Algemeene Geschiedenis des Vaderlands, van de vroegste tijden tot op heden : Met platen, kaarten en portretten / 3,3 Van het jaar 1581 tot 1795 na Christus ; 3
macht der Spanjaarden, Ше zij in Nederland Һегір hielden 5, De landgraaf van Hessen, die ons gedurende den zomer herhaaldelijk om ondersteuning in krijgsvolk en mondbehoef- ten verzocht *, klaagde thans over den kommervollen toesland dergenen, voor wier zaak hij te velde was getrokken. Immers had de Keurvorst van Saksen vrede met den Keizer gesloten, еп dat wel (meende de Landgraaf, maar ten onrechte) zonder eenig be- richt van zijne onderhandelingen aan de Evangelischen in Westelijk Duitschland te hebben doen toekomen 5. De graaf van Hanau, zijne moeder en vrouw te Metz latende, begaf zich naar Parijs om zich en het zijne onder de bescherming van de Fransche Kroon te stellen: zijn Graafschap was alreede door den Keizer aan zijnen Commissaris- Generaal overgeleverd en door den doortocht der troepen ten deele te gronde gericht. De Райт was op nieuw het tooneel van den moedwil van vijandelijke soldaten 6. Zoo was de ondergang der Zweden en dergenen, die nog gemeene zaak met hen maakten, іе ver- wachten, ten ware Nederland en Frankrijk zich hunner krachtdadig aantrokken. Trouwens de Fransche Staatsdienaren verklaarden bij voortduring de Zweden niet te zullen verla- ten en achtten hunne zaak niet hopeloos 7, Het leger van den Maarschalk pz LA FORCE bracht er dadelijk niet weinig toe bij, dat de Geconfedereerden hunne zaak niet geheel verloren gaven, en den eersten November kwam er, niet zonder medewerking van onzen Gezant rauw, te Parijs een voorloopig traktaat tot stand, tusschen de Gecommitteerden van den Koning van Frankrijk en den Afgevaardigde van de Palts gesloten, waarbij de Evangelischen in die streken verzekerd werden van eene belangrijke ondersteuning , bestaande in een leger van 12,000 шап en 500,000 gulden in gereed geld 8. 1 Resol. Holl., 7 Dec. 1634 (bl. 735). - 2 Resol. Stat.-Gen. 20 Sept.; 7 Oct.; 21, 22 Nov. 1634. з Resol. Stat-Gen. 6, 8, Julij; 27 Dec. 1634. | па á Resol. Stat.-Gen. 6, 8, 31 Julij, 1634. 5 Resol. Stat.-Gen. 13 Sept.; 22 Nov. 1634. в Dépéche v. rauw uit Parijs, v. d. 10 Nov. 1634. | 7 Dépéches V. РАЛУ, uit Parijs, 15 еп 29 Sept. 1634. 8 Op al wat er іп Duitschland onderhandeld werd, gelastten de Staten hunnen Gezant с. pauw, te Frankfort, een wakend oog te houden (Resol. Stat.-Gen. 18 Sept. 1634). Niettemin toen hij in October 1634, om veiliger te zijn, plotseling Frankfort verlaten en zich naar Metz begeven ПІ Deer. 4 ток. | 98 Verhouding tus- 778 ALGEMEENE GESCHIEDENIS CCIIICIIITIAIIIAIIIICIIIIILLLLLLLLLLILLèLLILIIIILLIC Aanvankelijk scheen dan ook de keus van oorlog of vrede met Spanje aan Frankryk niet langer gelaten te zijn. De vereerende zending van den Hertog MEDINA DE LAS TORRES, schen Frankrijk schoonzoon van OLIVAREZ, met welke men het Fransche Hef ‘had gevieid.!, werd ten ge- en Spanje. volge van den slag van Nordlingen ‘afgezegd. Zoo hoog (schrijft rauw) was sedert de Spaansche hoogmoed gestegen. Ja.de Koning van Spanje sprak ег тап om in persoon te paard te stijgen en ‘te velde te trekken, ten’ einde zine edelen aan te sporen om, nu er nog slechts een enkel krachtig..optreden noodig scheen, -zijn voorbeeld te volgen en mede aan het hoofd van hum volk op (е trekken 9, Doch weldra: zag Spanje in , да! het toch raadzamer was, Frankrijk buiten den strijd te houden, en zoo men de Republiek der Vereenigde Provinciën ditmaal hoopte te onderwerpen of te belezen, de alliantie tusschen haar en Frankrijk te verijdelen. Daarbij: kwam, dat de Paus, schreomenle eenmaal op elk gebied en voor goed tusschen Spanje en Frankrijk partij te meeten | kiezen, de Christenheid ір rust: еп zich de keuze tusschen die beide Mogendheden bespaard wenschte te zien. Vandaar tegen het einde der maand November 1654 de komst -van MAZARIN le Parijs, om van ‘wege den Paus eenen vrede, in de eerste plaats tusschen Frankrijk en Spanje, еп voorts tusschen de: strijdende -partijen in Duitschland te bemid- delen 5, Dit had ten gevolge, dat de: onderhandelingen. met.onze buitengewene Gezanten eene stremming ondervonden. Van de Fransche zijde deed men tegen mazanrn als bezwaar gelden, dat het den Koning onmogelijk zou zijn het bondgenootschap der van ouds deor hem en zijnen vader beschermde en voor Frankrijks stelling in Europa onmisbare Re- publiek der Vereenigde Provinciën ор {е geven; maar MAzARIN en de Markgraaf DE LEGANEZ, Op zijne terugreis van Brussel naar Spanje, verklaarden, dat Frankrijks bondgenooten іп den vrede mede moesten begrepen worden +. Dit en de overweging, dat de toestand der Zweden. en Geconfedereerden door gemis aan orde en eendracht ge- heel en al reddeloos zou worden, was wel geschikt om Frankrijk het oor tot allerlei voorstellen te doen leenen. Doch juist de zwakheid san Frankrijks bondgenooten in Duitschland moest deze Mogendheid bezorgd maken, en het roemen der Spanjaarden, dat nu zij zich met сеп leger uit Лайв eenen weg naar Nederland hadden weten te banen, niets hun onmogelijk zou wezen, prikkelde Frankrijks eerzucht. Gaf men thans Spanje de zaak gewonnen, zoo moest Frankrijk zich voor goed eene ondergeschikte rol en eenen steeds hachlijken binnenlandschen toestand getroosten. 1 aitsema, ІІ, Ы, 115. 2 Пересһе ж. d. Nov. 1634. з Dépéche uit Parijs van den 24 Nov. 1634. 