor WILLEM DEN VijrpeN hadt. — Want hoezeer Brunswijk, door oogerblikkelijk geweld te ge- bruiken tegen Amflerdam, zich in vier dagen l tijds WILLEM pen V. X. Afd. 127 tijds van geheel Holland had kunnen verzekeren ; daar men Zijne Troupes alomme opwachte en binnenhaalde, en dus op eene blijkbare wijze zich aan Hem onderwierp; zoo werd Hij daar in be- let, ten aanziene van de grootte en belangrijkfte Stad des geheelen Vaderlands, het machtig 4m- flerdam, hetwelk de Hoofden des Opftands, op de tijding van Zijne aannadering, tot eene alge- meene wijkplaats uitgekozen hadden, en birnen welken zij ook in grooten getale van alle zijden waren binnengeftroomd. Niet, om dus doende te kunnen participeren in de voordeelen welken uit het ontwerp des Hertocs, (om namelijk de onderwerping van deze groote Stad, bij welks be- houd geheel Europa, uit hoofde van derzelver uit- gebreiden Handel zoo veel belang had, met alle mogelijke menagementen te bewerken ,) voor hun te berekenen en te verwagten waren; (*) maar al- (*) Om dit gezegde (dat welligt voor fommigen onzer Lezeren wat duister zal voorkomen) nader toe te lichten, zal het zijne nuttigheid hebben, hier te berichten: dat onder de orders aan Brunswijk gegeven, om de Herflelling van Zaken op de allerfpoedigfle en minst geweldige wijze daar te flellen , zich, OP INSTANTIEN VAN Z. D. H, ook deze bevondt: om niet, dan in geval van de uiterfle noodzaak- lijkheid, met zijne Legermacht binnen Amflerdam te trek- ken, om redenen, dat zulks onberekenbaare gevolgen voor de 128 LEVEN vAN alleen met bet onberaden opzet, om zich aldaar, in één punt vereenigd , tegen den Overwinnaar te ver- zetten, in den valfchen waan verkerende, dat zij in ftaat waren, Hem de voltooijing van Zijnen bij- na volvoerden taak , te kunnen betwisten , en zulks ook beproefden, al zou het dan ook den geheelen ondergang dier Stad ten gevolge hebben. Dit zijn daadzaken die niet te ontkennen zijn, doch welken wij verplicht zijn hier met den vinger aan te de Stad, en een firemming van den Uitgebreiden Handel der Inwoonderen veroorzaken zoude. — Wie aan de waarheid van dit gezegde twijfelen moge, flaa zijne oogen op het geene aldaar gebeurde, toen die noodzaaklijkheid aanwezig was, Want, niettegenftaande Brunswijk zich van de Stad niet eerder verzekeren kon, dan na dat Hij aan alle de Buiten- posten een hardnekkig gevecht geleverd had, zoo maakte Hij geen gebruik ven het Oorlogsrecht, om op eene trium- phante wijze met zijn Volk binnen Amflerdam te trekken ; maar liet zich, ten bewijze van zijnen behaalden triumph, alleen vergenoegen, met het bezetten van de Leydfche Poort, terwijl de masfa zijns Volks buiten de Stad bleef. — Het is zoo, dat velen hebben voorgewend, dat de IlertoG wit VREEZE aldaar liggen bleef, zich niet willende in gevaar flellen , om door de veele macht die zich in de Stad bevondt, overweldigd en afgemaakt te worden: maar dit voorwendfel was valsch. WILLEM pen V. X. Afd. 129 te wijzen, niet om aan de nog in leven zijnde doordrijvers van dat dolzinnig opzet, onaangena- me waarheden te zeggen; maar om door die her- innering onze Lezeren te brengen aan de ware Bronwel, waar uit alle de nader gevolgde onheilen der Omwenteling; alle de Rampen van het dier- baar Vaderland; en (dat hier ter plaatfe vooral te pasfe komt) de verjaging van WILLEM DEN Vijrpen wit Zijn wettig Erf- en Vaderland, en den ondergang van Zijn Doorluchtig Huis en Geflacht , ondanks deszelfs Rijkdom, Oudheid, en uitftekenden Rang zijn voortgeviocit. Wat men ook fints de noodlottige intocht der Pruis/en, na hun kortftondig verblijf in de Republiek beweerd hebbe; en zelfs nog tot op den huidigen dag, van de onheilen aan velen bejegend in het midden bren- gen moge, dezelven alleen toekennende aan den invloed van WILLEM DEN VIJFDEN, of aan die van Zijne KoNINGLIJKE GEMAALINNE; het kan bij ons de toets niet doorftaan, dewijl niet alleen de Gefchiedenis van dien tijd, ons de bewijzen van het tegendeel overvloedig aan de hand geeft; maar wij bovendien dezelve nog nader ftaven kun- nen, door het mededeelen van eenige bijzonder- heden aangdande Zijne denk- en handelwijze, gehouden op het eerfte tijdftip der Omwenteling, en in die dagen , toen het zich liet aanzien, dat het IV. Deen. l mach- 130 LEVEN van machtig: Amfterdam en deszelfs omtrek weldra in een bloedig Oorlogstooneel vol jammer en ellen- de zou kunnen herfchapen zijn. Plegen wij de Gefchiedenis van die dagen raad, dan levert elk blad een aantal bewijzen op, dat zoodra de Bezetting van het verlaten UTRECHT, vergezeld door vele vluchtende Burgers en Vreem- delingen; het Derenstewezen te WorRDEN met een talrijk geleide; Marra met zijn vliegend Le- gertje; voorts een aantal van de driftigfte Hol- landfche Staatsleden; en de Afgevaardigden ter Algemeene Vergadering van de Gewapende en On- gewapende Genootfchappen, (waar onder zich de grootfte ftokebranden uit Delft en Vlaardingen bevonden,) zich binnen Amfferdam geworpen hadden; dat (zeggen wij) deze allen zich aldaar vereenigden met de Dwurger-Geconflitweerden, de Cummisfien der Gewapende en Ongewapende Ge- nnotfchappen en Societeiten ; met het Defer fiewezen dier Stad; den Burger Krijgsraad &c., en dat die allen oogenblikkelijk het befluit namen, om volftrekt niet te bukken maar vol te houden, en de Stad tot op het uiterfte te verdedigen, zulks door het aanplakken van Billietten aan alle hoe- ken der ftraten bekend makende, de misleide me- nigte tevens opwindende met de leugenachtige verzekering, dat ’er reeds Go,ooo Franfthen in de na- WILLEM pen V. X. Afd. tât nabijheid van Dordrecht aangekomen waren, om hun behulpzaam te wezen, wanneer het noodig mogte zijn. Daar nu, om de zoo ftraks gemelde reden, de Pruisfifche macht van Am/lerdarm ver» fcheidene dagen lang verwijderd bleef; en de Ge- zagvoerders in dezelve