Annales Academiae Rheno-Traiectinae
Onze feestviering biedt mij de lofrijke taak aan, met een zoo dankbaar als ons verblijdend gevoel, te erkennen 's Vorsten hooge zorg voor wijsheid en deugd, door een veredelende op- klaring, waartoe zijn goedgemyntigheid de gelegenheid van her onderwijs, ook hier, laat heropenen. | . (i. | Gevoel ik de uittekkende waarde van dit vor- stellend gunstbewijs, ik zou mijn gevoel verloochenen, erkende ik ook niet, in dit zelfde, de roem- C 497 A roemrijke parel in de kroon van Nassaus vorstelijk gezicht. | Was dit aloude stamhuis, eeuwen lang „wijd- vermaard in Duitslands staatkundige wereld, door een statige reeks van hoogberoemde vorsten: in het zelfde huisvest ook de onvergankelijke roem van hoogachtende voorstaanders der ge- leerdheid- en wetenschappen, ter bevordering eener opgeklaarde kunde, ten nutte van Staat en Kerk, — erfelijk. ~ Heldenmoed en wijsheid zijn ook vaderlijke en erfgoderen, in dezen vorstengeslacht! | Ik zal mij niet bedriegen, den loop uwer gedachten reeds gericht te zien op den nooit volprezen Prins WILLEM, Nederlands toever- laat! — hoog geroemd, als de held, wiens onwrikbare gemoedskracht te hooger zich ver- hief, als de bange nood des lands | hooger steeg; hoog geëerd, als de nooit ontmoedig- de, — „die, 't geweld ontweken, alle eeuwen van zijn lof doet spreken, —— schrijver van Nederlands vrijstaat: — maar ook vereeu- wigd, als een vader des vaderlands, als de schrijver der Hooge School in het. Wie Leiden. In Leiden, voor Requenses en het woest geweld der verbitterde Spanjaarden onder F. Bandes, onbevredigd den drang der krijtende behoefte en radeloos hongersnood verdurende, vestigde hij den wijdvermaarden zegen van Pallas; met het Musen koor, ter troostprijzing dier zwaar bestredene stedelingen, ter ere van Nederland, Staat deze stichting van ons Dataafsch Aten, aldaar, onder de wijdest vermaarden der latere eeuwen, op den voorgrond, gelijk wel dat van Athene in Griekenland: ook daarin staat het heerlijkste en vereerendste gedenkteken voor Oranje, duurzamer dan enige van erts of marmer. Wellicht zweven reeds voor uw geest zulke, maar stedelijke, hier voor handen zijnde, voorbeelden; dan het belgium u niet, dat ik die hooge schoolstichting van vader Willem, in de eerste plaats, noemde. Ik doe dit, met te meer recht ter zijner eer, als daarin vindende het uitmuntendste bewijs zijner kloeke kunde in volks-belooning. Hij, trouwens, wist maar al te wel, hoe andere voorregten dikwijks, om met den grooten vaderlander, P. C. H door te spreken, benijd worden. Wende ik slechts mijn oog ter linkerzijde, ik zie; met u, die oude Veluwse geleerde school, door de woede der oorlogsrampen in diep verval; op aanleiding en voorprakijk van Vorst Maurits, als willen, (om met onzen stadse chronikus te spreken) het in het krijgsrumoer zoo zeer verwilderd gemoed, in het stiel verkeer der zanggodinnen, verzachten, hernieuwen, en, ter zijner eer, betijgen: Gymnasium Nassaviense Velaviense. Wende ik mij ter rechterzijde, ik zie, met U, Gelderlands oude hooge schoolgebouw met floreren wel eer bedreigd. — En bezweken ware hier Pallas, had dezelfde in Vorst WIL- LEM, welken Nederland met het Stadhouder- schap, Britannia met de Koninklijke kroon, ver- eerde, geenen Oranje - Vorst, dat is, voorzitter van geleerdheid en kunde, beschermheer van wetenschappelijke stichtingen; en al: van deze, gevonden. Prikt men vele, onder de Vorsten van Oranje Nasau, als beschermgeesten in onze tempels van Minerva, als hoogbevallen Maecenas van veredelende kunde en keuzen smaak: ook onder deze telgen, bevinden, geleerdheid en opgeklaarde kunde, dit doorluchtig stamhuis fierden, niet alleen wegens eer, maar ook nu. . | Ook nu, mogen wij WILLEM, de eerste, stichter der Leidsche Hooge School, als niet vervalrekenen, en als het ware zien herleven in zijnen zoon WILLEM, onder den heilvooropstellenden naam van de eerste! Onder de erlijke zorgen van den Vorst, de teugels van het bewind opvatende, trok die voor het onderwijs hoogst deszelfs aandacht. Nederlands Koning, geheel bezield met het zoo dringend als welberaamd herstel van Nederlands verval, en roem, en volksgeluk, geeft daarin een doorflaand bewijs van zijne oprechte zucht, voor de uitbreiding van nuttige kunde en edele kunsten; maar ook een even ondubbel- zinnig bewijs zijner kunde van derzelver heil- zaam, menschveredelend, volksvereerend, vere mogen. Hier zien wij den rechtgezinden vader des vaderlands, die het ongezond volkszwak en heerschende gebreken, voor den verbitterenden strafgeest min berekend; poogt te verdrijven, door het stimulerend licht der opklaring te doen ver- vertrouwen, door allen rang en stand; het allen weldadig, onbetrokken licht van de zon der menschheid, voor wier glans en goed de nevel van het vooroordeel zwicht, de harde doolgeest bezwijkt, de fickle onkunde verdwijnt, gelijk de nachtschaduwe voor de heldere stralen der natuurzon. Hier ziet men den koninklijken voorloper en beginnend sieraad van geleerdheid, wetenschappen en kunst, er overheen uit zijn, Nederland's roemrijke naam, in dezen, te handhaven, en, met