VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
Obfervatorium niet langer dan twintig jaar in ftand „en thans zyn Ier naauwlyks- eenige overblyffels van te ontdekken, zynde deszelfs puinhoopen naar verícheidene plaatfen ver- voerd geworden, fchoon een gedeelte derzelven naderhand diende, om voor Tycho gen fraai lusthuis te bouwen, op zyn eigen landgoed , het welk tot deezen dag toe den naam van Dranienburg behouden: heeft. d a a` Toen Dr. Olivier het eiland Ween bezogt, het welk hy zegt dat niet meer dan drie mylen in zynen omtrek heeft, vond hy geene overblyffels van Tychoos ‘kasteel ; uitgezon- derd een gedeelte van eenen cirkelronden fteenen muur, door welken het Obfervatorium wan de andere vertrekken werd afgezonderd. Ten opzigte der fraaije verzamelings van werktuigen van deezen ftarrekundigen , zegt de Doctor. ons, dàt het grootfte gedeelte- van dezelve, hier en. daar door Duitschland is verfpreid geworden, fcboon 'er nog eenige weinige te Koppenhage, toen hy zich daar bevond, overig waaren; in het byzonder zag hy den Hemelglobe, van welke. Tycho zich bediende, en die zes voeten en nee gen duimen middellyns had. Dezelve werd bewaard in den ronden tooren, welke, volgens zyn verhaal, in den jaere 1601, naby het koninglyk collegie te Koppenhage, tot het doen van ftarrekundige waarneemingen geftigt werd ,. en meer dan honderd en vyftig voeten hoog is. De middellyn der wydte aan den top is zestig voeten, en de opgang tot denzelven breed genoeg voor twee koetzen , en zo ge- maakt, dat men op eene gemaklyke en byua ongevoelige wyze naar boven gaat ; zo dat deeze plaats fointyds diende, tot eene vermaaklyke wandelplaats voor den adel, zo wel als tot een Obfervatorium ". a bragt onder haare behoorlyke. geftarnten, met aanwyzinge van haare langte ,-breedte en meer andere byzonderheden. Maar nasuwlyks zyn "er ooit duizend van deeze fanen voor het bloote oog zigtbaar, Deeze lyst is gefchikt gemaakt voor het jaar 1689, en dewyl "er niet, aan de zyde der werktuigen, of aan die des waarneemers ontbrak, kan men die als een volkomen werk aanmerken”. —. ( V DE-NIEUWE REIZIGER," ` 16$ s De Nieuwe Reiziger, of Befcbryving van de oude en nieu- we Waereld , uit bet Fransch van den Abt DE LA Pok» Te. Zevende Deel. Bebelzende in zich Siberim , Nová Zemblá , en Rusland. Te Dordrecht. Pn" A. Dlusfé em ‚Zoon. in gr. 8o. 428 bladz. Do53 An de voorgaande Deelen deezes Werks hebben wy, op zyn tyd, berigt gegeeven (*), en dezelve aán- preezen ; in dit Deel, 't welk met den Zeven en Zes ventigiten ‘Brief begint en met den Acht en Tagtigíten 'eindigt „loopen de vyf eeríten ‘over Siberiin; de zesde ever Nova Sembla, en de anderen over Rasland. Men vindt "er, volgens den aart van dit Werk, de voornaam- fte byzonderheden, tot deeze Landen behoorende, in op- getekend , en beknoptlyk voorge(teld, ’c geen men elders in” breede , hier en daar verfpreid , aantreft. Wi kunnen, zo min als voorheen, irdlaaten, *t een en ander, dar, in ’ doorbladeren , onze aandagt trof, onzen Leezer Ten, ten proeve, voor te ftellen. Om ons een berigt vah SiberiZn te geeven, bedient zich de Abt DE LA PORTE! van "t verhaal van den Geneesheer foLNICK, die, in den jaare 1733, den Heer GMELIN, dié door de Czarin afgezonden was, om in Siberie waarnee- mingen over de verfthillende takken der Natnurlyke His- ` torie te doen, vergezelde. Dit Landfchap is elk bekend als de plaats der Balfingfchappe der geenen, die aan "t Rufitcb Hof, in ‘ongenade vervallen; eenige byzonder- heden wegens den toeftand: dier Ballingen zullen de eers fte plaats bekleeden in onze Proefftukjes. De Geneesheer stack door de Straat Days, we: der in Siberiën gekomen zyhde, doet' dit verhaal: … Ww verlieten de oevers vån de rivier Petzola, die gen tyd gevolgd hadden, en wy kwamen te P rod, door by na onbtuikbaare wegen. Wanne digt bosch naderden,' zo zagen wy vyf mannet toekomen , die met beeren vellen bekteet en iedt Yuùrroer en mes gewapend waren. Toen onze zag aankomen , zoo deedt hy onze rendiere den: ais zy nu zoo na by gekomen waren dat me ) Se van X Vide Deel de N. Zaderhs' Letrtrocff. 11 Decl; T 85 bladz. 535. 168 DE NIEUWE REIZIGER. , ftaan konde, zoo begroete ons een in "t Rusfies, en zeide dat hy wenschte zoo vry te zyn als wy waren, Ik befchouwe de hem met aandagt en herkende hem voor een van myne oude Schoolmakkers , die door de Keizerin naar Siberiën gebannen was, om dat hy op de Marters gejaagd had, ’t geen hier een hoofdmisdaad is. " an Terwyl ik met hem. fprak, zoo had ik tyd om de andere vier aandagtelyk te befchouwen; en ik. vestigde myn aandagt byzonder op een , wiens trekken my een Man van aanzien fchenen aan te duiden. Ik verftond dat het een Lotharings Edelman was, die, na dat hy met roeiu jn Rusland gediend’ had, ongelukkig van ontrouw verdagt : gehouden wierd. Hy was met grove kleederen bekleed , zyn baard was lang, en hoofd kaal, en hy fcheen in eene diepe zwaarmoedigheid gedompeld. De befchryving van de ongemakken, die hy in dit akelig gewest verduuren moest, zouden de ongevoeligfte harten bewoogen hebben. Hy deelde ze met zyne medegezellen, die, gelyk hy, lie- . den van aanzien waren, en die diergelyke verdenkingen. in deeze woestynen hadden doen verbannen. Weinig dae gen verliepen ‘er, dat zy door geene verfcheurende diéren wierden aangetast , die doorgaans in troepen omzwerven om hun aas te zoeken. Zy hadden geen ander onderhoud als *t geen zy zich zelven verfchaffen konden, en zy wa- ren verpligt om aan de bevelhebbers der Keizerin een zeker getal Martervellen te leveren, Zoo deze hen ontbraaken, zoo geezelde men hen met ledere riemen tot dat hun lichaam ` eheel met bloed bedekt was, dit, gevoegd by