Natuurkundig tijdschrift voor Nederlandsch?Indie / uitgegeven door de Koninklijke Natuurkundige Vereeniging in Nederl.?Indie.
. Kache = a. ech a + + > Di = iil KERSCH E 339 343 279 164 125 80 55 26 28 107 190 298 2034 41 51 136 295 419 3052 yes Ba) 454 454 439 335 211 136 8 De regen verdeelt zich zeer ongelijkmatig over den dag, zelfs in den westmoesson zijn de morgenuren bijna regen- loos, zooals door de onderstaande tabel nader wordt toegelicht, Indien men slechts zorg draagt voor 11 uur ’s morgens thuis te zijn, heeft men ook in den westmoesson bijna steeds zonne- schijn en droog weer op zijn tochten, — 102 — ‘pueew u99 J9AO uopjopprwo] z0} pusyoiaswo uliz vowwosinn aq (, Cal L'O | GET | UPE | 66E | L'L9 | GLB | GEGI| EEZ) STOEL l'EI | T'EOE| USLI eer | ro | ot | €0 {vo leo loo leg Tse joe tet iso | es Spee ris | 61 | Le | SE | GL (rot Ca | P62 | GzP ror | TOL | WOE les Jaquiajdas - nf PN uensqəy - uenuef ELL| Seer osii OF | Tr |86 zs 180 TLG [F9 100 | PL | wosieef po | 00 | 20 | to | ro | ro joo 100 |00 |00 [00 | 00 (; Jaquaydag - unt ES Let Jet | 1] 60-4 OF | 90 Leg 160 [ET 120 int G meniqəy -nenuef SPPpIWIOOA hs | | gep [1711701 O6 | 6-8 | 8-2 rae Re bile ez | Z—1 | 1-0 9161-2161 (ww ur vowuwoszeef ua pueew) uə3əJ uop ueA Zu? oyosyinoded X THAVL — 103 — Wind. Hieronder volgt een staat, aangevende het aantal malen, dat de wind uit een bepaalden hoek heeft gewaaid. SS e wee e H GA « so « db rd gg nn ` vm = D e e sg O a o sg meter e =. |S We SS: Se | STER MEN ee DE On e ei CH zen ra ra A ena N ~ D "o Cé Ot AN E e NN o o wm « © Wm YH FT wo we we EN a Zz. N nm on w+ e Nn om + = d O w eA we + AS es WP ER Z et = eng m m ` ren eg Q E = Se SON ae MN WE = = ME DO 0... 8-0... @ — pet Seats ~ Se BH eG 0 66 6's 6 — bd Si. O © ó- -n O G 6-6-6 6 O 665 D N 28 Zex Big © en = D e o e o Dm e sg sg e CO O =a O en nt or Fe O o e aa Fe HS Z = = Ki > a 6 we ee ne ss UR 6 = SS S66 6 E 6 O TTT O O Gi Z ~ = Sig ee Ges Ss GW ll 2 e te D e GG oi e o en tm e Ke H wi Sei Sbrin Ee © Fe © © © e e © e © SS e e O Oo NN en t fl, | N eg è aq = ` vg ë vg y ` wem KM a GO nO OH Oom m ee, r — e 3 z Do m WW O E e = n o Ka So o © O oO O 9 CO GG © = s o ee oP ee SE , e $ Eo ko Ss 2 et — O eS D ` Qa ` éi Kei a nn Re RS SS a hue CR Sy KH OR — 104 — Wanneer men de windsnelheden ontbindt tot componenten in twee loodrecht op elkaar staande richtingen en de verschillen opmaakt tusschen 6u.30 "e morgens en lu. ’s middags, zijn de halve verschillen een maat voor de bestendigheid van den berg- en dalwind en is de halve som een maat voor de bestendigheid van den moesson. In de volgende tabel zijn voor de verschillende uren, af- zonderlijk voor Januari — Februari en Juli — September, deze componenten gegeven !). Bestendigheid van den wind in procenten, ae u 6"30v.m.} 14 a.m. | 5" n.m. = ZS E 1912-1916 N | 0 N Ofni oja ofni | --5 | 27 [48 5 |--29 | 43 21 --16 |--27 Juli-Sept. Loi Bx 38 a 40 |--37 f 50 a --12 1 Jan-Febr, [-599/, Uit de onderlinge grootte dezer getallen blijkt, dat de berg- en dalwind hier de overhand hebben. Vooral in den oostmoesson spelen zij den hoofdrol en is de moesson van geheel oùderschikte beteekenis. ’s Nachts waait dan bijna zonder uitzondering een zwakke ZZO-wind, overdag een zwakke NW-wind. Slechts nu en dan, als de moesson bijzonder sterk is, doet hij den dalwind tot NO, een enkele maal tot O afwijken en kan dan vrij sterk zijn. Dit gaat echter gepaard met droog weer. ’s Nachts gaat in den oostmoesson steeds de wind grootendeels liggen. In den westmoesson komt de moesson-strooming meer tot zijn recht. Niet alleen is de berg- en dalwind dan zwakker, 1) De sterkte van den wind is bij de berekening niet gebruikt; de getallen zijn verkregen door de som der componenten in N-lijke en O-lijke richting te deelen door het aantal waarnemingen en het quotient uit te drukken in procenten. — 106 — maar daarenboven ligt Tosari tegen den westenwind minder beschut dan tegen den zuidooster. ’s Morgens doet de moesson den bergwind tot iets ten W. van het zuiden af- wijken, ’s middags geeft hij met den dalwind te samen een WNW-lijke richting. Vooral spelen krachtige ZW-winden in dezen tijd van het jaar een rol. Is de ZW-wind zwak dan wordt hij ’s middags door den opstijgenden luchtstroom teruggedrongen. Is hij krachtig dan verdrijft hij dikwijls de wolken. Deze zuidwester gaat in den regel niet ’s nachts liggen, in tegenstelling met de winden in den oostmoesson, maar waait soms eenige dagen lang dag en nacht door. De onderstaande tabel geeft een overzicht van de voor- naamste perioden van harden wind, die van December 1913 tot en met December 1916 zijn waargenomen. De getallen geven aan het aantal dagen, waarop volgens de aanwij- zing van den windmeter, gedurende langer dan een waar- nemingstermijn (6u30 — lu, 1u — 5u, 5u — 6u.30) de wind een gemiddelde sterkte heeft gehad van minstens 5 meter per seconde. Jan. Feb, | Mrt.