Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
De enkele benamingen van kampongs, welke hier voorafgaan, hebben wij aan de opgavcn van den radja van Aidoema te dan- ken , die zulks ecliter niet van allc kampongs met juistheid wist te doen; en gidsen van de bevolking dozer streken hebben wij niet kunnen bekomen, hoevele pogingen daartoe zijn aangewend , zelfs niet door tusschenkomst van Prins Amir, waarbij het aan belooningen in goederen onzerzijds niet heeft outbroken. Eindelijk had nog don 22 blcu April oon uitstap plaata naar de l)ovengemelde kampong Tarera, waaraan de heeren van der Goes 57 en Beckman benevens verscheidene officieren van het Etat major der Etna deel namen, om eenige volkspelen en dansen vandebe- woners dezer kusten te zien uitvoeren. Prins Amir, die den radja van Lakahia had doenuitnoodigen,om cms dat schouwspel te geven, en gelast had, dat vele Papoea's daaraan deel moesten nenien, werd echter in zijne verwachting teleurgesteld , daar slechts een twaalftal inlanders aan de oproe- ping had voldaan en de overige aanwezenden inlanders waren van het eiland Aidoema, volgelingen van den radja van dien naam. Met een vervaarlijk geschreeuw ontvangen bij het aan den wal stappen, waren eenige der aanwezige Papoea's om de heupen en aan de ellebogen met boombladeren omhangen. De meesten hadden het voorhoofd, den neus, de wangen en de borst met kalk besmeerd. Allen waren overigens geheel naakt met een tjidako aan, doch enkelen hadden eenen doek om het hoofd gewonden, waarin een paradijsvogel stak. Een der Papoea's had zich uit matwerk eene tamelijk hooge muts gemaakt, welke met eenen vooruitstekenden snoet eenen varkenskop moest nabootsen, en maakte, voor de overigen uit- gaande, vervaarhjke sprongen, waarbij hij^een scherp doordrin- gend geluid deed hooren, of beter gezegd, vreeselijk schreeuwde, zoodat hij boven de overige stemmen goed te hooren was. Vervolgens schaarde de troep zich in twee rijen achter elkan- der en op het geluid van twee tifa's , waarvan de eene , vervaar- digd op de wijze, zoo als wij ze te Adie en Kaimani hadden aangetroffen, de andere gelijk liierboven is beschreven, vingen alien aan een koor te schreeuwen, want den naam van zang ver- dient dit oorverdoovend geluid niet. Allen trappelden daarbijmet de voeten niet ongelijk aan militairen , die den pas markeeren , en wanneer zulks eenige weinige minuten had aangehouden , werd op de grootste der twee tifa's een zwaardere slag gegeven, waarop alle stemmen dadelijk zwegen en de voeten te gelijk in rust kwamen. Nadat dit eenige malen herhaald was, hurkten de dansers insgelijks in twee reijen neder, met uitzondering van een der met boombladeren behangen Papoea's , die voor de overigen staan bleef en, op het accompagnement der beide tifa's, zoomede van een koorgezang der neergehurkten , zijne beenen wijd vaneen zette, zijne armen in horizontale rigting uitstak, zich de kaken opblies en toen al zijne ledematen deed trillen en beven, even als iemand die door hevige koortsen is bevangen. 58 Gezang en trillingen hidden eenige oogenblikken aan en, op eenen harderen slag op de tifa, eindigdc alles in eenen luiden schreeuw of gil der aanwezigen. Het derde der spelen was eene krijgsdans of krijgsspel , waarbij de Papoea's zich in twee partijen verdeelden en, de eene aanval- lender, de andere verdedigenderwijze , ageerde. Weinige oogenblikken slechts hidden de aangcvallenen stand tegen het geschreeuw en de sprongen van de anderen, diedaarbij eenigennate te werk gingen op de wijze als de tjekalelo-dansers der Ambonsche eilanders. Het wapcn, waarvan zij zich voor den aanval bedienden, be- stond uit kleine stukjes hout of eene kleine greep uit het mod- derzand van den zeeoever, met welke projectilen de aanvallers evenwel liunne tegcnpartij met veel juistlieid wisten te treffen. Rukten de aanvallers de wederstand biedenden te veel op het lijf , dan nainen deze met een luid geschreeuw de vlugt en werden door de eersten achtervolgd, tot zoolang de aangcvallenen stand liielden en van verdedigers aanvallers werden , waaropdezealsdan, na eenige oogenblikken stand te hebben gehouden, op hunne bcurt weder op de vlugt togen. Daarmede waren de spelen ten einde en de weinig gespannen verwachting der aanscliouwers vond in het vertoonde te minder bcvrediging, toen zij bij den terugkeer naar de schepen den in- middels vrij hevig opgestoken wind in stroomen regen zagenont- lasten en, laat in den avond, druipend nat aan boord terug- kwamen. Ook de heer Croockewit deed op den 15 doD April, vergezeld van den luitenant ter zee der l c klasse, van Asperen, eene reis naar den vasten wal van Tandjong Awoera (Kaap Baudin) oost- waarts op, tot het opsporen van stecnkolenlagen , en trof op eenige der weinige plaatsen , waar de rotsen niet loodregt uit de zee op- rijzen, de kamjwng aan, van welke reeds hierboven is melding gemaakt, als een doodenhuis in liaar midden hebbende, terwijl gemelde heer Croockewit cindehjk nog den 23 8tcn April eenen togt ondernam , in gezelschap van den luitenant ter zee der 2« klasse, Wolterbeek Muller, van Tandjong Bohia af, met het vooniemen om dat gedeeltc der kust tot aan Tandjong Boeroe ten voorzegden einde te onderzoeken. Ilevigc winden en liooge zecen beletten echter de volkomen uitvoering van di( voornemen en, zonder iets merkwaardigs te hebben ontmoet , of eenig spoor van l)ewoning langs het bezochte 59 atestrand le hcbben aangctroflen , kecrden dc bcidc cvengomolde heercn in den avond van laafotgcmcldcn dag aan boord dcr Etna to. rug. I let verblijf dor schojM»n in dc hogt van I^akahia word intus- nehen langer gerekt , dan bij dc aanvankclijk daartoc door ons botemdc tijdruimtc wan bcjiaald. Do ondorzoekingcn oohtordea heercn Croockewit op hot ciland I*ikahia, wclkczeerUTnooijclijkt wcrdon door hct gcmi* aan allc daartne lienoodigdo wcrktuigen, wv cone dor oorzaken van hot ojxinthoud dor tfohojien tor voor- logde plaatse. Voortu viol op don 1 5** 11 April , do vxMrnmnand (hnclang poca*a) dor mahomedaneu in, waanioor Prim* Amir on zijno vol- golingon immcr* tot don 1S^ daanianvolgondc , zioh nioo^trn onthotidon om aan ei-nigon binnenLind*chen togt docl tv iicmcn f rn f hoczocT dozer roden welligt tot vort raffing gecne aanleiding ion hcbben gegeven , volgde ook do niot veel moor dan in naain liot lj*lami<*mun Mijdcnde nuija van Aidocmn, do god.Mlicn>tigc voor*chriftcn van Priiis Amir, on do hulp van oerstgewwiiide aU giib» on talk (do eonigo die, hoe gchrckkig clan ook door mcer- doro bokondhoid mot do Maloisehe taal on* hior ton dieinttc rtond) van niot to ontl)oron. Kindolijk mooi*t hot watorniini dor Ktna wordon aangevidd on ook dit bragt ecnig ojontl.oud te wctg. doordieii sulk* nit don hirrbovon bearlircveii vor verwijdorden val moot gesrlnnlon. Intitwhen waron do ku.