de Song heid der lugtftreek , maakte hun leven veel elendiger als men kan uitdrukken, Zy voeren hevig tegen de Czarin uit, en zeiden, dat, wanneer de tyd van hunne balling- ~ Fchap voleindigt was, zy nergens anders op bedagt zouden zyn als om zich buiten het bereik van haare magt te Gel, len, en zich van haare ftaaten te verwyderen ; Wy boden bun aan om alle onze poogingen in °t werk te ftellen om hunne vlugt te begunftigen ; maar zy toonden ons de on- mogelykheid daar van aan, om dat alle de-grenzen met „vestingen voorzien zyn, waar van de bevelhebbers hen. gemaklyk herkennen konden, en dat de wreedfte dood hen en ons verwagte, zoo zy bezogten om van onze aanbie-, ding gebruik te maaken.. » Na dat wy ons op de mosch met de voorraad ver- verscht hadden, die wy by ons:.badden, zo konden wy , ; «400, BÉ: NIEUWE REIZIGER, Hp zoo fpoédig niet befluiten om lieden van verdienften te ver- lasten, die, naar dat ze zig in een luisterryken ftaat bee vonden hadden, zich tot den allerelendigften gebragt za- gen. De Lotharingfe Edelman fcheen my een uitmuntend oprdeel te bezitten; en in ftaat te zyn om op alle vraagen te antwoorden , die ik hem omtrent dit gedeelte van Sie beriën zoude kunnen doen. De begeerte om eenigen tyd met deezen ongelukkigen door te brengen, was egter niet alleen bier op gegrond om kundigheden té verkrygen; ik wierd hier fog fterker toe gedrongen door de begeerte om gef, ongelukkigen: vertroosting toe te brengen, die ik een beter 1ot waardig oordeelde. Zy waren verrukt, wanneer zy verftonden, dat wy dien geheelen dag met hen over zouden brengen , zy geleiden ons naar vyf kleine hutten, die zy in eene nabuurige plaats hadden opgeregt , en waar ia zy zig afzonderlyk opflooten , als zy zig aan hunne estigheid wilden overgeeven. Het zamenftel deezer hutten bewees duidelyk , dat de noodzaaklykheid de moe- der vast de uitvindingen en het vernuft is. Zy waren veel hooger als die gemen, die wy tot nog toe in onze reizen gezien hadden, en te gelyk veel gemaklyker. Zy hadden leder twee of drie vertrekken met tralién em muuren om het ligt doorgang:te geeven. Zy waren van dennehout ge» bouwt en met vischbeenen gevloert, "CL geen de vloer als yvoor deed blinken. Agter dezelve was een bevallig bosche M en om hen tegens de aanvallen der wilde dieren te be- fchutten, had men 'er een gragt om gegraaven, die met pallisfaden van zwasre planken omringt was, deze waren , wederom met ftukken hout dwars doorvlogten. Men had | ^ deze borstwering met fcherpe beenderen bekleet, die zoo veel laasfen vormden; en wanneer de deuren geflooten wi- ren , zoo was men ‘er zoo veilig als in een verfterkte plaats. Wy vonden: hier een voorraad van befchuit , gezoute rendieren- vleesch en meede.” annt | Hustigd » Lerwyl het gezelfchap zig met drinken verlustigde tn de Lotharingfche Edelman , die een zeer emaatigd man was, ziende dat ik het voorbeeld van anderen volgde, zoo ftelde hy my voor om in de nabuurige hut te , om hen meer vryheid te laateií. Hy deed my een fang verhaal van zyne ongelukken ; en het vuur, waar me- de hy zyne redenen bezielde , maakte er de afbeelding nog: veel. aandoenelyker van. Wanneer ik hem naar zyne 'wairneemiagen over de gebruiken van dit land gevraagd oe, ad, 1 ve JE NIRUWR RRÍRICSA had, zoo zeide hy-dat wy te weinig tyd badder ott in al- le de byaonderheden te treden; dat hy zyne aanmerkia- gen, niet alleen over dit gedeelte van Siberién, maar nog bwer veríchillende landfchappen van. het. Rusfies ryk in geíchrift had gebragt, hy opende hier op een kasje, en bood my een gefchrift aan, "t geen ik eerst uit befchei- denheid weigerde, Gy kont bet vryelyk dannemen, zei» de hy tot my, het kan my van geen het miníle nut meer zyn: de elenden, die ik geleden bebbe, geven my een £00-groote afkeer van dit lánd, dat, wauneer ik het ver- laaten zal hebben, het geringíte denkbeelt daar van voor my een. firaf.zal.zyn...Deze Gedenkfehriften ; vervolgde de Doctor, zyn im ’t. Fransch en. Rusfies gefchreeven, Derzelver opfteller heeft my genoodzaakt om de beide handíchriften aan te neemen , en vermits het Franíche my volftrekt nutteloos is, om de geripge kennis die ik van uwe tael hebbe, zoo vordere ik van uwe vriendfchap , dat gy dit van my aanneemt; het kan u van nut zyn om u Be zeden en de ftaatkunde van een volk te leeren kennen, wiens land gy doorreizen wilt. Ik aanvaardde dit gefchenk met dankbaarheid. Wy., namen van onze gasthee» ren affcheid , zeer te onvrede dat wy niets tot de ver- zagting van hunne. omftandigheden konden toebrengen. ' Zy dwongen ons, waaneer wy vertrokken om eenige hermelynen- beeren- en vosfe- vellen aan te.nemen, waar scht zy geen geld wilden ontvangen; maar-wy vereerden hen tabak, brandewyn, en eenige Bukken (tof, Onze traa- nen vloeiden wederzyds , wanneer wy vertrokken; ep. wan- meer eiBdelyk het laatfte vaarwel gezegt hadden , zoo tra- den wy.in onze fleden , en vervolgden onzen: weg na Kar fan, met de gewoone fnelheid van dit foort vam rytui- s In eenen brief uit Moskou den 25 July 1747.gedagtekend eeft onze nieuwe Reiziger lfet volgende. berigt vande rygsmagt der Rusfen. .