zich dien tijd ten nutte maakten, om de Stad in ftaat van defenfie te itel- len; zoo veroorzaakte dit, dat de Herroc daar na zijn plan niet volvoeren kon dan ten koste van ftroomen bloeds. Had Brunswijk de zoo ftraks genoemde voortvluchtigen , tot voor mfter- dam door éćn of twee Esquadrons van Zijne Husfaren op de hielen doen volgen, zoa dra de Troupes zich van Utrecht, Gorinchem, Dord- recht, en andere Plaatfen verzekerd hadden , de zaken zouden welligt eene geheel andere gedaante verkregen hebben; maar dit deedt Hij niet, ne- mende te Alphen zijn Hoofdkwartier, wit hoofde van zijnen last, om ten aanzien van Amfterdam alle menagement te gebruiken, en dit gaf gelegen- heid, dat de Hoofden des Werks binnen dezelve, ziende de Stad opgevuld met Militairen en Bur- gers, alle de Bustenposten in allerijl verfterkten. Dat zij den Muider Zeedijk lieten doorftcken; de Sluizen openden; en voorts den hang aannamen, dat zij, wat ‘er ook gebeurde niet zwichten, maar als nu het geftaakte werk met nieuwen ijver te la Am- 132 LEVEN var Amfterdam wederom opvatten zouden (*). En wat was het gevolg van deze infchikkelijkheid des Hertogs? Dat zij, die zich binnen 4m/terdam de teugels des Bewinds aanmatigden , de herhaalde opeisfchingen tot dadelijke overgave der Stad, op eene verachtelijke wijze in den wind floegen, en wanende ondverwinbaar te zijn, zelfs den fpot dreven met de laatfte bedreigingen des FIER- Tocs, namelijk, ,, dat zoo men voor den 1 Oc- „ tober de Stad niet gewillig overgaf, Hij als >, dan (*) Hoe zeer het gezegde in den Text bij de Nakome- lingfchap als een Fabel zal aangemerkt worden, Zoo is echter niets waafachtiger. Want niettegenftaande geheel Holland, (behalven Amflerdaim) zich onderworpen had, en tot de oude order van zaken was terug gekeerd, trachten de Hoofdbeleiders aldaar een foort van Staatsvergadering te houden, doch konden zulks niet gedaan krijgen. — En wat de Hoofden der Gewapende Genootfchappers betreft: deze begingen op den 17 September nog de ftoutheid of dwaas- heid, om hunne vorige Vergadering, op den 13 bevorens te Woerden aangevangen, doch op Reges gefcheiden, aldaar te houden, ten einde hunne geweldige maatregelen ten uitvoer te brengen, zoo als blijkt uit de Poincten van Deliberatie, wear wit men kan oordeelen over het voorwendzel van de zoodanigen , die met ftijve kaken hebben ftaande gehouden, dat zij nimmer eene bedoeling hadden om den vastgeflelden Regeringsvorm te veranderen, of den ERFSTADHOUDER #4 Zijnen Zetel te rukken, — Dat ftuk leert juist het tegendee!, en tevens wat zij in den zin hadden, WILLEM pen V. X. Afa. 133 „ dan dezelve door eenen generalen aanval op „ alle de Buitenposten , door Militaire Macht zou „ attacqueeren, en aldus tot onderwerping dwin- „ gen? Eene bedreiging, die (zoo als bekend is) met het aanlichten van dien rampvollen dag, door de onverzettelijkheid der Hoofdbeleideren , ook volvoerd werdt. En dat helaas! op zulk eene geduchte en bloedige wijze, dat wij die noodlot- tige gebeurenis ten allen tijde moesten aanmerken als de oorzaak, waar door de Herftelling van Zaken door de Pruisfifche Troupen hatelijk, en voor Z. H. noodlottig werdt, vermits de vol- tooijing gefchiede ten koste van ftroomen van dierbaar menfchenbloed van wederzijden, in ze- ven bange uuren op verfchillende plaatzen in on- derfcheidene hardnekkige gevechten vergooten; en ten koste van de Vrijheid veler Ingezetenen en Ouderlooze Wezen, die gevangen genomen zijn- de, buiten hun Vaderland vervoerd werden, om in een krijgsgevangenfchap te moeten zuchten, die met volle recht eene flavernij verdiende ge- noemd te worden, Onheilen en Kampen, die niet nalaten konden aan wederzijden , zoo bij Aan- yallers als Verdedigers, eenen bitteren Wrok en Haat te veroorzaken, vooral in de zielen van al- len, welken bij gelegenheid van dat bloedig treffen , hunne Mannen, Vaders, Zoomen, of Cameraden I 3 vere 134 LEVEN van verloren hadden, of naar Wezel zagen hzenen drijven, doch die (wel ingezien, en naar waar- heid beoordeeld), alleen veroorzaakt zijn gewor- den door de zulken, die daar over de hevigfte klachten hebben opgeheven , alle die men/chen-elen- de, (alleen toe te kennen aan hunne eigene dwa- ze onberadene en dolzinnige handelwijzen) (*) te (*) Dat het opzet, om de Strad Amflerdain tot het uiterfle te defendeeren, na dat het overige van geheel Holland in des Hertogs macht, en de Prins reeds STAATSGEWIJzE in zijne Eer en Waardigheid herfteld was, een dolle en dwaaze onderneeming verdiende geheten te worden, waar van den ellendigen uitflag zeer gemakkelijk te raamen was, zal nie- mand betwijfelen , die met ons zich eenigfints bekend ge- maakt heeft, met den verwarden toeftand der Stad in die dagen; en tevens met de Defenfie-middelen die ’er voor- handen waren, om tegen een geoefend Legercorps den ftrijd te beginnen. — Het is zoo, dat men uit hoofde van de vers bittering der Auxiliairen en anderen tegen de Pruisfen, op eenen dapperen tegenfland rekenen kon, en de uitkomst heeft dat ook bevestigd: maar, even die zelfde verbittering heerschte ook onder de Pruisfen, daar zij bij hunnen intocht, in elken soogenaamden Patriot een Duivel meenden te be- vechten te hebben, fchoon zij fpoedig die dwaling bemerk- ten. Dan, dit deedt de verbittering niet wijken. Het uit- fleilen van eenen geweldigen aanval dat de Hertoc deedt, ftond den grootften hoop in °t geheel niet aan: DEELS, om dat zij zich verbeelden, dat zij te Amflerdam komende, het goud en zilver van de boomen zouden kunnen fchudden : DEELS , WILLEM pen V. X. Afd. K. H., welken, (volgens hun zeggen) langs een pad befmeurt met Burgerbloed en Tranen , zich van de Hoogfte Macht en den Stadhouderlijken Zetel door DEELS, om dat zij door dat uitftel zoo veel dagen en nachten blootgefteld bleven aan de ongemakken van weêr en wind, en bovenal van