«ton on liot binnonland in do l>ogt van Lakahia, tussrhen do Tandjong* Awoera (kaap liaudin) on Iiohia, moo vool doonlijk ondcrzocht , en vrrtrok hot harkwhip AtioAtnl Rarie op don middag van den 2 i** n April n:iar Poreh op Xieuw Guinea'* Xoordkust, worwaart** hot in don vroegon morgcii van don 2V^ daaraanvolgendo door Zijiht Majotcit* ytoonwhip Ktna word gcvolgd, nailat l>evorens <>p don £7 ,l ' n April <lo nidja van Aidoema, l>rjriftiir»l mot gc**'henken onzerzijd* , huiyvaarta was gekeerd, don dank van on* allon moilononiondo voor zijn bcrcidvaardig hulpbetoon gedurende niim drio woken, t«TWijl xijnc goedl.artigheid f voorkomondhoid on do vole gnodc dien«>teri, welke hij hooA bewezen, nog lang bij ons in aandonkon zullcn blijvon. O&ohoon onhesrhaafd hoof! hij vole hlijken van natuurlijkon aanleg gegeven on znu hij, waro zijn versfcmd ontwikkeld gc- worden, zokor door jrhrandcrheid hehlien iiit^'mnnt. Wat do natuurlijke voortbrongaeJen van do hiorvoron bohan- 60 delde gedeelten der Zuidwestkust van Nieuw Guinea betreft, en bepaaldelijk , welke lioutsoorten , gcschikt voor huis- of scheeps- bouw, aldaar gevonden worden , liieromtrent kunnen wij tot ons leedwezen geene volledige wetenschappelijke berigten mededeelen. Behalve dat de tijd tot uitgebreide onderzoekingen daartoe heeft ontbroken , is geen onzer genoegzaam in de botanie ervaren of bezit voldoende kennis van lioutsoorten, om ten dezen aanzien stellige meeningen voor te brengen. Bovendien heeft het bezoeken der binnenlanden , meestal in sloepen langs baaijen, rivicren of kreeken, de gelegenheid tot bepaalde onderzoekingen op dat punt minder mogelijk gemaakt; en eindelijk is het ons voorgekomen dat, aangezien wij tusschen kaap van den Bosch en Tandjong Boeroe slechts een punt van vestiging van het Nederlandsclie gezag en dan nog maar voor- waardelijk kunnen aanbevelen , het verzamelen van houtsoorten dier streken , tot nader onderzoek of eenige daarvan voor huis- of scheepsbouw met voordeel zijn te benuttigen, minder noodig is geweest. Omtrent de weersgesteldheid , stroomen, getijen enz. hebben wij gedurende ons verblijf ter Zuidwestkust van Nieuw Guinea van 22 Maart af tot 28 April de navolgende opmerkingen ver- zameld. Over het algemeen woei er vrij geregeld land- en zeewind; slechts een enkelen dag ter reede Kaimani was zulks door stQte niet merkbaar. Den Sl^ 11 Maart bespeurden "wij reeds het begin der kente- ring, nemende de land- en zeewind alstoen eene bepaalde ooste- lijke strekking aan, varierende tusschen noordoost en zuidzuid- oost ; van toen af ondervonden wij nagenoeg dagelijks regenbuijen. Aangezien de Etna op alle bezochte plaatsen te kort vertoefde, om naauwkeurig onderzoek te doen naar de getijen en stroomen, valt hieromtrent wcinig met zekerheid tc vermelden. In de monding der Karoefarivier alleen werd het verval van water aan eene aan den oever opgerigte peilschaai, naauwkeurig waargenomen en het verval bevonden te zijn zes voct bij voile maan, zijnde het alstoen lioog water ten twee ure 'snamiddags. Er liep aldaar tweemaal in de vier en twintig uur eb envloed, looj)ende de eb doorgaans een paar uur langer dan de vloed. Eene in het oog loopende opraerking ter Zuidwestkust van Nieuw Guinea gemaakt, wat betreft de weersgesteldheid, was het groote verschil in temperatuur over dag en gedurende den nacht. 61 I let verschfl tier thcrmometerachaal bcdroeg niet zelden 20° Fa- renheit l>e lioogst waargenomen stand der thermometer bcdroeg 95° in de srhaduw. I>e miswijzing dor com|>assen werd door vele waarnemingen bejoald op 2° noordoostering. En no|tf*ti9 den gezondheidstoe«tand aan boon! der bride sche- pen gedurende het verblijf op de Zuidwestkust van Xieuw Guinea, i» liet ons aangenaam te kunnen vermelden, dat hij bijzonder gunstig in gewecst ; tenrijl wij cimlelijk hier nog bijvoegen , dal volgrns de allerwege op de door on* beasochte kusten ontvangen mededeelingeu , aardbevingen hier tanielijk veelvuldig en soma ■eer sterk worden gevoeld, zonder dat wij evenwel eenig narigt no|M*ns hrt aanwezen van vulkanen in eenig gcdeeltc van Nieuw Guinea's Zuidwestkust hebben kunnen erlangen. Wij verlieten alzoo dat gwleelte der Zuidwestkust , hetwelk bij de in den lioofde dezes aamrelmalde missive van het Marine- dej»rtement van 19 Mei 1S55, als het «<er*te vak onier onder- loekingen is aangegeven , en , wanneiT men in aanmerking neetnt dat behalve Adie, de Karoefarivier met hare monding en kusten, de Argoenibaai, de bogt van Kaimani, de Speelman.