| Apr. | Mei Juni. Juli Aug Sep.f Oct. |Nov.] Dec, 1913 3 1914] 2 „ide 3 1915 |3 2 ais id 1916 [1 1 e | ed At 2 Hierbij valt op te merken, dat de cijfers, die in de tabel voor December tot Maart staan vermeld, ZW-winden zijn geweest, die van September tot November, welke cursief zijn gedrukt, NO- en O-winden. De krachtigste windperiode van den oostmoesson was die van 22 October van het jaar 1914, toen de wind van 6u30 v.m. tot 5u n.m. een gemiddelde sterkte van 8 m.p.s, bereikte. — 106 — De richting was NO, de zon scheen onafgebroken den geheelen dag, de nevels bleven weg en de betrekkelijke vochtigheid, die op de beide vorige dagen een maximum van 80°/o bereikte en den volgenden dag tot 95°/ steeg, bleef den 22sten den geheelen dag beneden 50°/o. Den vorigen nacht (5 n.m. — 6.30 v.m.) was de gemiddelde windsnelheid slechts 0.7 m.p.s., den volgenden nacht ook slechts 0.7 m.p.s.. De sterkste der westmoesson-periodes was die van 26-29 December 1913. De windsnelheid was van 26 December 5u. n.m. tot en met 29 December lu n.m. gemiddeld 6.9 m.p.s. (6130 — lu=7.0 m p.s., lu—ba—5.4 m.p ter UO 2 m.p.s.) en varieerde in de af Iden tusschen 4.5 en 8.2 m.p.s. Op alle waarnemingsuren w: was de richting ZW. Dat deze zuidwester de namiddag-nevels tegenhield moge blijken uit de onderstaande opgave van zonneschijnuren van 12u-5u n.m. op de verschillende dagen van 24 t/m 31 December 1913. December 1913 24 25 26 27 28 29 30 31 Uren zonneschijn van 12—5 n.m. 0.4 2.2 1.4 3.6 3.0 1.3 2.8 0.4 De betrekkelijke vochtigheid was gedurende deze wind- periode het laagst op den 28sten en schommelde toen tusschen 50 en 70°/o, het was dus een zeer droge dag. ` De volgende tabel geeft nog een vollediger statistiek der harde winden. Hierin is ook met de iets zwakkere winden rekening ge- houden, n.l. zijn die dagen opgenomen, gedurende welke de ge- schattewindsterkte op de 3 waarnemingstermijnen 2 of 3 bedroeg. Jan, Febr, | Mrt, |Apr.| Mei Juni Juli Aug.|Sept Oct,|Nov.} Dec. 1912 |1,1,2,2, 1,1,6,2, flot 41 1913 | 1,25] 3 [4°)1 1,2 1914] 1 2 2 fat £2 1,3 1915 | 11,3} 1 1 1,2 1916 | 1,2,3, ht LL) 1,1,2 *) Gevolgd door nog 2 dagen met krachtigen NW-wind. — 107 — De t ind weer cur sief g d t; dathun aan- tal in deze tabel zooveel kleiner uitvalt dan i in de vorige, komt wel ten deele doordat ’s nachts de wind gaat liggen, ten deele misschien ook doordat de waarnemer de sterkte der O-winden lager schat dan de zuidwesters, omdat ze minder hinderlijk zijn. Samenvatting. Tosari bezit als herstellingsoord voor degenen, die de koude willen opzoeken het groote voordeel, dat het zeer hoog ligt en toch gemakkelijk is te bereiken. De nevel en het geringe factoren, een nadeel waaraan men echter op deze groote hoogte niet licht ontkomt, tenzij op een hooggelegen ingesloten plateau, zooals het Yanggebergte (Zie klimaat v/h Yanggebergte). Tegenover de triestige namiddagen staan de ochtenden, die, meestal stil en zonnig, dag- in, dag- uit een verrukkelijk lente-klimaat bieden. Het onaangename effect van den mist wordt eenigszins getemperd door het feit dat hij met wind- stilte gepaard gaat. In den westmoesson waaien nu en dan vrij sterke ZW-winden, die een guur karakter hebben. De mist blijft op die dagen echter grootendeels weg. Wanneer de oostmoesson sterk ontwikkeld is, kan ook in het droge seizoen de moessonwind, versterkt door den dalwind, overdag nu en dan vrij heftig waaien. Dit geschiedt echter alleen op droge dagen met weinig of geen mist. Het verschil tusschen nacht- en dagtemperatuur is gering; kille, vochtige ochtenduren ontbreken. De nachten zijn droog en niet zeer koud. Enkele opmerkingen over het klimaat van eenige andere hooggelegen plaatsen. Lalidjiwo. In aansluiting met hetgeen over den Yang is gezegd, kan nog Lalidjiwo op den Ardjoeno worden genoemd, als een plaats, die, hoewel zeer hoog gelegen en nog kouder dan de Yang, waarschijnlijk een weinig guur klimaat bezit. De hoogte boven zee is 2500 meter, de gemiddelde tempera- — 108 — tuur zal derhalve ongeveer 12° C. bedragen. Lalidjiwo ligt tegen den westen-wind beschut door den Kembar en den Welirang. Tegen den oostenwind kan slechts de iets ten ONO liggenden, 2470 meter hooge Ringgit eenige beschut- ting bieden. Waarschijnlijk is echter toch in den oostmoesson de wind slechts zwak, omdat door de westelijke hooge toppen van den Kembar en Welirang den oostenwind de vrije door- tocht wordt afgesneden. De ligging op een kleine hoogvlakte zal het zonneschijnpercentage ten goede komen. Tijdens mijn verblijf te Lalidjiwo, van 29 tot 31 October, tegen het einde van den oostmoesson van het droge jaar 1914, was het zoo goed als windstil en scheen de zon, bij tusschen- poozen door wolken of een lichten mist verduisterd, tot laat in den namiddag. De nevels kwamen uitsluitend uit het oostelijke ravijn opzetten, en hadden een zeer langzame beweging. Den 30sten October zag ’s morgens het natte gras, rondom het waterbassin bij het jachthuis, wit van den nachtvorst. Wellicht zal in den westmoesson nu en dan te Lalidjiwo de zwaveldamp van den Welirang kunnen worden waargenomen, in den oostmoesson behoeft daarvoor geen vrees te bestaan. De regenval te Lalidjiwo was in de 4 jaren Mei 1914 t/m April 1918 gemiddeld: Juni Juli Aug Sept. Oct N De Jaar Ke = a — << Febr Maart. 