4 Dépéches v. d. 8 еп den 29 Dec. 1634. DES VADERLANDS. — 179" van MAZARIN tot niets, en werden de conferenties met de onzen na tegen het einde des 1684-- jaars eenigen tijd geschorst geweest te zijn, met het nieuwe jaar (1655) weder hervat 1, Na de terugkomst van pe xNuyT te Parijs, tegen het midden van October (1634), was een nieuw ontwerp van traktaat de vrucht der daarop gevolgde conferenties, ІП Voortzetting der het eerste artikel stond, dat om het binnenrukken met een machtig leger van 25,000 —— man voetvolk en eenige duizenden ruiters mogelijk te maken, de Koning zich verplichtte 2 247% openlijk met Spanje van Kroon tot Kroon te breken. In de hoofdzaak bleef de bepa- ling der plaatsen, die op de zeekust door Frankrijk en op de Oostgrens door ons zouden bezét worden, dezelfde, en:ook hier werd; voor het geval dat de Zuidelijke Provinciën, aan Spanje trouw blijvende, met de wapenen veroverd:moesten worden, hare verdeeling: tusschen де beide Mogendheden geregeld. -Wat de Katholieken betrof, door onze wa- penen overwonnen, zoo beloofden (dus luidde een artikel in dit ontwerp) de Staten-Ge- neraal; vermits" zij ‘hierin niet zonder toestemming der Provinciën, elk afzonderlijk , konden beslissen ,: uit aanmerking van ’s Konings herhaalde verzoeken, deswegens aan de Pro- vincién rapport lé doem, opdat dezen zien mochten, wat zij ten dezen aanzien den Koning ten gevalle doen konden. Voorts was in dit concept geene sprake van voor- waarden, op welke men Spanje den vrede zou bieden; wel van de vorming eener geza- тепке vloot van 30 schepen (boven onze gewone eskaders óp de Vlaamsche kust en in de Noordzee), ingeval van openlijke vredebreuk van Frankrijk met Spanje, en ook dit beding, hetwelk ons genoegzame vrijheid liet, stond er bij uitgedrukt: ingeval beide partijen die vereeniging der vloten noodig keurden. Waren zij vereenigd, dan zou het opperbevelhebberschap geregeld worden ор den voet, waarop zulks geschied was by den gezamenlijken tocht der Engelsche en. der Nederlandsche vloot naar Cadix in het jaar | 1625 2, Wie hetzij Frankrijk, hetzij ons uit zee aanrandde, zou beide de Mogendhe- den tet ореп Кеп vijand hebben; desgelijks zou het Huis Oostenrijk zich de openbare oerlog van beiden op den hals halen, als het eene van beiden aanviel. — Veel was er in dit ontwerp, dat onzen Gezanter nog niet aanstond. Dus werden er na veel woorden- wisselingen eenige wijzigingen ingebracht. 98 * 780 ALGEMEENE GESCHIEDENIS ed 1084-2 dienst in de te veroveren plaatsen gehandhaafd zou blijven. Ten slotte voorfagen nog eenige geheime artikelen tegen eenen aanval op zee, gezamenlijk en openlijk af te slaan. — Zelfs nu nog was het ontwerp den onzen nog niet volkomen naar den zin; maar de Fransche Gecommitteerden verklaarden bij de overhandiging, dat zijner Majesteits in- willigingen niet verder gaan konden, en ор de audiëntie van деп 24%" October, bij welke zij op last der Staten-Generaal den Koning met de. terugkomst van zijnen broeder geluk wenschten, zeide Zijne Majesteit tot onze Gezanten, dat wij met ons talmen hem veel goede gelegenheden hadden doen verliezen; dat hij op het stuk der religie niets anders kon of zou laten bepalen, en dat hij verstond, dat de legers van beide zijden vereenigd behoorden te worden: ten dien einde gaf hij den onzen nog veertien dagen tijd om nader last te bekomen, zoo wij van de onderhandeling eenige vrucht verlangden le zien. Пи belette echter niet, dat zij in de eerstvolgende conferentie daags daaraan hunne aanmerkingen mededeelden. Het gevolg was, dat twee dagen later in eene bij- eenkomst bij den Kardinaal. met de Raden des Konings bepaald werd, dat wederom een der beide Nederlandsche Heren naar den Haag gaan zoude, om ten langste binnen drie weken een ondubbelzinnig en afdoend antwoord mede te brengen op het traktaat, zoo De xrurrgaatals het daar lag en zonder eenige wijziging. Zoo vertrok dan natuurlijk weder ре KNOTT, anderma regen den 284еһ October. Drie dagen lang (den 6, 7 еп 8sten November) stonden de gewone beraadslagingen der Staten-Generaal stil, omdat het meerendeel der leden op de Kamer van Zijne Excellentie over de punten, die pe Knorr medegebracht had, raadpleegden. Voordat deze (den 1742 November) te Parijs terugwas, had нккмзтеок zich bij brieven 2 Нвумзткрк tot de Staten еп de Gecommitteerden Raden van Holland gewend met dringend verzoek —— om, na het voltrekken der onderhandelingen, weder in het vaderland еп tot zijn ambt terug te keren: hij had noch genegenheid noch gelegenheid om aan het Fransche Hof te blijven vertoeven, veel minder om daar eenmaal gewoon Gezant te worden, zoo als het gerucht zeide dat men hem maken wilde. Daarbij beriep hij zich op de acte, hem verleend, еп op de uitdrukkingen zijner Instructie 1. Nog waren deze brieven niet ont- vangen, toen de Staten-Generaal (den 174% November) met eenparige stemmen een besluit namen, dat нввизтков na het voltrekken der handeling, wanneer ре кистт zou terugkeren, in Frankrijk zou moeten blijven, totdat, de te benoemen gewone Gezant door hem aldaar zou zijn geïnstalleerd. — De ontvangst van pauws brieven deed de Staten van Holland ор dit besluit niet terugkomen: integendeel, zij begrepen, dat de acte, door de Gecommitteerde Raden verstrekt en door pauw zelven gesteld, hen in gee- nen deele verbond, en eenige weken later vereenigden zij zich met eene nieuwe resolutie der Staten-Generaal, waarbij dezen bepaalden, den Koning van Frankrijk en den Kar- dinaal ре в1СНЕШЕО hun besluit aangaande neemstepe bekend te maken, ten einde hem 1 Zie hiervoor, bl. 760. DES VADERLANDS. | 781 gedurende zijn a verblijf a aan het Hof alle eer geschieden mocht, die zijn karakter als . 