het water, daar velen hunner moesten cam- peeren in kuilen die zij aan den voet van dijken en kaden graafden, — Niemand verdenke ons intusfchen , dat wij, dus fprekende, de door de Pruisfifche Troepen werkelijk gepleegde Geweldenarijen aan Perfonen en Bezittingen, en bovenal , de fchandelijke Mishandelingen, bij de vervoering der Krijgsgevangene Burgers betoond , eenigfints verfchoon- baar achten: Integendeel, niemand heeft ooit fterker dan wij, die gruwelijke bedrijven kunnen afkeuren en verfoeijen, en dit was ook de oorzaak, waarom wij bij den aanvang onzer GESCHIEDENIS VAN DEN OorLoG, dit geval aanftip- pende, niet gefchroomd hebben te zeggen. ,, Dat wij het » wegvoeren der Gevangene Nederlandfche Burgers naar s» WEZEL wreed en fchandelijk vonden, wijl die behandeling » 200 zeer ftrekte tot een oorzaak van den bitterften haat, » en niets bijdroeg tot bevoordering van het heil des Vader- » “ands.” Ons nu, zoo wel als toen, overreed houdende, „ dat het meerderdeel der Gewapende Genootfchappers tot s» het verdedigen was aangefpoord , door beloften , bedrei- s gingen &c.; befchouwden wij hun altoos veel eerder als » voorwerpen van beklag , dan van wraak!” Men zie hier op verder ons gezegde na, in het I. DEEL van dat zoo evengenoemd Werk, Bladz, 230—232 het welk wij hier niet geheel kunnen overneemen, dewijl wij ons bij het aanwijzen 14 van 136 LEVEN van door dat alles meester maakten. opzichtelijk den bekommerden toeftand van 4m- fierdam, aan Huichelarij en Geveinsdheid hebben toegekent; ja zelfs, dat anderen hebben durven beweren, dat H. K. H. de Macht en Rijkdom van Amflerdam te zeer in de oogen fiak, en dat zij daarom die Stad door Pruisfisch Krijgsyolk op van deze voornaame Hoofdbron der ongelukken die WILLEM DE Vijrpe heeft ondervonden, der kortheid bevlijtigen moeten, WILLEM pen V. X. Afd. 137 op het diepst vernederen wilde; doch wie, die zijn redelijk oordeel en verftand gebruiken wil, zal zoo dwaas zijn om aan zulke gezegden eenig geloof te geven, wanneer hij onpartijdig over- weegd, op welk eene wijze WILLEM DE VIJFDE de dankbare gevoelens van Zijn edel hart -blijken liet, toen Hij van de wonderbare en zoo zeer onverwachte verlating der Stad Utrecht, de ze- kere berichten ontfing? Waarlijk, de Vorst die zich over het behoud dier Stad zoo zeer verheug- de, eenen heimelijken toeleg op den ondergang van Zmfierdam toe te kennen, is de grootfte ongerijmdheid! Laten wij dit gezegde door eeni- ge bewijzen nader ftaven. Had Wirrrm oe Vijrpe (zoo als wij hier vo- ren opgegeven hebben) fints het oogenblik dat de Hertoc van Brunswijk met Zijne Troupes het Territoir van de Republiek betradt, op de zicht- baarfte wijze Zijne bekommering doen blijken, over de onheilen die uit eenen hardnekkigen we- derftand voor het Vaderland en vele Ingezetenen zouden hebben kunnen ontftaan; en bepaalde Zij- ne vreze zich bijzonderlijk, bij het lot dat de zoo zeer verfterkte, en met meer dan zooo Gewa- pende Manfchappen opgevulde Stad Utrecht in dat geval te beurte kon vallen; dan laat het zich zeer geredelijk vatten, met welk eene verrukken- I 5 ce 133 LEVEN van de vreugde Hij in den nacht tusfchen den 15 en 16 September, de eerfte en zekere tijding ontfing, op welk eene wijze de Rhijngraaf van ZALM met zijne onderhorigen, en alle de voornaamfte Hoofden des Opftands, in de grootte confufie die Stad ontruimd en verlaten hadden, en welke tij- ding van oogenblik tot oogenblik door meer ande- re lieden uit die Stad komende, bevestigd werdt. Zeker aan ons zeer wel bekend Utrechts Burger , die geduurende de bange dagen dat het geweld binnen UTRECHT op den throon zat, zeer dik- wijls, niet zonder groot gevaar van ontdekt, en als een Spion behandeld te worden, berichten aan Z. H. had overgebragt van den toeftand der Stad, was mede eene van de eerfte boodfchappers dier goede tijding, en het is op diens getuigenis , en dat van anderen, die zich mede in dien nacht derwaards gefpoed hebben, dat wij hier eenige trekken kunnen opgeven, waar uit des Prinfen dankbaarheid aan God, voor de ongeziene uitred- ding dier gefolterde Stad ten duidelijkften is op te merken. „ Js ’r geen bloed geftort? Hebben » er geen Mishandelingen aan Perfonen of Be- s» zittingen in de laatfte oogenblikken van yer- »» Warring en vertwijffeling plaats gehad? Hebben » de Vluchtenden geene beletfelen van de bevrijde » Burgers ondervonden?” Deze en foortgelijke vra- WILLEM pen V. X. Afd. 139. vragen hoorde men Hem zelfs bij herhaling doen. En daar men Hem op dezelven de gunftigfte ant- woorden geven kon, dewijl ’er niets van dat al- les, maar alleen eene groote verwarring onder de Gerluchtenen onderling, bij de verlating befpeurd was, zoo merkte Hij dat alles aan, als een be- wijs van het Goddelijk Albeftuur ten beste van de Stad en van alle brave Ingezetenen, die {ints eenen geruimen tijd in de grootfte bekommering verkeerd hadden. Zeker Officier, niet zonder drift zijne gevoeligheid doende blijken, daz men geen ééne van de voornaamfie doordrijvers het vluchten belet, of in verzekerde bewaring geno- men had, zoo veroordeelde de Vorst dit zijn be- ftaan, zeggende: ,, Waar toe zou zulks gediend » hebben? Laten wij, daar de Hemel het aange- » vangen Herftellingswerk zoo merkbaar befpoe- »» digd en begunstigd, om geene beletfelen wen- „> [chen, maar veel eer ons verblijden, dat zij, 9» voortgedreven door een befchuldigend geweten; » ons oogmerk begunstigd hebben. Laten wij toch » alle wraak uit onze zielen trachten te ver » bannen! Gehoor aan driften te geven, is altoos, s» maar bijzonder bij dit onverwacht Evenement » Schadelijk” — Toen de Vorst, eenige uuren na de bezetting der Stad door Eed en Plicht getrouw geblevene Militairen, in eigen Perfoon al- 140 LEVEN vawn aldaar aankwam , en in oogen{chouw nam, op welk eene wijze alle de toegangen der Stad, en den