——— … Volgens-het verhaal van den Zusky , heeft de -Keizerin thans meer als viermaal hon derd: duizend’ mannen , die de wapenen in haaren dienst draagen ; te weeten , twe@maal honderd duizend mannen. geregelde troepen, die op de Duitfche wryze onderhouden „worden , en het overige irregulier k oik: De lyfwagt is uit vier regimenten zamengeítelt, die twaalf battaljons vormen; ieder battaljon bevat agt Compagniën, vier van anusketiers , vier van granadiers , ieder. van honderd en "E tw ‚DE NIBUWE REIZIORR, Aga twaalf krygsknegten. De ruitery is in drie deêlen gefchei- den, waar van een ieder uit tien regimenten beftaat, die te zamen meer als dertig duizend mannen uitmaaken. De ar- &ülery vormt een derde lichaam van drie en dertig Com- gaien, waar van vier en twintig Kanonniers, drie Bom- ien drie Ingenieurs, drie Mineurs, en drie Pontgasr wn: zy maaken alle met malkanderen, acht duizend per- foonen uit, die in drie regimenten verdeeld zyn; wanneer men hier de werklieden byvoegt, zoo bedraagen zy met elkanderert vyf duizend mannen. De irreguliere troepen zyn de edellieden van het land met hunne leenmannen, de Kofakken , Kalmukken en Tartaaren , die alle op het eerfte bevel marsvaardig zyn. » Men kan nog in Rusland, een aanvallend en verdee, - digend krygsvolk onderfcheiden. Het eerfte is dat genen waar van ik gefproken hebbe; en het tweede is gelast om altoos op den vyand te waaken, en de onlusten te verhin- deren. Een gedeelte legt in bezetting; 't zy in het midden van het land om de goede order te handhavenen, °t zy in de frontierfteden , om zig tegen alle onderneemingen te verzetten, die de rust zouden kunnen ftooren. Men heeft hier nog een ander foort van irregulier verdedigent krygs- volk, °t zy onder den adel, 't zy in de gouvernementen, en onder de Kofakken en T'artaaren, Deze hebben nog fol: dy, nog kleederen, nog voedzel, De ftaat verzorgt hen alleen van wapenen en krygsbehoeftens. Zy hebben hunne byzondere Officiers en hangen van de Gouverneur van het landfchap af. Men laat hen verfcheide voorregten genie- ten, die hen tot betaaling en kleeding verftrekken. ,. » De Rusfifche legers werden door een Veldmarfchalk geboden. Een ander Officier van denzelven rang, is voore ater in de krygsraad, en verandert alle drie jaaren. Hy heeft twee Generaals van het voetvolk, drie Luitenants, z8 Majoors, zes Brigadiers , zonder de eerfte Officieren van de lyfwagt te rekenen , die byna alle Brigadiers of Ge- Mele zyn. De ruitery heeft mede haare Hooft-officiers , Waaf.van de waardigheden met die van het voetvolk ‘overe men. Het is dus mede met de Artillery gelegen , waar van de Grootmeester een Luitenant- Generaal, drie Mgjaors Generaal, te weetert een van de artillery, een van de vestingwerken, en een van de inkwartieringen , en drie | en, die den rang van Brigadiers hebben. ; ^s By den vrede, is de artillery in drig dastea verdeelt, Re | pe NIEUNE rEizicëd. | De eerfté is te Moskou ; de tweede te Novogorod , ett dé derde in de ndbuurfchap van Kiow 5 en zy kan ván deze dfie plaatzen gemakkelyk door alle deelen van het ryk ver- voert worden. Op ieder der bewaarplaatzeun heeft men een regiment artileristen , benevens het kanon, mortieren , kogels , bomben , karren, en al het noodige krygstuig , om ‘het op een oogenbtik te konnen VoorttrekKen. rr RUW- DE NIEUWE REIZIGER, © 179 Nzauwlyks treed zy in haar negentiende jaar, en.vereenigt reeds alle hoedanigheden , die tot het ryksbeftuur vereischt worden sen ‚zoo men het toekomende voorzien mag , zoo zal zy haare onderdaanen met die wysheid , gemaatigt» heid, en zagtaartigheid regeeren, die haar het voorwerp der liefde en verwondering maaken ; zy zal hen tot de. menfchelykheid aanfpooren, door de goedheid met welké zy alle haare evenmenfchen behandelen zal , zoo wel vreem- delingen als inwoonders; door het medelyden waar van zy bewyzen aan de ongelukkigen geeven zal; door de oplet- tenheid om den oorlog en onnoodige kosten te, vermyden 5 door de agting welke zy aan de meníchen bewyzen zal, die door deze deugden beroemd zyn. Zy zal de prys van haa- re goedheden vermeerderen , met haar alleen aan die genen te íchenken, die den Staat getrouw gediend hebbens met haare gunstbewyzen op die genen te doen nederdaalen , die nüttig aan bet Vaderland zyn, boven die genen van welke zy dienften in 't byzonder ontvangen heeft. Zy zal haare oogen op de begaaftheden flaan. Zy zal als een vers ftandige Vorftin de wetenfchappen en koníten beminnen en befchermen ; haar Hof zal een luisterryke fchool van fmaak , edele vermaaken en belchaaftheid worden. De waarheid , altoos uit de paleizen der Koningen verbannen , zal in haar Hof een geheiligde fchuilplaats vinden zen haare rege- ring zal het geluk van Ruèland uitmaaken, even als zy er thans de roem en het fieraad van is. PETRI LUCRETII STRUCHTMEYRRI Epistola Critica in Glos. fas Nomicas ad Virum Clarisfimum HERM. CANNEGIETE- RUM. Trajecti ad Rhenum, typis G. H. Kroon 1269. In octavo m. f. 112a pp. DE Brief hehelst etlyke Oordeelkundige Aenmerkingen over de Perklaringen der Ouden van enige Regtsgeleer- de Woorden. Die Glosfe of Verklaringen, welken by geoe- fende Regtsgeleerden in ene algemene hoogachting zyn , hebben door de langduurigheid van tyd en 't menigvuldig aflchryven , dat niet altoos met de vereischte kundigheid en oplettenheid toeging, zeer veel geleden: "t welk dezel- ve niet weinig verduisterd en min nuttig gemaekt heeft, Dit heeft van tyd tot tyd dien en dezen bewoogen, om hunue vlyt aen te wenden , ter wegneminge dier duisfer- heden, ten einde deze Verklaringen in een beter daglicht . IV. DEEL. N. LETT. NO. 4. M te 174 ` M. LE MIRRRE & H. TESTELIN te ftellen; waer toe ook de tael-en oudheidkundige Strucht. meyer in dezen de behulpzame hand bied; en den Geleer- den enige oordeelkundige bedenkingen over zommige woore den en byzonderheden , die verbetering en opheldering be- hoeven , mededeelt; welken wy vertrouwen dat over °t al gemeen niet ongunílig ontvangen zullen worden. La Peinture, Poëme, par M. LE MIERRE. Nouvelle Edition, ' augmentée. Et Recueil des Sentimens des plus babiles Pein- . tres fur la Pratique de la Peinture Ee de la Sculpture , par HENRY TESTELIN. Avec de belles Figures en Tailles dou- ces, A Amft. chez