denzelften, het dierbaarste heil van den staat, en de vorming van gekuischte zeden, de niet nutteloze veraangenaming des levens, en nuttige beroepsbekwaamheid, zoo wel voor den kunstvlijt en den akker, als voor kerk en pleitzaal, natuur- en wiskunde, taal- en letterkunde, Onder Nederland's Koning behoeft geen enkel licht dat eenig licht kan verstreken, op het pad van levensberoep of wetenschap, ter bevordering van wijsheid en deugd bij zijnen medemensch, schuil te gaan. Dit is derzelver verband met het dierbaarste Weltebelang belangrijk in het oog van den doorzichtigen vorst, niet minder in dat van elken rechtgeaarde Nederlander, voor wiens verdienstelijkheid zich de tempel der eer penty in meer dan éénen weg tot een eervol en premie belooning. Mijn dunkt, ik zie, in het vreugdevol genoegen van het ouderlijk hart, in den leergierigen blik der fiere jongelingenschap, eenen niet misleidenden trek van een verheugd en dankbaar gemoed, gevoelvol over en voor den zegen dezer koninklijke vaderzorg, voor de hernieuwing van deze inrichting voor het hooger onderwijs. Is de gelegenheid, om de verheven vermogens van zin en rede, in de grondige beoefening van wetenschap en kunst, geregeld te ontwikkelen, om den geest te fieren met een opgehelderd bezef van het ware, met een geëlutorde gevoel van het schoone, met een niet verkoelende liefde voor het goede; is de gelegenheid, om zelfveredeling te paren met meer dan gewone verdienstelijkheid, ten nutte van anderen, een uitstekend geluksgoed; (laat mij liever zeggen, een hoogbevoorregd zegen; een dierbaar liefdebewijs der goddelijke voorzienheid!) dit besef — dit dringt, het edele Edel pligtgevoel, om deze weldaad der Godsheid te erkennen, blij en dankbaar te erkennen, in de goedgunstigheid van den Koning; die, met deze heil- en eerbevorderende gelegenheid, Nederlandse huisgezin beweldigd, en deze zoo menigvuldig aanbiedt, als het hoog belang van mensch en burger vordert. Ook deze erkennen wij, met den eerbiedigen, maar ook gevoelvollen dank, als een vaderlijk liefdeblijk van koninklijke goedgunstigheid, vooral ook ter gunste van deze stad. Stichters de voorvaderen, die, zelf achtbaar door wijde kunde, beproefde kunde hoog waardeerden, alhier, deze hooge school, voor al met het oogmerk, om lieden uit den min of meer gezegenden middelstand te gemoed te komen, en voor hunne zonen, ter wetenschappelijke vorming geneigd en bekwaam; dezen weg van eer en verdienste, bewandelbaar te maken? Ook onzer Koning, even kundig als welgezind, scheint dit stichtingsdoel niet geheel ontgaan. Deszelfs landvaderlijk gunstbewijs, ter bereiking daarvan, maakt ons dezen dag ten hoogste lijken feestdag: ten feestdag, op welken ons, gelijk weleer dien van Athene het panathenaicum, de lof der wijsheid feestvierend verheven wordt, verheven in het geluk van mensch en volk, gekweekt onder en door den zegen eener veredelende opklaring. Rees weleer der Grieken roem, onder het verloop van 200 vele eeuwen onbevallig, uit Minerva's tempeldienst, en de Attische Athena, die milde kweester van menschelijkheid en geleerdheid, van rechten en wetten, van godsdiens en akkerbouw: ook daaruit rees, voor ons oud Nederland, een vermaardheid en luister, die, noch de vloed van omwentelingen, noch de alvernietigende machtpreuk der overheerrijkende oppermacht, kon doen tanen. Ook daarmee is en blijft, ook nu nog, op het nauwst verknocht, en Neerlands roem, en 's volks geluk. Loopt al het echte menschelijk onderwijs uit, en moet het uitlopen op een geregelde ontwikkeling der zielvermogens van zin en rede, op menschen juiste vorming, en kloek beoefening zijner krachten: — zo, voorzeker! het hoogere, vlammend dit, als een fakkel; in Minerva’s tempel: deszelfs weldadig licht moet zich alom verspreiden, zoo wel in de nederige hut, als in het hoogste paleis. Is het de hoogere, het moet altogether zijn de ware leerplaats van verlichting; beschaving, veredeling, van wijsheid en deugd; voor mensch en volk, 200 als het is om hetzelfde veiling. Gelijk de diamant, pan en sierlijk ingekast, zich in zijn edelen luister vertoont: dus ook de mensch. Ook hij prijkt door de kracht der beschaving en veredeling, luister- rijk in zijn hooge waarde, in rede, —; zedelijkheid! Opgeluisterd door waarheids inzicht, Rapport heids gevoel, deugd en pligtbetragting, opent hij zich de rijkste en zuiverste bronnen van welvaart en geluk. Van Minerva beuzelt de fabelske oudheid; gevormd te zijn uit het brein van Jupiter, als door de godheid zelve gewijd ter volmaking van de mensch, en ten heil der menschheid; kundekweker, zedenbeoefenaar, gemoedsver- zachter, gelijk de olie van haar zinnebeeld. De weg derwaarts, door haarzelf afgebroken, leidt door veredelende opklaring; En ik schroom niet deze te vereren; als den hoogsten, waaronder alle anderen zijn te rangschikken, ja; als den enige, langs welken de mensheid harer hooge plan kan naderen. Onder deze banier werd de mensheid, in haar beschaving, hetgeen zij wel eens was, en is: onder deze banier kan en moet dezelfde zich, in haar verder en verder verheffen. Maar deze verlichting, “fémbiet, dezelfde, lichtend,” is