1634— verlegenwoordiger van Hun Hoog Mogenden eischte 1. ы Bij de besluiten, die pz кмотт medekreeg еп die nu tot het sluiten van het traktaat zouden leiden, verklaarde de Gedeputeerde van Groningen, zijne lastgevers. ten aanzien van de alliantie met Frankrijk niet te kunnen verbinden ?. Evenzoo hadden, binnen den boezem der Staten van Holland, de Steden Amsterdam en Rotterdam zich van de beraadslagingen tot dat traktaat strekkende onthouden: zij lieten de zaak begaan, maar namen de verantwoordelijkheid niet op zich 3. Na ре ккоутз terugkomst te Parijs deelden de onzen, in gevolge den last, dien Gezant Voortzetting medegegeven, een concept mede, waaruit bleek, dat men van onzen kant eene te naauwe der onderhande- vereeniging van legers en vloten duchtte. Immers hield een der artikels in, dat, werkten de ingen. legers niet vereenigd, zij toch zoo dicht bij elkander moesten blijven, dat zij elkander zouden kunnen helpen, zoo veel de tijdsomstandigheden en de reden van oorlog het toelieten. Nog in een ander artikel werd het geval gesteld, dat de legers afzonderlijk handelden, en uit vroegere concepten de bepaling herhaald, dat, in geval de verstandhouding te wenschen overliet, de officieren, die duldden, dat de soldaten in het andere leger kwamen, zwaar ge-. straft zouden worden. Wat de zeemacht betreft, zoo hield dit concept de bepaling in, dat elke Mogendheid 15 schepen zou houden, in twee eskaders te verdeelen , en gecommandeerd door admiraals en andere officieren van beide zijden. Dus ook hier niets van volslagen ver- eeniging, noch van ondergeschiktheid van onze zijde aan een Fransch Oppervlootvoogd. — Op de verklaring, door onze Gezanten afgelegd, dat zij niet meer inwilligen konden (het was juist op het tijdstip der aankomst van Mazanin), vielen er in de bijeenkomst met den Kar- dinaal ер ’s Konings ministers hooge woorden , en ontbrak het niet aan tegen-elkander-indrui- sende beweringen en verwijten. Doch de onzen hadden voor dit geval in last, toch niet te breken. Derhalve stelden zij kortelijk de punten, waarop het verschil aankwam, met eene memorie van toelichting, en zonden козкевкех daarmede den 242 December naar.’s Gra- venhage *. Uit die punten blijkt, dat van de Fransche zijde werd aangedrongen op geza- menlijke werkzaamheid der beide legers. De legers, zoo heette het, moesten gemeene fortuin 1 Resol. Stat.-Gen. 6, 7, 8, 9, 17 Коу.; 12 Dec. 1634. Resol. Holt. 10, 17, 29 Хоу. 1634. _ Later meenden de Staten reden te hebben om te twijfelen, of deze laatste brieven wel bezorgd waren. Zij toonden deswege hun ongenoegen en onderzochten de zaak, Reeds hadden zij hun heslait tegen Gezanten, Ше op eigen gezag mochten teragkomen, verscherpt (Resol. Stat.-Gen. 20 Jan.; 10 Febr. 16365). | | 2 Resol. Stat.-Gen. 9 Nov. 1634. 3 Resol. Holl. 17 Nov. 1634. 4 In де Secrete Resol. der Stat.-Gen. wordt gesproken, alsof guskenken ор den 2¢= December in den Haag ware geweest. Deze dagteekening is voorzeker verkeerd: zij is die van den brief, welken deze Secretaris van Ambassade uit Parijs medebracht. 1634— 71639. 783 ALGEMEENE GESCHIEDENIS nn loopen, zonder dat het eene het andere in het voordeel of verlegen liet. Het geval, dat beiden afzonderlijk handelden, werd als uitzondering gesteld. Voorts vonden de Fran- schen goed, dat waar de Prins van Oranje was, de Fransche staf niet de hooger hand zou hebben: slechts wanneer de Koning zelf of de Kardinaal in het leger was, zou de Prins den hoogsten rang afstaan: immers zou de Koning den Prins eene volmacht verstrekken als zijn Luitenant-Generaal, mét het grootzegel gezegeld. — Ziedaar eene bedenkelijke vaak: de Prins zou staan onder de bevelen van den Koning, en van Zijne Majesteit eene dergelijke commissie krijgen. Zoo men zich niet in het gevaar gebracht wenschte te zien van door ons eigen leger gedwongen te worden tot hetgeen Frankrijk mocht begeren, іп één woord, zoo men de onaf hankelijkheid wenschte te behouden, kon men in zulk eene -voorwaarde nimmer treden. — Uit het ý% artikel der differentiéele punten bleek, dat de Franschen de woorden in vereeniging met de Gereformeerde Gods- dienst uit het traktaat weggelaten verlangden te zien. Daarentegen zouden de Kardinaal en de andere Ministers eene mondelinge verklaring afleggen, dat zij aan de Staten-Generaal het recht toekenden om, behoudens de handhaving der Katholieke Godsdienst, de Gere- formeerde Religie in de door hen veroverde plaatsen te vestigen. Deze verklaring zou ook de Fransche Gezant afleggen.in de Vergadering van Hun Hoog Mogenden ter tegen- woordigheid van Zijne Excellentie. Terwijl EUsKERKEN om naderen last naar- den Haag was, werden onze Gezanten her- haaldelgk door de Koninklijke Commissarissen aangemaand om een einde aan de zaak. te maken, en óf toe te geven óf de onderhandeling af te breken. Doch dit wilden de Sta- ten volstrekt vermijden, en den eersten dag van het nieuwe jaar (1635) kwam de verwachte nadere last ter kennis van onze Gezanten, vervat in eene geheime Resolutie, den 21% December genomen. Daarin stond, dat de legers vereenigd of afzonderlijk zouden han- delen, doch steeds zoo, dat zij elkander te hulp konden komen. Waren de legers ver- eenigd, dan zouden de Franschen voor hun kamp van twee gelijke plaatsen er ééne uitkiezen, en wat het commando betreft, de legers zouden elk onder eenen afzonderig- ken bevelhebber staan, en voorts zou men zich regelen naar hetgeen in het jaar 1610 voor Gulik, waar ook verschillende Mogendheden hare krijgsmacht hadden en geen der bevelhebbers iets over eens anders leger te zeggen gehad had, in acht was genomen 1. De Koning zou verzocht worden eenen of meer bevoegde personen herwaarts te zenden om met den Prins te beramen wat de legers zouden uitvoeren. Dit was noodig, oor- deelden de Staten, omdat Zijne Excellentie van de te behandelen zaken ruim zoo goede kennis had en daarin ruim zoo ervaren was als iemand in Frankrijk. Van het Lui- tenant-Generaalschap, door den Koning aan den Prins te geven, stond in de Resolutie geen woord; maar wel las men er, dat als zijne Majesteit of Monsieur, dat is ’s Konings ee — — — — 1 Zie hiervoor, D. ШІ. St. II, bl. 412—414. DES VADERLANDS. 