VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
heid, 7 -7577 7-7 4- smale, hier reeds alle Schrivten ` van hi т leezen en las; ook fchreev hy, t 3 verliet, еп naa de Hooge- {сһоо! ie Verhandeling de Critica Р T. cau т openlyk verdeedigde. , In 1 r naa Leipzig, om zich daar ор de е leggen. yn uitfteekende iever maakten hem weldra by die manie d in Leipzig доо luisterryk bloeide, =~ y- -ELLERT — MORUS — 201 rot — bekend; еп de diepe kundigheden, welke de Zal. вамҝті by hem befpeurde , deeden weldra dien grooten man het voorneemen opvatten , dat. men dezen jongeling voor de Hoogefchool moest ‘optrekken. Uit сд hoofde Zag Һу het zeer ongaarne, en ried het den jens VAN J. B. KOPPE. 295 ngen KOPPE af, toen hy hem, naa een tweejaarig ver- yv te Leipzig , zyn plan mededeelde , om naa Göttin- gen te gan, om dat һу vreesde , dat hy voor Leipzig zou verlooren gaan, еп om dat de goede Zal. шап, ' welke de waarde der Geleerden te zeer naar den Latyn Schen ftyl, waarin zy fchreven, beöordeelde , waarlyk van de Göttingfche Hoogleeraaren, en vooräl van de Godge- Seerden, te gering dacht. ——— Ondertusfchen volvoerde KOPPE Zyn voorneemen, en ging in 1771 naa Göttingen — om daar zyne Godgeleerde Studiën te voltooien; en vers volgens паа Danzig te rug te keeren. Dit was tot hier toe nog zyn vast voorneemen, en ook, om dat het de ernftige begeerte van zynen ouden Vader was. Maar welk eene geheel andere wending nam hier zyn lot! — Ernest: had hem eenen briev van aanbevecling aan deg Hovraad HEYNE medegegeven, en hem byzonder de Voor- leezingen van dien en Göttingfchen Hoogleeraar aane bevolen: en aanftonds, op het eerfte gezigt, won de jon- eling het hart van dezen man zoo zeer, dat hy het bei uit nam , om voor zyne vorming in alle zyne oefenin= gen te zorgen, en met eenen zeldzaamen iever en geluk- ig gevolg obk ondernam. vooräl,, daar hy nu onder HEYNe’s oogen, welke hem als zynen Zoon beminde, kon blyven, еп den toegang tot eene boekery, zoo als de Göttingíche is, had, —— De Voorleezingen, welke hy als Repetent in het openbaar moest houden , waren , volgens de inrichtingen, welke ‘er toen gemaakt wierden, weeklyks drie ишеп, elk halv jaar afwisfelende, een gedeelte uit het О. еп N. T.; en oe zeer hem, by de verklaaring van deze Heilige Boe- Кеп, dit onderwys en de begrippen, welke hy in het fchool van HEYNE opgedaan had, te ftade moesten komen, be- wyst de Gefchiedenis der nieuwíte wyze van verklaaren dezer boeken genoegzaam; en met recht komt коррв de verdienfte toe, dat hy daarvan het eerst gebruik gemaakt heeft. Buiten deze uitlegkundige Voorleezingen, las hy nog met veel byval over de Griekfche Dichters. In 1774 wierd hy door nevne den Hertog van Kourland , tot Leeraar in de Griekiche taal aan het nieuw opgerechte School te Mittau, voorgefteld; en hoe moeilyk het hem viel, om Göttingen en гупе verbindtenisfen met die voornaame mannen, welke Göttingen toenmaals en thans nog gedeel. teiyk tot cieraad verftrekken, te verlaaten , -nam hy even- wel het befluit, te meer daar de tyd, welke tot het waar- neemen van den post van Repetent vastgefteld is, thans ten einde liep, om deze aanbieding op te volgen, en vera trok met het einde des jaars derwaards. —— Hier leevde, hy voor het grootfte gedeelte, in eene gelukkige ledig- beid, Het Gymnafium was eerst in deszelvs beginzelen , en, in weerwil van alle zorgen des Hertogs , fcheen het eheele plan niet wel te willen lukken, —— Deze ledig- eid was waarlyk voor de befchaaving, het gezelfchaplyk leven ter verfterking der door zyn (tudeeren eenigzins gekrenkte gezondheid ten hongften voordeelig , en voor- naamlyk was zyn verblyv hier gelukkig, daar hy zyne pagelaatene Echtgenoote leerde kennen en ook trouwde, en hierdoor den grondflag tot de tevredenheid en het ge- Juk van zyn huislyk leven leidde. . Maar ongelukkig was het voor de Waereld, ongelukkig was het voor den geest van onzen jongen Geleerden geweest, als hy hier in een zoo naauwen werkingskring was beperkt geworden, 45 hy | ег VAN j. B. KOPPE. | 297 hier in eene zoort van werkloosheid was gevallen, en ongevormd gebleven, — en dit beide zoude naar alle waarfchynlykheid gebeurd zyn, zo hy lang in dien post gebleven was. Dan reeds in het jaar 1775 {chreev hem zyn vriend, de Hlovraad Heyne, welke met de uitftee= kende hoedanigheden van den Zal. roppe zoo bekend was, en welkers vaderlyke zorge voor ber welzyn van Göttingen elken man van vermogens en uitgebreide kun- digheden voor het zelve zocht te winnen; of hy geen ‘zin had, eene Hoogleeraarsplaats іп de Godgeleerdheid te Göttingen, welke, door het vertrek van den Zal. groo- ten ZACMARIAE naa Kiel, was open gevallen, te aanvaare den; en kort daarna, wierd hy, door zyn toedoen, als Profesfor Theologie ordinarius, derwaards beroepen ‚ welk beroep hy ook aanvaardde. In February 1776 kwam hy in Göttingen aan, om als een Ambtgenoot der drie groote Godgeleerden LESS, WALCH еп MÜLLER , te leeraaren. De man van ®уу-еп» twintig jaaren, voor weinige jaaren nog een leerling dee zer mannen, is nu naast hen geplaatst! Hy zal de op- volger van Genen ZACHARIAE „ eenen man bekend wee ens zyne uitgebreide Godgeleerdheid en fcherpzinnige itlegkuude, zyu! — Еп hoe gedroeg hy zich hier їп, hoe volgde hy dezen zynen grooten voorganger ? mam Deswegen is eene zoo luide ftem door de geheele geleer- de waereld gegaan , dat het niet behoevt gezegd te wore den. Nimmer had, misfchien zal, Göttingen mmm 200 ‚ Fedent men over het algemeen — nooit eene Godge» leerde Faculteit hebben , waarin, in elk vak der Godgee keerdheid, zulke groote mannen, die in verftand еп kune digheden , gelyk mede in