M. Magerus 1770. Sans les Avant- . Propos 290 pp. en 8vo. Of Ene keurige Verzameling van fracie Stukjes , betrekkelyk tot de + Scbilder-en. Besldbouvkunde. | AA" benoemen dit Stukje, onder een algemenen Ne- derduitfchen Tytel , met recht, zo wy achten , ene keurige Verzameling, voor zo ver het zelve etlyke Verhan- delingen over de gemelde onderwerpen, behelst, die allen in een zeer goeden fmaek uitgevoerd zyn. De Liefhebbers der Schilder-en Beeldhouwkunde zullen ze met een alge- meen genoegen doorbladeren ; nadien ze er ene reeks van oordeelkundige aenmerkingen over de voornaemfte dèelen dezer bevallige Kunften in zullen aentreffen. De eerfte plaets bekleed hier een fraei Dichtftuk van den Heer le Mierre, over de Schilderkunst; waer in de hoofd- lesfen dezer Kuníle , met oordeel en levendigheid ; op ene aengename wyze, in drie Zangen , ontvouwd worden. Dit dichtftuk, op zich zelve lofwaerdig , is, met deze nieuwe uitgave , nog nuttiger gemaekt ; door dien men er, om den Lief hebberen te meerder voldoening te geven , bygevoegd heeft de voornaemfte trekken uit de zo zeer geachte Schil- der-lesfen der Heren Watelet , du Fresnoy en de Mar/y ; die ter ophelderinge of bevestiginge der lesfen van den Heer le Mierre konnen dienen. Deze onderrichtingen zyn, ter vereischter plaetfe, by manier van aentekeningen , onder dit Dichtftuk gevoegd ç en voorts worden de Lezers tel- kens, by voorkomende gelegenheid, verzonden na de be roemde Verhandeling over de Schilderkunst , van den voor- trefiyken Schilder Leonard de Vinci ; met aenwyzing van d. ` de VAN DE SCHILDER BN BEELDHOUWKUNDE. 179 de bepaelde plaetfen, alwaer men in die Verkandelirig , ras kende deze en gene byzonderhedeh, een breeder naricht kan.viriden. Hier door heeft men deze Zanger sen te (eg als beheizende een volledig Stuk in zyne foort; dát zeef wel gefchikt is, om een oplettend: Lief hebber het nood- 12eklykíte onderwys te verlenen; en liem aen:té fpooregi ter verdere. volmakinge, BEN Buiten dit vinden hier de Kunstmintisers , 'n&vertá dit Bichtftuk, by een verzameld een zeer wel ingericht vers flag van een zestal Oriderhandelingen der vermaerdfte Le- den van de Franfche Academie der Sctiilderzen Beeldhouws kunde, In deze Onderhandelingeti komen ons ; behalven het oordeel dier Heren, over eenige der treffendfte Stukken van 's Konings Cabinet, wel byze ^ WW merkingen „die it ene geregeldë fc den, en dienen om tetoonen, W: nemen, rakende de voorhame dee en bepaeldlyk ten aenzien, van de digbeden, de natuurlyke af lieelding « der voorwerpen, mitsgaders’ het dag mede het vereischte leggen en verme: dezer Verhandelingen gaet. daer en boven vergezeld var ene naeuwkeurlge, uitvoerige en welgefchikte Tafel, die. P. BROECKROFE. Verfiert met Ben -en lauten. Te Amft. by P. J. Entrop 1770 - Voorwerk 408 bladżjden in quario. ` ler mede word den Liefhebbereri van Zedekundige Befchouwingen-aengeboden ; ene Verzameling tan leerzame Befpiegelingen , die ggorheen ftukswyze uitgégée-. 2 ` vens Diren Zdekundige Zinnebeelden en ngen, Dot j=; 0j Bebalven beá 176 ] P. Men hoore hem , ter proeve, den lof der edele Vryheid op navolgende wyze zingen. O vRYHEID! Vreugd en Troost van 't Leven, Fontein van aardíche Zalighéen, Gefchenk , van God den Mensch gegeeveu, Vermaak der Velden, Lust der Stéen; Gezegend zyn die heuglyke Oorden Waar in uw heilzon nimmer daalt, Daar 't Volk, door uwen glans beftraald , Alleen door Rede-en Liefdekoorden , En nooit door wreeden dwang, als "t redeloos gediert’, Geleid wordt en beftierd, Gy dekt de trouw der Burgerye, ` Met een geheiligd Wapenfchild , Waar op de magt der Dwinglandye Vergeefs haar fcherpe pylen fpilt. Gy hoedt den Wakkren Ingezeten By alles, wat hem de Almagt fchenkt ; .Hy leeft, en werkt, en fpreekt, en denkt, ' Zo als zyn eerelyk geweten , Dat dwang nog kluister dugt van "t breidelloos bewind , Het nut en heilzaamst vindt. De zuivere Onfchuld „ligt verwezen, Daar Eigen willekeur gebiedt, Heeft, daar ge heerscht, geen leed te vreezen; Den Magteloozen drukt ge niet. Elk leeft in zyn bezitting veilig, 't Zy arm of ryk , `t zy groot of kleen, Elk zorgt voor °t nut van 't Algemeen. Het Recht der fchaamlen wordt zo heilig By u geacht, als t Recht van Hem, die rydlyk goed Bezit in overvloed. , c J - BESPIEGELINGEN, ag Gy doet den nutten Handel teeven; `. De Koopmanfchap , die Landen fchraagt , , Wordt best door 't yrye volk gedreeven. ` i Zy fchynt gelyk een fiere Maagd, Die, niet gedivongen maar gebeden , Niet bard gehandeld , maar geftreeld , Haar gunst haar Minnaar mededeelt, , Die (choone zal in land of fteden Nooit tieren , daar de lugt, deor Dwinglandy be(met tl Haar d'ademtogt belet. .. Nooit zult gy haare welvasrd drukken , 4 v. Gy laat den Koopman , ongeftoord , De vrugten van zyn arbeid plukken : Dies breidt hy, door u sangefpoord , Ten beste zyner Landgenooten , Den Handel, daar geen dwang hem ftuit , Met winst naar Oost en Westen uit, Hy vreest geen Kneevlaary der Grooten , Leeft Zeeman, Kunflengar en Ambachtsman ten nut , Zo lang gy hem befchut. Gy kweekt den bloei der Weetenfthappen , Gy zet haar’ Onderzoeker aan, Om, onvermoeid, met nyvre flappen, In X (poor der 'Oefning voort te gaan. Nooit tracht ge 't edel Zielsvermogen De Rede, nooit de Denkenskracht Te dwingen, door een vreemde magt. Elk laat ge zien uit eigene Oogen. By u is niemand , om de vrugten van zyn' geest, Voor `t woest geweld bevreesd. Gy Kroont doorluchtige Verflanden,. .. Beloont hun vlt met fchat of eer; `, ` Voor al, als ’t nut der vrye Landen Bedoeld wordt, door hun fchrandre. veer. De Slaaverny mag Domheid kweeken , Op dar geen Slaaf in 't moeilyk werk Zyn keten breek', zyn onheil merk', poogt