785 broeder, of de Kardinaal in het leger was, de Staten genoeg wisten wat in dat geval het ontzag voor zulk een groot Koning en voor die twee andere aanzienlijke personen van onze.zijde vorderde. In de Memorie van Toelichting tot dit besluit, daarentegen, ver- klaarden de Staten, да! де Prins, als hebbende commissie van onze Provinciën als Kapitein-Generaal, niet gevoegelijk van een ander Soeverein commissie kon aannemen, zonder de bijzondere toestemming der Provinciën, en zoo men deze wilde bekomen, zou er veel tijd vereischt zijn. Daarbij, nam de Prins zulk eene commissie aan, dan zou hij zich in onzen Staat onbekwaam maken om in de zaken van Frankrijk advies te geven. Wanneer de Koning eene volmacht wenschte te verstrekken, zou zulks rechtstreeks op Hun Hoog Mogenden moeten geschieden, en dezen zouden alsdan het opperbevel aan zijne Excellentie opdragen. Eindelijk, meende men in Frankrijk, dat wij immer zouden toeslaan, dat een Franschman over het leger van dezen Staat bevel zou voe- ren, zoo moest men dezen waan afleggen: want, zooals (zeiden de Staten) onze Ambassa- deurs wel wisten, zulks liet de gesteldheid en regeringsvorm van dezen Staat niet toe. — Ten aanzien van den eisch der Franschen, dat de woorden: in vereeniging met de Gere- formeerde Godsdienst, uit het des betreffende artikel van het traktaat zouden weg blijven, gaven de Staten toe, beseffende dat een Verdrag, waarin zoo iets gevonden werd, nim- mer door Frankrijk aan den Paus of aan eenige Katholieke Mogendheid onder de oogen gebracht kon worden. — In het derde geheim artikel van het ontwerp-traklaat, waar tè lezen stond: >» zoo de aanvallen uit zee den Koning of de Heren Staten deden besluiten om den vrede te breken,” verlangden de Staten te lezen en in plaats van of: want het denkbeeld van een oorlog met Engeland achtten zij verschrikkelijk, en dit gevaar, be- grepen zij, zou het best afgewend worden, zoo Engeland wist, niet met ons land alleen, maar tegelijk met Frankrijk te doen te zullen hebben. | Van den aanvang aan hadden Hun Hoog Mogenden geschroomd, door hunne zoo naauwe aansluiting aan Frankrijk, Engeland te bewegen tot eene naauwe vereeniging mel Spanje, ten gevolge waarvan wij de Engelsche zeemacht ons gebied over onze zee en de blokkade van de Vlaamsche kust zouden hebben zien verstoren. — Áltijd was er nog menig punt van verschil tusschen ons en Groot-Britannië aanhangig. Maar ook van onze zijde ontbrak het niet aan dergelijke verwijten. De Engelsche Re- 1 Resol. Stat.-Gen. 19 Nov. 1633. 1634-- 1639, Wederkerige betrekking tus- schen de Veree- nigde Provinciën en Engeland. 1634— 1639. \ 784 | ALGEMEENE GESCHIEDENIS — — a = ---------- А -- — —  terwijl de aanvulling der Engelsche regi- menten in onze dienst een tijd lang vertraging ondervond 1, еп steeds vonden de Duin- kerkers ondersteuning bij de Engelschen, die niet duldden, dat deze onze vijanden in het gezicht hunner kust werden aangetast % Nog altijd was er geene afdoende schikking tus- schen de Nederlandsche en de Engelsche Oost-Indische Compagnie getroffen: slechts door omkooping scheen dit te kunnen geschieden 9, еп nog in het voorjaar van 1652 werl ap twee onzer Oostindievaarders, op grond eener schuldvordering van 500,000 pond ster- ling, in eene Engelsche haven beslag gelegd. In zulk een geval werden de berelen gegeven om zelfs des -Konings scheepsmacht niet te ontzien, zoo men de Hollandsche bodems niet ontsloeg *. Hierbij kwamen sedert den zomer van 1654 geschillen tusschen onze West-Indische Compagnie met de Engelscben over het wederzijdsche gezag in Nieuw- Nederland en in Noord-Amerika 5, Hoe gemakkelijk was het derhalve voor Engeland, zoo het eene reden zocht om aan Spanjes zijde ons den oorlog te verklaren , zulk eene reden te vinden 6. Van onzen kant was men uiterst voorzichtig. Men nam tegenover het Engelsche Bewind welwillendheid en beleefdheid in acht. Hoezeer snassen terug was gekeerd, zonder dat hij де geschillen tusschen de beide Oost-Indische Compagnién had kunnen schik- ken 7, werd вотнуғем, bij gelegenheid dat hij een uitstap naar Engeland deed, met een gouden keten vereerd, en hem bij zijne terugkomst der Staten erkentelijkheid be- tuigd wegens zijne bemoeijingen tot het bewaren eener goede verstandhouding tusschen de beides Regeringen, mede uit de beluigingen van toegenegenheid, die by van wege den Koning uit Engeland medebracht, gebleken 2, Overeenkomstig deze onze staatkunde tegenover Groof-Britannië sloot men zich met hart en ziel aan by Frankrijk, waar deze Mogendheid door een voorslag van alliantie den Koning van Engeland wilde terughouden van met Spanje tegen ons, en ten slotte ook tegen Frankrijk zelf partij te kiezen. Hiertoe ‘achtte de Kardinaal hoog noodig eenen stap te doen, toen hij vernomen had, dat de Spaansche Agent NICcOLALpI aan ' Resol. Stat—Gen. 5 Julij 1633; 11 Febr. 1634. In het najaar van 1634 deserteerden vele manschappen onzer Engelsche regimenten (Resol. Stat.-Gen. 3 Oct. 1634). 2 Resol. Stat.-Gen. 7 Jan.; 18, 28 Febr.; 13 Mei; 15 Julij; 24 Sept. 1633. 10 Jan.; 18 Febr. 21 Maart; 20 Junij; 26 Aug. 1634. Resol. Holl, 1633, bl. 449, 450. 3 Secrele Resol. 4. Stat.-Gen. 27 бері.; 24 Oct. 1633. 4 Resol. Stat.-Gen. 26 April; 17 Mei, 1633. 5 Res. Stat.-Gen. 13 Mei; 20 Junij; 24, 25 Oct. 1634. 6 Zie rapport van soacuim1, in Resol. Stat.-Gen. 19 Nov. 1633. 7 Resol. Stat.-Gen. 12 Jan.; 13 Ме; 14 Junij; 22 Julij; 17, 18 Aug. 1634. Resol. Holl. 15 Sept. 1634. 