zeldzaame goede hoedanighee den, uitmunten , zullen zyn. Hiervan dus ook ‘die fchier nimmer geftoorde goede harmonie en eendragt welke, in weerwil van de verfchillendíte wyzen van: voorftellen , allen aan elkanderen ten fterkften ver- knocht hield ! Agt jaaren lang genoot Göttingen dit geluk. ' Met den aanvang van dit Hoogleeraarfchap іп de God- leerdheid, kan men eigenlyk het begin der uitgebreide , Chier algemeene, nuttigheid van den Zal. Koppe rekenen. Tot hiertoe had hy meest voor zich zelven , of fle voor eenen engen kring van Toehoorers, gewerkt, Ais een’ opvolger van ZACHARIAE vielen hem voornaamlyk де Voorleezingen over de Heilige Boeken еп de leerftelli. ge 296 EEVENSBESCHRYVING ge Gedgeleerdbeid te beurt. — Tot het voo over deze Boeken was hy reeds door eigen oefening voorbereid. Deze lange oefening іа dezelve , de kennis yan de wyze van voorftellen der Ouden, en derzelver ge- lukkige еп verltandige toepasfing op deze boeken, de gemaklyke, klaare, wyze van uitleggen, welke. de School van HEYNB boven alle anderen zoo deed uitmunten, de fyne fmaak, en eindelyk de levendige, gevoelvolle, ujt- lokkende, voordragt, verfchaften hem toen de algemeenfte goedkeuring, en het uitgebreid(te nut. Meerdere moeite en infpanning moesten hem de Voor» leezingen over de leerftellige Godgeleerdheid veroorzaae ken, daar hy dit gedeelte der Godgeleerdheid nog niet geheel doorgezien, ten minften met dat onderzoekend oog nagefpeurd had , welk by een naauwgezet Hoogleeraar moest plaats hebben, en welk in die tyden пор te moei- Iyker viel, daar voor het grootíte gedeelte alle gistingen in de Godgeleerdheid wel reeds een in genomen had- деп, maar door de (temmen van verftandige еп fcherpzin= nige mannen, voor en tegen, nog zoo bepleit niet waren , als ay het thans fchynen te zyn; nog moeilyker was het, daar men nog niet algemeen aan een onderzoekend Scepticis= mut gewoon was, welk door de verbreiding der Schrivten van eenen JERUSALEM; EBERHARD; TELLERS SPALDING 5 DÖDERLEIN 5 ЕІСННОКМ; MICHAËLIS en anderen, algemeee ner moest worden. — Dikwerv moest de fchrandere geest , voornaamlyk gevoed met de aangenaame fpyzen der Спек» fche Dichtkunst en Arche welfpreekenheid , zich ook geweld aandoen, omtrent het beöefenen van het fchoolsch zamenftel, en de bronnen tot de gefchiedenis der leers Stellingen, welker nut еп noodzaaklykheid toen wel age, meen erkend wierden , maar op verre na nog niet met dat doorzigt іп de Kerklyke Gefchiedenisfen, met die vryheid van geest еп onpartydige oordeelkunde, gelyk in deze laate tien Hären zyn beäcbeid, en nu nog gedaan worden. Maar dit doet ons dat vernuft nog des te meer bewonderen , welk, grootendeels door eigene kragten, zicht boven alle deze beletzelen zoo gelukkig verhiev,en hem deze weetenfchap voor gewoone Godgeleerden .duidelyk еп gee rustftellend , en tevens voor denkenden, vol wenken еп fchoone uitzigten tot zelvsonderzoek = twyfelingen en twyfelen , deed voordraagen. | enboven wierd hem, in 1778 › door de.Koningl. Ree geering › den post van certen Academieprediker, en, het , aafe VAN ]. B. KOPPE. 299 daarãan verknocht zynde beftuur wan het- Koninglyk Pre» diker Seminarium, welke ambten tot hiertoe de Konfifto- fiaal Raad Dr. Less Һай hekleed, opgedragen. De vere ftandige keuze. — Tot hiertoe had koppe eigenlyk. nog niets gefchrer уеп; want eene kleine verhandeling : vindicie oraculorum divinorum ab imperio ac facerdotum fraudibus, en eene Leerrade „welke beide hy als Repetent liet drukken, kun- nen eigenlyk flegts als eerfte Proeven zyner jeugd aange zien worden. Maar thans in het jaar 1778 begon һу een бе» gin te maaken met zyne uitgagve van het Nieuwe Testa- ment , welke eene doorgaande Verklaaring van het zelve im glen fmaak van HEYNE moest worden; en met welk een gee uk hy dit voorbeeld navolgde en evenaarde, en hoe veel de bebefening van, den Bybel gewonnen zou hebben, als Koppe het Nieuwe Testament, welk zederd de tyden уап GROTIUS niet met dien geest der taal- en oudheid-kunde is beärbeid geworden, geheel voltooid hadde, daaromtrent is van alle deskundigen zoo ееп bellisfend oordeel geveld , dat het niet noodig 18, om, iets tot deszelve voor» deel by te brengen, === aar helaas ! flegts eenige Brieven van PAULUS zyn ор deze wyze beärbeid. Een gelyktydige arbeid voor hem was het nazien der Over- zetting van den , door den Zal. Bisíchop гомтн, overe gezetten en met aanmerkingen voorzien zynde, JESAIA, welke de thans overledene Superintendent RHICHERZ , toen te tyd tweede Academieprediker , vervaardigd hadde, —— КОРРЕ vermeerderde dit Werk ook met veele gewig. tige en fcherpzinnige aanmerkingen ; maar niet zoo ge- lukkig. als hy in alles was, het geen eene juister en naauwkeuriger bepaaling van den zamenhasg en de ver- klaaring дед Dichufpraak betrof, was hy, іп oardeelkun- dige gisfingen , waarin zyn levendig geftel dikwerv Ke De / <00 LEVENSBESCHRYVING koel oordeelkundig onderzoek voorüit liep. By het over- neemen van het beftuur, over het Prediker Seminarium , fchreev hy ook eene verhandeling over het ftigtelyke in het preeken , en meer andere Feest- Programmata , van welken ‘er eenige verdienden meer algemeen bekend te zyn. Zeven en een halv jaar was de Zal. koppe thans Hoogleeraar te Göttingen geweest, had door zyn open- baar onderwys zoo als ook door eenen byzonderen om- gang met jongelingen uit alle ftanden en klasfen, wegens de befchaaving уап den:geest en het hart zoo veeler jon- gelingen, zich zeer verdiend gemaakt, door zynen wyd en zyd verfpreiden goeden naam, veel tot vermeerdering der ftudeerenden op de Hoogefchool toegebragt, als tene beroeping tot