159 | 223 | 313 |2 S N & 5 = Regenval in | 472| 530] 295 | 158 | 206 | 76 mm Oro-oro-vlakte. Zoowel in hoogte als in ligging ten opzichte van de omringende, beschuttende, bergwanden komt de Oro-oro-vlakte, de voormalige kraterbodem van den Kawi, sterk met Lalidjiwo overeen. Op deze kleine hoogvlakte werd reeds door JunaHUHN de aan- dacht gevestigd, als een gunstige plek voor een Sanatorium. — 109 — Pangerango-top. Over het klimaat van den Pangerango-top zal ik hier kort zijn, omdat men niet licht zulk een hoogen top tot woonplaats zal kiezen. Slechts wil ik eenige zonneschijncijfers vermelden van het jaar 1918, om te doen zien, welk een groot verschil er in een jaar met zeer drogen oostmoesson tusschen den drogen en den regentijd kan bestaan. Zonneschijnduur in procenten 1). 1918 | 7u-Bu | Su-gu Jou-1Ou] 10u-11uft 14-120 [12u-1uf 14-2u | 2u-3u | 3u-4u | 4u-5u eer Jan.-Febr.| 3 5 11 13 8 9 9 5 2 1 7 Juli-Sept.| 75 88 87 83 78 65 57 49 43 42 67 Diëng plateau. (2060 m. boven zee). Van ‘het Diéng- plateau bezitten wij geen geregeld voortgezette waarnemingen. De gemiddelde temperatuur zal men op ongeveer 14° kunnen stellen. Het terrein is vlakker dan op den Yang, daarom mag men verwachten, dat de verschillen tusschen nacht- en dagtemperatuur er nog iets grooter zijn. De oostmoesson is er minder droog dan op den Yang; de volgende regencijfers kunnen ter vergelijking dienen: de Diéng heeft in den oost- moesson meer, in den westmoesson minder regen dan de Yang. E R Ze 7 — EH d + H H Ka E D a ag © = = a O Ka e es 3 3 ER © v hk Sobel a poe eS ba a a Yang 1914-1918 | 481 | 509 | 330 | 163 | 131 | 42 | 10 | 31 | 26 | 81 | 171 | 293 |2268 Diéng 1898-1917 | 239 | 230 | 227 | 171 | 134 | 94 | 61 | 52 | 94 | 143 | 191 | 227 1863 ') Deze getallen zijn niet direct vergelijkbaar met de zonneschijn- cijfers der andere stations, omdat zij met een instrument van andere constructie zijn bepaald; om ze daartoe geschikt te maken zouden zij eerst met minstens 10% moeten worden verminderd. — 110 — In de maanden Juni tot Augustus komt nu en dan nacht- vorst voor. Een nadeel van het Diëngplateau in engeren zin is de moerassigheid van den bodem. Ook het voorkomen van zwavelbronnen is een ongunstige factor. Het klimaat der lager gelegen bergstreken vertoont, behoudens de lagere temperatuur, niet zulke kenmerkende verschillen met het laagvlakte-klimaat en is meer algemeen bekend; wij zullen daarom te dien opzichte met enkele voorbeelden kunnen volstaan. Plateau van Pengalengan (+ 1500 m. boven zee). Over het algemeen is de atmosfeer rustig. In den westmoesson komen echter nu en dan bardi westenwinden voor, 0.a. op de ents-] g Tjinjiroean, die krachtig genoeg zijn om aanmerkelijke sclade aan de plantsoenen toe te brengen. Ook te Malabar waait in dien tijd af en toe cen gure regenwind, uit het ZW. Merkwaardig is, dat ook daar, evenals te Tosari, tegen het einde van den oostmoesson, nu en dan vrij sterke oostenwinden optreden. Het is midden op het plateau, o.a. te Malabar, stiller dan te Pengalengan, waar overdag een vrij hinderlijke dalwind waait; over den dalwind nabij de andere toegangspoorten tot het plateau bezit ik geen gegevens. In den drogen tijd komt op de vlakke terreinen niet zelden nachtvorst voor. Lembang (1250 m.) en Sindanglaja (1120 m). In ligging komen deze twee plaatsen in zooverre overeen, dat zij beide op een kleine hoogvlakte zich bevinden, die tegen een hoogeren berg aanleunt, en aan den anderen kant slechts door een lagen rand is afgesloten. De ligging van beide verschilt in zooverre, dat de Gedeh veel hooger is dan de Tangkoeban Prahoe en dat de vlakte van Sindanglaja — lll — gedeeltelijk naar de zeezijde is gekeerd, die van Lembang naar het binnenland (vlakte van Bandoeng) twee factoren, die Sindanglaja meer bewolkt en vochtiger maken dan Lembang. Er staat echter, voor zoover mij bekend is, te Lembang in den westmoesson meer wind. De onderstaande regencijfers doen duidelijk uitkomen, dat het te Sindanglaja het geheele jaar door vochtiger is dan te Lembang. Regenval in m.m. he Kei — . bin DN + SS Si . 3. SS omy pn a. 9 Slo/s/S/2/5/5/2/5/8lelals Alki SE DN Ken Mc N°) rie Ben jk Sindanglaja 1879-1917 | 396 | 386 | 396 | 354 | 244 | 205 | 147 | 133 | 214 | 288 | 404 | 376 13543 Lembang 1892-1917 | 216 | 235 | 263 | 244 | 155 | 99 | 73 | 71 | 99 |215 | 325 | 265 [2260 Idjen-Plateau. Het hoogland van den Idjen heeft in den noordelijken kom bij Blawan een hoogte van 900 meter en stijgt naar het zuiden tot aan den voet der randvulkanen geleidelijk tot ruim 1500 meter. De temperatuur is in het hoogere zuidelijk deel lager, de bewolking is er hooger en mist komt er, vooral in den westmoesson, veel vaker voor dan in de noordelijke inzinking, die een zonnig en droog klimaat heeft. | Een gevolg van de ingesloten ligging en den komvorm van het terrein zijn de zeer lage morgen-temperaturen in den drogen tijd. Er is mij geen tweede plaats op Java bekend, waar de nachtelijke afkoeling zulk een sterken rol speelt; zij is oorzaak dat de temperatuur te Kalisat 2° lager is dan de uit de hoogte berekende waarde (zie p. 69). De bijgevoegde tabel geeft een overzicht van den dagelijkschen ` temperatuurgang. — 112 — Vil) ele) CL Lee SE [ESLZ|OSII| VSL 9 SLI G61 | 617) Lee | OS |G Ie | G91 [OSL EEL | IPI zeef Trl | 7121 F6 oe SE eoclcoiescilcrugoireiUzzlocziecclicsitetupoe [POLEN "dag unt EL |e gal 8% oo | 0°97 [061 | PL1 f Z'S1 OGL] FOZ {OZ | LIS] Vee f LIE | ESI | Ssh | 7 ot |891 ‘1qəg-'uef | + was "xeu ‘upu [xew “upu eru 22 ~ | | © z < - aeick A 7° E 1 0l 1S 78 oee 9IGI-ZI61 DECKT | sep akon | moray | © 2 8 “(wa OOH) wsyey ai annjzesodurs L TX TWHaViL — 113 — De jaarlijksche gang is tengevolge van de lage morgen- temperaturen in den drogen tijd vrij groot; men kan hier met eenig recht van een koud en een warm jaargetijde spreken; het laagste maandgemiddelde is 16°.2 (Juli), het hoogste 19°.1 (Jan.). Nog veel sterker spreekt het verschil uit de gemiddelde dagelijksche minima, die tusschen 9°.3 (Aug.) en 15°.6 (Jan.) varieeren. Nachtvorst komt dan ook op het 1100 m. hoog gelegen Kalisat niet zelden voor en is zelfs op het slechts 900 m. hoog gelegen Blawan wel eens waargenomen. De wind is op het plateau niet sterk. Op het feit, dat de naar binnen gekeerde hellingen een beter (zonniger) klimaat bezitten dan de hellingen, die naar de zeezijde zijn gericht, werd reeds gewezen. Op deze binnenhellingen vindt men op Java op meerdere plaatsen hotels, oa. te Selabintana (zuidhelling van den Gedeh, 920 m. hoog), Tjisoeroepan (oosthelling van den Papandajan. 1220 m. hoog), Grabag Merbaboe Noordwesthelling van den Merbaboe, Nongkodjadjar (westnoordwesthelling van den Tengger, 1200 m. hoog). Voor gegevens betreffende het klimaat van den Preanger kan worden verwezen naar het rapport van Dr. VAN DER STOK van 1892, dat, met uitzondering van de tabellen, is afgedrukt in het Indisch Militair Tijdschrift, jaargang 26, No. 11. Besluit. De vraag, of het klimaat eener plaats boven dat van andere plaatsen is te verkiezen, hangt in de eerste plaats af van de eischen, die men er aan stelt. Als blijvende ` woonplaats zal men in Indië, wanneer men voor de keuze wordt gesteld, den voorkeur geven aan Bandoeng en Soeka- boemi, in het algemeen aan de plaatsen beneden 1000 meter hoogte gelegen, boven de hoogere en koudere streken, die uit den aard der zaak min of meer buiten het verkeer liggen, en waar de koude aan levenswijze en inrichting der huizen eischen stelt, waaraan men in Indië niet gewoon is. 8 — 114 — Het klimaat der hooger gelegen plaatsen moet daarom in hoofdzaak worden beoordeeld uit het oogpunt. van een tijdelijk verblijf, hetzij men het gebergte opzoekt voor her- stel van bepaalde ziekten, hetzij als recreatieoord, waar men voor korten tijd eens flink van de koude wil genieten. De vraag, die te beantwoorden valt, wordt dan deze: gewenscht wordt een bepaalde temperatuur, waar zal men het gunstigste klimaat vinden? Voor de beantwoording van deze vraag heb ik in dit opstel getracht de voornaamste gegevens bijeen te brengen. Wanneer ik mij gunstig over het klimaat van den Yang heb uitgelaten, wil zulks derhalve geenszins zeggen, dat dit een plaats is, waar het een ieder goed zal bevallen, maar wel dat, wanneer men een zeer koud klimaat zoekt, dit verreweg het beste is wat men op Java kan vinden. Ik heb vooral de aandacht gevestigd op de hoogvlakten, omdat deze zonniger zijn en minder regenachtig dan de berghellingen, en in het algemeen een gunstiger klimaat hebben dan de laatst- genoemden, waarbij nog komt het voordeel van de vlakke bodemgesteldheid. Ook op hunne minder goede eigenschappen, namelijk de groote temperatuurschommeling, de lage nacht- temperaturen en de kille, vochtige, morgenuren is gewezen, waar tegenover staat, dat op de berghellingen tegen den morgen de temperatuur minder diep daalt en de vochtigheid betrekkelijk gering is. Tot op zekere hoogte kan men de voordeelen van beide samenvoegen door als verblijf een plaats te kiezen, die op hellend terrein op een hoog vlakteis gelegen, hetzij op de hoogere deelen van het golvend hoogland, hetzij op de binnenhelling van de bergen, die het plateau omsluiten. Als een zeer belangrijke factor is de wind genoemd, die al heel spoedig het klimaat in de bovenstreken guur en onaan- genaam maakt. Begroeiing, de helling van het terrein en de doorlatendheid van den bodem zijn andere factoren, die meetellen en, last not least, de verkeersmiddelen. ` Observatorium Maart 1919. Over Grooten Regenval 5 en 6 Februari 1919 in het stroomgebied van den Tiiliwoeng DOOR Dr. J. BOEREMA. Op 5 en 6 Februari 1919 vielen in het stroom- ' gebied van den Tjiliwoeng zware regens, die evenals in Februari 1918 bandjirs te Weltevreden zouden hebben veroorzaakt, indien niet het water grootendeels door het pas in gebruik gestelde bandjirkanaal afgeleid had kun- ` nen worden. In Februari 1918 was een vergelijking tusschen regenval en de waterstanden in de rivier mogel jk '), thans zijn geen volledige peilschaalwaarnemingen beschikbaar; de regenwaar- nemingen laten echter toe een vergelijking tusschen de beide gevallen te maken. Hieronder volgen de hoeveelheden regen afgetapt op 5 en 6 Februari ’s ochtends, terwijl ter vergelijking ook die van 13 Februari 1918 en 18 Januari 1916 zijn opgenomen. 1) J. BOEREMA over waterstanden in den Tjiliwoeng en regenval tijdens de bandjir te Weltevreden in Februari 1918. Nat. Tijdschrift. Deel 78. Derde Afl. r — 116 — 1919 1918 1916 No. Stationsnaam 5 Febr.J6 Febr.}13 Febr.| 18 Jan. 27 |Observatorium 99 76 26 19 99 |Mr. Cornelis 122 87 35 27 33 | Pasar Minggoe 63 | 54 45 45 36 | Depok 0 54 26 48 37 | Bodjong Gedeh 21 5 30 41 38 |Kaoem Pandak 36 34 49 48. 40 | Kedong Alang 50 60 26 20 46 | Buitenzorg 69 75 108 21 47 (Landb.) 