«baai , debogt van l*akahia met het daarin gelegen eiland van dien naam en de Ktnahaai , a He zijn bezorht en in kaart gebragt , — dan grlooven wij met eenig vertrouwen te inogen zeggvn , dat over de gemelde landen en kusten met htm bewoners een tot nog toe onbekend Ik lit is verspreid en de daaraan l**toedde tijdruimte, als wel be- nuttigil is aan te merken. Wel rijn er nog eeiiige landen en kusten tusseheii Tandjong Hoeroe en het zuidelijke gedeeltr van het hooge grbergte, waar- van kaap van den Hosch een der meest in de zee uitspringende niggen is, onbezoeht moeten blijven, omdat gebrek aan tijd en aan »teenkoien ons niet hebbeu t«**gelaten om met Zyner Majes- trits stooniM-hip Ktna derwaarts te stevenen; en de gezagvoerder van het barks* hip Atie Atul Ilarie , zonder de ook aan boord der Ktna ontbrekende kaarteu van de onhrzocht geljeven hoaijen en kusten niet op tich wilde nemen, met zijnen bodem derwaarts te mien; maar mij trelooven niettemin met de door on** tot hiertoe inge»t«*lde onderzoekingen , aan de liedoelingen van het ons tot leiddraad gegeven itineraire van het M;inn«*-dr part ♦•merit voikomen le heblien heantwoord, aan latere opnameu de door cms f mlirzi **ht geblcven gedeelten der Zuidwestkust van Xieuw Guinea overt*- 62 tende, doch niet zonder de reeds door Dumont d'Urville geop- perde meening, dat de landstreek ten noordoosten van kaap van den Bosch en in die rigting over eene groote uitgestrektheid niets dan laag en, zoo als wij hebben bevonden, moerassig landis, tot bijna volkomen zekerheid te hebben gebragt. Intusschen hadden wij ons ook nog gaarne onledig gehouden met liet instellen van nasporingen naar eenen zoowel op de kaart van den Baron von Derfelden van Hindersteijn , als op eene door of op last van den Gouverneur van Borneo , Commis- saris voor de Molukken, A. L. Weddik (in manuscript) vervaar- digde kaart van liet Nederlandsche gedeelte van Nieuw Guinea, aangeduidcn waterweg van de Zuidwestkust naar het zuidelijk gedeelte der Geelvinksbaai , maar de boven omschreven bezwaren (gebrek aan tijd en steenkolen) waren ook ten deze een onover- komelijke hinderpaal; terwijl de berigten, welke wij te dien aan- zien bij Prins Amir, den radja van Aidoema en ecnige inlanders van dat eiland liebben pogen in te winnen, niets dan ontken- nende antwoorden omtrent liet bestaan van zoodanigen waterweg of van cenige gemeenschap over land tusschen de bewoners der Zuidwestkust en der Geelvinks of Wandammenbaai liebben op- geleverd. Het vraagstuk is daarmede evenwel naar onze meening in geenen deele op eene afdoende wijze opgelost en , hoezeer wij ons voorbehouden hadden daarop bij onze reis in de Geelvinksbaai nader terug te zullen komen , hceft het niet voortzetten onzer zending tot in die baai zulks tot ons leedwezen verhinderd. Ook dit onderzoek wordt derhalve aan latere nasporingen over* gelaten. Kunnen wij mitsdien over dit en andere punten en zaken geene meer volledigc ophelderingen suppediteren , wij zijn echter in de gelegenheid eene misstelling in het verslag des heeren A. J. van Delden en in het boven geciteerde werk van D r S. Muller voorkomende omtrent eenige door hen niet, maar door ons wel bezochte gedeelten der Zuidwestkust van Nieuw Guinea te verbeteren. Eerstens geven beiden eene lange lijst op van kampongs, welke op deze kusten zouden worden gevondcn. Dat zij niet hebben bestaan , kunnen wij met zekerheid niet beweren; maar dat zc nu niet meer in aanwezen zijn; dat zelfs de opgegeven namen meerendeels niet bekend zijn ; en dat ook nopens het vroeger bestaan dier kampongs in de door ons be- 63 sochte straiten gcene herinncringen bij de bcvolkingen gevonden wunlen , — kunnen wij , op gn>nd der door oils daaromtrent ingeatelde onderzoekiii^en , verzekeren. Wanneer men daarbij hot oog idaat op do Xomadi*ehe leof- wijze dcr volken van de Zuidweatkust van Xieuw Guinea tua- •cheii Kaap van den KomtIi on Tandjong Hoeroe, waanloor sij fich dan hior dan daar in klcino maatM-happijon nederzetten, zoo mode op do nimmcT eindigende oorlogon tmwhen do bewoner* van vemchillendc ntn*ken, waanloor zij herhaaldelijk gwoodzaakt «jjn, hunno verblijven op erne anden* plaat* to ve*tigen, dan vormeenrn wij do verzekering to mogcn geven , dat do door dc bride o|>grmelde hooren gedane mededoeling van iiamon van kampong* minder jui^t 9 en eon tfevolg w van verkeerde. inlich- tingen. Trouwoiw hij die doze ku#ten liezookt , ondervindt al hot be- iwarende, hotwolk or in gelegen is, om naauwkourige infonna- tion to erlangen, on hoe dikwijls do inlander* dozer rtn'ken ge- neigd zijn, ton eindo rich to onttrekken aan vragen, wolke zij nict weten of niet wenschen to heantwoorden , doch waarop zij evenwel »ehroomen eon *\k weet hot niet" terug to geven , het err>to hot bote, dat hun in hot gcheugen komt al* do ware oj>- loofeing voor to *tellen; eon klip, waarop wij minder gevaar gc- loo|>on hobbon te stranden door hot aanw«*zen van Priiis Amir en fijno volgelingon , die alien hier bekend waron ; zoomotlo door de tegriiwoonligheid van den radja van Aidooma, die ons c»p all* onze togten en ondcrzockiiigen van den 5 4ra April af heed vergexeld. Hot tweede is de dwaling, waarin boide opgenoemde herrm verkeerrn, omtront de algemeene benaining der bergliewoneni (Alfoeren) van de Ztiidwe*tkust van Nieuw Guinea en die zij »MairaAM*°* noemen. I>ezr licrgvolkeii , ofechoon door de Tidorezen, do OraniM-he en andere handelaren Alfoeren irenonnd, wonlon door de Pa- pfxu*» dor Mranden in do landtaal mot don algemecnen naam van ^Woeka" bottom j »eld f hetgeen lettorlijk ovcruebragt in het Malrisuh "ocrang goenong"* of in het Holland* h »bergbewonor>~ brtcrkont. lioveudicii wonlon zij tot oiidorlini.ro onden»chc:ding naar don berg, waarop zij huizen, of naar de kampong, waarin zij wonon , gotioomd. A)du» woonde ten tijde dat I) f . S. Midler en de heer A. J. Deldou de Tritonsbaai bezochten, eon vnj talnjk© Woeka 64 of Alfoersche stam op het gebergte , dat zich ver in het noorden van die baai uitstrekt, Mairassi geheeten. Ook nu nog bestaan deze Alfoeren of bergbewoners , en het is vermoedelijk toe te schrijven aan liun talrijkheid, de veelvul- dige aanrakingen der strandbewoners van de Tritonsbaai met hen en de daaruit dikwijls voorgekomen uitdrukking /roerang Mairassi, 1 ' dat de dwaling, als of alle bergbewoners der Zuidwest- kust dien naam dragen, is ontstaan. Eindelijk vermeenen wij nog eene der misstellingen op de door den heer Melvill van Carnbee vervaardigde kaarten van Nieuw Guinea te moeten verbeteren. Op die kaarten toch staat het gedeelte van Nieuw Guinea be- westen de Kamrao en