Opper- Konfiftoriaal Raad en Generdal Su- perintendent van alle de Saxen-Gothafche Landen , hem tot groote droevheid van de geheele Univerfiteit аап Göt- tingen.ontrukte. Нег was ееп harde flag voor Göttingen , welke haar des te gevoeliger moest treffen, daar op den- zeivden dag, dat koppe de beroeping naa Gotha aannam, WALCH plotsling ftierv, en -in denzelvden winter eene be- roerte den Konfiftoriaal Raad MÜLLER eene verzwakking toebragt, welke hem in гупе laarfte levensjaaren niet ver- liet; doch het was niet flegts een harde flag voor Gët, tingen , maar ook voor de geheele geleerde waereld ; want nu moest de uitgaave van zyn N. Т. uitftel lyden , welke zyn vroegtydige dood rot meer dan een enkel uit- Del gemaakt heeft; nu werkte zyn geest flegts voor één land , daar dezelve te Görtingen ook voor het geheete noordlyke Europa vruchtbaar geweest was. ——- Veele zeer gewigtige gronden, voornaamlyk de zorge voor zy- ne, door lange infpanning verzwakte , gezondheid, fcheen eenen (taat van meerder ledigheid, en minder zittenden arbeid noodzaaklyk te vorderen -——— de Voorzienigheid wilde , dat hy ook als een Leeraar in de praktikaale God- leerdheid eene baan zou openen, eenen verbeterings- gever іп het inwendige van den Godsdienftigen toeftand der landen еп zeftigten voor laagere Klasfen te weeg brengen, In het laatst van 1785 ging hy, na ak vorens door den Konfiftoriaal Raad Less tot Predikant bevestigd , en van de Univerfiteit met de waardigheid van Doktor der Н. Godgeleerdheid befchonken, te туп, naa Gotha. Hier kreeg hy eigenlyk hem geheel nieuwe bezigheden : want de bezigheden van een’ Prediker aan de Gothafche Univerfiteit zyn enkel tot het prediken ke ' l d | paalia; - Saxen -Gothafche VAN ]. B. KOPPE. aat paald; hier was hy nu een prediker in den uitgebreide Den zin, hy was byzitter in, het Konfiftorie, еп moest Park: ееп eelte van het land ter bezoeking van Кег- еп en Schoolen doorreizen ; dan voor eenen man, met zulke groote zielsvermogens toegerust, wierden deze posten ook zeer ligt › en de gunst van zynen Vorst, de lievde zyner medeburgeren en der edelen des lands bewyzen , mèt welk een gevolg hy arbeidde. | Hy was juist drie volle jaaren te Gotha, toen hy een beroep kreeg als eerfte Hovprediker aan de Slotkerke te Hanover , waaräan de post van een’ geestlyken Konfis ftoriaal Raad verbonden is. Het was, als of hy voor het Hanoverfche land beftemd was; hy was altoos flegts voor eenen korten tyd afweezig geweest, even als gin hy voor zyne moeilyke bezigheden kragten , of voor derzel- ver gelukkige uitvoering meerdere voorbereidende kundighe« den, verzamelen. . ftitut overgav, welke ook voòr het grootfte gedeelte on- дег zyn opzigt, met een gelukkig gevolg, en zigtbaar nut, bewerkftelligd zyn geworden. Even zoo groot zyn zyne verdienften wegens de fpoe- dige invoering van den: Land-Katechismus. en had wel reeds lang de behoevte van een beter leerboek , dan de Katechismus van JUSTUS GESENIUS is, befpeurd; dan men had altoos de zwaarigheden voor onöverkomelyk aangee — zien; еп ор deze wyze zou het misíchien nog lang een godvruchtige wensch gebleven zyn, had коРРЕ met zyne custlooze. werkzaamheid geen deel daaräan genomen, de zwaarigheden uit деп weg geruimd , en door eenen iever, welke hem by alle zyne medeärbeideren” recht dierbaar en onvergeetlyk maakt, in eeren zoo korten tyd, de ver- vaardiging van dit algemeen gelievd Leerboek mogelyk emaakt, | 8 Behalven deze beide voornaamlyk in het oog vallende gedenktekenen , welke ly te Hanover ftigtte , geniet еп verdient hy ook de dankbaarheid van het geheele land voor de algemeenere en openbaare verbreiding eener ze- kere vryheid in ‘denken. Men kan niet ontkennen, dat het door hem eerst algemeen geworden is, om over zeke. re dingen, welke men reeds lang inzag, vry en onbelem- тега te fpreeken , en zonder menfchenvrees en vreeze voor de daarüit-ontftaane nadeelen, zyne gevoelens aan den dag te leggen; hy zelvs gav daarvan een voorbeeld in zyne* voorftellen , en in: zyn geheel gedrag, Toen nu deze algemeen geëerde en beminde man, wiens arbeid’ zoo zigtbaar еп (пе! de fchoonfte vruchten droeg , — vin Wiens werkzaamheid шеп zich nog zoo veel bee loóvdé , ziek: wierd, fpoedig, elken dag, elk uur, ета / VAN J; в. KOPPE, ‚деў Jeker wierd, was het. wel een wonder, dat de geheele Stad , de geheel omliggende Landftreek, in eene diepe be- kommernis geraakte, en toen de flag volgde, welke men naauwlyks gou hebben durven denken, in de algemeenfte droevheid , in de algemeenfte klagten, gêdompeld wierden ? Het was den э February 1791, dat de Zal. KOPPE van eene Koorts wierd aangetast, welke men als een gevolg van eenige ligte rheumatieke Koortzen , die hy kort te vooren gehad had, aanzag, en in het begin noch van hem, noch van zyne groote Geneesheeren , voor iets bedui- dend gehouden wierd, Maar reeds op den derden, en nóg meer op den vyfden dag, deeden zich tekenen van eene toeneemende en erger werdende ziekte, en met den zesden dag eene boosaartige Rotkoorts, ir volle woe- де, ор, en zyn leven was in het grootfte gevaar, Ну gevoelde het zelvs’, en toen гупе Geneesheeren, op zyne vraagen, zyn gevaar voor hem niet verborgen hielden, bruikte hy den tyd, welke hem nog overig was, ter ezo ing zyner laatfte begeerten, (prak met meerdere vrienden, en gav zich vervolgens met eene fterkte van geest, eenen man, die op zulk een leven terug ziet sbe- taamende, aan de wyze fchikkingen der Voorzienigheid over, en ging bemoedigd de ontwikkeling van zyn lot te gemoet. levende geleerde Waereld verwerven, hunne verdienften vermindert, was by hem; hy was even vry van alle ons _befcheidene