echter van een geheel andere natuur, dan dat bijzondere aetherisch licht; en opgeklaard zien die hoog verlichten, welke van een, wie weet; wat? “geheimzinnig licht dweepen, en helziende dromen, zulken ziet men, in dat onzichtbaar licht verbijsterd, het dierbaarste belang der mensheid en de goddelijke natuurorde misloopende, naar de schaduw grijpen, en voor droombeeld naloopen. Maar deze beschaving, die den ingefelt, naar zin en rede, gevoel en zeden, vormt; zegt meer, dan die kunstig afgemeten hofelijkheid, en angstvallige naauwgezetheid in hoffelijke manieren en “overfijne gevoeligheid. Ware menschgebarende, wil het hoger ge scheiden zijn van... zedige wellevendheid, en welvoegelijke houding: het bevallig, eraad van den persoon, de zoete aanpassing des leven. Het ongelijk, fadig vertoon en de kunstig Macabeïsch plichtpleging tuigt, te dikwerf, meer van eer een pronkzieken Adonis, vol van ijdele weelde en minder kiesche gemaaktheid, dan van een heldenplichtend hoofd, en van geen niet veinzend gevoel, deugdelijk gestemd en edel gevoelend. En dit is, gelijk verre van onheirschheid, ook zeer ver van onnatuurlijke zwakheid die in de meest ziekte schuilt, en, niet te onrecht, gehouden, wordt het graf van een mensveredelend gevoel; en fijere gemoedskracht, in lijden onbezweken, door geen wellust vermand, noch door een verzengenden boezemgloed verlamd. Hooge geleerdheid, doorwrochte kennis in goddelijke en menselijke zaken, - wie zou die niet hoog achten? Wie gewaagt niet, met ongeveerden ophef, van mannen, wijdvermaard door hun diep doorzicht in het ruime rijk der waarheden, en de wijsheid der eeuwen, vooral om en door hun duurzamer invloed op het licht van belevende opklaring? Maar deze verwacht meer, dan koude geleerdheid, hoe uitgebreid en diep. In den veelwetenden geleerde is, gelijk het moest, geenzin altogether de mensch veredeld. Het is geen wonderpreuk, een hoofd te zien, gedroogdelijk geleerd, een feitelijk encyclopedisch register, en eigenlijk dom van geest, zonder saai, koud van gevoel, en min veredelijkt. Het is zoo zeldzaam niet, als het moest zijn, nimmer zatte gulzigheid voor hooge geleerdheid gepaard te zien, met dwaze onbeschrijflijkheid, en laakbare onkunde van hetgeen leven en samenleving betreft. Opdat ik niet gewagt, van zovele dorre en ondankbare plekken, in het zoogenoemde rijk der geleerdheid hoog aangestoken; maar, in het rijk der ware opklaring, heilig ontdubbeld van geldige wetenswaarde, ten opzichte van huiselijk, en burgerlijk, en volksgeluk. Ter verdienstelijke vorming van den mensch, is (209) is uitgebouwde kennis van vele dingen op hoge prijs te schatten; als leren gepaard gaat, gelijk het moet, met het verlevendigend beïnvloed, hetwelk de beschaafde levens- en handelswijze ten spiegel maakt van de denkwijze; hetwelk de geleerdheid waardig maakt, in een veredeld gemoed en den mensch verder brengt, dan halfweg zijne hooge bestemming. Van het Pythagoreïsche bondgenootschap vèrs haalt men, dat hun wetenschappelijke omtrek ten middelpunt had de reinheid van ziel en zeden; de onverdeelde harmonie der mensheid! Om den mensch in zijn hele vorming te zien, moet het licht der veredelende opklaring zijnen vormenden invloed uitoefenen op den mensch in zijn geheel, op het innerlijke niet alleen; maar ook op het uiterlijke; Ook hiertoe wordt hij genoopt, door het gevoel zijner waarde, en dat der achting voor zich en anderen. Opklarende vorming gaat, niet alleen over het hoofd, maar ook over het hart; over verstand en wil, over den mensch, die denkt, en voelt, en handelt. Voor de mensch, gekenmerkt door eenheid van wezen en bewustzijn, door natuur en rede, door zedelijkheid en deugd, is de opklaring een wetenschap, een levenswijze, die een hogere trap van wijsheid bereikt als dit licht der veredelende opklaring; de vlekkeloze zon der menschheid en der zedelijke wereld, hoger klimt, den kennende geest boven misdadige onkunde; vage dwalingen, vrolijke geloofden, vooroordeelen verheft, het gevoel versterkt en verlevendigt, de gevoelensneiging ontvonkt, en den boezem meer een edele gezindheid bezielt; als de zon, die over de zinnelijke natuur licht verspreidt, het menschelijk oog, in zijn beschouwing, de voorwerpen rondom zich laat onderscheiden, en den voet niet spoorloos laat dwalen: zo verspreidt ook deze haar opklarend licht, over het toneel des levens, en laat het oog der ziel niet spoorloos omdooven, in het licht der waarheid en onwaarheid. Gelijk, bij het flauwe licht der dageraad, als de wijn van dageraad met de schaduwen van de nacht wordt verworrelt, de reiziger en de zeeman de beletstellingen en gevaren, moeilijk en nauwelijks, ontwijken, dus ook de mensch, in het schemerend licht der zedelijke wereld. Ook hij ontwijkt moeilijk, en dikwijks niet zonder gevaar, de misleidende afwegen en verleidende klippen, van zijn dierbaarst belang en onberouwelijk levensgenoegen. Gelijk het onbetrokken licht, de dagtoortstroom der krim ontrekt, het zinnelijk oog laat wenden in de beschouwing der natuur, met keur van schoonheden getooid: zo laat ook het opgedaagde redelicht