Geelvinksbaaijen op de Zuidwest en Noord- kusten aangeteekend als: Wonim di Atas, en het oostelijk gedeelte van Nieuw Guinea, voor zoo veel het onder Nederlandsch gezag behoort, als Wonim di Bawa. Deze benamingen , ontleend aan de Tidorezen , die deze ge- deelten van hun gebied in de beide Wonims hebben gesplitst, zijn op de boven omschrevene wijze juist in omgekeerden regd geplaatst. Het westelijke deel van Nieuw Guinea is : Wonim di Bawa, het oostelijk deel: Wonim di Atas. Zooals hiervoren is gezegd, vertrok de Etna in den vroegen morgen van den 28 8ten April naar Doreh; ankerde in den avond van den fc^ 11 niet verre van den westelijken ingang der Rtt- straat , nabij een laag onbewoond eiland , en ontmoette op den middag van den SO^ 11 , buiten de Oostzijde van gezegde straat, het barkscliip Atie Atul Barie , hetwelk sedert vier etmalen in en buiten meergemelde straat kampte met noordoosten winden en westelijke stroomen en daartegen niet opwerken kon. Op verzoek van den daartoe aan boord der Etna overgekomen gezagvoerder , werd het barkscliip door het stoomscliip op sleep- touw genomen en 24 uren lang aJdus medegevoerd. Toen werden in de nabijheid van de Kaap de Goede Hoop, de sleeptrosssen ingehaald , en het barkscliip , door minder te- genwind en tegenstroora , de gelegenheid gelaten de niet verre meer verwijderde haven van Doreli te bereiken. De geringe, toen nog aan boord der Etna voorhanden, voor- raad steenkolen maakte dezen maatregel voor den kommanderen- den officier van dat stoomschip noodzakelijk en, hoezeer de ver- wacliting , dat het barkscliip binnen twee of drie dagen te Doreh ten anker zou komen , niet bewaarheid werd en het eerst in den 65 namiddag van den 1 -I** Mei aldaar arriveerde, had men eehter later , gelijk hieronder zal worden vermeld , alWins mien zich te verheugen, het bark*chip niet verder clan tot de voorzrgde kaap te hebben gealeept en lift zoo geringe overxhot der *teenkolen tot nog veel kleinere hoeveelheid te hebben vennindenl. lntiuwchen wen! de meeniug, dat de 4 room iiic*t meer zoo sterk om de weat liep, door de ondervinding gelogriL«t raft en k warn de Ktna niet ilan dea namiddagB ten 5 ure van den % drn Mei vnor de kampong* Ainhobridaij en Kwawi , in de liaven van I)o- rrh ten anker. Van de reus van Lakahia tot laabtgemelde pkiafe* kunnen wij weinig melden*waardig mededeelen. Meesttijd* ver tail het land op zee houdende, waren sderht* de hoogere bergketen* van het binneiiland der Zuidweat, West en Xoordkusten van Xieuw Gui- nea zigthaar. Alleen de vaart door de derbi* ruim eene mijl breede Pitt- Ktroat leverde eene aangename afwi&<eling, waurtoe de aldaar op britle oeveni uU»il uit den vloed oprijzende bergen met eenekraeh- tlgr vegetatie, de hier en cbiar, waar sdirht* ern wrinig grond gt-vonden wordt, zigtliare woning der l*a|x>ca'*4 nirt weinig hij- droegen en den togt door d«*ze rfroat veel hekoorlijkx hijzetten. Zoo als bekend in, wonlt de Pittxtraat gevonnd door de eOanden Salawatti en liatanta ; eeretgeinelde ten Zuiden en laaUt- grnoeinde ten Noorden van die »traat grlegen. Haliwatti is zeer groot en , vooral op hare gehergteii, !«terk bevolkt. Ilatanta heeft veel minder bewoner*, ni bride dexe mi-t nog erne menigte andere kleinere in de nahijheid gelegrn rdanden, brnevrna een gedeelte der West* en Xoordku>ten van Xieuw Guinea , s»taan onder de bevelen van eenen radja , die in de kam- pong Hamete, op de Zuidkust van Salawatte, verblijf houdt rn den titel voert van railja van Salawatte. Hij bekomt zijne aan.«telling van den Sultan van Tidore en is rtn der vier rad^a"* , die het gez:ig voerrn over de eilanden , ire- Icgra ten Xoorden en ten Wtvten van het Xoonlelijk deri van het Wwtelijk whierriland van Xieuw Guinea, hetwelk op de kaart van Melvill van CarobeV, Wmtini di Atas aamret«vk«*nd , maar gelijk hiervoren gez«vd i*, Wonim di llama geherten i*. lk& vier regenten voeren den uaam van railja win \V:urgio * * Salaaatti » * Wai 5 66 houdende beide eerstgenielden verblijf op de eilanden, waaraan zij hunnen naam ontleenen, en de beide laatsten op het eiland Mysool, die van Waygame op de Noordwestkust, die van My- sool op de Zuidoostkust. Door de snellere vaart van het stoomschip werden debewoners der Pittstraat vcrhinderd aan boord der Etna te komen ; doch op het barkschip Atie Atul Bane hadden zich, bij de reis door de straat, vele Papoea's vertoond, die aardvruchten , klappernbten en pisang ten verkoop aanbragten en insgelijks een weinig schild- pad (karet) wilden verhandelen. Het was echter, hoewel fraai gebloemd, uiterst dun. Deze inlanders zijn over het algemeen zeer gemeenzaam, en de tamelijk drukke vaart door deze straat met schepen van ver- schiliende natien, voornamelijk Amerikaansche walvischvangers, heeft hen de schuwheid jegens vreemdelingen doen afleggen. Hunne klcur en uiterlijk voorkomen heeft veel overeenkomst met de vroeger ontmoete Papoea's. Hun open blik duidt openhartigheid aan en eene zekere ma- te van schranderheid is in hunne zwarte sprekende oogen te lezen. Het hoofdhaar, hetwelk even als elders zwart en sterk gekroesd is , dragen zij op de later te Doreh aangetroflen wijze ; het kraak- beenig middenschot van den neus is ook bij hen doorstoken, en ringen, uit zeeschelpen of wel van koperdraad vervaardigd, wor- den door hen om den benedenarm gedragen ; terwijl riet of rot- ting sterk om den bovenarm sluiten. Bij de aankomst van Zijner Majesteits stoomschip Etna te Do- reh, was onze verwondering groot het barkschip Ydroessie, het- welk volgens de aan den kommanderenden officier van gemeld stoomschip door het Marine departement in afschrift toegezon- den cherte partij , voor den overvoer van 300 & 350 ton op Onrust in te nemen steenkolen, te Batavia was ingehuurd> niet daar te vinden; maar nog hooger steeg onze verbazing, toen de kort daarna aan boord gekomen zendeling Ottow (op het eiland Mansin^ma in de haven van Doreh, met zijnen ambtgenoot Geisler , verblijf houdende) verhaalde