59 72 94 48 48 i (Observ.) 65 70 116 53 56 |Goenoeng Geulis 53 135 27 75 57 | Pasirangin 51 110 107 58 58 | Tjiogrek 52 75 60 34 59 | Bendoengan 45 120 120 30 66 | Tapos 78 138 100 50 67 |Tjidokom 44 130 90 72 68 | Tjikopo 79 156 129 83 69 |Artja Domas 72 108 112 82 70 | Tjitjapit 65 108 97 83 71 | Aloen-Aloen 67 83 136 118 72 |Gamblok Selong 57 | 105 72 92 74 | Naringgoel 65 88 182 95 76 |FabriekGoenoeng Mas| 57 78 159 129 77 | Mandalawangi 50 66 150 135 Gemiddeld 59 87 87 62 Aan de diagrammen der zelfregistreerende regenmeters te Weltevreden (Observatorium), Buitenzorg, Gamblok Selong en die op den Pangerangotop werd de regenval in periodes van 4 uur ontleend. Thans kunnen de waarnemingen met alle vier zelfregistreerende regenmeters gebruikt worden — 117 — aangezien de val meer over het geheele stroomgebied verdeeld is dan in 1918, toen de regens voornamelijk boven Buitenzorg vielen en de registreeringen van Buitenzorg en Gamblok Selong het beste de regenverdeeling weergaven. Regenval in m.m. Datum | 4 Februari 5 Februari 6 Februari u [SL op [Spe foo RPT Sie lo S/T ios aa BIEN EENES ENE Rakh Observatorium —| 2) — —|—/|44140| 9 — | —|— | 11] 45) 16 SES déet Buitenzorg SEA 10| 3 Kd ee ab sad home ame ham | Deg Gamblok Setong| — | — | — —| 2|— |37)20|— | 10) 615712 5;—| 2 Pangerango wef ih ee 1|—]22|28} 5| 2| 4/16|18|23| — — | —|— | Gemidd. |- ila 3 2/13 sn | IN a 1 -|- | | Uit de tabel blijkt, dat de regen op alle 4 plaatsen des nachts is gevallen, voornamelijk tusschen 8u n.m. en 4u v.m. Aannemende dat deze regenverdeeling voor het geheele stroomgebied geldt, dan kan uit den gemiddelden val over alle stations op 5 en 6 Februari n.l. 59 m.m. resp. 87 mm. de val voor periodes van 4 uren gevonden worden. De af- tapping der gewone regenmeters heeft om ongeveer 8 uur ‘sochtends plaats, de 59 m.m. zijn dus gevallen van 4 Februari 8u v.m. tot 5 Februari 8u v.m.; voor deze 6 periodes van 4 uur werd uit de zelfregistreerende regenmeters gevonden een regenval resp. 0, 3, 2, 13, 36, 14 m.m. totaal 68 m.m. ‘Om dit totaal van 68 m.m. te doen overeenstemmen met 59 m.m. worden de bedragen 0, 3, 2, 13, 36, 14 vermenigvuldigd met 68 Voor het etmaal 5 Februari Su v.m. tot 6 Febr. Su v.m. op gelijke wijze te werk gaande, vinden we voor den gemid- delden regenval in m.m. over het geheele stroomgebied: oe AIB = 1919 1918 Uren 4 Febr. | 5 Febr. | 6 Febr. [12 Febr.f13 Febr.j14 Febr 0—4 vm. |. 31 28 35 6 4—8 ,, 12 13 22 12 8—12 nm. Kam 1 — 9 3 12 n-i 3 3 1 10 3 tè , 2 3 — 6 0 ii. 11 39 5 1 Stellen we daarnaast de overeenkomstige waarden op 13 Februari 1918 dan blijkt, dat, indien geen afvoer door het bandjirkanaal had plaats gehad, de bandjirtop van 5 Februari wel beneden die van 13 Februari zou zijn gebleven, maar die van 6 Febr. zou echter aanzienlijk hooger zijn geweest, niet alleen omdat de regenval in eenzelfde periode van acht uren aanzienlijk grooter was, doch ook omdat door de voorafgaande regentop het waterpeil nog hoog was op het moment, dat de tweede top zija water zou aangevoerd hebben. Inderdaad zijn te Kedoengbadak en Depok waargenomen de hoogste standen 1,90 resp. 4,50 in 1919 tegen 1,88 resp. 3,90 in 1918. In 1918 waren de overeenkomstige schommelingen in de waterstand te Weltevreden eenigszins grooter dan te Depok, zoodat veilig mag worden aangenomen, dat, zoo afleiding der watermassa’s niet mogelijk geweest was, het water te Weltevreden op 6 Februari 1919 hooger zou zijn gestegen dan op 13 Februari 1918. Met behulp van de gegevens afgeleid uit de waarne- mingen in 1918 is het max. debiet te Depok en Matraman te- berekenen. < 119 — De gemiddelde regenval over het stroomgebied was in den 39 + 28 mn nacht van 5 op 6 Februari gedurende 8 uren e mm. per uur, of 2,33 M3 per KM? per see: zelfde worden aangenomen. Dan is ') F (opp. stroomgebied) q (gemiddelde val in M3 per sec. Fq k kqF x akqF == Max. debiet in 1919 berekend , 1918 gemeten Depok 450 voor Depok mag het- Matraman 374 M? per sec. 280 M? p y 29 waaruit dis ook volii datin 1919 de bandjir van nog grootere beteekenis zou geweest zijn dan in 1918. Observatorium 1) Zie ic Juni 1919. De Kloet van een geomorfologisch standpunt beschouwd. DOOR Dr. B. G. ESCHER. -l In een lezing (lit. 1) namens de Commissie voor Vulka- nologie der Kon. Natuurkundige Vereeniging door mij gehou- den over den Kloet, wees ik op de van de meeste andere Javaansche vulkanen afwijkende bouw van den Kloet en op een daaruit te trekken conclusie. Het zij mij veroorloofd hierop nader in te gaan. De geomorfologische studie der vulkanen steekt nog in de kinderschoenen en het komt mij voor, dat het toch wel de moeite waard is de vulkanen ook van deze zijde te beschouwen. R M. Verserx heeft klaarblijkelijk de meeste zijner oude kraterringen naar de gegevens der topografische kaarten geconstrueerd. Hij moest veelal met oude opnamen werken, terwijl wij nu over een veel beter kaartmateriaal en vooral over een zeer goede verzameling van kraterkaarten op grooten schaal beschikken (lit. 2). edert het werk van VERBEEK en Fennema tot stand kwam, heeft de geomorfologie zich als zelfstandige wetenschap van de geologie afgescheiden vooral door toedoen van W. M. Davis, en iedere geoloog zal moeten erkennen