ge- heelen omvang van deszelfs wallen verfterkt, en met een menigte van Ge/chut voorzien waren; dat ver een overvloed van Ammunitie en Levensmid- delen voor de hand was; en dat de weggevluchte Geweldenaars dat alles in de loop gelaten had- den, zonder zelfs één éénig fluk Gefchut alvorens te vernagelen of onbruikbaar te maken; deedt Hij Zijne verwondering en dankbare erkentenis voor de blijkbare zorge des Hemels, tot behoud van de Stad en deszelfs Inwoneren, niet minder blijken, dan eens door te zeggen: ,, Gewis hier „is Gods vinger duidelijk te befpeuren!” Dan eens door deze opmerking: ,, Wie nu nog aan „ bet gebeurde in vroeger Eeuwen met het Asfy- „ rifche Leger voor Samaria moge twijfelen, ko- „ me hier, en erkenne de waarheid van het gewijd „ Gefchiedverhaal!” Dan wederom eindelijk, (om hier niet alles wat ons aangaande des Prinfen voor- treffelijk gedrag in die oogenblikken is bekend geworden, op te geven,) vragende: »» Wat zou „ter toch van deze Stad anders dan cene puin- » hoop geworden zijn, wanneer den gevluchten »» Rhijngraaf, ingeval "er een atiacque op deze „ Stad ondernomen was geworden , gebruik had „ willen maken van de middelen van Defenfie die s» AY WILLEM pen V. X. Afd. 141 s, hij in zijne macht had? Wanneer hij door » min lafhartige voorwerpen dan hij, belet ge- » Worden ware, om Zijn verraderlijk Plan tot op s het laatfte oogenblik bedekt te houden en ten » Uitvoer te brengen? — Of wanneer de Hoofden a des Opftands hun openlijk gedeclareerd voorne- » men hadden trachten te realifeeren? Want in »» dat geval had het bij geene kortflondige verde- >» diging tegen eenen brusquen aanval gebleven. (*) Ge- (*) De Prins bedoelde, dit zeggende de Refolutie, die de gezamentlijke Officieren van de Utrechtfche Schutterij op den 23 Julij namen, en aan het Defenfiewezen (in ge- fchrifte onderteekend door hunnen Secretaris, den Advocaat Mr. J. A. VAN DER SCHAAF,) deeden toekomen , niet minder behelzende dan deze afgrijsfelijke Declaratie: „ dat zij, » ter gerustflelling van de Burgerij gerefolveerd hadden, s gelijk zij refolveerden bij dezen, om aan de Heeren » van het Defenfiewezen te verzekeren, dat zij gezamentlijke _ s Officieren, van geene Overgave of Capitulatie van de Stad » weten of hooren zouden, VOOR DAT ALLES VERNIELD EN »> PLATGESCHOTEN, EN ER NIETS DAN PUINHOPEN VOOR DEN s VIJAND ZOUDEN OVERIG ZIJN.” — Daar verder bijvoegende: » Dat zij vastelijk vertrouwden , dat het Defenfiewezen ook » alles zoude aanwenden, en in tijds werkftellig maken, om s, niet alleen de Stad en hare moedige Burgerij; maar ook s alle haare brave en getrouwe Burgerlijke en Militaire ss Mulptroepen, aan geene onzekere Refolutien of Contrarie- „Orders, in zulk een geval te exponeeren; maar zodanig s gebruik van deze hunne Refolutie en Declaratoir zoude ís Ma- 142 LEVEN van Gezegden, die duidelijk te zien geven, dat Wita LEM DE Vijrpe op dien gedenkwaardigen Verlos- fingsdag, niet alleen geene wraakzucht over het Hem aangedane onrecht blijken deedt; maar dat Hij zich bovendien nog bezorgd toonde, over het lot van de voornaamfte bedrijveren der zoo lang gepleegde Geweldenarijen, op die wijze aan alle ware beminnaars van het Vaderland, en bijzonder aan maken, als het Defenfiewezen zoude nodig oordeelen; ten einde ‘er noch in het Politieke, noch in het Militaire s eenige de minfle bedenking mogte overblijven, om de Stad Utrecht tot het laatfle oogenblik manmoedig te verdedigen, en des noods, wanneer ‘er geene redding meer overfchic- ten mogt, ALS DAN NOG LIEVER DE STAD DOOR DE OVER- SCHIETENDE MANSCHAPPEN AAN VIER HOEKEN IN DEN BRAND TE STEEKEN , cer men voor Binnenlandfche Dwingelanden (die niets dan woede en wraak op al wat Vrijheid minde ademden) zoude moeten fuccumbeeren)” — Eene bedrei- ging, waar van de zekere volvoering, in den Stadske/der en andere broeinesten van de bejammerenswaardige Tweedracht, door de opgewondene biinde werktuigen des Gewelds van alomme bijééngebragt, onder het zwelgen van Wijn en Sterke Dranken, en gepaard met de ijsfelijkfte Vervloekingen en de ligtzinnigfte Eden, bezworen wordt. — Dit het geval in die dagen geweest zijnde, wie ziet dan niet, hoe juist en gegrond de betuigingen en aanmerkingen van Z. H. WILLEM pen V. X. Afd. 143 aan Zijne openbare Vereerers, eene treffende les gevende, om zich van alle wederwraak tegen de zoodanigen te onthouden, en dus doende Zijn voorbeeld in het vergeven van misdrijven, zelfs aan Zijne bitterfte Vijanden na te volgen, en zich over het nieuwverworven heil té verheu- gen. — Dan, hoe welmeenend en hartelijk de goede Vorst zulk een betamelijk gedrag van de verloste en bevrijde Natie begeerde en verwachte, de gebeurenisfen leerden op vele plaatfên , en zelfs in den Haage, dat Zijn edel voorbeeld, bij velen die zich bij uitflekendheid Zijne Vrienden noem- den, eene geheel tegenfirijdige uitwerking deedt. Een gedrag, dat wij als ef TWEEDE noodlottige gevolg der Herftelling van Zaken voor Wirrem DEN VijFDEN te befchouwen hebben. Naauwlijks was de dageraad der Verlosfing van het ongelukkig Vaderland aangelicht, pas was de Zon der ware Vrijheid zoo heuchlijk over hetzel- ve opgegaan, of de vreugde die WILLEM DE Vijrpe daar over, meer dan iemand der Inwone- ren gevoelen moest, werdt verdrongen door de finert, welke het bot vieren van vele driftige IJveraars aan hunne opgeruide Hartstochten, aan Hem veroorzaakte, zelfs reeds toen Hij nog te Utrecht zich onledig hieldt, om aan den verwar- den toefland van zaken aldaar, eenen eenigfints ge- t44 LEVEN vAN geregelden loop te bezorgen. De dadelijke aag: marsch der Pruisfen, zoo op den duur ontkend; de van uur tot uur inkomende berichten aangaan- de de /nelle voortgangen die zij allerwegen maak- ten; en bovenal de tijding van Zet verlaten van Utrecht, ftrekten aan vele Haagfche Ingezetenen , die fints het vertrek