6 Res. Stat-Gen. 13 Febr.; 22 Julij; 23 Aug. 1634. DES VADERLANDS. ` 788 Dus вза werd de Heer poranr naar Engeland gezonden, om den Koning te verzekeren, dat de 1630. KARL I het ontwerp van een verdrag van bondgenootschap had aangeboden !. alliantie tusschen Frankrijk en de Vereenigde Provinciën met geene vijandelijke bedoe- Een Fransch lingen tegen Groot-Britannië beraamd werd: integendeel, poranr noodigde клнк I uit Қаған Шен om den Koning uit te noodigen , zeh Vorst van de gunstige gezindheid van Frankrijk en de Staten moesten отейшреп. tot do alliantie Deze artikelen deelde sovrmirern den {sten September (1654) aan den Heer van нввм- Generaal toe te . treden. втерк mede. Bij dezelve verbonden zich de Koning van Frankrijk еп de Staten den ша tot die alliantie toe te treden, еп legde hem al dadelijk eenige artikelen voor, die de- Vorst van de Palts in de rechten van dit zijn erfland te handhaven, met uitzondering evenwel van hetgeen de waardigheid van Keurvorst betrof: de beslissing daaromtrent moest men aan het Collegie van Keurvorsten overlaten. — Uit dit artikel bleek, dat de Koning van Frankrijk steeds ongezind was den zoon van raspenik V als Keurvorst van de Palts te erkennen 9: zijne dubbelzinnige betrekking tot Beijeren en de zucht om de Katholieken te ontzien, verboden bem zulks. — Voor het overige zouden Frank- rijk noch de Staten vrede met den Keizer en Spanje maken, tenzij gene den Rijksban tegen den Paltsprins had opgeheven en beloofd, hem in 2Ппе Staten tegen allen overtast te verdedigen. Werd de Koning van Groot-Britannië tengevolge zijner toetreding tot de Fransch-Nederlandsche alliantie af wegens de hulp, door hem aan den Keurvorst van de Palts verleend, aangetast, dan zouden Frankrijk en de Staten hem hulp verleenen, gelijk hij op zijne beurt, zoo deze heide Mogendheden deswegens overlast leden, ze met schepen tegen billijke prijzen zou gerijven: voor het minst zou клакі, I geenen bijstand in manschappen, schepen of geld aan Frankrijks vijanden verleenen, en de onzijdigheid. ten aanzien van de Staten-Generaal in acht nemen, terwijl dezen de vrijheid van ’s Ko- nings onderdanen om met wie ook handel te drijven, in geenen deele zouden beletten. — Had нквмвтере na de mededeeling dezer artikelen zijne aanmerkingen op het artikel de Palts betreffende niet teruggehouden, ook tegen dit laatste sprak hij zijn bezwaar onbewimpeld ші: het zou den Engelschen, zeide hij, te veel ruimte geven. Door zulk eene bepaling gedekt, zouden zij niet alleen de Vlaamsche en Spaansche havens met volkomen veiligheid bevaren, maar ook den Spanjaarden ter herovering van Brazilië met hunne schepen ten dienste kunnen staan: dus liet het zich veeleer aanzien, dat wij eenen maatregel zouden moeten aangrijpen, vroeger door Koningin ELISABETH zelve toegepast en als rechtmatig voorgedragen, en tot het verbod van allen handel met onzen erfvijand zouden moeten overgaan 8. 1 Arrsema, II, bl. 111. 2 Dépéche van LANGERAK, van 10 Febr. 1633, en van rauw еп pg кмотт, van 11 Aug. 1034. 3 Aitsema, Il, bl. 112. Ш Deer. 4 Sruk. . 99 786 ALGEMEENE GESCHIEDENIS eend 1634— Op den voorslag tot toetreding tot de onlangs geratificeerde alliantie van 15 April, 1634, 1639. tusschen Frankrijk en de Staten, antwoordde клы, I aan роголт, dat hij het wel niet vreemd vond, dat de Koning van Frankrijk hem niet vroeger van dat traktaat verwittigd had; maar dat de Staten zulks hadden behooren te doen wegens de verplichting, die zij aan zijne Kroon badden. Dit was eene onbillijke aanmerking, deor niets dan door booze luim ingegeven: immers „таз BOTHWELL te 's Gravenhage steeds ор de hoogte onzer onderhandelingen met Frankrijk gehouden 1. Ook was er van Engeland geene toetre- ding te wachten, veel min, wat de росу van Koning kane, mede verlangd had en soacuim daarna herhaaldelijk verzocht, ondersteuning van de Nederlanden hij hunne ontzettende oorlogskosten 2. De Koning liet ook de Zweden en zelfs de zaak van zijn zusters zoon in de Palts in den steek, gelijk nog in het voorjaar van 1654 duidelijk genoeg was op te maken geweest uit de weinig vertrouwelijke bejegening, die hg den zoon van den Zweedschen Rijkskanselier had doen wedervaren, toen deze zich uit Hol- land naar Engeland begeven had 9: zijne jaloezij tegenover Frankrijk en de Vereenigde Pravinciën sag steeds meer heil in eene aansluiting aan Spanje en in vriendschap met den Keiser. Vandaar dat Hun Hoog Mogenden uiterst bezorgd еп onszichtig ten aanzien van Engeland bleven en reeds volmaakt tevreden zouden zijn, zoo Engeland zich van openlijk voor Spanje partij te kiezen onthield. Van die bezorgdheid droeg ook datgene de blijken, wat de Staten aan hunne Gezanten in Frankrijk mededeelden tot verklaring der gronden, waarop zij op de verandering van dat woordje of in en in het derde ge- heime artikel aandrongen. Zulks strekte, schreven zij, om niet overijld in een tweede oorlog gewikkeld te worden, en toen dè conferenties met de Fransche Ministers na de terugkomst van KUSKERKEN hervat waren, gaf ook dit derde geheime artikel stef tot ernstige woordenwisselingen , waarbij onze Gezanten betuigden, dat de Provinciën nimmer een traktaat zouden bekrachtigen, waardoor wij in onmin met Engeland zouden kunnen komen, een uiterste (zeiden zij) in onze oogen zoo verschrikkelijk, dat wij is onze geschillen met dat Rijk gemeenljk toegavon. Slechts wanneer porasr’s zending in Engeland slaagde, konden de Staten zich laten welgevallen, dat het bewuste artikel zonder verandering van of in en werd opgenomen. ter Voortzetting De last, door ruskeaxen medegebracht, strekte in geenen deele om de onderhandelende lingen in Frank- partijen tot eenstemmigheid te brengen, toen de conferenties den 5899 January, 1655, rijk hervat werden. Integendeel, men kon het steeds niet.eens worden op het punt vam de vereeniging der legers, noch op de vraag, hoe en door wien, wanneer de legers ver- 1 Depéche van Pauw, uit Parijs, van 18 Aug. 1634. 2 Resol. Stat—Gen. 31 Julij, 12 Sept.; 21 Oct. 1634. літѕема , П, Ы, 163, 164. 3 Aitsema, ПІ, Ы. `150.` Zie hiervoor, Ы, 748. ` DES VADERLANDS. 