dat ons inzicht buitengewoon verruimd is door de nauwkeurige analyse der landschapsvormen en de daaruit gevormde deductieve beschouwingswijze. — 121 — Het bijgaande kaartje is op de helft gereduceerd naar de „Overzichtskaart van Java en Madoera, schaal 1: 500.000,” samengesteld door den Topographischen Dienst en verschenen in 1912. De daarop voorkomende hoogtelijnen geven achtereen- volgens 100 m. 250 m. 500 m. 750 m. 1000 m. 1250 m. enz. aan. *) De te beschouwen hoogtelijnen zijn die van 100, 250, 500 en.750 m. Het valt dadelijk op, dat de horizontale afstanden van de tranches van 100 — 250 m. (A), van 250—500 m. (B), en van 500 — 750 m. (C) bij den Kloet veel grooter zijn dan bij de omringende vulkanen: Wilisgebergte, Kawi-Boetak, Ardjoeno-Welirang, Andjasmoro— Gentonggoak—G. Malang, waarvan het bijgaande staatje 1 een overzicht geeft. 1) De in dit kaartje ingeteekende „geteisterde gebieden” zijn uit dagblad-berichten geput en maken dus geen aanspraak op nauwkeu- righeid. Binnen deze gebieden zijn lahar’s opgetreden, maar het is niet gezegd dat het geheele oppervlakte der geharceerde sectoren inderdaad verwoest is, evenmin als het buitengesloten is, dat ook buiten deze gebieden nog lahar’s opgetreden zijn. 100 — 250 m. 500 — 750 m. = 122 — STAATJE 1. | ndjasmoro- Richie | Ket | Wi | Welirang: Gentong- Boetak | Ardjoeno goak | | G. Malang N 12000 m.| 7500 m — 3500 m 6000 m. NE — 3000 m — 7000 m — E — 3500 m = 7000 m as SE — 3000 m = — se S Se ost a ia i SW Se = as Ge ave W 14500 m. — — os 3500 m NW 11000 m. a aon — 2500 m Gemiddeld: || 12500 m, 4400 m. — | 5800m 4000 m S i N 5500 m. | 5000 m — 4500 m.| 2500 m. NE — | 5000 m — 4000 m — E — | 3500m.| — | 5000m = SE — | 4000 m — — a S 8000m. 5000m.) — — e SW 11000 m. | -- 7000 m.| 4500 m. SCH W 8500 om. | — — — 3500 m NW 7500m.| — = — 4500 m (Gemiddeld: |! 8100 m.| 4500 m.| 7000 m.| 4500 m 3500 m N 4000 m. 2500 m — 1000 m 2000 m. NE a 20m — 1000 m. | — E — | 3000m.| 2500 m, | 1500 m. | = SE — | 2500 m. 2500 m.| 2500 m. — S 4000 m. 4000 m.| 2500 m 3000 m. = SW 3500 m — 3000m ss H Saz W 4000 m — | 3000m EE NW 3500 m — 2000 m +. | o 2500 m. DEE anneal Gemiddeld: | 3800 m.| 2900 m.| 2600m. 1800 m | 2300 m. Í wech 3 1. oe -De gemiddelde afstanden bedroegen dus: STAATJE 2. Andjas- : Weli- oro Kloet Wilis eg rang Gentong- oetak : goa Ardjoeno G. Malang 12500 m. | 4400 m. — 5800 m 4000 m B 8100 ml 4500 m.j 7000m. 4500 m.| 3500 m z Ç 3800 m. | 2900 m.f 2600 m.| 1800 m 2300 m en de gemiddelde hellingen ; A 45’ 20 — 1030’ 2015’ B 1045’ 3015’ 20 3015’ 40 ¢ 3045 ' 5o 5030’ go 6015 Met de afname van de vulkaanhellingen naar den voet toe, gaat dus gepaard een toename in de afwijkende, flauwere helling van den Kloet. -Bedraagt de verhouding der afstanden der tranches voor A (150 m. hoogteverschil!) van den Kloet tenopzichte der om- ringende vulkanen 3:1 tot 2:1, voor B (250 m. hoogte- verschil) bedraagt deze verhouding ongeveer 2:1 en voor C 3:1 w leed, Uit de geschiedenis der Kloetuitbarstingen is bekend, dat in den laatsten tijd steeds lahar’s optraden, veroorzaakt door het uitwerpen van het water uit het kratermeer. Traden de lahar’s aanvankelijk zoowel naar het N als naar het W en SW op, na de doorbraak van den kraterwand in 1875 (lit. 3) was een dusdanig diepe drempel in het W. van den kraterwal voorhanden, dat de latere lahar’s zich allen. naar het W. ontlastten (staatje 3). — 124 — STAATJE 3. Uitbarstingen Lahar’s naar het 1811 5 Juni N 1826 11 — 14 Oct. N, Wen SW 1835 (minder hevig) SW 1848 16 Mei N, SW enS 1864 4 Jan. N, SW enS 1875 doorbraak West-wand 1901 23 Mei SW en S 1919 20 Mei SW enS De eruptie van 1835 was niet hevig er het is opmerkelijk, lat van die uitbarsting slechts lahar’s naar het SW vermeld zijn, wat er op wijst, dat reeds vóór 1875 de drempel in het W lager was dan die in het N, hetgeen overigens ook uit de onderzoekingen van Hugo Cool (lit. 3) blijkt. Van de oudere bekende uitbarstingen van 1586, 1 Mei 1752 en 10 Januari 1771, is niet bekend of ook lahar’s opgetreden zijn. Het komt mij echter voor, dat dit wel het geval geweest moet zijn en ook reeds veel vroeger het geval was. Slechts door deze aanname toch is het verklaarbaar, dat de Kloet een zoo weinig steile voet bezit. Het is een bekend feit, dat droog uitgestort materiaal als zand en grind onder een steilere helling blijft liggen dan hetzelfde materiaal wanneer het uitgestort wordt vermengd met veel water. In de geologie wordt dit geillustreerd door de drooge en natte puinkegels.. De Javaansche vulkanen werpen in bet algemeen, behalve , lavastroomen, droog materiaal uit, vandaar hnn betrekkelijk steile helling, die langzamerhand door de hevige regenval, vooral aan den voet, minder steil wordt. — 125 — Waar de Kloet echter een veel geringere helling van zijn voet vertoont, moet de verklaring daarvoor gezocht worden in de afzetting van het losse materiaal vermengd met veel: water. De eruptie geschiedenis kennende, ligt het voor de hand aan te nemen, dat de Kloet reeds duizenden jaren lang zijn vulkaan-lichaam via lahar‘s moet hebben opgebouwd. Al naar de gesteldheid van den kraterrand zullen deze- lahar‘s naar het NE, N, NW, W, SW, S en SE opgetreden zijn; echter vermoedelijk niet naar het E, aangezien daar de kraterwand hoog is (top Goenoeng Kloet, 1731 m), tengevolge van het voorhanden zijn van een ouden kraterpijp *) van een ouderen meer Oostelijk gelegen Kloetkrater. Slechts van den tegenwoordigen Kloetkrater weten wij dus op geomor- fologische gronden dat hij al duizenden jaron y via lahar's zijn voet heeft opgebouwd. Er bestaat een tweede verschijnsel, dat deze gevolgtrekking versterkt. Het is namelijk opmerkelijk, dat de Kali Brantas veel dichter langs den hoogeren Wilistop (plm. 2500 m.) vloeit, dan langs den lageren Kloettop (1731 m.) Bij Poerwokerto bedragen de afstanden resp. 5!