het verstand wenden, in het altoos vruchtbaar rijk der waarheid, het vruchtbare veld voor den oogst van vereerende kunst en den geheiligden bodem van het onbedriegelijk schoon en goed. Gelijk onze wereldzon doorgeven de natuur, licht verspreidt, leven kweekt, den schoot der aarde verwarmt, groei en bloei bevordert: zo wordt ook, in de mensch, waar hij, op dit ons werelddeel, ademt, door dit levenwekkend, heilbevorderend licht beschenen; de gedachte verlevendigd, het gevoel ontvonkt, het gemoed tot werkzaamheid opgewekt; werkzaamheid, bij welke de smaak zich verliest in het schoon der deugd, de neiging in het edele van recht- en plicht-betrachting. O 2; Waren opklaring vordert, niet alleen een verlicht denkend verstand, hetwelk, met aandacht en oordeel, verkeert in de voorstellingen van al hetgeen leven en beroepsbelang betrekt: maar ook, zulk een, welks kennen en denken gepaard is met een verlevendigend gevoel; hetwelk het gevoel opwekt, de gemoedskracht wapent, en doet zegevieren in de veredeling van den mensch, door den drang naar zinelijkheid, en den gloed der edel niet verlaagd. Hier ziet men den mensch, in zijne volle vorming, waar hij denkend gevoelt, en gevoelend denkt; waar de opgeklaarde gevoelens der denkwijze kennelijk doortralen in een onderwerpelijke handelwijze; waar de verzoeking de grondbeginselementen der wijsheid niet kan ondermijnen; waar de lust der begeerte den zedelijk gezinden wil niet kan verkrachten; waar een liefelijk gestemde harmonie, in het rijk der rede, zich, zonder misklank, verbreidt door het rijk der zeden. Dit licht, dit levenkoesterend, Fabeln, gemoedveredelend licht van de zon der mensenheden, straal steeds onbebovend, glansrijk en luisterrijk, in Minerva's tempel! Dit verbreidt zich, onbevreesd en ongehoorzaam, door al, wat in Nederland redelijk denkt en zedelijk geeft, ja! of algenoegzame bron van licht en heil! kan het zijn, door geheel het mensendom! Want, onder deze banier, doet zich de mensch kennen, in zijne 'eigene voortrefelijkheid, Zijn natuuradel, en waarde. Treedt het gevoelende dier, wan redelijk ontbloot, ten levenskreet in, volgend in zijn aard: op den mensch, het zinnelijk rede wezen, hoe zwak en onbeholpzaam in zijn ontluiken, rust het verheven voorrecht, volmaakbaarheid. Vertoont zich in denzelfde, hier een behoeftige Penia, daar een milddadige Porus, die hem boven tijd en ruimte verheft; bij kan zich verheffen ten heer der natuur, ten evenbeeld der godheid. Door den Schepper uitgerust, met de edele vermogens van zin en rede, gedachte en gevoel, verstand en wil, rust op hemzelf de onkreukbare voorwaarde, ontwikkeling, beschaving, veredeling. Wordt het dier, aan het tegenwoordige veruit, door den drang der zinnelijke gewaarwordingen, in den kreis der dierlijkheid, weggeflead: de mensch neemt den rang van burger, in het ongemeten rijk van waarheid, schoonheid en deugd; van burger in het eeuwig godsrijk, die, in eerbiedige hulde zijn Schepper vereert, en zijn ziel buigt, dankend en biddend, voor den algenoegzamen Menschenvader. Maar als zoodanig vertoont hij zich nergens, ziet men hem nimmer, dan in dit echt aetherisch licht, hetwelk het majestueuze hoofd met wijze kunde bestraalt; de hand, dat schoon tafereel van goddelijke kunst, met beleid en kunstvaardigheid, laat werkzaam zin; het gevoel, dat in den boezem gloort, op meer dan zinnelijk schoon belust maakt; het gevoel, waarin rede en vrijheid: baren troon hebben, doet het menschveredelende bekoort, van het den mensch onwetendige afkeerig maakt. In het wapen van den echten menschenadel, ziet men het kloek inzicht, verweven met de drift bemeesterende gemoedskracht, door een gelouterd gevoel verbonden; maar ziet ook, in dezen worng, de onverbreekbare eereteekenen der veredelende opklaring! Onder deze banier, wordt de mensch ingewijd in het gebied der waarheid, den grooten grondtekst van al hetgeen ter menschelijke volmaking kan strekken! In het licht der waarheid alleen vindt de menschen, een zekeren als vruchtbaren, bodem voor onbedriegelijk heil en Goed. Voor den eisende glans der waarheidszon, met wier hogere rijzing de schaduw zich inkort, gewicht het schijnfcoone dwaallicht der vuige meening, en het weerbarftig duister, waar hier het lichtschuw vooroordeel woekert, daar het vreesfelijk bijgeloof oor bedekt, elders de flauwgeleide staatslist het hoofd verbijstert. In haar licht verrijst de deugd in onontlend luister, en doet zij de schijnendeugd blozen. Op haar bodem is deze, zoo wankel, als die vast. | | "Draagt zij, in de een, de zon, die valt maar zuiver, verlicht: zij draagt, in de andere, den palmtak, die niet buigt. Sinds haar pad dikwijks moeilijk en vermoedens, haar inzien gaat gepaard met het zuiverste vermaak, en bekroont vlijt en arbeid, met het vereerend loon: en dit verbeeldt hem alleen, die, door opklarende veredeling, zich heeft toegewijd aan den dienst dezer godheid. Onder deze banier vormt zich, in den mensch, de vriend der zedelijkheid en deugd, wier achtbaarheid den meest verworpenen booswicht eerbied inboezemt. Is de deugd, met den nimmerdorrenden lauwerkrans getooid, mild