787 ~ С eenigd waren, het wachtwoord zou gegeven worden. Had de laatste last van Hun Hoog 1834-- Mogenden niet tevens ingehouden, да) de Gezanlen in geen geval breken mochten, zonder eerst пор om nader order te schrijven, zoo ware de alliantie niet tot stand ge- komen. De Fransche Commissarissen verklaarden de hoop, dat men het ooit eens zou worden, op te geven en wilden de onderhandelingen afbreken. Slechts met moeite verkregen de onzen den 4%" Januarij nog een ие! van 10 dagen. Daags daaraan werd het traktaat met den Kardinaal en ’s Konings Raden dus gesteld, dat er nog slechts ‘de beiderzijdsche goedkeuring aan ontbrak, en juist deze konden de onzen niet geven zonder nadere machtiging, Om die machtiging werd een expresse bode over zee gezon- den. Het antwoord bleef lang uit. Herhaaldelijk werd den onzen te kennen gegeven, dat zij hadden te teekenen of te breken. Eerst den 24 Januarij ontvingen onze Ge- zanten der Staten besluit, In het eerste artikel van het ontwerp, zoo als het laatstelijk gesteld was, stond dat de legers zich dadelijk (d’abord) zouden vereenigen. Tegen dit woord zouden de Gezanten zich moeten aankanten, en het slechts in het uiterste geval toelaten; Voorts zou men moeten zien te verkrijgen, dat, bij vereeniging der legers, elk der Commandanten aan zijn leger, of beurt om beurt aan de vereenigde legers het wachtwoord да, Wat de commissie van Luitenant-Generaal aan den Prins verstrekt aanbelangt, zulk eene commissie hield altijd eene verplichting in voor dengenen, die ze ontving,-en dit was het juist wat wij ons niet konden laten welgevallen. De Gezanten mochten derhalve gansch geene hoop geven, dat Zijne Excellentie commissie van den Koning zou aannemen. Slechts bijaldien de Franschen wilden toelaten, dat de Prins de beide legers commandeerde, zonder dat hij den Koning eed behoefde te doen en zonder dat zulks inbreuk maakte op de commissie, hem door de Staten gegeven, en ор den eed hun gezworen, en bijaldien de Koning hem daarvan acte wilde verleenen, slechts dan zouden de Staten kunnen toelaten, dat hij den titel van Luitenant-Generaal aannam, voor het geval dat de Koning of de Hertog van Orleans of de Kardinaal ре RIGHELJEU niet in het leger zouden zijn 1. — Deze voorwaarden smaakten den Franschen Commissarissen zoo weinig, dat de handeling dadelijk op nieuw op het breken stond. Ten slotte echter gaf men van de Fransche zijde toe, dat den Prins door den Koning de verlangde acte zou verleend worden, en van onze zijde beloofde men te zullen aan- dringen, dat de Fransche Commandant aan beide legers het parool zou mogen geven. Dien ten gevolge werd het traktaat den 8sten Februarij geteekend, en bepaald, dat CHARXACÉ Не traktaat en ре Kxvrr naar den Haag zouden gaan om met den Prins het krijgsplan te beramen. wordt getekend, Daarna ‘zou pe киот naar Frankrijk terugkeren om voor de uitvoering van dat plan ' Had men souxELspums gevoelen gevolgd, dan had men al die voorzorgen ter waarborging onzer onafhankelijkheid en veiligheid tegenover Frankrijk nict noodig geacht (Archiv. de la Maison d'Orange, t. a. pl. bl. 73, 74). 99% 1054-- 1639. 788 ALGEMEENE GESCHIEDENIS zorg te dragen. Voorts zou het traktaat nog eenigen tijd geheim blijven 1. Het derde geheime artikel zou eerst bij de ratificatie aan het traktaat worden toegevoegd. Van wege den Koning van Frankrijk zou de Heer ne senerenre naar Engeland gezonden worden, en van ons vergde men, dat ook wij ten eerste eene buitengewone zending derwaarts doen zouden. | | Dus schoot onzen Gezanten alsnu niets over dan den Koning bij openbare audiëntie dank te zeggen, Van deze taak kweten zij zich den 154 Februari. Zij roemden Zijne Majesteit in hunne toespraak, dat hij, inziende van hoeveel. belang het was, dat de Spanjaarden zich nimmer van de Vereenigde Provinciën meester maakten, en veeleer de andere Nederlandsche Provinciën van hare harde slavernij werden verlost, zich op de wijze raadgevingen van den Kardinaal, door wien hij in het beleid van den Staat zoo nuttig gediend werd, had laten bewegen om aan de voorstellen het oor te leenen, hem tot dat doel gedaan. Zoo scheen het, dat God aan Zijne Majesteit de glorie had willen gunnen om het sedert 70 jaren door den oorlog bezochte Nederland geheel vrij te maken en de Spanjaards tot rede te brengen. Deswegens kwamen 21) den Koning dank zeggen, en daar zij niet twijfelden aan den voorspoed zijner wapenen, omdat zij ter bescherming van onrechtvaardig verdrukten gevoerd werden, zoo hoopten zij ook, dat God, den hoogmoed der vijanden vernederende, ’s Konings schepter meer en meer zou verheffen in grootheid, roem en geluk, en door zijne zegevierende handen den zoo begeerden vrede zou schenken aan alle volken, opdat Zijne Majesteit en zijne opvolgers steeds erkend mochten worden als de beschermers der verdrukten en де scheidslieden der Christenheid. — Op deze woorden antwoordde de Koning, dat hij het traktaat van goeder harte gesloten had, en vertrouwde, dat de Staten het stipt zouden nakomen en vooral bedenken zouden, dat zijne koninklijke eer eenige-toegefelijkheid van hunne zijde vorderde ten aanzien van het parool. Bij het onderteekende traktaat verbond zich alsnu de Koning op de meermalen in de concepten aangeduide gronden, dadelijk na de ratificatie den Koning van Spanje openlijk den oorlog aan te doen, en in de Spaansche Nederlanden allerlei vijandelijkheden aan te vangen. Zijne Majesteit en de Staten zouden daartoe ieder een leger van 25,000 man voetvolk en 5000 paarden in die Provinciën laten binnenrukken en dadelijk vereenigen ter nader met gemeen overleg te bepalen plaatse, om zonder langer uitstel dan de maand Maart eerstkomende, al naar men geschikt oordeelde, gezamenlijk of afzonderlijk, te handelen, met dien verstande, dat beiden, in dit laatste geval, steeds gereed zouden zijn „om elkaar des noods met genoegzame macht bij te springen, еп, іп het eerste geval, de legers nevens elkander camperen zouden en elk door zijn eigen bevelhebber gecom- mandeerd zou worden. Van het luitenant-generaalschap van den Prins behelsde het 1 Resol. Stat.-Gen. 19 Febr. 1635. `~ DES VADERLANDS. 