der ErrsTADHOUDERLIJKE Famirre in hunnen Handel of Bedrijf aanmerkelij- ke fchade; of, door de willekeurige maatregulen van de Policie, en die der violente vervolgzieke Leden van het Haagfche Vrijcorps ondervonden hadden, tot even zoo vele feinen, om op hunne beurt als nu het geledene onrecht aan de bedrij- veren thuis te zoeken, daarin nagevolgd worden- de door velen van het laagte gepeupel, die op de onftuimigfte wijze in den Haage ijverden voor de nu bovenwentelende Partij, eerst door het toe- werpen van /cheldnamen en vergwizingen, en weldra door feitelijke aanrandingen van de voor- naamfte bij hen gehaatte Perfonen, en het be- dreigen van hunne Bezittingen; en daar na, door het woest en onftuimig afeis/chen van hunne Wa- penen, gepaard gaande met het indringen in zeer vele huizen. Handelingen, die door den Grave VAN Ruoon en anderen tegengegaan werdende, de ontzinde menigte vervoerde, om zich in aan- meikclijken getale naar Delft te begeven, alwaar zij WILLEM pen V. X. Afd. 145 zij aan de huizen van velen der aan ons b kend g-wordene Hoofden des Opftauds en anderen, de grootfte ongeregeltheden en geweldenarijen pleegden. Een bedrijf, dat Z. H. Dan, die maatregel hadt de bedoelde uitwerkit g niet; want de hollende menigte toom en breicel op cen nek nemende, nam die Waarfchouwing zeer euvel op, en bleef in weerwil derzelver , vol- hoaden in het beledigen van Perfonen en Bezit- tingen , met de fterkfte verzekeringen vocrwen- dende, dat de Genootfchappers nog een menigte yan Geweren, en zelfs Strippen en ander Mord- tuig in hunne huizen verborgen bielden, alleen IV. Deer. K om 146 LEVEN van om langs dien weg hunnen moed te koelen. — , Welk > tene bitterheid wordt door dat alles mij niet aan- » gedaan! Hoe griefs het mij dat zulks thans »» plaats heft! Ik wil en beveel op de ernflig fre «> Wijze, dat "er een einde aan zoo veel moetwil „ gemaakt worde!” Dit waren de gezegden die men Z. H. dikwijls in die dagen hoorde uiten; doch het gemor en ongenoegen bleef aanhouden, waarom Hij te rade werdt, om eene Commisfie beftaande uit vier Perfonen, zijnde twee Ministers van het Hof van Holland, en twee van de Ma- giftraat van den Haage te benoemen, om op eene legale en befcheidene wijze, in de aangewe- zene fufpecte Huizen onderzoek te doen; doch met geen ander gevolg, dan dat die befchuldigin- gen bevonden werden, van alle grond ontbloot te zijn. Het is zoo, dat na het herhalen van ftraf- bedreigende Publicatien, den ftorm der driften bij velen: allengs tot bedaren kwam; maar het is niet minder zeker, dat velen van hun, die eenig geweld van den woesten hoop in meerder of minder mate ondervonden hadden, in den valfchen waan bleven verkeren , dat hun dat geleden onheil, alleen door de oog/uikende toelating van den Stapuov- DER bejegend was, en dat, wanneer de zaken bin- nen de Stad Zmfterdaim door den aanmarsch der Franfchen, eerlange eene gunstige wending mog- ten WILLEM pen V. X. Afd. 147 ten verkrijgen, zij als dan zich daar voor eene geduchte fatisfactie zouden weten te bezor.en. Een denkbeeld, dat bij duizenden te dien tij te, ondanks die groote Stad wel fpoedig bukken moest , zulk eenen diepen indruk in de zielen gemaakt heeft, dat een tijdverloop van zeven ja- ren ontoereikend bevonden is, om hetzelve uit te wisfchen, waarom wij deze wraakzuchtige pogine gen van vele doldriftige ijveraars voor het Muis van Oranje, altoos befchouwd hebben, als ecne der ongelukkigfte gevolgen die de Herftelli:.g van Zaken voor WILLEM DEN VijFDEN veroorzaakt heeft (©). Bij (*) Het zou de grootfte ongerijmdheid zijn, wanneer wij de fchandelijke mishandelingen aan Perfonen en Bezittingen, ten tijde van de Herffelling der Conftitutie aangericht, verklei- nen of verbloemen wilden : Integendeel, wij erkennen, dat dit eerloos bedrijf: maar al te veel plaats had: doch wij be- fchouwden zulks als een bewijs voor de gegrondheid der befchuldigingen, die vele Buitenlanders in vroeger dagen aan de geringe en lage Clasfe des Nederlandfchen Volks, (namelijk dat zij Muitzuchtig en Plonderziek was) hebben te laste gelegd. Immers, de Gefchiedenis van alle tijden heeft zulks geleerd; en dat het in 1787 ook gebleken is, heeft de droeve ervaring bevestigd. Maar, het is naar ons inzien, de grootfte onrechtvaardigheid, om die gruwelen, aan een Vorst zoo als WILLEM pe Vijrpe was, te laste te leggen , zoo als men openlijk heeft gedaan. Dit te beletten of K 2 sie 148 LEVEN van Bij deze twee opgenoemde omftandigheden , bif de noodzaakl:jk gewordene Herftelling van Zaken, (Bijzonder voor Z. D. H. noodlo:tig, omdat het beletten derzelven buiten den kring van Zijn yer- mogen lag ;) moeten wij nu eene Derne omftan- digheid voegen, waarin niet alleen WILLEM pe Vijrpe, maar ook H. K. H. zich meer werkda- dig betoonen moesten, en ook betoond hebben, uit welken hoofde dezlve voor HEM ez GEHEEL Zijn Huts geen mindere onheilen dan de beiden voorgaanden berokkend heeft. — Behoeven wij hier aan een opmerkend Lezer met veel omflag van woorden te beduiden, wat wij dus fpreken- de op het ooge hebben? Wat anders, dan de on- wermijdelijke buitengewone verwijdering , of Remo- | tie rigoureus te keer te gaan, oordeelden wij altoos de plicht van de plaatfelijke Authoriteiten te zijn, en wanneer dezen zich daar in niet fl p of lafhartig betoonden , was het op- roer doorgaans fpoedig geftuit. Daar dit niet kan weder- fproken worden, is men dan niet verplicht, om de P/un- deringen en Mistandelingen, die in de 3 eerfte maanden na de Herftelling der Revolutie zijn aangericht, te moeten toefchrijven aan de fl-pheid en lafhartigheid van hun die als nog het beftuur van zaken uitoeffenden? En wie weren dit? Niet het Oranjebefluur, zoo als men ftoutelijk ver- zekerd heeft, want dat beftond niet, voor in de maanden van Zebruarij, Maait en April van het jaar 1788. WILLEM