dat voorzegd barkschip den 21it«n February te Doreh aangekomen en den 16*** April van daar vertrokken was; ondanks gezegde zendeling den gezagvoer- der herhaaldelijk had jx)gen over te halen, of om nog eenigen tijd te vertoeven, of om een gedeelte zijner lading in eene aan den wal van Mansinama daar te stellen loods op te slaan , onder aan- «7 hod om aladan te itrilen torg dragen voor de levering Tan de tot bet dekken dier loods benoodigde atap|>en. Gedurende do afwezigheid van het barkaehip Atie Attd Harie, kwamen do drie te Doreh aanwezige leden onxer commissi? ran der Goes, Roijer en Croockewit tot tint besluit. om af t«» warhten of welligt het kolenarhip Tan Amboina naar Doreh zou worden teniggexonden met behulp van het vermoedelijk ter eerstgfinelde plaatae, in vcrvanging der Etna, station houdende stoomsrhip; dan wel dat stoom*chip alleen naar Doreh komen sou, om na- rigten nopens ons wedervaren in te winnen. Voortu werd hepaald den tijd inmiddels te benuttigen tot het doen van ondcrxoekingen te Doreh en omstreken ; terwijl eindehjk de kommanderende officier van Zijner Majesteits rtoomschip Etna, behalve noodiakelijke voorzieningen aan het tuig en want van dim bodem, het juiste eijfer der overgeblevene stecnkolen sou docn eonstateren en het waterruim laten aanvullen. Met deie schee|*bczigheden verstreek de tijd tot den l.V k " Ifei Den dag daar te voren arriveerde het barksrhip Atie Atul Bane, door woidstilten en trgenrtroom boo Ung O]igehouden, en er werd alanu besloten om , vermiU van Amboina niet* ojidaagde, den 17*"* Mei, door de koelies en Javaansrhe vuurvtokers der Etna een begin te laten maken met het doen kappen van brand- bout, am met behulp daarvan de terugreia naar Amboina te voi- brengen , 'miners 9 indien het later blijken mogt , dat gulks moeat gesrhieden. De voorraad steenkolen aan boord der Etna werd, bij nawe- ging, bevonden, niet meer te bedragen dan ongeveer 50,000 NV derlandarhe ponden en mitsdien ongenoegxaam om daarmeile de Noordkust of eenig ander drel van Nieuw Guinea te bereiien, •elfs niet om met behulp daarvan tiit Dorrh miar Amboina terug te keeren, soodat met de aangevaitgen houtvelhng tnofst wordm voortgegaan. Drxe aware arbeid maakte evenwel weinige vorderingen. Om van dat bout het mceste nut te trekken, moesten daartoe de haniste aoorten worden uitgnocht, en behalve dat het kappen en ngen veel tijcl vereischtte , waren er f^ene bijlen , sagen en an- deir instrumenten in genoegzame hoevrt*thrid aanwexig , om al de beach ik bare handen te benuttigen; terwijl bovend urn de uit 's lands pal htm te Amtmirta door on* outvaiigcn bijlen en lagen van lujna oobnukbmre hoedanigh<*id waren. CJok de bijna dagclijka vallende fwarr rogma vertnagilen dat 5 # 68 werk aanzienlijk, zoodat men daarmede niet dan den J*** 1 (?) Junij gereed kon zijn, en reeds had menbesloten den daarop volgenden dag, met de beide schepen naar Amboina terug te keeren, toen ons op den middag van den 4A cn dier maand, door Papoea's, komende met eene praauw van de Kleine Geelvinksbaai op de Noordkust , een brief [overhandigd werd , gedagteekend den 2^ Junij en geschreven uit gezegde baai door den gezagvoerder van het barkschip Ydroessie; in substantie de kennisgeving behel- zende, dat hij den ll den Mei op last van den Gouverneur der Moluksche eilanden van Amboina naar Doreli was teruggezonden en weldra aldaar hoopte te arriveren. Werkelijk kwam dat schip in den vroegen morgen van den 6 den Junij daar ter plaatse en bragt ons liet besluit van den Gou- verneur voornoemd dd. 10 Mei daar te voren N° 1, volgens hetwelk het barkschip Ydroessie den S^ 11 dier maand te Amboina gearriveerd en den gezagvoerder van dien bodem door gemelden hoofdambtenaar naar aanleiding der artikels 3 en 5 van de ge- sloten chertej)artij aangezegd was, onmiddellijk naar Doreh terug te keeren, aldaar de bevelen van den kommanderenden officier van Zijner Majesteits stoomschip Etna af te wacliten en, zoo die bodem niet mogt worden aangetrofien , alsdan eene maand op diens aankomst te toeven , om na verloop van dien tijd de lading steenkolen aan den wal te deponcren en de terugreis van Doreh aan te nemen. Voorts belielsde dat besluit de kennisgeving van de inscheping te Amboina, in het barkschip Ydroessie, van de benoodigde vie- tualie voor de ekwipaadje der Etna, gedurende eene maand; het- geen met de nog aan boord van dat stoomschip voorhanden pro- viand, de gelegenheid openstelde met dien bodem tot de laatste dagen van Julij in zee te blijven. Men had echter, bij den op Amboina gemaakten spoed, om het barkschip Ydroessie naar Doreli terug te zenden, geomitteerd daarin insgelijks leeftogt te laden voor de soldaten en koelies aan boord van het barkschip Atie Atul Baric geembarkeerd en, daar deze bij hun vertrek van Amlx)ina voor slechts 98 dagen ge- approviandeerd waren, uithoofde dat er te dier tijd, in 's Lands pakliuis, evenmin als bij particulieren , meer vivres te verkrijgen waren , strekte het nog aanwezige overscliot daarvan niet verder dan tot den 16 den Junij. Was mitsdien, door de aankomst der Ydroessie, het bezwaar van gemis aan steenkolen tot voortzetting onzer reis opgeheven 69 en bood de gezonden victualie voor de Etna de gelegenheid aan, om nog bijna twee maanden, ter beschikking onzer Commissie te zijn, het gebrek aan leeftogt voor de soldaten en koelies ver- ijdelde op nieuw de reeds gekoesterde verwachting , om verreweg het grootste gedeelte van den ons opgedragen last alsnog te kun- nen ten uitvoer leggen. Nieuwe bezwaren , niet minder groot dan die v66r den aanvang onzer reis te Amboina ontmoet, verhieven zich daardoor en be- kroonden de reeks van moeijelijkheden , onzc zending van den beginne af gekenmerkt hebbende. Na rijp overly en met de welwillcnde toestemming van den kommanderenden officier van Zijner Majesteits stoomschip Etna, werd door ons besloten, de ontvangen victualie te verdeelen onder de ekwipaadje van dien bodem en de soldaten en koelies, aan