in zalig zelfloon, door geen geweld te betwisten; zij versterkt ook een gemoedskracht, die geen verloochening te zwaar acht, om de werkingen van den geest en de roerlust van het hart, de gezindheid des gevoeds en de leiding der daden, eenstemmig te doen zijn met de wet van pligt en zeden. Bene volmaaktheid, die men te vergeefs zoekt, waar het zedelijk schoon zich niet verheft in een levendig besef van het wet- en pligtmatige in de menselijke handelwijze. Maar ook bene volmaaktheid, die, om dat schoon der deugd levendig te befeelend, om het gemoed in liefde voor hetzelfde te ontsteken, om zich met de kracht te wapenen, die. gevoelig denkt en denkend gevoelt, zonder inbreuk op zin en rede, op begeerte en wil, de strengste vorming, opklaring, veredeling; vordert, in zulk een gevoeligheid, die zich niet laat verdoven door een uiterlijke rechtvaardigheid, welke de zedelijkheid achter zich laat; of door drijfveren, die lust en neiging voelen, en het zedelijk gevoel krenken; — in zulk een gevoeligheid, die keuze en befluit onderwerpt aan de leiding van het hooge zedengebied; die het goede en eerlijke begeert, en het begeerde wil: in zulk een schittert de schoonste lofpraat van de veredelde mensch, en ook die eener veredelende, vorming. Onder deze banier, ontworstelt de mensch de boeien der zedelijke slavernij; boeien, die knellender en geduchter zijn, dan die, met welke de kristenen in het Afrikaanse roof- nest geketend worden: en hij verwint het burgerrecht, waarvoor geen goudschat kan op- wegen, waarvoor de gunst der grooten te kort schiet, — het burgerrecht in het rijk der zedelijke vrijheid. Hij eist zichzelf in het bezit van het hoogste voorrecht, door de godheid aan de mens, als een zelflichtende zon gefschomen- ken, — in het bezit der vrijheid! der vrijheid; die haar eigen noodzakelijkheid kent en kiest; die haar eigen wetten schrijft, aan geen gebonden; alleen aan de rede verbonden. Maar indien deze verhevene zielskracht, die geduchte bron van waarde en onwaarde, van eer en schande, van heil en onheil, de vormende tucht; onttrekt zichzelf van onder het veredelende redegebied: dan verloopt zich dit menselijke keurvermogen in rede- en zedeloze losbandigheid; het misvormt de heilrijkste hulpmiddelen in smadelijke zelfboeien, en drijft de mens, tot op en over de stelen oever van eenen grondlozen afgrond, waar het wijd gapende verderf met opgespankte kaken hem verbeidt, en het hartwringend berouw hem volgt en niet verlaat. Waar moedige vrijheid, de eerstgeborene der rede, de geest met zelfwerkzaamheid bezielt: daar schijnt de mensch naar lofwaardige bedrijven; daar ontvlucht zich de redelijke en zedelijke krachten, in haar sterkte en luister; daar ziet men, in de mens, de wijze, die alleen de eer naam van waarlijk vrij verdient, die zichzelf bepaalt tot rijp overleg, beleid, keuze, befluit, volvoeren. Hij wil het begeerte, en kan niet anders. Hij kan niet. Deze vrijheid, dit kostbaarste gesteente in de kroon der mensheid! Zij dan ook, bij mens, en burger, en volk, nog zeer zwaklichtende „en. Mistrustend beperkt: men zegt nogtans, ook ten hare opzichte, het vrijheid kweekende en koesterende licht der veredelende opklaring, en aan dit, dit alleen, beïgnoogt men derzelver fier en ruim toenemen in uitgebreidheid en kracht! Onder deze banier, opent zich voor de mens de kerkloze tempel van godgewijde eeredienst, en oprechte godsdienstige, die milde bron van blijdschap! Die troostrijke toevlucht der ellende! Wie is beklagelijker, dan de mens, die geen God, zijn schepper, heer en welzicht kent? Wie verachtelijker, dan hij, die, in het opgeklaarde licht der godsleer, de Allerheiligste, noch eerbiedigt, noch vreest? Zoo groot is de kracht en invloed der opklaring op het godsdienstige bij een volk, dat dit mag aangemerkt worden, als maat en peilstok van die, In het onwankbare leven de de mensheid vindt men volken beschreven, als in den staat der wildheid, bij welke het eigenlijke licht van godsdienstige opklaring nog niet is ontkomelijk, of deszelfs flauwe schemering verliest zich in een erbarmelijk fetisme, waar het kinderlijke gevoel zich ziedend buigt voor een nietig ding of dier. Bij de barbaar heerscht een godswezen, ziner denkwijs overeenkomstig, vreeselijk en wraakgierig. Als ware de godheid hongerig naar menschenbloed, is hij niet karig, met zijn menschen-offers. — Ja! Er is, die hunnen bloedgod de tempel stichtende uit menschen beenderen, en verademend met bekkenselen. En wie, wie telt de gruwelen van het onmenselijk menschengemartel, aangerekt door een blind of verblindend bijgeloof? Wie - de onrechtigheden van een godsdienst vervangend staatsgebroed? Wie - de brandstapels? Wie - de scheren des Avonds? Wie - de auto daags een driftzuchtige rechtbank, die zich met de waarheid vereenzelgt waand? Een ijverzuchtige en kerkheerschzuchtige, staande op het heilig kruis van het godslam der zachtmoedigheid, om, onder psalm gezang, in banbliksem en vlammen vonnissen uit te breken; en dat, hoe afschrikkelijk koud wordt mij; en wie wordt niet koud? Ter ere der godheid. Alleen de mensch, die opgeklaard denkt en