aanmaatigingen, als vleiery en eene geveinsde ‘ nedrigheid ; zyner verdienften en edelmoedigheid zich be- wust, verliet hy zich op dezelve geheel, om zich te doen Iden. Zyn geest van alle kluisters der vooroordeelen en chooldwang vry, was voor elke nuttige waarheid open, en liet zich in elk denkbeeld, hoe nieuw het hem ook voorkwam, vinden, en byna niet zonder gelukkige gevole gen werken, Zeng geleerdheid omvattede , zonder zich aan de niets. zeggende en beperkende kleinigheden en formen te bin- den, het geheele gebied der Godgeleerdheid еп Wysgeer- ге; waarvan гупе Leerredenen ook een duidelyk en on- ‚_— wederfpreekelyk bewys туп; met een buitengemeen fyn en juist oordeel wegens het bruikbaare еп onbruikbaare.. —— Zyn geheel leven eindelyk was eene rustlooze werke zaamheid, een onvermoeid poogen, om het goede en de vreugde rondöm zich te verfpreiden , 200 als, en daar, y on. | VERSLAG VAN EENE ZONDERLINGE GEWOONTE ОР METELINO , EEN EILAND IN DEN ARCHIPEL, OUD- TYDS LESBOS GEHEETEN. DOOR JAMES, Graaf van Charlemont, Prefident van de Keninglyke l derfche Academie. OP het Eiland Metelino, eertyds Lesbos geheeter, fchynen де. Vrouwpn zich het werk еп de voorreg- ten der Mannen aangemaatigd te hebben, =- ftrydig met het gebruik in alle andere Landen, erft hier de oud- fte Dogter, en de Zoons worden, gelyk de Dogters el- ders, met kleine Maakingen afgezet, of, t geen nog flimmer is, zonder iets, heen gezonden, om hun fortuin te zoeken. , , Indien een Мап twee Dogters heeft, is de oudfte, by, haar Huwelyk, geregtigd tot alle de Bezittingen haarer Moeder , die verre het grootte gedeelte van de Fa- milie - bezittingen uitmaaken : naardemaal de Moeder , haar voorregt bandhaavenende , nooit afltaat van de magt welke zy heeft over de Goederen doof haar aangebragt, tot zy "er toe genoodzaakt wordt , doer het Huwelyk van һааге : oud. ZONDERLINGE GEWOONTE ОР METELINO. 395 oudfte Dogter , еп de Vader desgelyks zich gedrongen windt om zich zelven te ontblooten, door er аап toe te voegen wat hy door zyn vlytbetoon moge gewonnen hebben, R De tweede Dogter erft niets, en is verweezen Ош nooit te trouwen; zy draagt den naam van cen Calogná , “welke eigenlyk eene Godsdienftige Vrouw , of Non, bete- kent. Zy is, in de daad, eene Afhangeling van haare Zus- ter, en wordt доог deeze gebruikt tot: allen werk , °t welk haar behaagt dezelve ор te leggen. Niet zelden dient SI haar als Kamenier, als Keukenmeid, of nog laager. у draagt een gewaad byzonder eigen aan haar (ааг, °t n zy nooit kan veranderen, eene foort van Nonnen- leed , ‘ruw van ftoffe en donkerbruin van kleur. Eén voor- ` regt, echter, geniet zy boven haare Zuster, dat, daar de oudfte ‚ vóór haar Huwelyk, mooit mag uitgaan, of eenig Мап zien, uitgenomen haare naaste Bloedverwanten , de Сот, ten dien opzigte, of zy moet in eenig huislyk w bezig zyn, volkomene vryheid heeft. Maar, wan- neer de Zuster getrouwd is, wordt de toeftand van de Calogn4 in de daad allerelendigst , en nog vernederen. der uit hoofde van de ongel kheid tasfchen haaren ааг, en die van haare gelukkige eesteres{e. De getrouwde Zuster heeft alle vryheid, alle de Goede- ren der Familie zyn de haare, en Zy befteedt ze naar wel- en; haar Egtgenoot is haar dienstvaardige Dienaar „ с Vader en Moeder hangen van haar af. Zy kleedt zich ор de kostbaarfte wyze, allerwege bedekt, volgeus de Mode des Eilands, met Paarlen en Stukken Gouds, doorgaans Sequinen; in deezer voege fpreidt zy dage- ks de benydenswaardige tekens van overvloed en meer- erheid ten тооп, ' terwyl de arme Сајорид haar volgt, als eene Dienstmaagd, gedoscht in het (ерге bruine ge- ` waad, en zonder eenige de minfte һооре dat zy ooit van „Raat zal veranderen, Zulk eene ongelykheid moge ondraaglyk fchynen ; maar wat kan Gewoonte niet draagelyk maaken ? Doch de Fa- milie-jammeren zyn hier mede niet geëindigd. De Va- der en Moeder doen, met het weinige hun overgebleeven, hun best om op nieuw eenig goe by ten te krygen, en dit zyn ze, als zy eene derde Dogter hebben, ge- houden haar ten Huwelyk te geeven, en de vierde, als die "er is, wordt haar Calogná ; en dit gaat dus beurt- tugs met alle Dogters. o X3 Wan- U 306 ~ ZONDERLINGE GEWOONTE Wanneer de`Dogter huwbaar is, kan zy, volgens het bruik, haar Vader dwingen om haar een Egtgenoot te orgen, еп de Moeder, zo íterk ís de overheerfchende kragt der Gewoonte, heeft de dwaasheid om zich met de Dogter te vereenigen in het aandringen op ееп onmidde- lyke bewilliging, choon deeze in de gevolgen voor bej- en even verderflyk moet zyn. Vanhier is er niets ges meener op dit Eiland dan den ouden Vader еп de Moer der in den Daat der uiterfte behoefte gebragt te zien „en zelfs op de ftraaten bedelende, terwyl де ontaarte Dog, ters in overvloed leeven. Men heeft ons te meermaalen de oudfte Dogter aangeweezen, met alle pragt door de Stad gaande , en haare Moeder en Zuster, haar als dienste - baar volgende, еп een treurig gedeelte van den trein uit- maakende. Eenige weinigen zyn "er, die, zich bedienende van de Turk/che Wet, deeze grillige gewoonte vaaren laaten „ die hunne Calognds uithuwelyken , «en voor zichzelven een voegelyk deel goeds bewaaren; doch men houdt deezen voor lieden van een zonderling begrip, en zelfs van een misdaadigen aart 5 zy worden gehaat еп veragt als die zich naar de Turk/che zeden voegen, en verlaaters der voorvaderlyke gebruiken; weshalven men mag verone derfteilen, dat °ег, їп de daad, weinigen zyn, die kloek» anoedigheid genoeg bezitten om van de Landszeden af te wyken ‚ en die hunner verfoeide meesteren aan te nee- men, om de veragting , de befpotting, еп de haat, hunner Mede-Eilanderen, te braweeren, Van alle deeze zeldzaame byzonderheden kreeg ik be- tigt door den Fran/chen Conful, een Мап van verftand - en ontwyfelbaare waarheidsliefde , die verfcheide jaaren op dit Eiland gewoond hadt, en my verzekerde van de waar. еп. egtheid zyns berigts. Eigen waarneeming beves- tigde het ons ten vollen; het zonderling voorkomen en NM ОЁ METELINO. 