boord der Atie Atul Barie, op zoodanige wijze, dat het stoom- schip, als bij eventuelen terugkeer naar Amboina meer zeker ?an de daarvoor te besteden tijdruimte voor vijf, het barkschip Atie Atul Barie voor zes weken geapproviandeerd zijn zouden. Voorts werd er bepaald , onmiddellijk met het lossen der vic- tualie en steenkolen uit het barkscliip Ydroessie een begin te maken; de laatstgemelden in de beide schepen te laden en, ter besparing van uitgaven voor den Lande , het barkschip Ydroessie na geheele ontlossing onmiddellijk naar Soerabaya te doen rc- tourneren. Bij de overwegingen, welke daarna onder ons plaats hadden omtrent het nog te volbrengen deel oii2er zending, kwamen wij overeen de overblijvende tijdruimte zooveel mogelijk te benuttigen tot een onderzoek der Noordkust van Nieuw Guinea, ten oosten der Geelvinksbaai tot aan Telokh Lentjoe (Ilumboldtsbaai), om- dat dit gedeelte onzer commissie het tweede vak uitmaakt in het itineraire ons zoo veel noodig en mogelijk tot leiddraad gestdd ; alsmede uithoofde van de mindere bekendheid dier streken , welke daardoor wellig^ een der meest belangrijke punten van ons on- derzoek zoude kunnen uitmaken. In overeenstemming met deze rcgelingen werd reals den 7 dea Junij met het lossen van het barkschip Ydroessie aangevangen ; doch de nog immer van tijd tot tijd vallende regens vertraagden ook nu weder de met den meesten spoed en alle krachten ten uitvoer gelegd wordende werkzaamheden , zoodat niet dan voor den 16** n daaraanvolgende de uitlo>siii{r volbragt en den rLtarop volgenden dag de reis naar Telokh Lentjoe ondernoinen kon uorden. 70 Alvorens dien togttebeschrijven, terugkomendeopDoreh, ve*- meenen wij te moeten vermelden , dat het , na de vHvoerige be- schrijvingen der heeren de Bruijn Kops , en Ottow en Geisler in hunne, bij den aanhef van ditveralaggeciteerde, geschriften over- bodig mag heeten over Doreh en zijn bewoners veeluitteweiden, ten einde niet te vervallen in herlialingen of het reeds geboek- staafde na te schrijven. Intusschen heeft ons langdurig verblijf te dier plaatse, ons bekend doen worden met eenige zaken, welke de voorzegde heeren niet, of minder volledig, hebben voorgesteld, en ter aanvulling alzoo van liunne mededeelingen , voegen wij als bijlage Letter T hierbij eenige beilgten nopens Doreh, zijn bevolking en der omstreken ; benevens als bijlage Letter U eene door den heer von Rozenberg vervaardigde teekening, voorstellende eeninwoner van Doreh in feestdos. Van de verscheidene grootere en kleinere togten in Doreh's omstreken zullen wij kortelijk vermelden, dat op den 5 den Mei, de heeren van der Goes en Croockewit, vergezeld van den zoon van Prins Amir, eene wandeling deden naar de kampong Ayam- borie , gelegen op rm'rn een uur afstands ten oosten van Doreh , in de binnenlandeiL De bevolking dezer kampong is herkomstig van de bewoners van den Arfak ; een gebergte , waarvan de hoogste toppen zich 9000 voet boven de oppervlakte der zee verheffen, en dat, ge- legen in het Noordwestelijk gedeeltederGeelvinksbaai, tegenover de ankerplaats te Doreh , op omtrent drie mijl a&tands van daar, het oosteli jk uiteinde vonnt der bergketens , welke bij de kaap de Goede Hoop op Nieuw Guinea's Noordknst een aanvang nemen. Onbeschrijfelijk schoon is de aanblik op den Arfak en de heer von Rozenberg vervaardigde van uit Doreh eene teekening van dat gebergte, welke als bijlage Letter V hiernevens overge- legd wordt. Sedert eenige jaren heeft een klein gedeelte van de bewoners van het Arfakgebergte zich achter Doreh nedergezet, doch in zijne zeden en gewoonten veel overeenkomst met die van zijne vroegere stamgenooten behouden. Zoo als de heeren Ottow en Geisler vermelden, worden ook op Nieuw Guinea's Noordknst de volkeren in strand- en berg- bewoners of, gelijk men ze opdeZuulwestkustnoemt, inPaj>oea's en Alfoeren ondensdieiden. 71 De laatsten heeten in de Myfoorsche taal , welke ook die der Dorehzen is //snoen sop," dat is //land- of bergvolken." De weg naar de kampong Ayambori gaat al zeer spoedig achter Doreh zacht glooijend opwaarts en loopt geheel door een bosch, waarin men tusschen het digte kreupelhout allerwege de prach- tigste stammen hunne kruinen ziet verheffen. De sterke groeikracht dezer boomen getuigt van de vrucht- baarheid van den bodem. en onder die boomen worden verscheiden gevonden , nitnemend geschikt voor huis- en scheepsbouw. Na eene hoogte van omtrent 400 voet te hebben bereikt, kwamen de beide voorzegde heeren aan het eerste huis der kam- pong Ayamborie, waarvan de overige woningen op afstanden van 5 & 10 minuten gaans van elkander verspreid liggen. De bevolking, door de hoofden van Doreh verwittigd van de aankomst van het gezelschap, dat, behalve uit de opgemelde heeren , nog uit eenige officieren van Zijner Majesteits stoomschip Etna bestond, ontving het zonder vrees en werd later, na de uitreiking van eenige kleine geschenken, zelfs vertrouwelijk. De vrouwen echter behielden eene niet te overwinnen tenig- houdendheid en waren moeijelijk te bewegen, om eenige koralen als geschenken te komen ontvangen. Van de zeden en gebruiken dezer binnenlandsche bewoners en van de zamenstelling hunner woningen zijn eenige aanteekeningen vervat in de boven geciteerde bijlage Letter T, waarin tevenshet een en ander nopens de ook nu nog het Arfakgebergte bewonende bevolking is opgenomen. Na een verblijf van eenige uren, keerde men langs hetzelfde voetpad, dat het eenige derwaarts geleidende is en slechts voor 66a persoon genoegzame breedte bevat, naar Doreh terug. Voorts werd op den ll^en Mei door den heer van der Goes, in gezelschap van de luitenants ter zee der l e en 2 e klasse, van Asperen en Boogaard, en gevolgd van den zoon van Prins Amir met den schrijver des laatstgenoemden , in twee sloepen een togt ondernomen naar het noordelijk gedeelte van het Arfakgebergte, hetwelk van dien kant tot op eene hoogte van 1800 voctbewoond is en bij de bevolking den naam van Mansiem draagt. De heeren Roijer en Croockewit werden, de eerste door be- zigheden aan boord, de tweede door ongesteldheid verhinderd deze reis mede te maken, waarvan bij het toen nog afwezig zijn Van hd» detachement der landmagt een viertal mariniers tot dek- king der reizigers, ware het noodig, toegevoegd werden. • ; .. 