edel gevoelt, vereert een godheid, heilig en genoegzaam, het enige aanbiddenswaardige voorwerp zijner liefde en hoop: onder wier alziend oog en wijs bestier, hij, mogen derf, noch troost. P A Hij zegent, godsdienstig dankbaar; net vereDelend. Licht der opklaring: maar vooral dat van den allervolmaaksten volksonderwijzer, voor wie engelen den hoogste lofzang aanheffen, en wien het koor der hemelinge de diepste eerbod doet; wiens geboortedat de aardeling de blijde bode was van een ontkomende zon van redelijke en zedelijke godsdienst-opklaring. Een opklaring, wier leer en wet niet geëigend is aan Jood of Griek, aan taal of caste, maar aan het gehele mensdom, van begin tot einde; aan voor wie ongevormd licht de nevelen der dwaalleer, en de kunstmatigheden van het ongeloo, niet kunnen duren; - wier eenvoudige, maar zedelijke, wonderkracht de verhevene waarheden, in het beminnelijkste godsdienst-gevoel, doet zegevieren over vervolging en dwang over zwaard en vlam: want zij heeft een afkeer van dwaalleeringen, maar ontzegt de dwalenden haar liefde niet. Onder deze banier ontwikkelt zich, in de mens, de schoonheidszin, en in zijn zedelijke vorming paart zich het schoone met believendheid. Rijk is alom de natuur in schoonheden. Verrijken is het tooneel van hemelen en manen rondom ons; het aardrijk doet zich op, als een onafzienlijk kunsttapijt, met keur van schoonheden gespoten: voor al het welk het dierlijk genot onverkillig is. Alleen de mensch heeft daarvan gevoel, en daarvoor smaak, uit het harmonisch een van het totale geluid veel, hetwelk zijn krachten laat spelen, zonder te vermoeien, rijst voor hem een streelend genot, hetwelk boeg en oor bekoort. De meeste denkbeelden, kiesch uitgelezen, in den kortsten tijd bevattelijk daar te stellen; het afgetrokkenne verzinnelijkt; het gedachte in een beeld verlevendigd, met gevoel bezield; zich te verplaatsen: hierin ontspringt, voor de mens, een hem eigen bron van veelvuldig vermaak; hieruit ontwijkt iets, waarwelk op de mensch eenen, welhaften betooverenden, invloed heeft. Na een betooverd, dan Cicero met volle weluitgesprekendheid zijn toehoorders tranen stortte, en Caesar verbleekte. Maar ook ter dezer plaats is een opklarende, kies beschavende kunde en kunstbeoefening, behoefte en behoedmiddel: hier, tegen wansmaak en vals vernuft; daar, tegen het schijnfame en deszelfs ongezouten vermaak; te dikwijver, noch den mensch schuldvrij as. Het gewichtiger is het, dat de schone vorming, daar schoonheid, door door derzelver verlevendigend bezef en daar, door opgewekt gevoel, het belangrijk middel wordt, om de opklaring van het hoofd te doen overgaan; ter veredeling van het hart; en het gevoel, in dit, te doen zijn het vergaderpunt der voorstellingen van dat — ja! het geheiligd middel, om het gevoel van ‘achting, voor de hooggeëerde stem der rede, te paren met de bekoorlijkheid van deugd en plicht, onder het innemende geleide der bevalligheid. Het schoonste schoon is de mensch in zijn zedelijke schoonheid. En deze acht hem, daar zij, met een — bewustzijn, zijn gezindheid en daden eenstemmig stemt met zedelijkheid en deugd; zodat, naar zijn gelouterd gevoel, de neiging een onbedwongen trekking neemt en houdt; ten plaatste, de eerlijkheid hem aanleiding door haar eigen schoon, den zin behaaglijk, en door de rede gebillijkte. Het bevalligste bevallige is de mensch in zijn zedelijke bevalligheid. Hier ziet men de deugd in haar waarde niet streng deftigheid, getooid met milde innemendheid. En deze kenmerkt de eigenaars welgestemde gezindheid des gevoods, in den mond, die ze dig spreekt en minnelijk lacht; in het oog, dat vriendelijk ziet en gevoelig wenkt, in een voorkomende houding, die achting inboezekt en vrede verbant. Bevalligheid geeft der neiging de helling ten plaatste, de zinnelijkheid ten dienste der rede, wier gebied zij beminnelijk maakt. “Zij maakt de zedelijkheid: voor het gemoed aantrekkelijk, en laat de gevoelens van het edele hart zich uiten in edele zeden. Zoo wordt de mensch het goede op pad en hij wil het belevd. Onder deze band legt de mensch ter volmaaktheid, zelfstandig één: éend in stof en geest, in zin en rede, in gedachte en gevoel, in natuur en vrijheid, in mensch en burger.” Het is de natuur, in de mens, paard; wordt, in zijn persoon, hier gefêltd. Zonder te blozen; ziet hij de blote natuur : zonder te fidderen, treedt in voor de vierschaar der rede. Door deze menschheidszoon verfichet haar koesterende stralen gevoelig verlevendigd, viert hij geen triomf over de verguisde zinnen- lijkheid; Het begeeft wille ide, fluit zich de E P | menschheid aan de menschelijkheid, door op- klaring veredeld. Onder deze banier blinkt voor de mensch de roemrijke eerekrans, die onbeprochte verdiensten kroont: verdiensten, die geen dwangwetten kunnen afpersen, noch strafdreigend meestergezag volgen; maar opwellen uit den welbereidene bodem van zedelijke gemoedsgezindheid, gekweekt door een veredelend pligtgevoel. En daarin ziet ge niet minder, dan de lieflijk geurige bloem, op den stam der veredelende opklaring. Onder deze banier baant zich de mensch den eenen