/; km.. en 7'/, km. Hadden d- beide vulkanen op dezelfde wijze hun voet. gevormd, dan zou het omgekeerde verwacht mogen worden. Er moet een bijzondere oorzaak bestaan, waardoor de Brantas tusschen Toeloengagoeng en Kediri naar het Westen ver- plaatst is, en deze moet in verband met de eruptiegeschiedenis. toegeschreven worden aan de lahar‘s van den Kloet. Het komt mij voor, dat een verschil in ouderdom der beide vulkanen deze conclusie geenszins te niet doet. Wie de conclusie aanvaart, dat de Kloet al duizenden jaren zijn voet opgebouwd moet hebben door middel van lahars, moet ook de tweede gevolgtrekking aanvaarden, dat de- 1) Deze kraterpijp is door de sij eruptie blootgelegd, volgens- mededeeling van Dr. E C. Jur. MOH el Kloetkrater gedurende even langen tijd ondoorlaatbaar geweest moet zijn voor water. Kwam Hugo Cool reeds tot de gevolgtrekking, dat in 1907 het kratermeer van den Kloet geen invloed uitoefende op de bronnen die op de hellingen ontspringen, en dus de Kloet- krater toen ter tijde ondoorlaatbaar was voor water, de geringe helling van den Kloetvoet dwingt ons aan te nemen, dat de Kloetkrater dit reeds duizenden jaren geweest is. Tegenover de meeste andere vulkanen van Java heeft dus de Kloet al zeer lang een bijzonder eruptie karakter vertoond, dat aldus te kenmerken is: 1. Korte, doch hevige uitbarsting: uitwerpen van het kratermeer-water; optreden van lahar‘s, 2. Rustperiode; opvulling van den krater met regenwater. Het karakteristieke van de Kloetuitharstingen is dus vooral van secundairen aard en wortelt in de ondoorlaatbaarheid van den kraterbodem. De bodem van den Kloetkrater is dus in tegenstelling met dien van de meeste andere Javaansche kraters reeds gerui- men tijd ondoorlaat voor water geweest. Ook deze gevolgtrekking aanvaard hebbende, moet een. derde vraag beschouwd worden. Er moet een oorzaak bestaan voor de impermeabiliteit van de Kloetkraterwanden. Welke deze is, is nu nog niet met zekerheid uit te maken. Men zou kunnen denken, dat de binnenwanden van den krater door lava dichtgestreken zijn, of dat vroeger daarin aanwezige losse steenen, afkomstig van den kraterwand of van uitwerpsels van den kraterpijp, door lava tot een vaste breccie vereenigd zijn. Echter bestaan ook andere mogelijkheden, waardoor de impermeabiliteit tot stand kon komen. Hieronder mag echter m.i. niet gerekend worden een dichtslibben van den krater- wand door verweerde asch, aangezien dan na een nieuwe uitbarsting de krater toch zeker doerlaatbaar zou zijn geworden. — 127 — Hoe dit vraagstuk ook opgelost moge worden, een dered gevolgtrekking moet aanvaard worden, namelijk dat bij het bouwen van een tunnel om het kraterwater af te tappen, in het eerste gedeelte, waar de tunnel door den vulkaan- mantel geboord moet worden (plm. 1000 m.), weinig last van watertoevloeiing ondervonden zal worden. Het is deze overweging die mij er mede toe bracht het meest te voelen voor de verwijdering van het regenwater uit het Kloetmeer door een tunnel. lit. 1. lit. 2. lit. 3. Weltevreden, 10 Juni 1919. Literatuur : Ken uitvoerig verslag van deze lezing werd opgenomen in het „Bataviaasch Nieuwsblad“ van Woensdag 28 Mei 1919, 1° editie, 34° jaargang No. 290; een daarbij behoorend profiel door den Kloetkrater werd opgenomen in de tweede editie No. 291. De mogelijkheid van aftappen van het water uit het Kloetmeer is uitvoeriger overgenomen in „De Preanger- bode’ van Maandag 2 Juni 1919. No. 151. 2° blad. Jaarverslagen van den Topographischen Dienst in Ned.-Indië. Hugo Cool: „Eenige mededeelingen en beschouwingen naar aanleiding van een onderzoek aan den krater- wand van den Kloet in Mei 1907“. Jaarboek v. h. Mijnwezen in Ned. Oost-Indië. 36° Jaargang, 1907. blz. 185 — 233. Batavia 1908. VULKANISCHE VERSCHIJNSELEN EN AARDBEVINGEN IN DEN Oost-Indischen Archipel waargenomen gedurende het jaar 1918 VERZAMELD DOOR HET Koninklijk Magnetisch en Meteorologisch Observatorium te Batavia, VULKANISCHE VERSCHIJNSELEN. De Galoenggoeng in de Preanger Regentschappen vertoonde verhoogde werking in Juli 1918. Aan deze buitengewoon belangwekkende vulkanische werk- zaamheid heeft Dr. B. Q. Escuer in De Taak (12 October 1918) een nadere bespreking gewijd. Aan deze beschrijving is het volgende ontleend. De jongste uitbarsting heeft zich aangekondigd door een lichten aardschok in den nacht van 16 op 17 Juli 1918 in de omgeving van den vulkaan, gevolgd door het uitwerpen hoofdzakelijk van asch in den nacht van 18 op 19 Juli. Hiermee was de kraterpijp geopend en nu drong de zeer taaie lava, waarvan de temperatuur zeer dicht bij het stol- punt lag, als olieverf uit een