789 traktaat zelf geen woord; ook van de vereeniging der beide: vloten werd slechts voor- onderstellenderwijze gewaagd, met de bepaling, dat elke vloot ónder haren eigenen Admiraal zou staan 1. І Wat de bijzaken betreft, den buitengewonen Gezanten te Parijs ter beharliging opge- dragen, verklaarde ’s Konings Regering aanvankelijk onbewimpeld ten aanzien van de teruggave van de kosten voor de uitzending der vloot onder navrain, dat de Koning daartoe niet gehouden was, vermits deze Admiraal Zijner Majesteits dienst tegen zijnen wil en tot groote schade van zijne zaken verlaten had. Niettemin kreeg ре ккотт, in Sep- tember (1634) naar Frankrijk terugkerende, in last om alsnog pogingen aan te wenden, ten einde die penningen te bekomen: men bleef gezind, sommigen bijzonderen personen, die ze ons verschaffen zouden, daarvoor ruim te beloonen, doch niet in die buitensporige mate, welke volgens ре кхоүт, die daartoe 180,000 gulden noodig achtte, tot het doel zou leiden 2, De vergoeding voor het verlies der voor Rochelle in den grond geboorde schepen verklaarde bet Fransche Bewind aan de eigenaars der bodems ter hand te willen stellen; doch om de menigvuldigheid der belanghebbenden achtten de Staten dit onuit- voerbaar, en zoo kwam van de zaak niets 9, Eene zaak de scheepvaart betreffende was aan de behandeling van den Franschen Ambassadeur te ’s Gravenhage overgelaten, te weten, die van den schipper san vRoLICK, die voor Fransche rekening schepen op de walvischvangst wilde uitrusten, em daardoor met onze Noordsche Compagnie in twist geraakte “. Zoo lang draalde men met de beantwoording van het verzoek, betreffende deze zaak bij de Staten door BAUGY ingeleverd, dat zij bij het afscheid van dezen Gezant ler nauwernood afgehandeld was. Dit afscheid toch had plaats in den nazomer van 1654. Hetzij omdat de Staten zich ше! haastten den Heer van LANGERAK door eenen gewonen Gezant te vervangen, hetzij om eene andere reden, Bavay werd in Julij van dat jaar teruggeroepen, en, vereerd met een geschenk van 1000 enkele rijders (ter waarde van 1634 — 1639. Bauer neemt zijn afscheid. 6600 gulden), nam hij den 648 September zijn afscheid van de Staten-Generaal 5, De ` і De inhoud der overige artikelen.blijkt genoegzaam uit de voorgaande geschiedenis der onder- handelingen. Het traktaat in zijn geheel kan men zien bij arrsema, 11, bl. 198—206. 2 Resol. Stat.-Gen. 26 Aug.; 2, В Sept.; 9 Nov. 1634. arsena, ПІ, Ы. 206. Dépéche van rauw, v. d. 26 Aug. 1634. 3 Resol. Stat.-Gen. 6 Sept, 1634. літввма, Ы. 206. 4 In dezen tijd vorderde Friesland, dat het octrooi der Noordsche Compagnie niet vernieuwd werd, of wel de ingezetenen dier Provincie tot die Compagnie werden toegelaten (Resol. Stat.-Gen. 13 Nov. 1632. 17 Maart 1634. 13, 25 Jan.; 20 Febr.; 8 Maart ; 17, 26 April ; 5 Mei; 8 Oct. 1635). De continuatie van het octrooi, voor 24 jaren gevraagd, werd slechts voor 8 jaren toegestaan (Resol, Stat.-Gen. 25 Oct. 1633). Voorloopig werd door de Bewindhebbers aan de Friezen vergund, drie schepen ter walvischvangst uit te rusten (Resol. Stat.-Gen. 19 Mei, 1635). 5 Bovendien namen Hun Hoog Mogenden het gevaderschap aan over het zoontje van saucy met Gereformeerde Gemeente te Pa- Je aandacht van Hun Hoog Mogenden. De Staten-vergaderingen, namelijk, in de Staten- rijs. 1634— 1689. 790 ALGEMEENE GESCHIEDENIS Secretaris вилвввт, die bij deze gelegenheid 600 gulden ontving, bleef hier om de zaken ‘van het Gesantscbap waar te nemen. Te Parijs werd de Heer рк st. gwenne, te voren Fransch Gezant bij den Keurvorst van Beijeren, genoemd als. васт? opvolger te % Gravenhdge 1. Vóór het einde des jaars 1634 trokken de zaken der Gereformeerden in Frankrijk landen, onder anderen in Languedoc, gehouden, betoonden zich in het najaar bijzonder gestreng tegen de Gereformeerden, dermate dat men (еп onzent begon te duchten, dat ten laatste ook de vergunning aan onze Ambassadeurs еп aan die van andere Gerefor- meerde Mogendheden om ten hunnen huize godsdienstoefening te houden, mocht worden „ontnomen, Reeds іп het begin van het jaar had men voor de belangen der godsdienst- oefening ten huize van den Nederlandschen Gezant te Parijs gevreesd. Тоеп hadden de Staten eenen „brief ontvangen van den Kerkeraad der Gemeente, aan onze Ambassade aldaar verbonden. Sedert de laatste jaren was deze Kerk zoo zeer toegenomen, dat de plaats, waar gepredikt werd, wel zesmaal grooter diende te wezen. Gereformeerde Brabanische tapijtwerkers hadden zich te Parijs nedergezet om hunne godsdienst onder de bescherming der Nederlandsche Ambassade te kunnen oefenen. Doch nu was de Heer VAN LANGERAK gestorven, en dit overlijden, duchite men, zou aanleiding tot in- krimping der tot dusverre genoten vrijheid kunnen geven. Dus verzochten de opziener der Gemeente de Slaten, den predikant Аввввтвкс bij hen te laten, totdat ег een ander Ambassadeur zou aangekomen zijn, Dit werd toegestaan 2. Maar toen nu die gestrenge maatregelen ter beperking van de vrijheid van de prediking der Gereformeerde leer in Frankrijk genomen werden, gelastten de Staten hunnen Gezanten te Parijs uitdrukkelijk, aan де godsdienstoefeningen ten hunnent de hand te houden 2, Zij kregen ten antwoord, dat 20, де Heren rauw en pe КИГТТ, van den aanvang aan in hun hótel predikatiën hadden laten houden, en (wat te voren geen gebruik was geweest) in eene groote zaal, een pillegift van 1200 gulden, еп dat » wegens de groote qualiteiten en de notabele diensten van den gewezen Ambassadeur” (Resol. Stat.-Gen. 6 Sept. 1634). 1 Resol. бісі.-беп. 11 Maart; 22 Junij; 28 Sept. 1633. 7 Febr.; 27 Junij; 22, 24, 27, 28 Julij; 5, 6 Sept. 1634. Notulen enz., 17 Oet. 1633. Dépéche van rauw, v. d. 22 Бері. 1634. Van onze zijde dong de Heer coaneuis van sevenns, Heer van Strevelshoek en Westijselmonde, naar de betrekking van gewoon Gezant te Parijs; althans dit meldt зоммвъзоцк (Archives de lu Maison d’Orange, bl. 69). ` 1 Tevens verzocht de Kerkeraad eenige handreiking voor de armen еп van elders naar Parijs uitgewekenen, alsmede voor vrijgekochte of ontvlachte slaven, die van hunne Gemeente bijstand plachten te ontvangen (Depéches uit Frankrijk ж. 10 Febr. ер v. 10 Maart, 1634). 3 Resol. Stat.