een klaarer licht te ontfteeken, >. Verdryft de Onweetendheid ; en 't blind vooroordeel vliedt Uit uw verlicht Gebiet, mE M 3 | Gy jy" J- P. BKORCKHOPP Gy leert de Volken deier fryden ; Bezielt hen met meer Beldenmoed. Terwyl ze geen gevaaren mydeu, Om eigen Haardftêen, goed en bloed Te dekken voor uitheemfche Magten, Wat byftand kan het wreed geweld, Wat hulp, in 't rookend Oorlogsveld Van zwaargedrukte Slaaven wachten ? ` Wie vecht niet wilig, daar zyn hert van liefde brandt y Voor ’t vrye Vaderland, `,. Gy. dekt den Godsdienst voor gevaaren, En bergt zyn Kindren in nw fchoot, Als zy, door Aartsgeweldenaaren Vervalgd , xan alle hulp ontbloot, By u weer ruimer adem haalen. De Dwinglandy, voorireden doof, Zal ligt het dwaalend bygeloof ; Als "rt haar verheft , doen zegepraalen, Ligt wordt haar Beeltnis zelv’ door *t dom en wuft gexiem e Op 't Outer sangebéen, te Is Huichlaarg, % is Godonteering , Die , door 't geweld, wordt vaortgezet ; Geen Godsdiengt die, naar Jefus leering, Ons bindt aan zagter Liefdewet. Dies wraakt ge " dwingen van ’t geweten, De Waarheid, die u 't meest bekoort „ ` Wardt onverhinderd aangehoord. Zy vreest by u geen boei of keten; £y fpreekt, door Bygeloof nog Dwinglandy gekrenkt , . Vrymaedig als ze denkt. Wie moet dan 't Oord niet heilryk achten, Ô VRYHEID! daar ge uw zetel vest, Daar onaf hanklyke Oppermagten -Nooit krenken *t Algemeenebest, Daar Deugd, door vast geftaafde Wetten Belvond , en de Ondeugd wordt verfmaad; Daar yder het belang van Staat Zal boven eigen voordeel zetten , En onvermoeid het heil der Maatfchappye zoekt, Maar Dwinglandy vervloekt? QUU BESPIEGELINGEN. (0 479 Bewaart , Ô orygevogte Landen ! De vRYHEID. meer dan goud geacht: Toont yder die haar aan durft randen , Dat u, als 't waardig Nageflacht ; Als Zoonen van uw braave Vadren, Die Haar, van Godsdienst vergezeld , Verlosten uit het Spaansch geweld , Dat u hun bloed nog ftraalt door de Adsen, ` Bukt nooit voor 't Slaaffche Juk : zo bloeit uw wye Staat, Tot al het aardsch vergaat. | Vier Bhyfpeelen vah den Heere c. f. GELLERT., Volgens den laatffen Druk. Uit bet Hoogduitsch vertaald. Te Amh. by G. Warnars en | P, de Hengst 1769. Bebalven de Voorreden 407 blads. in o&avo. Y,‚die menig aengenaem fhipperuur verfleten hebben m *t door- bladeren der Blyfpelen van den geestigen Holberg ; zullen ook een foortgelyk vermaek konnen vinden in "t lezen dezer Tooneel. flukken van den vernuftigen Gellert, Ze zyn, 't is waer, over "t dgemeen min ‘grappig; maer °t geen ze aen dien kant, in zommiger fmaek, mogen verliezen, zullen ze, van ene andere zyde , naer velep fmaek, ten aenzien van ene zaeklyker voorftelling winnen. Doch wat hier van zy, de Blyfpelen van Gellert behelzen ene niet minder eigenaertige ontvouwing veler characters; die in een treffend licht gefteld, met oordeel ontwikkeld, en op ene levendige manier in hunne onderfcheiden uitwerking voorgedragen worden: ze zyn ook: daer benevens alleszins ingericht , om het befpotlyke der. Ondeugd: ten toon te ftellen , en de Deugd als ongelyk beminlyker te doen Voorkomen, Ze behooren dus onder die foort van Spelen, welken met vrucht vertoond en gelezen konnen worden; en uit dien hoofde: dok ten getuigen konnen ftrekken tegen dezulken, die het Schouw- burg, als ware "t zondig en Godloos, zonder oordeel wreken, Een gevoelen dat niet zelden plaets heeft by de zodanigen, die ene ge- veinsde rol op het Tooneel der Waereld fpelen , welker character onze Amheur in een dezer Tooneelftukken , getyteld de Schynbeilige , zo Mtuorlyk afgemeld heeft; dat wy niet wel konnen nalaten een ge.’ delte hier van, by deze gelegenheid ,- den. Lezer ondef 't oog te gen, , ) Ferdinand òvergekomen zynde , om ’t huwelyk van zynen Vriend met de Dochter van Juffrouw Rykhart te fluiten, vind zich telkens t leur gefteld van de Moeder te fpreken , dewyl hy, aen 't huis ko- ` Dende, haer keer op keer, door hare devotie , in haere biduuten bes let vind, Zyne verwondéring hier over aen hare Nicht betuigende, Onderricht hem deze, dat de Juffrouw het grootfte gedeelté van den dag doorbrengt met bidden en zingen, of mét te fpreken van bidden D zingen; er ‘dat- Ze volftrekt in baer bepaelden tyd van devotie niet 4 Bër rgo C. F.’ GELLERT ^ geftoord wil worden. Dit'gefprek met Nicht Lorretje geeft hem aenleiding, om wat nader naer 't character van Juffrouw Rykbarz te vernemen ; waer op het onderhoud aldus vervolgt. 0 LORRE T ]j E » Wie gewoon is, de deugd in de gebaarden en op de lippen te zoeken , die kan Juffer Ry&barz , den roem van vroomheid onmoge. lyk onttrekken. Alles is vroom van haar; haare gebaarden , haare taal, haar gang , haare kleeding ; met één woord, alles komt by haar met de devotie overeen, Zy is een vyandin van alle ydelheid, en met de grootfte nedrigheid houd zy zig aan de eerbaare zeden van haare voorouderen. FERDINAND. - Dit Jaatfte hoore ik gaarne. Ik ben een groote vriend van de een, voudige zeden onzer voorouderen. Zoo myn Nigt maar een goed hart heeft, wil ik haare wangevoelens gaarne verfchoonen. , LORRETJE, - Let maar wel op haar. De zeden van haare voorouders zult gy nog ongefchonden by haar vinden. Alle fatfoenen van kléeren en kuiven, zo als die voor vyftig jaaren in gebruik waren, behoudt zy zonder ‘er af re gaan: en, eer zy dem kleinen hoepelrock, den langen man- tel, en de laage hielen affchafte, bevestigde zy liever de onfchuld dezer zeden met haaren, dood. i FERDINAN D. Zyn datde vroome zęden der ouden ? Dat zyn immers haare modens, EE LORRET E. ' - Juffer Rykhart begrypt het beter. Wie zig kleed als de ouden ge- kleed gingen, die is eerbaar en zedig: en, wie tien of twaalf jaaren met één kleed toe kan, die is