72 Vermits nog nimmer eenig Europeaan het gebergte van den Arfak had bezoclit, hadden wij in overleg met Prins Amir ge- meend , vooraf door de hoofden van Doreli en Mansinama de be- volking van den Arfak van onze komst te doen verwittigen, en haar , onder mededeeling onzer vredelievende bedoelingen , uit te noodigen zich bij onze nadering niet op de vlugt te begeven. Ten gevolge dier zending , kwamen in den avond van den 9 deB Mei dric bewoners van het Arfaksche gebergte met de voorzegde hoofden van Doreh aan boord der Etna, zoo wel om hunne nieuwa- gierigheid van een nog nimmer door hen betreden oorlogsstoom- scliip te bevredigen en eene groote menigte liun onbekende blanken te zien , als om ons de verzekering der overige bergbewoners over te brengen, dat het reisgezelschap yriendschappelijk ontvangen en in hunne woningen afgewacht zoude worden. De drie gemelde inlanders vertoefden vervolgcns, na vooraf met geschenken te zijn begiftigd, te Mansinama tot het vertrek naar den Arfak* van het opgemeld reisgezelschap, vergezelden het tot aan het strand v66r het gebergte en keerden toen naar hunne woningen terug, om van de komst der opgemelde heeren aan de teruggeblevenen berigt te gevcn. In den namiddag van den opgemeldcn dag (11 Mei) aan het strand van den Arfak genaderd, werd aldaar het nachtleger op- geslagen en den volgenden inorgen, bij het aanbrekcn van den dageraad, met het beklimmen van het gebergte een aanvang gemaakt. De weg liep gedurende ruim een half uur zacht glooijende op- waarts door een uitnemend fraai bosch, waarin reusachtige stam- men onbenut staan blijven , om door ouderdom te vergaan , waar- onder zeker vele gevonden worden, voor huis- en scheepsbouw uitmuntcnd te bezigen. Herhaaldelijk moest men in dat bosch eenen kleinen berg- stroom, welke met verschillende vallen klaterend over en tus- schen rotsblokken van Plutonisch gesteente met kracht zee- waarts stroomt, worden overgetrokken , tot men eindelijk den voet van het gebergte voor zich had , hetwelk van daar af steil opwaarts gaat en op de meeste plaatsen eene helling van 45 gra- den heeft. Alvorens men ter laatstgemelde plaatse den oj)genoemden berg- stroom nogmaals overtrok, kwamen versoheideiie Arfakkers met eenige vrouwen van hot gobergte liot roisgezolsoliap te genfoet. L^ngs liet weinig bioode voetpad, de eon nchter don anderen 78 afdalende, gewapend met pijlen en bogen, on een woest ge- nchreeuw aanheflende , hetwelk eenen welkomstgroet bevatte; hun- ne zwarte haren op eene tot dus verre nog uiet aangetrofTen wijze opgetnaakt en hot voorhoofd mot witte zee3«ehel|>en verMerd hebbende, watt doze ontmoeting waarlijk indrukwekkend te iicm*- men , en leverde het gezigt dezer hier en daar, door het geboointa gedeeltelijk verborgen, op den steilen bergrug vtaande inlan- ders een tafereel op, hetwelk zieh moeijelijk naar waarheid laat bearhrijven, maar al de aanwezige zoYxlaning verraste, dat dc herinnering daaraan lang in het geheugen zal blijven. I>e I ui tenant ter zee der 1' klasse van A*|>eren maakte van twee deter inlander* afbeeldingen, waarvan deheervon Rozenlierg ile, alu hijlagen letter X en 1 J , hiernevens gevoegde copien ver- vaardigde. Xa eenige woorden met deze l)ergbewoners te hebben gi«wi»~ •Hd, keerden zij zingende naar hunne woningen terug, wer- waart* het rewgezelaehap hen oiuniddellijk volgde. I>e togt derwaart* was eehter eene allervennoeijendste span- ning, welke ruim twee uren aanhield. Torn bereikte men omstreeks 10 ure de eerste der woningen, op ongeveer 1000 voet boven het zeevlak gelegen. Vermoeid van de beklommen pteilte, op welke de voet bijna te vergeefc naar cenig ru*tpunt zoeht , en waamp de zon iiare strmlen genoegzaam loodregt neersehoot , zonder dat het naar bo- ven gelridende en slechta met kreuj»elhout omzoomde enge pad door eenig hoog gel>oomtc beschaduwd werd, — zagen de rei- ngera zieh aan dat huia omringil door eene menigte Paj>oea\i, die hunne verbazing over de korn>t der vreemden ten hunnent, in woonlen en gelxiren , aan den dag legden , doch weldra tot groote vertrouwelijkheid overgingen, toen hun eenige measen, Ubak, enz. ten geschenke werden gegeven. Emdelijk kwamen ook de, zich achter het de woning bergoj>- wmarta omringende gel>oomte verseholen gehouden hebbende, rrouwen en kinderen te voor>«hijn en liejien door de hun uitge- reikte gbskoralen enz. vertrouwelijk gewonlen, onbekommerd onder de door hen voor de eer>te maal geziene Kurr>|*\mcn rood. Xa eenig toeven op deze pla;it> t werd de t»>gt venler beivo|>- waart* voortgezet en nog eenige huizeti hew* lit , i.un.in die i»p het hoog*t bereikte punt ongeverr ITjOO vm-t Uiven deop|4*i- \lAte der zee gelegrn zijn. Xaarwate men eehter hooger geMegen %&> »erd het vitnm 74 wen van de Papoea's immer grooter en een hunner, die den titel liad van kapitein en het reisgezelschap van de eerste tot de volgende woningen overal vergezelde, schreeuwde met zijnezware dock schorre stem zijne landgenooten de goedheid en mildheid dcr blanke bezoekers toe, voor wier vredelievende gezindheid hij zich borg stelde. Aldus werden eenige uren besteed om over deze steile bergrug- gen rond te klimmen, waarop hier en daar eene enkele woning is geplaatst , daar deze bevolking zich niet in kampongs vereenigt Toen werd tot den terugtogt besloten , ten einde nog voor het vallen van den avond het strand te bereiken. Was het bestijgen der gebergten uiterst vermoeijend geweest, liet afdalen ontmoette niet minder zwarigheden , en de grootste voorzorgen moesten worden in acht genomen om niet, in on- stuitbare vaart, naar beneden te storten. Op deze terugreis, welke zonder onheilen volbragt werd en waarbij