pen V. X Afd. 149 tie van een grot aantal Regeringsleden, die zich bevorens in dn loop der zoo hoog opgedrevene Twise ten en Verdceldheden , door de geweld -digfle Voor- drachten en Bedrijven, op de openlijkjte wijze hadden bekend gemaakt, als bittere Vijanden van den STADHOUDER , en Ondermijners van den \ ast- geftelden Regeringsvorm, om in deszelfs plaats eene andere, meer firokende met hunne bijzondere belangen en inzichten, op eene onwetti e wijze door te drijven. Eene Remo ie en buitengew.ie Verandering, die geenzins (zoo als de onderv n- dirg geleerd heeft,) als een bewijs van Wraak. gezindheid in de beide VORSTELIJKE |: cHiGeE- NOOTEN behoord aangevoerd te worden; naar die, en, om den aart der voormalize be rippen van de zoocanigen aangaa:de de Consrirurieg en, om het langdurig toelaten en aardeel nemen in het mishandelen en verderven: van den FRF- STADHOUDER, onvermijdelijk geworden was, zoo dra de laatsgenocm.e vrij cn onverlet in Hol- land kwam, en in Zijve Hooge Rechten en Waata digheden, door een vrijwillig genomen Staaisbe- Nuit was herfteld geworden: door wilke geb ure. nis, de minste begeerte om Continuatie, (zelfs aan hunne zijie,) als cene ongerijmaheid bef houw { moest worden, gefteld zijnd, (dis neen) dat zij van de waarheid hunner beiuiping.n, aan aande K 3 de 150 LEVEN van de zuiverheid hunner bedoelingen, en de wettig- heid hunner voormalige bedrijven, op de beste gronden zich hadden kunnen en mogen verzekerd. houden. Zoo lang derhalven, als de Herftelling der oude Regeerwijze en des ErrsTADHOUDERS, in Zijne Wettige en Erfelijke Waardigheden, voor hun geen ander gevolg had, dan de verwij- dering van de Regering des Vaderlands; en zoo lang niemand hunner, door den STADHOUDER, of door Zijne GEMAALINNE, in Perfoon of Bezittin- gen door het vorderen en bewerken van Crimi- neele Procedures, is geincommodeerd geworden; zoo lang vermogt men in redelijkheid die yer- wijdering van het Bewind niet aanvoeren als een fchrecuwend onrecht, en een onbetwistbaar bee wijs van de Heerschzucht van de beiden Vor- STELIJKE ECHTGENOOTEN, zoo als van dien tijd af, en vervolgens door de Vijanden van het Huis van Oranje is voorgewend geworden. Dan, hier rijst nu de groote vraag: Of Z. D. H. of de Prin- GESSE że dien tijde door Daadzaken bewijzen voor de waarheid dier befchuldiging gegeven heb- ben? Laten wij deze gewichtige vraag, door een overzicht van het gebeurde in die dagen beant- Woorden, en wel in de eerfle plaats, ten opzichte van het grootfte ftruikelblok, namelijk de Satis- factie door H. K. H. gevorderd: om caar na in 1 GS WILLEM pen V. X. Afd. 51 de tweede plaats, eenigzints weer uitvoeriger de Handelwijze van WILLEM pen Viyrpen in het ware licht te befchouwen (*). i Wanneer men het gedrag van H. K. H. Çon- tegenzegzelijk door de uitkomst der zake geftaafd en bevestigd ,) onpartijdig beoordeeld , dan was Zij ge- (*) Het zal welligt den een of ander van onze Lezeren, eenigzins verwonderen, dat wij bij het vermelden van dit belangrijk gedeelte der Lotgevallen van WILLEM DEN VIJFDEN, gewag maaken, van het werkelijk aandeel dat Mevrouw DE Princesse, bij het herflel van de CONSTITUTIE An jare 1787 in de publieke zaken nam, Dan, wij oordeelden het gedrag dier VoRsTINNE hier niet onaangeroerd te moeten laten, EENSDEELS: om dat alles wat Zij daar in verrichte, in een onmiddelijk verband flond, met de denk- en handelwijze van Haren Doorluchtigen Gemaal, En ANDERDEELS: om dat de onverzoenbare Tegenflanders van WILLEM DEN VijFDEN, op de driftigfte wijze beweerd hebben, en nog beweren, dat aan de opftokingen van H.K. H. zijn toe te kennen, alle de onheilen, die na de buitengewoone verandering der Regeringen, zoo GEWESTELIJKE als PLAATSELIJKE, door fonte migen ondervonden zijn. — Zoo die aantijging, H. K. K 4 152 LEVEN van geheel en al afkerig van alles wat naar Wraake b tooning geleek. Was ’er ooit een tijdftip waar in Zij het tegendeel had kunnen aan den dag leg- gen, het was zeker op den 8 October 1787, toen de Staten van Holland (dezelfde Vergadering der- halven, die. zich zoo zeer tegen H. K. H. be- zondigd hait) eene Commisfie uit bun mid- den, (waar onder zich ook de Raadpenfio- naris VAN Breiswijk bevondt,) aan de PRIN- GESsE afzonden, om te vernemen Aoedanige Sa- tifacrie Zij begeerde? Dan, in ftede van wraak te vorderen, gaf Zij, niet zonder het Adyis van Ha- ren Gemaal ingenomen te hebhen, en wel in ge- fchrifte, dit volgende ten antwoord: „ Verre van „> niet geraakt re zijn over het lot van hun, die » voor de Auth-urs en Medewerkers moeten gee >» Auden worden, gevoele ik eenen waren afkeer » van alle eigenlijke flrafveffening over veronge- » lijkingen Mij in Perfoon aangedaan, Mijne s aankleving aan de belangen van dit Land, s benevens Mijne achting voor eene Vrije Natie, o> den Mij niers vuriger verlangen en wenfchen , »» dan door dadelijke blijken, de ware gevoelens » van Mijn kart nader open te leggen, en zoo » veel de Bil'ijkheid en ’s Lands Welzijn kunnen » -» belaren, het lot der fchuldigen te verzachten. — p Ea alzoo het geheel buiten Mijne bedoeling ts, 2» 0m ea WILLEM pen V. X. Afd. 153 » om Mij tegenwoordig over zaken uit te laten, » waaromtrent de Fuftitie zoude mogen oordee- „len, naar de Wetten van den Lande een geo 5» rechtelijk onderzoek te moeten doen, zal Ik, s, ten blijke hoe vreemd Ik ben van eenig verlan= » gen, om de Eer of Goederen , en vooral niet het „> Leven van de voornoemde Authzurs en Bewer- » kers te zien aangetast; ten hunnen opzichte » Mij veel eerder daar toe borneeren, DAT zij > VOOR ALTOOS VERWIJDERD BLIJVENDE VAN » Mijn Hor, ZULLEN ONTZET WORDEN EN BLIJ- >> VEN VAN ALLE POSTEN VAN REGERING EN ‚> Bewinp, ten einde het Publick, hetwelk in Mij „ mede beledigd is, ten vollen zij gerust gefleld, „ dat voortaan geene nieuwe exgesfen en moetfen » lijkheden