nedrig en zagtmoedig. FERDINAND - : Een weergalooze zedenleer ! Myn Nigt moest een heel boek over de kenmerken der deugden fchryven. Ik geloof, dat zy alle menfchen - buiten den Hemel floot , die hunne kleeren aan den wil der mode en kieermaakers overlaaten; maar zeg my, wat zy den gantíchen dag uitvoerte LORRETJE - . Dat kan ik ligt zeggen ; maar gy zult denken, dat ik u een relletje vertel, Tegens agt uuren ftaat zy op, en zo.dra zy haaren voet in den pantoffel fteekt, dan begint zy teffens te zingen: dus zingende kamt zy allereerst haar hond: zingende bezorgt zy haare katten ; zingende geeft zy den kanaryvogel te eeten: Angende be- zoekt zy haare twee Brabandfíche hoenders: en, zo dra als °t negen flaat , houdt zy op met zingen, al ware 't ook midden in een vaers van een lied. | FERDINAND ‚Waarom dan dit ? LORRETJE. | | -Dus is haare orde: zy wil by wyze van uren, en niet anders, zin BLYSPERLE N. ngi vingen en bidden. Zo dra het negen flaat , dan loopt zy uit alle magt, op dat zy , voor dat de klok geheel heeft uitgeflagen , reeds voor haare bidtafel zitte. 8 FERDINAND De Hemel zou het zeker niet kwalyk neemen „wanneer zy ook na klokflag kwam, Zy kan wel nooit te laat komen, maar — LORRETJE, o. Van negen tot tien uuren leest zy eerst drie morgen-gebeden, FERDINAND. - Waarom juist drie, en niet meer of minder? 'LORRET] E. Om dat ze drie onderfcheide gebedenboeken heeft, die haar alle drie even waardig, ook alle drie met zilver beflagen zyn. "t Een. heeft zy van haare Peetemoei, tot eene vereering, het tweede van haer man zaliger, en het derde uit de vaderlyke erfportie gekreegen. Dit laatfte, naar zy my verhaald heeft, is in het afbranden van drie huizen door de vlam nooit gefchonden, behalven de band, die wel eenigzins gezengd is, maar op de letters van binnen heeft het vuur wet al zyn kragt geen nadeel kunnen doen. FERDINAND ` De boekbinder moet zeker zo vroom niet geweest zyn, als de boekdrukker , om dat de band niet tegen °t vuur beftand was”, Deze befchryving van ’t character van Juffrouw Rykbart , word, m een tusfchenkomend Tooneel , voltooid 5 doch in ftede van hier op ftaen te blyven , zullen wy liever de Juffrouw zelve nog eens hoo- ren; daer ze Ferdinand geklaegd heeft, dut een Bedelaer haer ge- ftoord had in hare devotie, zo als.ze ín den Bybel las, waer uit die gefprek hervoort komt, K FERDINAN D 7 , » Dat is niet goed, Maar die arme man zal niet geweeten heb- ten, dat gy in den Bybel las. | uft. RYKHART Ja maar, ik lees overluid, heel hard , ten einde ik al-myn huisge- nooten door myn goed voorbeeld ftigte. Hadt hy dat niet kumen hooren? die godlooze bedelaar! een mensch , nog zo jong, fchaamt zig dat niet te bedelen? De roekeloosheid was als natuurlyk uit zyne oogen te leezen. Hoe! heeft hy dan geen'handen om te werken, Wanneer hy geen brood heeft om te eeten ? De Edele Groot Agt- bare Raad moest evenwel ook °t placaat tegen de bedelaars mam IK kan niet fpreeken, Ik heb my zo geërgerd, dat ik beef. | FERDINAND. Dat fpyt my, myn lieve Nigt; maar gy doet u zelve nadeel door uwen toorn, Denk "er niet meer aan. Wy willen ter'zaàk komen, t€! de huwelyksgift.... i ,— Juffr. RYRHART E 't Is om van fpyt te fterven. "t Is geen toorn.. Ik yver flegts tegen de ondeugd van dien bedelaar, die nit luiheid, uit wellust ledig gaat ; . A ane - 19a C. F. GELLERT BLYSPEELEN. andere menfchen in hunne devotie floort , en van hua geld, deer zy van moeten leeven, wil berooven. Een hand zonder vingers! wel! *t was immers maar de linke, kan hy dan met de regre niet werken ? Die was immers zo gezond, als de myne. Ik zal niet oordeelen ; maar wie weet waarom hy zo getekend is. Zyn regte voet was ook Jam. De roekeloosheid en een kreupel ligheam, gaan altoos zamen gepaard. De Hemel vergeef het my! ik wil gaarne geloogen hebben, FERDINAND 007 , Myn lieve Nigt, oordeel zo ffreng niet. Misfchien is die onge- lukkige een deugdzaam mensch geweest, en, naar gy hem my hebt befchreeven , kan hy niet dan bezwaarlyk werken, Juffr. Rv kHAnRT. Wel zo? wanneer hy al niet kan werken , moet hy my dan in my- ne devotie ftooren ? Moet ik myne gedagten van geestlyke en Hemel. fche dingen aftrekken , en ze naer een waereldsch mensch, een kreu- pelen, eenen elendigen aardworm wenden ? Want wat zyn wy men- fchen tog anders? Wormen , arme, ondeugende wormen zyn wy. FERDINAND. Ja, ja. Maar het gebod , van te bidden, fluit het gebod van liefde ` en mededeelzaamheid niet uit,. MEME -juft. & Y kHART. - Neen, bid en werk! dit moeten alle meníchen doen. Niemand pioet onzen lieven Heer de dagen, ontfteelen ‚nog andere braave men- fchen, door een oabefchnamd bedelen, het Jeven en de in ftandhou- ding van hun huis bitter maaken. Dat ondeugend mensch. ‘FERDINAND, Ja, maar wy moeten immers weldoen en `t aantal der elendigen tragten te verminderen. Ik zou denken, dat een werk van liefde den Hemel zo aangenaam ware, als de devotie, SO ZEE ^ juff. RyKHART. Heel wel, alles wel! Men moet geeven ; men moet behulpzaam en gedienílig zyn; maar eerst moet men aan de zynen, aan zyne huis- genooten, aan zig Zelve en gan zyue arme kinderen denken. Weet gy wel, wie erger is dan een heiden? Die zyne kinderen niet vers zorgt, en zyne goederen weggeeft. Door zulk eene goedheid maake men meer bedelaars , want ten laatften word men er zelf een bedes laar door. De Magiftraat moest er altoos haar werk van maken, dat het bedelen geftuit wierdt, FERDINAND Ja tog Nigt. Dat daet zy ook. Maar , daar zyn immers menfchen , . die nog kragten, nog leden tot werken hebben; of die door onge- lukken , of door de inhaaligheid en ondeugd van andere menfchen hun Goed zyn kwyt geraakt. Moeten dan zulken van honger vers gaan , en