307 drag der Vrouwen liet geen plaats vaor twyfel over aan с geen onze Vriend verhaald hadt. —— Door de Stad wandelende , is het zeer gereed te ontdekken, uit het gril- lig voorkomen der vrouwlyke voorbygangeren, dat de rouwen, om hier deeze gemeene {preekwyze te gebrui- ken, den broek aan hebben. Zy hielden ons menigmaal, op Îraat, ftaande, bezagen onze kleeding, vroegen ons op een ftoutmoedigen toon, en lachten om onze vreemde Kee, ding; met één woord, zy toonden zo weinig agt te gee- ven op die voeglyke zedigheid , welke де, echte charac- tertrek is der Sexe, of althans behoort te weezen, dat er alle reden is om te veronderftellen, dat 2у, ondanks haar hoogmoed еп trotsheid, de infehiklykfte Vrouwen ор den aardbodem zouden weezen, indien zy niet naauwlete tend bewaakt wierden door de Turken, die hier zeer tale ryk zyn, en gereedlyk alle overtreeding van hunne geene зи. galante wetten, met willekeurige geldboeten zouden affen. Maar Natuur en Zeden des Geboortelands verydelen zomtyds de poogingen der dwinglandy zelve, Шш alle haare gewoonten íchynen deeze manlyke Vrouwen haare Sexe met die der Mannen verwisfeld te hebben. De Vrouwen zitten fchrylings te paard , de Mannen zydee lings. Меп heeft my verzekerd , dat des Mans onder- fcheidende naam de Familienaam zyner Vrouwe is: de Vrouwen hebben Huizen in de Stad en op het Land, met welker beheering de Mannen zich nooit durven be- moeien. Lustplaatzen, Dienstboden , alles komt aan de Vrouwen toe; de Man blykt, uit alle omftandigheid van zyn gedrag, niets meer te weezen dan de eerfie Huisbee diende zyner Egtgenoote, fteeds tot haaren dienst verbon- den , en een flaaf van haare grilligheden. - Ұапһіег loopt Ter op Lesbos eene vertelling, dat dit Ei- land іп vroegeren tyde bewoond wierd door „Amazoonen з eene overlevering, echter, zo verre ik weet, niet gegrond op de oude Gefchiedenis. SAPprHo de meest beroemde rouw, welke dit Eiland ooit voortbragt , wordt gezegd ‘manlyke neigingen gehad te hebben, waarin zy, gelyk LUCIANUS ons berigt, niets anders deedt dan zich fchik- ken naar de zonderlinge Zeden der Vrouwen op haar Ei- land ; maar ik vind niet dat de wyze waar op zy ver- koos deeze haare neigingen te ontdekken , thans door de Vrouwen van Metelino gevolgd wordt, die ten vollen te vrede fchynemn met het dierbaar voorregt van volftrekto X 4 | Heer- 308 SONDERLINCE GEWOONTE Heerfchappy over de Mannen , zonder іп eerfige andere byzonderheid te tragten om den loop der natuure te ver- Rragten; nogthans zal deeze byzonderheid altoos dienen, om te toonen, dat de Vrouwen van Lesbos altoos iets zonderlings ей manägtigs іп haare neigingen en zeden ge- War hier van ook ai 4 t hier van ook zyn moge, dit gaat vast, dat geen Land, hoe genaamd, eén volkomener denkbeeld kan Sop- leveren van een Gemeenebest van Amazoonen, of dienen от de oude verhaalen, welke onze Zeden ons ọngeloof- k doen keuren, waarfchynlyk te maaken, dan dit Eiland teling. | Deeze тапіуке Vrouwen zyn, voor het огооне ge- deelte, vry fchoon, ondanks haare kleeding , die zonder- Нпр, en tot het doen affteeken der fchoonheid niet gun- ftig, is. Tot aan den gordel toe, die, gelyk de oude Griekf/che kleeding medebrengt, veel hooger komt dan °t geen wy den middel heeten, draagen zy niets dan een embd van dun doorfchynend gaas, rood, groen, of bruin, waar door heen men alles kan zien, de borften alleen uitgezonderd , welke zy met eene foort van hals- doek bedekken d ), еп deeze, zo als men ons berigt heeft , hebben Turken haar gedwongen te draagen , "tr geen zy oe als een last, en geen gering gedeelte van der Turken dwinglandy. Lange Mouwen van dezelf de dunne (toffe baten de armen tot den fchouder én. Haare voornaamfte Cieraaden zyn ketens Paarlen , aan welke zy kleine gouden ítukjes hegten. Zy hebben grod- te fchoone oogen, de neus is doorgaans die de Schilders de Griekfche noemen, en algemeen by de Vrouwen op de nabuurige Eilanden. Natuurlyk hebben zy een zeer fchoos ne kleur; doch bederven dezelve door blanketzel , °t geen zy veelvuldig gebruiken, en zy misvormen haare. bekoore- lyke aangezigten door het agterfte gedeelte van den wenk- brauw af te fcheeren, en ‘er ееп rechte ftrook hair in (tee de te Dellen, met eene foort-van gom gekleefd : hier door loopt de wenkbrauw met een fmalle freen tot aan per ` air - (*) De Heer ре TOURNeFORT tekent ten deezen opzigte аап, De Kieedy en het Карте! der Lesbifche Vrouwen zyn (temmig-ge- noeg; maar zy ontblooten den boezem te veel; daar zyn ep die tot het ander uiterfte overgaan , en van haare borften giets baren zien дап de rondte, — Reize na de Levant, I D Ы. 154, of матвілнех 309 hait te wederzyden van het aangezigt. Zy zyn welges maakt, middelbaar уай grootte , doch meestal wat dik 3 maar niets onderfcheidt de Vrouwen op Lesbos mcer van alle andere Vrouwen zo algemeen, als de сое en vera fmaadende houding met welke zy op alle Menfcheú neder- zien als Schepzels van eene mindere natuure, tot haaren dienst gefchâpen , en gedoemd om haare Slaaven te wee- zen; en werkt deeze byzondefheid іп haare houding niets іп 't minfte tot vermihdering уап haare natuurlyke Schoon- heid ; doch veeleer zet dezelve daar aan by, die foort van betoverende aantreklykheid, welke де Fran/chen den naam geeven van