waren weg; tot een stil, maar zeker, geluk. Een geluk, hetwelk niet, met den marktprijs, rijst en daalt; en niet af hangt van grillige fortuinsnukken of grimmige luim van man of vrouw, van heer of vorst: maar een geluk, dat, gelijk de waarde van den mensch; rijst uit rede- en zede-lijkheid; het welk, geliek deze, altijd het leven zalig, in den ouderdom en de kwelle der jaren, in het staatsverdacht en de ballingschap, en in elke staats- en stamswisseling. — Een geluk, hetwelk, gelijk de Wat is, wat kan hem hooger zijn, dan geluk, dan zedelijke gelukzaligheid, wier bron is zedelijkheid, "het toppunt der volmaaktheid"? Hier hoort men den eersten wensen, hier den laatsten wensch der menschheid, hier ziet men, als 't ware, het uiterste toppunt der pyramide, verwaarts zich al het menschelijke streven en zuchten uitstrekt, het doel der doelen! Maar wat kan, wat mag een mens van reinere belang, van hogere waarde zijn, dan deze veredelende opklaring; wier licht hem, op het ééne eenige nauwe pad, tussen ruimte; door pracht en wellust aanlokkelijke doolwegen leidt tot dat ééne noodzakelijke "wat? Wier levenwekkende invloed zijn gemoed met lust en ijver bezielt, om de menschheid hoogstgewenschte, meer en meer, te naderen? Onder deze banier rijst de leibeleke heilzame zon van vorsten volk, en velt het onderling geluk van dit en dien. Een geluk, hetwelk niet astraal van den schitterenden troonpronk, en den zoetvlekkende droom van verblazende lijfverzorgen, in pracht en ellendig - hetwelk niet huisvest in een bedwelmende weelde genot, of in ongenachte hoogheid; in terneêrflaande machtspreads, en verpletterend geweld: maar in den boezem van eenen verlichten vorst, die het verhevenste voorrecht, waarmede hij, onder het bewind der goddelijke voortzienigheid, zich begangstigd ziet, in zijn waarde kent en schat; die de heerlijke vorstenzegen, gelijkt den eenigen, met een schuldvrije gewissen, te benijden; de vele gelegenheden en het vermogen, om veel en veel wel te doen; zonder zwakheid of verlaming, ten edelste pligt maakt, en den dag zonder weldadigheid, als verloren, betreurt; die, in de mens, de mens, zijn waarde en bestdoelming, eerbiedigt, en geen inbreuk op deszelfs rechten, geen verdrukking der onschuld gedoogd; die, door liefde aan zijn volk verbonden, in deszelfs welzijn zijn zijne vindt, en zijn rijksbewind vestigt op wetten, door de billijkheid gerechtvaardigd, door de burger gezegend, met vreugde gehoorzaamd; die, ter beloning steeds vaardig, ter straf traag, strengheid paart met zachtheid, en, niet zonder pijngevoel, zich moet onverbiddelijk houden; die de blakende veroveringszucht niet koelt in Maar ook voor dit volk is het licht der opklaring een ware behoefte, en heilvolle weldaad. Is, voor de zoon, zedige beschaving opvoeding, en mannelijke vorming, een onwaardevolle zegen: met geen minder recht, geldt dit van een volk. Ook voor dit, is de verlichte opklaring de grote school der opvoeding en vorming, der beschaving en der zeden. In dit licht verkeerende, leert hetzelfde het vele goede kennen, waarmee het gezegend is, of zich zegenen kan en moet; maar dan ook de te weinig erkende kunst, aan hetzelfde niet ongezegend te genieten. Deze, onder de tucht der opklaring, is de kloke voogdes van een stil en vreedzaam burgerleven, hetwelk het muitziek gemor niet laat horen, en het nijdig misnoegen, in zijn waanwijze eigenliefde, (en is er een boosere ziekte dan dit egoïsme, hetwelk het hart in kille ijs, de begeerte in vulkanische gloed dompelt, in ontzinde eer- en baatzucht rusteloos iilt, in nijd en afgunst kwijnend uitteert?) dit misvoegen, zeg ik, nooit voldaan, doet blozen. Door den ongehinderden invloed van dit licht, ontkiemt en verlevendigt zich het fijne mensgevoel van eer en schaamte: de zachtst tempermende breidel van losse zeden en ergerlijke gewoonte, van heerschende gebreken en schandelijke levenswijze. Onder den invloed van dit opklarend licht, ontgloeit een echt gekuischte vaderlands liefde, die men te vergeefs zoekt, in ongetemde drift eener verhitte dierlijkheid, of in het bevroren wangen gevoel, gevoed in en met de verachting van andere volken: maar zeker vindt, in het gevolg van een welverlicht bestaan der levenszegeningen, en in hetzelfde te genieten; die zich kenmerkt door een edele zucht, om 's lands heil, als het zijne, te bevorderen, deszelfs onheil, als het zijne, ja! meer dan dit, af te wenden. — Het wel geplaatste hart trekt zich, in vaderlands nood, aan geen dreigend gevaar. Onder den invloed van dit zegenrijk licht, openen zich de verrijkende bronnen van nijverheid; en het volk wordt aangemoedigd, om de vruchten van eigen vlijt, (en welken zijn, ja! kunnen zoeter zijn?) te smaken en te oogsten. De koophandel en de akkerbouw, die groot en klein met een eerlijk gewin voeden, maken de werkzame dagorde onvermoeid, en laten geen werkzame werkgast onledig. Zij zijn dezelfde, onder de tucht der opklaring, welke der kwistzuchtige weelde geen onterechte sticht, en het ongekuischte vernuft de kunststukjes der schraap- en fluikzucht betwist, gezegend voor 's lands welvaren: ook zijn dezelfde