uit zorg , van ons door hun bidden van. eenige duiten te bee rooven, liever huilen dan eeren? Maar lägten wy die theologifche gasken aan een kant zetten, enz, Fry Arneerd wordt, * ADRES AAN HUN ED. GROOT MOG, UN p €— M ——— MM M Áo — | t$ Vrymoedig Adres van een Hollander, aan zyne Hooge Overheid, de Ed. Gr. Moog. Staten van Holland en Westoriesland, In . groot oftavo 40 bladzyden, | E opfteller van dit Adres neemt, als een Ingezeten van dezer. vryen Staet, de vryheid , om hun Ed. Gr. Mog., met befchei- denheid, ender de vereischte hoogachting voor zyne, Hooge Over- heid, een Adres te doen in handen komen, betreffende het zo vee} gerucht makende Concept Plakkaat , ter beteugelinge van de Druk- pers. Hy vleit zich met het. denkbeeld, dat ene onpartydige over. weging der redenen, tegen zodsnig een Plakkaat, genoegzaem is, om hun Ed. Groot. Mog. , overeenkomftig met den wensch van het redelykfte gedeelte der Inwoonderen van onze Provincie, ter confervatie van het genot onzer algemene Vryheid , te bewegen om niet alleen het doorzetten van dit Concept af te wenden , maer ook zulke efficacienfe refolutien te nemen, waer door de begeer- te , om in 't vervolg nader eenige middelen tot reftriftie der vry- heid van de Drukpers voor te ftellen, in eens worde afgefneeden, Nadien nu het Concept Plakkaat zich in den genvang grond op het denkbeeld, dat het zorgen voor den ftaet van der Ingezetenen zielen, tot het Ampt der Hooge Overheid behoort, zo begint ook onze. Adresfchryver het ftuk van die zyde, en tracht te doen op- merken, dat men dit denkbeeld te verre trekt, als men uit dien hoofde der Overheid de macht, om daer toe dwangmiddelen te gebruiken, in handen geeft. ,, Uit den aard van een flilzwygend contract, zegt hy, op welk eene menigte van meníchen, tot een Societeit coalescerende , zich „onder eenen Summus lmperans bèa geeft, Le ber klaar dat der Overheid de zorg voor het heil en de rust - der Maatfchappye door het Volk gedemandeerd zy, en dat het zelve aen de Overheid de macht, om dat door alle, behoorlyk, tot dag ' oogmerk dienende , middelen efficacieuslyk te bevorderen, heeft ge: geeveu. Onder deeze middelen houdt geene de minfte plaats de zorg om eenen openbaaren Godsdienst in die Maatfchappy in te flel- len, en te onderhouden, als hebbende de kennis van God en zyne Wetten, zeer veel invloed op het beil en de sust derzelve: Dit moet gechieden door het ftellen van bekwaame orders en het bezorgen van die middelen, welke tat beoefening en onderhoud daar van Boodzaakelyk zyn. (a) ——- Doch hier houdt volgens het algemeen Oordeel van allen, die ooit over den oorfprong der. Maatfchappyey hebben gefchreeven (7), de zorg der Overheid voor der Ouderdaa- . nen » («) Men fchryve my hier geen gevoelen toe, als meende ik , dat de Godsdienst alleen voor eene politieke nòodzaakelykheid moest geconè fidereerd worden, ik fpreek hier niet van de Religie, nret bettekkingé tot Ged en den Mensch, maar met relatie van de Ovétheid tot de One derdaanen : Voor 't overige betuig ik een Christen, en in de Gerefore meerde Kerkgenootfchap te zyn. 7. » (b) Zie LOCKE , a Letter concerning Toleration ; Works Vol. If. P. 244» 24$. the fixth Edit. alwaar onder anderen dit gevoelen, by gee leegenheid van cene Verhandeling over de Tolerantie , breedvoerig grade | 194 ADRES nen geloof op : Wanneer dezelve bezorgd heeft, dat haare Onder- daanen in de moogelykheid gefteld worden, om tot de kennis te koo. men van dat geen , °t welk zy denkt dat tot derzelver nut en tot wel- zyn der Societeit ftrekt, tot bevordering yan welker nut en welzyn zy verpligt is, zoo heeft zy voldaan, en moet zy aan haare Onder- daanen verder overlaaten de macht om vry te onderzoeken , en daar na te befluiten over ’t geen zy te gelooven hebben, welk gelooven op eenen redelyken voet niet dan na een vry onderzoek, op °t welk alleen eene waare overtuiging volgt , meogelyk is. — Al wat derhalven dat vry onderzoek wegneemt, is een vermindering van dat recht, “geen de Onderdaanen in contractu tacito zich hebben voorbehouden en zoude dus dwang zyn ;'t zy men door vuur en zwaard , als by de Inquifitie pleeg te gefchieden , de menfchen dwingt tot het (ten min- ften uiterlyk) aanneemen van de vastgeftelde religie, het zy men hun de middelen beneemt, om, door de gedachte van anderen deswege te hooren of te leezen en te beoordeelen, het voor en teegen daar van te wikken en te weegen, en na dat onderzoek voor de waarheid of valsheid van dien Godsdienst te befluiten: dit vry onderzoek geen plaats te geven doedt ons daar voor bloot ftaan, dat de alleronge- rymdfte fystemata ons kunnen worden opgedrongen. Met recht mee- ne ik dan te moogen befluiten , dat de zorg voor de ziel aan elk On- derdaan, en niet aan de Overheid, behoord.” —— Dit algemene denkbeeld brengt onze Autheur voorts bepaeldlyk over, op de rege- yingsgefteldheid van ons Land, en leid 'er uit af, dat het een con- clufief argument behelst, tegen het vastítellen van het Concept Plak- Raat , aen Hun Ed. Groot Mog. overgeleverd. , ‚Hier aen hecht hy een verderen aendrang der reden ,. die , het geë- tablifeerde principe van vryheid van Godsdienst en onderzoek van Gevoelen voor de Ond en aengenomen zynde, noodzaakelyk tegen de thans bedoelde bepaaling der Drukpers militeren. Wat vry- heid van onderzoek blyft 'er over, als de Onderdaen bepaeld word jn 't gebruiken van boeken; als hem de gelegenheid benomen word om Schriften van verfchillende partyen te lezen? , Wat mogelykheid om van de waerheid overtuigd te worden, als men, dus doende, de vryheid van onderzoek wegneemt? Hoe zal men, dien weg in- flaende , een. convinquant argument tegen den confcientiedwang der Roomfche