piquant. mm e и жш: \ DE MAN NAAR SMAAK р" de ouverbidlyke, oúverzoenbre, dood ту myne Ов. deren ontrukte, in het prilfte van myn leeven, en ik dus van alle menfchelyke hulpe ontbloot was : daar werd il aan de zorg van myn Oom, als Vvogd, opgedragen , die nies naliet, alle moeite en vlyt in het werk te fellen, om my in den eerften (maak deftig op te voeden: én daar hy door geleerdheid nooit myn vlug verftand krenkte, liet hy my in het Hoftyk Fransch naauwkeurig onderwyzen ; deeze taal is het, (zeide by) die u eer en achting Ichenkt, en eik doet zien dat gy met Grooten kunt уегкесгеп: ——- Hy kwelde nooit myner geest , door fchool- of kerkgaan , ik leerde flegts de titels van veele Boeken , en — het Bybelwoord, overlang als waarheid vastgeffeld , liet ik ter onderzoek over van hun, wien zulks lustte ; > ik leerde alles, wat Vermáak Ges noegen — — en Glorie aanbrengt; welke Kleederdracht aan de fchoonen het meest kan behaagen; en, ik verzuim de niet, om іп het Kaartfpel , als het оос der (amenleevin- ge uitmaakende — uit te munten; kortom , ik leerde hoe zich een Heer van Rang, een Man naar Jmaak, op deeze Waereld moet gedragen. , Nu waren myne jaaren gekomen, om naar eigen lust en zin te leeven, en myn Oom maakte een einde aan zyn voog- ау(сһар , ten vollen over zich zelven voldaan, dat hy zyn plicht betracht hade. . Hoor nu, hoe ik, аап my zelven overgelaten, als een naar [maak шупе dagen doorbreng! Daar ik naar mgt en hoogheid ftreef. al kost het pligt еп. eer, bemoei ik my nimmer met het laag gemeen, maar —— tragt de Grooten, door gevlei, aan myne belangen te boeijen » 310 ‚DE MAN HAAR SMAAK. а—— її verzuim geen Dansparty, Confert of Asfembleën, en „—— tracht daar, zoo veel ik kan, de trot{che gangen der Waereldgrooten te volgen |: —=— ik fpreek nooit van het Albeftuur eener Godheid, maar — fchryf alles тое aan het lot; trachtende het Gezelfchap, daar ik tegenwoordig ben, te vermaaken, door elk die zedig leeft, op het geestigfte, te befpotten 3 keur alles goed, fchoon ik zelf mynen besten vriend hoor laaken; (chaam шу het leezen van Nederduitfche Boeken, woon fteeds den Schouwburg by, niet uit finaak voor nuttige Spelen, maar om, met groote pracht en. zwier , te fchitteren nevens zoo Weele anderen. Ik heb ook, op myne wys, belydenis gedaan van het Prote- ftantsch Geloof, waarin ik ben geboren en opgevoed, vg gaa nu en dan ook eens ter Kerke, by den Predikant L...... wiens preekmanier my °t meest bekoort, die braave Leeraar is geen fymelaar ——— hy dooft zyn geest uiet uit, door lee- zen of ftudeeren — neen, hy Omberf fraai — — leeft in een modernen trant, en kan zich, zoo goed als ik, naar alles fchikken. Wat het Huwlyk belangt ! hiervan heb ík een grooten afe keer, als vol zynde van onoverkomelyke zwaarigheden: Ma- dame MUNTRYK heeft wel groote fchatten , maar — is trotsch , kwaadaartig ; met één woord, — lastig; en де fchoone euzeBla is een Meisje, dat wel op deugd, maer —— niet op geld, kan roemen. Dan, — — welk eene laagheid, die eene Gade uit enkele liefde kiest ! Weg dan het Huwlyks - Juk. Triumph, het vrye leeven, daar geen band het harte knelt. ` Voor het overige zal ik veel liever trachten te zorgen , als een Man naar [maak , aan de Mode, myne hoogfte hulde en achting te bewyzen: is zy wisfelziek van aart ! ik volg haar fteeds geduldig kusch de banden die my kluisteren , en tracht alles ia het werk te ftellen , om waardiglyk te draagen деп naam van omm de Man naar frmaak, J D. V. Eed LOON NAAR WERK, ОР DR GESTRAFTE NIEUWSOIERIONEID. Eene waare Gebeurtenis. t T3; gelyk de Abbé макт, in zyne Voyages dans ГА de Chyphre, la Syrie, & la Palefline , optekent, in het Oosten zeer gebruikelyk , dat de Vrouwen van den laagften rang zich openlyk baaden, еп, wegens die verteoning, weinig of geene zwaarigheid magken, als iemand, de baadplaacs voor i ` y LOON HAAR WERK. 811 by trekkende , hasr in dien luttel voegzaamen toeftand ziet, mits zy gelegenheid hebben om haare aangezigten met haare handen te bedekken; doch lang befpied en begluurd te worden is haar ondraagelyk. Een Fransch Heer, die den Abbé маА- RITI vergezelde, hadt er de volgende proeve van. In "r land met elkander omwandelende, zagen zy een aantal Arabifche Vrou- wen, geheel naakt, zich baadende, en haar linnen wasfchende in een beek aan den voet eens heuvels. Бе Fran/the Heer vondt #упе Nieuwsgierigheid opgewekt om deeze van naderby te be- fchouwen , еп hy befloot , ondanks alle afmaaningen van den Abbé MARITI , ten dien einde alleen de heuvel af te klimmen. Toen hy nader kwam , traden zy hem te gemoet, en nodig- den hem, door tekenen, dat hy zou naderen, en by haar neder zitten. Verrukt, wegens deeze uitnoodiging, betoonde hy zyne dankbaarheid door veelvuldige buigingen , en aanvaardde dezelve. Zy fcheenen hem met blydfchap te ontvangen; doch zo dra was hy niet binnen haar bereik, of zy vielen met de uiterfte woede op hem аап, en gaven bem zo veele flagen, dat hy, voor ditmaal geheel geneezen was van zyue trek tot Galantery ; met groote moeite ontkwam hy haare handen; en toen hy die ontworfteld heenen liep „ vervolgden zy hem met een hagelbui van fteenen ; in dier voege, dat de verliefde Rid- де? eer een Heelmeester dan een Matres noodig hadt. ZEDELYKE BEDENKINGENe HĀ is waarlyk zeer te beklagen, dat zich veele Luiden be, moeijen met zaken, waar mede zy niets te ftellen heb- beu , of waar door zy hunnen naasten, in de plaats van voor- deel, groot nadeel toebrengen. — Die zich met eens ane ders zaken bemoeit ten voordeele van zynen Evenmensch , is prysfelyk. Maar die zich in zaken fteekt van anderen, met oogmerk om ben te bederven, die is van