heilzame behoedmiddelen tegen lediggang, de pest der ziel en der zeden! en vlechten de onderling bevoordeelende banden, die mensch en mensch, volk en volk, verbinden. Onder de invloed van dit "Hebe" vlecht ook de liefde de sterke, niet knellende banden, tusсен vorsten volk, hetwelk, overreed van de trouwlevende gezindheid van den vorst, zich zonder ketenen laat leiden, zich zware opofferingen willig getroost, en den last, dien de nood des tijds doet drukken, door den lust voelt: verzoet, - - Ms | Ik zou, mijner fierheid onbefleemd, geen gezichtspunt weten uitdenken, waarin veredelende opklaring niet uitblonk, als de milde heilbedeelfter voor mensch en volk. De grimmige uitval van den vermaarde JEAN JA CAESAR, tegen de cultuur van wetenschap en kunst, kan ons niet deeren. Is niet zijn welbevinden, dat echte kind zijner grillige inimititeit — een luidop prekend bewijs voor dezeze? Men zie hier, in dezen, een kind, dat zijne moeder slaat! De opgefokte natuurmensch is een geheel denkbeeldig wezen, gelijk dat uit de gouden eeuw van Saturnus. De wouden en den barbaren, is de mensch het verste van de menschelijke natuur. In den hellen glans van dit zonnelicht der menschheid, wordt mensch en volk, gelijk al 't geen Tellus voordragen, gelijk al wat op haar leeft en tiert, door die van de natuurzon, verlevendigd en verwarmd, opgeluisterd en veredeld. Onder dit gesternte, is het den mensch gegund, de ranke kielt der menschheid naar de havens Zijner bestemming te streven, naar zijn volmaking te streven, en, in het gevoel zijner waarde, naar een nu en eerlang Veen leven. Gelukkig zij geroemd land, en volk, en stad, met dit door opklaring veredelend licht gezegend. Een zegen van waarde, voorzeker boven prijs: maar die alles, naar betrekkelijke waarde, op regte prijs leert schatten. Welk een treurig tafereel doet zich op, ziet men den mensch, daarvan verkeken! Hoe verachtelijk dat van hem, zich daarvan ver teekende! Rampzalig noem ik die die van mensch en volk, gewaarborgd door de godsgeschichte, die geen hersenschinnen verdaagt, noch door den steepe penning zich laat ontwijken, en, in de ontschuldiging der levensrampen, zoo wel als de ontcijfering der redelijke en zedelijke onvolmaaktheden der veredelende opklaring, het beflitsend woord voert. Gelijk de akker, die de bouwende hand niet pleegt, wild en woest begroeid: zoo ondergaat ook dit lot de akker der menschheid. Zonder opklarend beschaving, ontsijgt de natuurlijke mensch naauwelijks den engen kreis der kindelijke zinnelijkheid, het zij dan in het ongebruik gebruik zijner, meer dan kindlijke, vuist- en spierkrachten. In diepe onkunde van het voortreffelijke der menschheid, zoo wel als van den onbekrompen zegen der natuur, verlaat hij de bakermat, en bereikt het graf. Erger, dan bloote onkunde, is, in deze laat, een droom van vliegende wanbegrippen, en ijzerharde vooroordelen. Stout en directe manier van lichaams sterkte, opbruisende in toegten, leven zij, om met Tacitus te spreken, in gestadig oorlog te voeren, of aan te doen. Der toekomst onbedacht, behartigen zij het tegenwoordige, door nooddruftsdrang, zelden meer; steeds traag, zijn zij geneigd ten vroegen leeggang, en deze is de erfvijandin der beschaving: wier eersteling is gezette nijverheid, die de kunstkweekende Minerva aanduidt met den olijftak, en de wetkweekende Ceres met de koren-aar. In de Barbaars ziet men de verbeeldingskracht, wier wilde vaart het redegebied voorbij vliegt, dikwijks vruchtbaar in een ruim genot van keurige levenszegeningen, en dichtkundige spelingen van levendig en vindingrijk vernuft, niet zonder gevoel van schoonheid en teederheid. Maar het gemis van veredelende opklaring wordt kennelijk, in zijn onkunde van de dierbaarste belangen der mensheid en in woeste zeden, in onverzettelijke vooroordelen en ongebonden gemoedsbewegingen, die het flauwe licht van verflauwen en rede, het te min verlevendigd gevoel van het zedelijk schoone en goede, en de zachte stem der weemoedige menselijke gevoelens, verdooven. Ik zwijg van godsdienst en godsvrucht. Geen wonder, dat men het als een volks ongeluk aanmerkte, eer magtig dan opgeklaard te zijn. Was dit niet Rome’s ongeluk? Wraakzucht gaat de barbaar vooruit: zijne voetstappen schrikken af, door verwoesting. Hij zwelgt uit bekkenselen, en zijn godenoffer is menschenbloed. Dit wijsgeerig vak der geschiedenis van de mens, (maar is dit zelf niet een uitmuntend proefschrift van, en bewijs voor den zegen eener gevorderde opklaring?) te ontginnen, veel minder trapsgewijs na te gaan, mag ik mij thans niet veroorloven. Het zij hier genoeg, (en, bij wie uwer mag ik het niet onbetwistbaar stellen?) waar het veredelend licht der opklaring, die den strijd van de dag tegen den nacht, nog schuilt, of waar deszelfs verlevendigende stralen den zwartbewolkten volkshemel niet kunnen doorbreken: daar beleeft men tooneel van het koude rijk der duisternis en verduistering; daar bloost en treurt de veredelende mensheid; daar wordt het waggelende menschenkind de lichte spelbal van ongeloof en bijgeloof, van priesterlijke dweperzucht en staatkundig drijf. 