aan den Lande, of aan de alge- „ meene Vrijheid en Zekerheid door hun zullen > kunnen worden toegebragt. gedaan en genomen; voor het willekeurig gebru:k maken van ’s Lands Finantien, Land en Zee- macht, Sluizen, Dijken, Magazijnen, en Azfe- nalen, en eindelijk, voor het beramen , bevoor.e- ren, en doorzetten van eene rockeloze Deferfie, waar door ftroomen van dierbaar Menfchenbioed vergoten , en ontelbaar vele Ingezetenen van hun- ne Vaders, Mannen en Zoonen, voor altoos wa- ren beroofd geworden. Dit zijn geene losfe en als in het wilde daar heenen geworpene befchuldigingen, maar DAAD- ZAKEN, die niet ontkend kunnen worden dat be- dreven zijn, En dit zoo zijnde, verdiende dan de WILLEM pen V. A. Afd. 155 de bloote voordering van H. K. H., dat zij, die aan dat alles den eerften toon gegeven hadden, yan hunne Posten verlaten mogten worden, als cen bewijs van Wraakzucht en Despotisme aangemerkt te worden? Had zij verantwoording van het vers richte gevraagd: of, hadden deze van hunne Ampten verlatene Perfonen naderhand deswegens Crimineele Procedures moeten ondergaan, de aane tijging had eenigen fchijn, door te vooronder- ftellen, dat die Procedures op inflantien van H. K. H. of van den STADHOUDER geëntameerd wa- ren: maar van zoo iets, is zelfs geen fchaduw te vinden, dewijl zich alles bij hunne verwijde- ring bepalen bleef, en niemand hunner, zelfs de fchuldigften, daar over eenige onaangenaamheden ordervonden hebben, zelfs toen de laatstbedoel- cen, door hunne /choorvoctende, en alzins gebrek- kige overgifte van Chartres, en Verantwoording van den gebruikten {chat van f 762,0c0 Guldens, maar al te veel gelegenheid tot Crimineele Pro- gedures gaven. Doch dit bleef achter, en men pam de geprodugeerde Stukken , en ook de Globale Balans van Ontvang en Uitgaaf van den ver- Spilden fchat, (die zelfs niet eens behoorlijk door de Rendanten onderteekend was,) hoe onvolledig en gebrekkig dezelven ook mogten zijn, aan, voor het gecne zij waren. Eene dispofitie, die ons en 156 LEVEN van en velen verba’sden, en aan and-ren, die over bedrijven van oneindig minder belang, met Boe- ten en andere Straffen, te Utrecht en elders gein- commodeerd zijn geworden, de billijkfte reden tot b.klag gegeven heft. *) Daar dit de ware toedragt dier zoo veel kwaad bloed gezet hebb.nde gebeurenis, (grootdecls yer- oorzaakt, op de begeerte des Konings van Pruisfen) geweest is, Zoo lat n wij aan het oordeel van elk onzijdig Lezer gerustelijk de uitfpraak over, of H. K. H. en WILLEM pe VIJFDE, geene wettige redenen hadden, om zich te beklagen over de na- fpraak die beiden deswegens zoo vele jaren onder- vinden moesten, van allen, welken de 18 cp die wijze gedemitteerde Perfonen, als flachtoffers van de Stadhoudcrlijke wraak hebben aa: gemerkt? — Dit weinige zij genoeg, aangaande de Satisfactie door H. K. H. in die dagen bijzonder gevoorderd en aan Haar toegeftaan. Laten wij nu, in de Zwee- de Plaats, overwegen. de nafpraak en verdere na- deelige gevolgen die WILLEM pe VijrpE na de Herftelling van Zaken, uit hoofde van de buiten- gewoone Verandering van alle Collegien van Rege- ring, zoo Gewestelijke als Stedelijke, over de se- hees (*) Zie wegens dit onderwerp, eenige belangrike bijzon- derheden, in de Biytace geplaatst achter deze X. „ú/deelinge WILLEM pen V. X. Afd. 157 heele witgeftrektheid des Vaderlands, heft moe- ten ondervinden. | Onder de gunstige omftandigheden en blijde vooruitzichten , die de goede Vorst ten jare 1766 bij de aanvaarding Zijner Hooge Waardigheden op- m.rkte , en menigmalen als een uitft kend gurstbe- wijs des Hemels, ten aanhoore van Zijne Vrienden met darkbadrheid erkende, was geere van de minste, dat Hij het Roer van den Staat ter hand nemende, in een tijd dat de Republiek Vrede van buiten, en Rust van binnen genoot; zich in on- derfiheiding van de meeste Zijncr Doorluchtige Vourvad:ren bevrijd zag van het bwitengewoon veranderen der Regerings-Collegien: een in de daad baulijk en mociyjeljk hu'pmiddl, dat WiL- LEM DE ‘EERSTE, Mauritz , WILLEM DE Derpe, en Wirrem pe VIERDE allen ge- bruiken moesten, uit hoof ‘e van ’s Lands benar- den toeftand naar buiten, en de twisten en on- eenigh den die hetzelve inwendig verfchcurden; doch dat ook voor allen, de eene meerder, de andere minder, onaangename gevolgen veroor- zaakte, en veroorzaken moesten, dewijl aan de eene zijde zeer velen, welken bij die gelegenheden van hunne Posten verlaten werden, met eenen heimelijken wrok tegen den Stadhouder, (die zij als de eenige oorzaak van hunne Kemotie aan- me: Ke 158 LEVEN van merkten) vervuld werden; en aan den anderen kant, bij dezen eene Vangunst en Jalouzij te- gen de aangeblevene en nieuw aangekomene Le- den van Regering deedt geboren worden. Uit- werktclen, die in vroeger dagen, als itrekkende tot groot nadeel van ’s Lands algemeene belangen, door WILLEM DEN VIJFDEN waren opgemerkt, en de oorzaak opleverden , dat Hij na het aanvangen der Twisten geduurende Zijn Bewind, menig- werven den wensch flaakte, dat de Hemel het Vaderland ten allen tijde behoeden wilde, voor zoo- danige Evenementen, die ook Hem in de verplich- ting zouden kunnen flellen, om van dat noodlot- tig hulpmiddel gebruik te moeten maken. Dan, hoe dikwijls, hoe ernflig en welmeenend de goe- de Vorst zulks wenschte en begeerde, de onder- vinding leerde, dat Hij na een 21 jarig Bewind, zich in de onvermijdelijke noodzaaklijkheid ge- fteld zag, om even als Zijne Preedecesfeuren, van dat middel gebruik te moeten maken. Een maat- regel, die buiten alle bedenking toen meer dan ooit allernoodzaaklijkst was. (ondanks Zijn goed hart) niet vrij te pleiten zij, van zelfs aanleiding tot den noodlottigen uitflag dier Remotie gegeven te hebben. Niet (zoo als de laster Hem heeft aangewreven) door het geven van orders of werken aan de daar toe door Hem benoemde