geene (hoode heden vry te (preeken. Eerlyk is een woord, dat zich verbazend wyd uittrekt. =—— "Er is geen beroep, ampt of bediening, waarop het geenen invloed heeft. Het ftrekt zich uit tot de Groo- ten der Aarde. ——= Van den Monarch tot den Bedelaar, — Tot Geestelyken en Waereldlyktn. Tot Heeren en Knegts. a Tot Dienstbaare en Vryes — Tot alle Menfchen, zonder ouderfcheid. — Zelfs hoort meu van eerlyke Gauwdieven en eeriyke Bankroetiers. Zou de Mensch niet nsfaaten veele laagheden re begaan, welke hy nu doet, en veele dwaasheden nalaaten, waar- mede by zich nu veelal bezig houdt, indien by overdagt van we \ 312 ZEDRLYKE BEDENKINGEN; welk бепе edele natuur hy із? — Indien hy zich altoos by zich zelven bepaalde, en dagt in welk eenen edelen rang van wezens vind ik my niet geplaatst. — Hoe moet myne vuus rigíte toeleg dierhalven piet zyn , om in alle myne bedry- ven en handelingen te beantwoorden aan die groote beftem- ming , waarom ik onder den rang der redelyke wezens ben geplaatst geworden ? ,. Een opgeblazen Trotsaart is een onverdragelyk mensch. —= Ну flapt daar heenen met eene inbeelding, dat niemand hem gelyk is. —— Met trotsheid draait һу den verwaanden kop, en ziet met laagbeid en veragting neder ор zynen evenmensch. —— Zyne handelingen zyn een mengzel van verwaandheid, en zyne inbeeldingen gaan alles te boven. Hy maakt eene vertooning verftand , en geleerdheid; dog hy is gelyk die Boeken met frasije Banden, wier binnenfte vol dwaasheden is. Een Trotsaart heeft zelden verftand , dog rammelt doorgaans veel, en juigt altoos zyn eigen gezegden сое. —— Hy is go- lyk een ledig Vat, 't geen veel geraas maakt, dog niets in- heeft. — Dan, ziet by met veragting neder ор гупе mine deren, een man van verftand befchouwt hem met geene mindere veragting , terwyl hy by de geheele Waereld het voorwerp van befpotting is. Indien de Mensch zyn vertrouwen, den grond van zyn ge- luk, ftelt in de aardíche, de tydelyke, Zegeningen, is by van groote dwaasheid, en onvoorzigtigheid, te befchuldigen, = Want vaak veranderen Zegeningen in Bezoekingen —— еп ge- luk in ongeluk. — Maar boven dat alles, onze dagen gaart heenen als eene fchaduwe, die haast verdwynt, en geene voetftappen agtet laat, — De verftandige vertrouwt niet op het vergankelyke, шай vestigt zyne hoop еп verwag- ting op eenen (зас, ver’ buiten het bereik van alle verande- ring geplaatst. | C. Ve D. G. й A MENGELWERK, TOT FRAAYE LETTEREN , KONSTEN EN WEETENSCHAPPEN', ` _ BETREKKELYK. ј De) BERIGT WEGENS DE WYSGEEREN, DIE DE . VEELHEID DER WERELDEN GELOOFD , EN DIE DIT GEVOELEN NIET AANGENOMEN НЕВВЕМ ; MET EENIG VERSLAG ‘VAN HUNNE SCHRIFTEN, EN BEDENKINGEN OVER DIE STRYDIGE BEGRIPPEN. Door den Heer GIRARD, Arts des Konings, Opzigter van de Mineraale Wateren van Bagnols en St. Lau- rent , Correspondent van de Philofophifche Societeit der Weetenfchappen en nutte Kunften te Lyon, van de Koninglyke Societeit der Weetenfchappen te Montpellier ‚ ep der Geneeskunde te Parys. (Journal des Sciences utiles.) ndien de veelheid der Werelden geen volftrekt beweezen Leerftelling der Wysbegeerte is , moet dit gevoelen nogthans hoogstwaarfchynelyk weezen: naardemaal het, aan den eenen kant, ten grondflage . heeft аіс beginzel eener eeuwige waarheid „ dat de Natuur niets te vergeefsch doet ; en, aan den anderen kant, rust op Starrekundige Waarneemingen , welker uitkomften men niet kan bee twisten. De Ouden, verftooken van het voordeel дег УеггекуКке- ‚ren, hebben het gemis diens werktuigs eenigermaate ver- goed door een buitengewoone doordringenheid van geest. y ontdekten met de oogen des vernufts, ’t geen deeze Werktuigen aan onze oogen vertoonen. Zy kenden den weg , dien wy betraden om den grond te leggen tot de Leer der Werelden. Zy trokken uit het zelfde beginzel de gevolgen, die de hedendaagfchen: "er uit afleiden. Меп kan op geen verheevener wyze , op geene wyze waardi. ег aan de Grootheid van сор, en diens oogmerken met het daarftellen der Planeeten, en van die menigte van Star- ren aan het Uitfpanzel, denken, De Wyzen der Oudheid - MENG. 1792. NO. 8, | Y za Ры au OvER DE VEELHEID ze aan als zo veele Zonnen, om welken de Dis, meeten , even als in ons Zonneftelzel , haaren omloop vol- bragten. Zy gingen een {tap verder, en beweerden dat de Planeeten bewoond waren door Weezens , welker na- tuur zy niet bepaalden; doch die zy dagten, dat noch in fchoonheid, noch in grootte, voor die van onze Aarde behoefden te wyken. OrpuHeus is de oudfte wiens gevoelen over dit onder- werp ons bewaard gebleeven is. Procrus haalt drie verzen van dien Dichter aan, waarin hy ftellig beweert, ‚ dat de Maan eene Aarde was, gelyk de onze, die haa- з» re Bergen en Valeien hadt.” = PYTHAGORAS, die ORPHEUS in veele van zyne begrippen volgde, heeft dese gelyks geleeraard, „, dat de Maan eene Aarde was, ge- , Тук aan de onze, bewoond door Dieren, welker natuur „ hy niet bepaalde ,” fchoon hy geloofde, dat ze veel ooter en fchogner waren dan die onzen Aardkloot ewoonen з, en niet onderworpen aan dezelfde zwakhe- деп Œ). Het gevoelen van DEMOCRITUS, door STOBEUS voorge- draagen, om de natuur van de Maan en de oorzaak der Vlekken, die wy ор de {hyf van die Planeet zien, еп welke hy geloofde, „niets anders te zyn“ dan de vm fchaduwen „ gevormd door de verbaazende hoogte der s, Bergen, welke hy zich verbeeldde in de Maan te wee» »» Zen,” als ook het verfchilftuk, door PLUTARCHUS over *t zelfde Onderwerp, bekragtigen de Stelling door ons beweerd. Г Eindelyk ARISTOTELES, EPICURUS, HERACLITUS heb- ben in de veelheid der Werelden geloofd, als mede THA- LES, ANAXIMENES , ALICNOUS de" Platonist, PLOTINE- TES , XENOPHANES , ANAXAGORAS у XENOPHON , LUCIA- NUS, ENZ. ORIGENES verklaart het gevoelen van DEMO- crrrus over het beftaan van een ontelbaar getal Werel- den ,* waarvan eenige door Dieren bewoond waren, en andere noch Dieren, noch Planten, hadden. Deeze Leer gaf ALEXANDER reeds vroeg gelegenheid om zyne onge- breidelde Eerzugt te. ontdekken. Erranus tekent op, dat дее» (*) ProcLus de Orpheo , Lib. IV, in Timeum, р. 154, & 283. ër Lib. V. р. 292. PLuTaRCHUS de Placit. Philofoph. Lib. IL с. 30. eit. Oper. Tom. П. p. 920 & 938. D. de facie is prée Lune, 2, . ач DER WERELDEN, 315 deeze jonge Vorst, gehoord hebbende, dat DEMOCRITUS van eene veelheid der Werelden fprak, fchreide, om dat be ‘er maar ееп te overwinnen vondt (*). | De grootheid еп vrugtbaarheid der Natuur blinkt uit in alle baare voortbrengzelen, De hand des Almagtigen , die de grondflagen des Heelals vestigde, en aan het Uitfpan- zel des Hemels duizenden van lichtgeevende klooten hing, die "er de eerfte beweeging aan gaf, en Planeeten vorm- de , gelyk aan die wy bewoonen, zou die hinderpaalen evonden hebben, om ze, gelyk de onze, te bevolken ? y hebben veel meer reden dan de Ouden, om de Maan bewoond te en. Alle Waarneemingen der Jaatere Starrekundigen ftrekken om ons te verzekeren , dat die Pla- neet een Dampkring heeft, dat "er hooger en laager, meer en min verlichte, deelen in zyn; ook deelen die minder lichts terugkaatzen , en eene effene oppervlakte aanduie den, welke men voor groote Waterverzamelisgen houdts waaruit men , met grond, beflooten heeft, dat ’er Bere gen in de Maan gevonden worden , еп men zelfs het middel gevonden heeft om derzelver hoogte te meeten. De beroemde GALILEUS bepaalde, dat de hoogfte van die oneffenheden veel hooger was dan eenige Bergen op Aarde. Men heeft in de Maan Valeien gezien, "er Poe- len en Rivieren in ontdekt. Пе volkomene Zonsverduis- teringen , het behulp der Verrekykeren , de verzekeringen der oemdfte Srarrekundigen ə bovenal van den r CASSINI, die, naar °t zeggen van FONTENELLE, van alle Menfchen den Hemel best kende, alles ftrekt om ons te doen gelooven, dat, naardemaal er, even als om onze Aarde, om de Maan een Dampkring is, en "er Bergen , Valeien, Diepten, en Rivieren op zyn, men daar uit moet afleiden, dat er Regen, Sneeuw, en andere Verhevelin= en, gevolgen dier veronderftellingen , plaats hêbben, aar uit, volgens onze begrippen van de Godlyke Wa, heid, even zeer volgt, dat cop er Schepzelen geplaatst hebbe, hoedanig dezelve ook mogen weezen, die deeze Planeet kunnen bewoonen ; teu einde alle die dingen, al die toeftel van verfchynaelen, niet te vergeefsch zouden zyn: want men kan zich niet diets maaken, dat de Na- tuur, (5) Open, én Philofophumenis, с. 13. dELIAN, Var, Hist, Libe IV. с. 39e Ys 316 OVER DE VEELHEID tuur, of de groote Werkmeester der Natuure, iets te verr geefsch gefchaapen heeft. d Onder de hedendaagfchen , die іп de Маап heuvelen en valeien, bosfchen, zeeën, ftelden , еп dezelve bee woond ef bewoonbaar rekenden, fteeken uit Vader MAR- SINE , GILBERT , HENRI LE ROI, FRANCOIS PATRICE e GASSENDI, enz. KEPLER twyfelde niet of de Maan was bewoond, HeveLius heeft, іп zyne vernuftige befchry- Ying van die Planeet (Selenographia) ə dezelve in Landen verdeeld, Men bewondert, in die foort van Kaart eener onbekende Wereld, de naauwkeurigheid des Werks, еп de fchranderheid des Uitgeevers. Bekend is 'Hiftoire comique des Etat: © Empires de la Lune Е? du-Soleil, van CYRANO DE BERGERAC. Het blykt uit den boertigen, gekjaagenden en zonderlingen, ftyl , dat de geest des Schryvers veele reizen deedt па de Landen door hem befchreeven , Staaten en Ryken der Maan, en Zon. Men ziet nogthans , door alle de vreemdighe- den heen, dat hy wel doordrongen was van de beginze- len van DESCARTES, en dat Һу, was hem ееп ryper ou- derdom te beurt gevallen , іп ftaat zou geweest zyn om iets beters te voorfchyn te brengen. ` - Het Bygeloof en de Geestdryvery , die zich in alles men- gen, kunnen geen nadeel toebrengen aan de Waarheden тег welke men ze durft paaren. ader KIRCHERUS heeft zich een denkbeeld van alle Planeeten gevormd, en ons eene befchryving van derzelver Inwoonderen gegeeven - volgens zyne hoogvliegende verbeeldingskragt. us vindt men, by voorbeeld, in Saturnus , droefgeestige Gryzaarts , met ееп fchildpadden -tred voortgaande, gekleed in treurig gewaad; rookende toortzen zwaayende, met een bleek ge- laad vol ftrenge weezenstrekken. In enus , daarentegen, treft men jeugdige lieden aan van eene verrukkende geftalte en fchoouheid , waar onder deezen , op °t geluid van fpeeltui- n, danfen, terwyl anderen welriekende bloemen met volle Fanden (trooijen. De Schryver geeft reden van dit one derfcheid tusfchen de Bewoonderen dier beide Planeeten; doch ze zyn zo bondig als гупе droomen. °г Is in het Werk van dien beroemden Pefuit , getyteld Iter Extati- cum, dat lieden, die tyd over, en geen vrees hebben om zich gek te leezen, de befchryving der Bewoonderen van de andere Planeeten kunnen vinden. Vreemd is het, dat dit Werkje zo veel vermaardheids gekreegen hebbe, e DER WERELDEN. 317 zelve herbaàlde keeren gedrukt is; noch vreemder , dat men den Schryver niet treng berispt heeft over de buiten- fpoorige vraagen: „, de Wyn , dien men in Fupiter an maakte, zou kunnen gebruikt worden in de Offerande as der Misfe? en of het Water, "geen men in de Maan э» aantrof ə gefchikt was om een Onderwyzeling te doo, P; pen: » К Naa geen wy gezegd hebben , blykt dat FONTENELs LE de eerfte niet geweest is, die beweerde, dat elke Ріа- neet van Saturnus af tot de Maan toe, eene Wereld was, bewoond gelyk onze Aarde. 