tube, omhoog. Op 20 Juli nam de controleur van Tasikmalaja, de heer Ter Poorten, in het kratermeer een klein eilandje waar, naar schatting 30 M. in doorsnede. Dit eilandje is langza- merhand aangegroeid in breedte en in hoogte, totdat het geheele kratermeer van den Walirang verdwenen was. Aangezien de weerstand aan de wanden van de kraterpijp — 130 — het grootst was, steeg de lava sneller in het midden, waardoor het bovenvlak van de lavaprop bol werd. Volgens Ir. van Es heeft ook zijdelingsche uitbreiding van de lavamassa plaats- gevonden. - Slechts acht dergelijke gevallen zijn tot nu toe bekend, waarvan nog twee in den Archipel (de lavaproppen van den Merapi en van den Roeang, Sangi-eilanden). Van den Merapi (Sumatra) kwam één bericht in uit Padang Pandjang over een half Augustus gehoorde knal, gepaard met vuurverschijnselen. | Verhoogde werking van den Kaba in Redjang werd waar- genomen op 8 Augustus. Groote rook- en stoomwolken werden uitgestooten. (Maandverslag van den Resident van Benkoelen). De Vuurberg Roeang bij Tagoelandang (Sangi-eilanden) vertoonde in Februari verhoogde werking (Maandverslag van den Resident van Menado). De onderzeesche vulkaan nabij het eiland Mahengetang (Sangi- eilanden). 18 Juli en 20 Augustus hadden er uitbarstingen plaats. Volgens mededeeling van het kamponghoofd werd het water den 18en Juli te 10u 30 vm hoog opgeworpen, en leek het, alsof er een bandjir kwam opzetten. Steenen bedekten het water, zoover het oog reikte. Te 1° 30™ en omstreeks 4 uur werden sterke geluiden gehoord. Den 20en Augustus tusschen half zes en 11 uur’s avonds herhaalden zich de verschijnselen, die nu gepaard gingen met een sterken ,,zwavel”- stank, ten gevolge waarvan vele bedwelmde visschen aanspoelden. In December 1918 vluchtte de bevolking van Mahengetang naar de eilanden Karakitang en Siaoe (Bericht van den Resident van Menado). — 131 — Aardbevingen. Zware aardbevingen kwamen niet voor. Vloedgolven. Behalve over de boven vermelde sterke waterbeweging bij Mahengetang, kwamen berichten in over vloedgolven, in den avond van 15 Augustus opgemerkt op de Noordkust van de residentie Menado. Deze golven werden voorafge- gaan door een aardbeving, die uit verschillende plaatsen van Noord-Celebes en Halmaheira gemeld werd '). Te Ba- tavia werd het epicentrum bepaald op een afstand van 2440 K.M. in de richting WZW—ONO, in de Celebes-zee. Berichten over de vloedgolf werden ontvangen van den Gezaghebber van Bwool, uit Bokat, Paleleh en Menado. Te Menado werd een herhaalde buitengewone stijging en daling van den zeespiegel opgemerkt gedurende 15 à 30 min. tot een hoogte van 1 M. Op de kust van het landschap Bwool was de zeegang veel sterker, en werd eenige schade, door den Gezaghebber op f 2800 geschat, veroorzaakt. De meeste berichten spraken van 3 golven, vermoedelijk uit noordelijke richting. Als tijd werd opgegeven te Bokat 9 uur, te Paleleh + 9 uur, te Menado 9" 15, (alles plaatselijke tijd). Op de zuidkust van Mindanao werd door de aardbeving zware schade aangericht °) en kwamen in het district Cota- bato vele menschen om. Het epicentrum lag volgens Manila in de Celebes-zee tusschen 124° en 125° O, 5° en 6° N. Een vloedgolf trof kort na de aardbeving de kust over een afstand van 150 K.M. van Port Lebak tot Glan, en bereikte op sommige plaatsen een hoogte van 18 tot 24 voet. Men kan de voortplantings-snelheid van de vloedgolf uit de gegevens berekenen. Stoottijd volgens Batavia en Manila 12" 18m6s M, G. T, 1) Zie biz. 152 en 154 van dit verslag. 2) Bulletin for August 1918, Weather Bureau, Manila Central Observatory. — 132 — Bokat Paleleh Menado. Afstand in K.M. 570 590 440 Looptijd in min. 35.9 + 35.9 37.9 Snelheid M./Sec. 260 270 195 Gemidd. zeediepte in M. 4700 4700 3970 V= gh 215 215 197 De laatste regel geeft de snelheid, berekend volgens de formule V =~ gh, waar g de versnelling van de zwaar- tekracht (9,78) en h de gemiddelde zeediepte (volgens de Zeekaart van de Celebes-zee) voorstelt. De groote verschillen voor Bokat en Paleleh kunnen rede- lijk wel verklaard worden door een fout in de tijdsopgaven van de waarnemers van ongeveer 9 minuten, die op den looptijd van bijna 36 minuten van grooten invloed is. _ AARDBEVINGSBERICHTEN. De data der seismografische opteekening zijn ontleend aan de registraties van den WiEcHERT-seismograaf van 1000 K. G., waarvan de resultaten maandelijks door het Kon. Magn. en Meteor. Observatorium worden gepubliceerd. — 134 — — 135 — A B c D E Lengte parents Herlei- | — Seismo- Bijkomende verschijnselen D 4 pl f D H Berichtgever. Waarnemings- oost Gonvernem ent g m, tort a- gn Duur. Richting Intensiteit en plaats Breedte. ,, E| Locale | tavia- |. Batavia. . ; ‘ van : g tiid tijd. Aanvang en aard der beweging. Psn Grw en Eiland. = J M.T. p g Minuten, Batavia. Seconden. Januari 1918. Beheerder van | Loeboek Raja. |.1.5 N | 99.2 Tapanoeli, 1] 14 15m] + 30 | 1" 56m 59)... N--Z zwakke fir 1 goed te voelen Loeboek Raja. Sumatra. aardschokken. Resident Laboeha. 0.6 Z | 127.5 | Ternate, en On-| 4/+4" Gm] — 83 | = eww ees Weeer Eeer EI este es erh. Batjan. S Controleur. We pe = 2 3 Al An Om S Et i S Vrij hevig Resident. Tabanan. 8.5 Z | 115.1 | Bali en Lombok} äu nacht | — 33 DERSeege de … EE ht. 