Perfonen, om door die Remotie Zijne wraak aan Zijne Vijanden te doen gevoelen; maar veel meer, door de ongelukkige keuze die Hij ten aanziene van fimmigen dier Gecommitteerden deedt ; 160 LEVEN van deed; vermits na het volvoeren van hunnen last, your elk opmerkzaam en onbevooroordeeld be- fthiuwer van hunne handelwijzen daar bij ge- houden , ten duidelijkfien gebleken is, dat zij daar bij, de allezins noodzakelijke MENSCH- KUNDE , BEDAARDHEID VAN ZIEL, AFLEGGING VAN ALLE SCHADELIJKE DRIFTEN; en eindelijk, DE ALLERSTIPTSTE ONZIJDIGHEID, Zen aanziene yan alle Perfonen die zij hun affchetd gaven, of continueerden, en op nicuw aanflelden, niet be- hoorlijk in acht genomen hebben. Wij gevoelen en bekennen, dat dit gezegde in fommiger ooren zeer fchor klinken zal; en wij vermoeden maar al te zeer, dat het onder de oprechte Hoogfchat- ters en Vereerers der Nagedachtenis van den nu overledenen Vorst, niet ontbreken zal aan zulken, die deze berispende aanmerking ten Zijnen op- zichte in ons wraken zullen; maar hoe de eene zoo wel als de andere daar over ook denken mo- gen, wij vinden ons bij deze gelegenheid ver- p'ickt, om over dat belangrijk en gewichtig on- derwerp, alzoo, en niet anders te mogen denken en fpreken, dew ji het zoo evengezegde, niet al- leen fteunt op het geene wij zelven in die dagen hebben waargenomen, of door geloofwaardige be- richten van elders zijn te weten gekomen; maar ook, om dat wij verfcheidene bewijzen onder ons 005 WILLEM pen V. X Afd. 161 oog gekregen hebben, waar uit blijkt, dat Z. H. zelve edelmoedig en cordaat genoeg was, om te erkennen, dat de Commisfien niet oyereenkomftig Zijne ware bedoelingen en oogmerken gehandeld, en dus doende, aanleiding tot vele onaangenaam- heden aan Hem deswegens overgekomen, gegeven hadden: te gelijk erkennende, dat de klachten en bezwaren van Zijne Vijanden in dat opzicht niet geheel en al ongegrond waren. Wij willen nu na deze aanmerking vooraf gezonden te hebben, kortelijk nagaan, hoe het zich in die dagen, zoo met de KEUZE des STADHOUDERS, als met de yer- richtingen der Gemachtigden hebbe toegedragen : waar na het ons niet veel moeite kosten zal, om onze Lezeren het befluit zelve te kunnen doen opmaken, dat het een en ander maar al te veel aanleiding gegeven heeft, tot alle die onaange- naamheden welke WiıLLeM pe Vijrpe daar van heeft moeten ondervinden; Wat de keuze van Z. D. H. ten aanziene der Per- fonen tot het veranderen der Regeringen , (de zaak waar van zoo veel af hing ,) belangt: hier omtrent kunnen wij over het algemeen niet anders zeggen, dan dat dezelve in vele opzichten niet gelukkig was. De plicht van befcheidenheid , en te gelijk ` onze afkeer om zonder noodzaaklijkheid hate- lijkheden te zeggen, verplichten ons, om hier, hoe IV. Deer. L j lut- 162 LEVEN VAN luttel moeite ons zulks kosten zoude, niet tot bij zonderheden neder te dalen, maar bij het alge- meene te blijven, En kunnen wij zulks wel ge- voeglijker doen, dan door de overneming van het geene wij over dit onderwerp, in onze hier voren reeds aangehaalde GESCHIEDENIS VAN DEN Oor- LOG, Z. Deel, Bladz. 241 gezegd hebben, ’t welk door Z. D. H. zelve, bij het lezen van dat Werk is toegeftemd en geaffirmeerd geworden? name- lijk: ,, Kunde in °s Lands wezentlijke belangen; „ menfchenkennis; een rijp en verlicht oordeel; s ten hart, bevrijd van alle perfoneele haat; en 9, een onbefproken zedelijk gedrag; dit waren de s, vereischten en hoedanigheden die bij het doen » cener keuze behoorden in aanmerking te ko- >, men (©). Dan, daar wij dus doende, tot het zeggen van Perfonalitei- ten vervallen zouden, zullen wij dit terug houden. Het gezegde in den Text voor elk doordenkend Lezer genocg- asam keurende, WILLEM pen V. X. Afd. 163 5 ren met wrok en wraak over wezentlijke of 2» gewaande beledigingen, en de uitkomst leerde s» in verfcheidene plaatfen, dat des Prinf'n Ge- »» machtigden, bij gebrek van genoegzame kun- » de omtrent de inwendige gefteldheid der Steden, » niet gelukkig waren, tn de keuze der voorwer- »» pen die behoorden ontflagen te worden, of van » zulken die zich tot Regenten aanboden.” Daar nu dit laafte (zal men de waarheid hulde bewijzen) bij niemand kan ontkend worden werkelijk te hebben plaats gehad; wie moet ons dan niet toeftemmen, dat WILLEM DE VIJFDE, ondanks Zijn deugd- zaam en menschlievend hart, niet vrij te fpreken was, van zelve aanleiding gegeven te hebben, tot zoo vele verf{chillende willekeurige handelingen, als door de Gecommitteerden tot het Werk der Remo- tie, bij het volyoeren van hunnen taak , in ’s Prin- fen naam, en naderhand door de ware gevoelens van Zijn hart, en contrasteerende met de voor- beelden die Hij zelve gaf, zijn verricht gewor- den? — Schreven wij thans eene Gefchiedenis van de Revolutie des jaars 1787, welk een ruim veld zouden wij thans niet voor ons hebben, om dat gezegde door een menigte van daadzaken te fta- ven ! Dan, daar zulks in deze LEVENSGESCHIEDENIS yan WILLEM DEN VIJFDEN vreemd zou inkomen, moeten wij dit nalaten, en ons alleen bepalen tot L 2 het 164 LEVEN van het aanftippen van zoodanige verrichtingen; die door Z. H. zelve, (maar helaas toen het te laat, en niet te redresferen was.) zijn afgekeurd. Wat zeggen wij? Met weédom Zijner ziele zijn be- treurd geworden , wijl Hij dezelve rangfchikte on- der die clasfe van veranderingen, die grootdeels aan verkeerde informatien, aan het bot vieren van onbehoorlijke driften, of aan het maken van in het oog loopende uitzonderingen, die opfpraak on- der de Natie verwekken moesten, behoorden toe- gefchreven te worden. Twee hoofdbronnen, uit welken volgens het gevoelen van Z. D. H., en allen die de zaken met onpartijdigheid hebben beoordeeld, ontelbaar vele onheilen zijn voortge- vloeid, laten wij elk derzzelver voor de voet op- vatten, om die onaangename waarheid te ftaven. 