eene groote menigte Arfakkers het gezelschap begeleidde tot aan den voet van het steile gebergte , daar waar zij hunne bezoekers het eerst te gcmoet waren getrokken, ontving men in hulpbetoon , bij de moeijelijkheid van het afdalen, vele blijken van welwillendlieid dezer Papoea's en , na afscheid van hen te hebben genomen , bereikten de voorzegde heeren tegen het val- len van den avond, wel zeer vermoeid, doch uiterst voldaan over den volbragten togt, de plaats, waar de vorige nacht was doorgebragt, waar men ook nu vertoefde tot den volgenden och- tend (13 Mei), om alstoen de terugreis aan te nemen, waarna men op den middag aan boord der Etna aankwam. Van den boven beschreven togt naar den Arfak werd door den heer van der Goes gebruik gemaakt , om een onderzoek in te stellen naar den aldaar geteeld wordenden tabak. Immers onder den naam van * tabak van de gebergten Arfak en Amberbakiir zijn in der tijd door den toenmaligen Resident van Ternate monsters daarvan aan den Directeur der kultures ge- zonden, die op de berigten, daaromtrent uitgebragt door de factory der Nederlandsche Handelmaatschappij , het verkrijgen van dergelijke tabak, in grootere hoeveelheden en met meer zorg gedroogd en afgepakt, lieeft aanbevolen. Dc Gouvenieur der Moluksche eilanden heeft ons, bij een schrijven van den 9 deu Maart 11. N°. 166, naar aanleiding van eenen brief en bijlage van den tegemvoordigen Resident van Ternate van 28 January daar te voren N°. 67 , beide in af- 75 schrift bij voorzegd schrijven gevoegd, onze aandacht op dit on- derwerp gevestigd; doch het is niet mogen gelukken te dier zake tot eenige afdoende vHkomsten te geraken. Immers is het door den voorzegden togt gebleken, dat de ta- bak van het Arfaksche gebergte niet op de noordelijke (de nu bezochte) zijde wordt geteeld, maar op de tegenovergestelde zuidelijke, ver van Doreh verwijderde, hellingen; wdk gedeelte van den Arfak bij de bewoners den naam draagt van Atam; van waar die tabak of ter plaatse ingekoclit wordt door de strand- bewoners van Doreh , of door de planters naar de noordzijde van den Arfak wordt overgebragt , wier bevolking ze alsdan gedeel- telijk weder afzet aan de Papoea's van Doreh. Een ander gedeelte van den gewonnen tabak wordt naar de znidwestelijke stranden van de Geelvinksbaai ten liandel vervoerd; doch vermits de Papoea's van Atam, even als het meerendecl der strand- en bergbewoners van de Geelvinksbaai, de heerschap- pij van den Sultan van Tidore niet erkennen, zoo zijn door de tusschenkomst van dien Vorst geene bevelen aan de bevolking van Atam te geven , om in het droogen en afpakken van den door haar geteeld wordenden tabak verandering tc brengen. En de Nederlandsch Indische Regering heeft in deze streken geen invloed of gezag, zoodat het, zoolang dat Gouvernement zich niet bepaaldelijk op Nieuw Guinea's Noordkust cenigermate in de nabijheid van Atam vestigt, wel tot de pia vota zal blijven behooren om, bij de erkende gehechtheid van inlandsche volken, zelfs van de meest onbeschaafdc onder hen, aan bestaande ge- bruiken en gewoonten, van de onder geen gezag hoegenaamd levende bergbewoners van Atam te verkrijgen, dat zij in het droogen en afpakken van den door hen geteeld wordenden tabak eene andere wijze volgen. Bovendien is de mijze, welke men daartoe wenscht ingevoerd te hebben, den Papoea's van Atam onbekend, en erbestaatvoors- hands geene gelegenheid hen deze te doen kennen, zoo mede hen te overreden om , ten genoege of gerieve van den handel op de Europesche markten, af te Tujken, van de drooging en af- pakking van hunnen tabak, welke hen in den tegenwoordigen toestand immer een gewenscht vertier verzekert. Met de bewoners van Amberbakin zijn wij in geene aanra- king geweest. Een voorgenomen togt naar het gebergte van dien naam , ten Noordwesten van Doreh gelegen , moest worden ter zijde gesteld , omdat , afgescheiden van de hevige branding , 76 welke in dat gedeelte des jaars allerwege op de Noordkust van Nieuw Guinea staat, de reis derwaarts niet anders dan in sloe- pen over zee kan geschieden en de heen- en terugreis alleen (zon- der liet verblijf op het gebergte mede te rekenen) onder gunstige omstandigheden zes dagen zou vorderen; eene tijdruimte, te groot om daarvoor sloepen te kunnen bezigen. Over land be- staat van Doreh naar Amberbakin geen weg , en de wensch , om dat gebergte en zijne bewoners te leeren kennen, moest mitsdien worden opgegeven. Wij hebben alzoo geene pogingen in het werk kunnen stellen tot de invoering eener andere dan de bestaande wijze van dioo- gen en afpakken van den op het gebergte van Amberbakin ge- teeld wordenden tabak, terwijl wij al verder niet onvermeld mo- gen laten , dat , zoowel bij de bevolking van Atam als bij die van Amberbakin , tijdens ons aanwezen op Doreh de oogst van den tabak reeds eenigen tijd te voren afgeloopen was. Overigens moet, volgens ingewonnen berigten, de hoeveelheid tabak, wel- ke jaarlijks op de gebergten van den Arfak en Amberbakin ge- teeld wordt, vrij aanzienlijk zijn en eenen niet onbelangrijken tak van handel der bergbewoners van die streken uitmaken, waarvoor echter die van het laatstgemelde gebergte, door hunne ondergescliiktheid aan de strandbewoners van Doreh en Mansi- nama, slechts eene geringe belooning en niet veel meer erlangen dan de laatstgemelde daarvoor ^illen geven. Het is hier de plaats om, gelijk uit het voorafgaande blijkt, en ook door de zendelingen Ottow en Geisler in hun reeds geciteerd geschrift is medegedeeld , te vermelden, dat de veel minder stoutmoedigc en oorlogzuchtige bergbewoners van dit gedeelte der Noordkust van Nieuw Guinea aan de strandbewoners van Doreh en Mansinama grootendeels onderworpen zijn; immers in zoo verre, dat zij, bij wege van schatting, de vruchten hunner nijverlieid tegen zeer geringe betalingen aan de laatstgenoemden moeten afstaan en bij niet voldoening aan de somtijds te dier zake voorgebragte overdrevcn eischen met roof en moord bedreigd worden. 