-Gen. 27 Dee. 1634. DES VADERLANDS, 791 и voor ееп іереЕ open, psalmen hadden laten zingen. Пе toevloed was groot, ook тай dezulken, Ше hunne kinderen kwamen laten doopen of hun huwelijk inzegenen, en daaronder waren Franschen, voor wie het formulier in het Fransch naoest gelezen wor- den. Buitenlandsche Gezanten, grafelijke en andere edele personen bezochten deze godsdienstoefening, met name de Graaf van Hanau en graaf мекомк VAN NAssat, ook Zwitsers van de lijfwacht, De zaal Коп de menigte miet bevatten en velen meesten staan іп het voorportaal. De Koninklike Commissarissen, met wie onze Gezanten te doen hadden, toonden dit alles zeer goed te weten, maar maakten daarop geene aanmerkin- gen 1. Zoo wisten de vertegenwoordigers der Nederlandsche Republiek hunne belijdenis іп de Fransche hoofdstad te doen gelden, en zoo duidetijk schenen de Fransche Staats- lieden. te begrijpen, dat men, om met haar gemeenschappelijk te handelen, hare gods- dienstige eigenaardigheid ongekrenkt moest laten. Te minder zwarigheid moest men ten onzent er m zien om de kansen eener innige zamenwerking met Frankrijk te wagen. Doch die zamenwerking veronderstelde eene hervatting van de vijandelijkheden reeds in het vroege voorjaar van 1635, en waren de ingezetenen bereid om zich de ihspanning te getroosten, en berekend om de kosten te dragen, daartoe vereischt? Пе maand November, 1654, was nog niet ten einde, toen tot- den nieuwen de Raad van State, op advies van den Prins, reeds werd gelast, aan alle Kapiteins en Ridmeesters ernstig aan te schrijven, dat zij tegen den eersten Februarij eerstkomende hunne compagniën voltallig moesten maken en van goede wapenen voorzien, op grond dat men verwachten moest, dat de vijand zijn leger vroeg te velde zoa brengen 9, In de рецце van oorlog voor het jaar 1655 stelden de Stadhouders en de Raad van State het gevaar als uiterst dreigend voor. In weerwil, zeiden zij, dat de Kardinaat-Infant met een nieuw leger in Brabant aangekomen was, werden er nog altijd lichtingen ge- daan. Bovendien kon de vijand thans beter dan іп 1629 en 1652 met een leger uit Duitschland worden bijgestaan. Ja, het ket zich aanzien, dat de geheele macht van het Duitsche Rijk, zoo de zaken der Keizerschen zoo gunstig bleven staan, op ons af zou komen, om ons zoo mogelijk te verpletteren. Derhalve was aan-eene inkrimping van de legermacht niet te denken. Slechts enkele compagniën waren ter voldoening aan de voorwaarde, op welke zij nog voor een saizoen waren aangehouden *, in het najaar afgedankt, en de manschappen onder andete compagniën gestoken. De lichtmg van den Graaf van DEN BERG, welke nagenoeg geheel was verloopen, vooral door desertie 1 Dépéche v. 14 Jan. 1635. 2 Op onze grenzen ging het handhaven der Gereformeerde predikanten, die allerlei overlast leden en niet zelden opgelicht werden; niet zonder maatregelen van wedervergelding tegen Room- sche geestelijken in zijn werk (Resol. Staf.-Gen. 9, 11 Mei; 10, 20 Janij, 1634). 3 Resol. Stat.-Gen. 21 Nov. 1634. 4 Resol. Ной. 1634, Ы. 587. 1634 1639. Toebereidselen veldtocht. 1634— 1639. Benarde toe- stand der finan- ciën. 792 ALGEMEENE GESCHIEDENIS naar den vijand, was tot een geringer bedrag teruggebracht 1. Doch de last bleef niellemin onizettend groot. De renten der schuld van de Generaliteit waren tot ver over de vier tonnen gouds gestegen, en de oorlogsbelastingen van het uitgemergelde platteland, verzekerde de Raad van State, brachten niet meer op. De aanvragen van het vorige jaar waren door de Provinciën nog niet geconsenteerd, wanneer de tijd weder daar was om nieuwe consenten te vragen. Zoo dreigde »de Staat allengs in eene zwa- righeid te vervallen, die de leden en het geheele lichaam in volkomen onmacht onder den voet zou komen te werpen zonder hoop van ooit weder te kunnen opslaan.” Vooral behoorde de ellende der onbetaalde leveranciers, betuigde dezelfde Raad, Hun Hoog Mogenden aan het hart te gaan. Zij die hunnen arbeid en voorschotten voor het Land overgehad hadden, werden om hunne schulden vervolgd en hunne goederen verkocht. Van dit schandaal had men in schuiten en op wagens den mond vol. Derhalve moesten de Provinciën bedenken, dat het zoo niet langer kon, en niet handelen, alsof het haar niet aanging: viel de slag op den hals, dan was het te laat 2. — Het Collegie zeide ten aanzien van den nood der leveranciers niets te veel. Immers, te Rotterdam weigerden verscheidene burgers hunne provinciale lasten te betalen, op grond dat de Admiraliteit “bij hen in de schuld stond. Één werkbaas, met name connetis pe BRUINE, had voor geleverd werk aan de fortificaties meer dan 500,000 gulden van den Staat te vorderen: geen wonder dat Hun Hoog Mogenden zich van zulke schuldeischers de felste klachten moeslen laten welgevallen $. Ook aan de geregelde betaling van sommige compagniën haperde het, dermate dat men onlusten onder 46 troepen voorzag <, Wat in zulk eenen toestand aan ie vangen, met zulk een kostbaar jaar in het vooruitzicht? Behalve dat er besloten werd tot het gewone middel de toevlucht te nemen en de Provinciën te bezen- den, opdat zij «hare achterstallen, waarvan eene lange lijst werd opgemaakt, mochten aanzuiveren b, was de Generaliteit, ten einde »in zekere voorgevallen necessiteiten” aan geld te komen, er op bedacht de domeinen, geestelijke of wereldlijke, verbeurd verklaard al of niet, in Brabant, Limburg, Vlaanderen en elders te gelde te maken of te verpan- den, en werkelijk werd ег geld opgenomen op de inkomsten van den kalmijnberg en andere bezittingen in Limburg еп het Land van Overmaas 6. Maar ор welke verhoogde inkomsten van blijvenden aard meenden de Staten-Generaal te kunnen rekenen? In de petitie van oorlog, zoo even vermeld, komt een krachtige lofrede voor op де vrije vaart en den zeehandel, als de zenuw en de ziel van het ligchaam van onzen Staat. Ging — — 1 Resol. Stat.-Gen. 27 Sept.; 7, 30 Oct. 1634. Secrete Resol. 29 Sept.; 1 Nov.; 2 Dec. 1633. 