Kerke maken? Hoe zal de Overheid, zulk ene bepaling eens ftand grypende, en geen gelegenheid tot een vry onderzoek hebbende, verzekerd wezen, dat zy het ware nut der Onderdanen bevordert, met het fystema , dat zy volgt , te handhaven? Loopt zulk ene bepaling van 't vrve onderzoek ook niet aen tegen het oog- merk des Scheppers, die ons ene redelyke ziel gegeven heeft, om door een redekavelend onderzoek , ieder voor zich zelven te beflui- ten, wat ons als waer aen te nemen , of als valsch te verwerpen zy ? Geeft men op dien voet de doolinge, niet zo wel als waerheid dit recht in handen? „ De groote Heer laat met gelyken grond den nmysEL, het Boek van pe GROOT over de waarheid der Christelyke Religie enz. als {chaadelyke en doolende fentimenren AAN HUN ED. GROOT Moo, - 184 bevattende , verbieden of verbranden, als hier te Lande het geen de waarheid van onzen H. Godsdienst aantast, verbooden of door beulshanden verbrand zoude worden. " Verder ftaet hier om- trent nog aen te merken , dat zulke bepalingen den bedoelden uit- flag niet bereiken, In die Landen, daer ze fterkst gedreven wor- den, ziet men de meeste gehazardeerde Schriften door den druk gemeen gemaekt, En in ftede van den waren Godsdienst voordeel toe te brengen, baren die bepalingen denzelven nadeel; voor zo ver ze de goede zaek by party verdacht maken, en derzelver aen- hangers wederhouden van dezelve vrymoedig voor te ftaen; uit vreeze, dat men ook hunne gedachten en gevoelens, gelyk meer- maels gefchied is, verdacht mogte houden, van den Christelyken of Gereformeerden Godsdienst aen te tasten. Daer en tegen is de vryheid van den Godsdienst te onderzoeken, en zyne gedachten deswegens mede te deelen, den Godsdienst daedlyk heilzaem. De- ze fluit de domheid en luiheid, kweekt kennis en yver aen, geeft gelegenheid om de waerheid in een helder daglicht te zetten , en te too- nen dat ze beftand is tegen alle tegenwerpingen. Ook is't niet vreemd te denken , ,, dat , de eerfte uitvinding van boeken te verbieden, die men aan de duistere eeuwen verfchuldigd is, haren oorfprong ‘heeft uit de vrees der Kerkelyken van dien tyd , dat hunne luiheid en onweetendheid anders te klaar aan den dag zouden zyn gekoomen ",. Onze Autheur deze reden in kracht voorgefteld hebbende, voor- ziet wel, dat men hem zal tegenwerpen , dat de Overheid echter ge- houden is het fpargeren van íchadelyke fentimenten te verbieden, om daar door de zwakke geesten buiten het gevaer van verleiding te Dellen, Doch hier omtrent wil hy, dat men onderfcheid make, tus- fchen fentimenten, die de Societeit het onderfte boven keeren, en fentimenten, die de geheele Societeit niet beleedigen , maer alleen Zommigen Leden nadeel toe konnen brengen. De verfpreiders van de eerfte foort wil hy behandeld hebben, min of meer als verftoor- ders der ruste van °t Gemenebest, zonder dat men echter het weder- leggen dier fentimenten verzuime. Maer wat de laetfte foort betreft, dezulken, zegt hy, behooren wederlegd en niet verbooden te wor- den, dan zullen ze eer nut dan nadeel doen. Daer benevens is, zyns oordeels, het gevaer voor die zwakke geesten zo groot niet als men wel denkt. Deze zwakke geesten zyn of zulken die de waer- heid zoeken, of zodanigen , die deze gevoelens arripiéren, om dat ‘2e der voldoeninge hunner driften favorifeeren. Voor den eerften is niet te vreezen, alzo ze vatbaer zyn voor de eenvoudige verklaring der waerheid, ter wederlegginge van de opgefinukte los gen; en rakende de laetften , dezen zullen, wat ze ook mogen ger looven , altoos even nadeelige leden der Maetfchappye blyven. En fehoon 't niet onmogelyk zy, °t is echter niet waerfchynlyk, zo men ` de menfchelyke natuur gade flaet, des het gevaer niet groot zy, dat d door zodanige gevoelens gebragt zal worden tot het bedry- Ven van misdaden, die hy anders nier gepleegd zou hebben. Dit overwogen zynde is °t baerblykelyk , dat zulke Boeken, van wet en 184 ADRES “AAN HUN ED. GROOT MOG; ken riet anders dan een kwaed gebruik gemaekt kan worderí, de de driften dire& opwekker , onder de attentie van den Summus Imperans vallen, maer geenszins die Boeken , die alleen door het kwaéd gebruik, dat men van de daer in vervatte gevoelens maekt; fchadelyk voor zommige Leden der Societeit zyn. mydelyke, hatelyke en fchadelyke fuites, waer aen en Schryvers ert ` Boekverkoopers, ten nadeele van *t algemeen , en tet onderdrukkingd van Hollands Vryheid, ‘blootgefteld zouden worden, by aldien zulk een Plakkaet ftand greepe. Dit ftelt onze Schryver, met alle fübmis- fle aen de Hooge Overheid , zo klaer en nadruklyk voor, dat hy vere trouwe tastbaer te hebben doen zien: ,, hoe zeer het bepaalen van een vry onderzoek den weg op zoude flaan, die in geweetensdwang eindigt, en diret zoude aanloopen tegen de natuurlyke billykheid , tegen onze conftitutionale vryheid, en tegen alle gezonde redeneer- kunde; en dat byzonder door dit CONCEPT - PLAKKAAT , even als door de andere reeds opgegeeven CONCEPTEN en PLANS , om de vryheid deg Drukpers in te binden , een voet tot de totale ruine van de grondves- teh onzer vryheid , van de negotie en geleerdheid, gelegd zoude wor- den, en de onweetenheid, luiheid en vervolging in derzelver plaats gefteld,” Dit geeft hem vrymoedigheid, om zyn Adres 's Lands Va- deren, den nooit volpreezen Voorftanderen onzer Vryheid, onder Tt oog te brengen, zich ftrelende met het aengendeme denkbeeld , dat het niet noodig zy meer te zeggen, ,, om Hun Ed. Groot Moog, te termineeren tot het rejeêteeren van zulke en diergelyke CONCEPT- ‘WETTEN, welke, hoe kunftig ook opgefteld, de algemeene zwaarig- heid van tegen de netuurlyke en burgerlyke Vryheid aan te loopen hiet kennen effugieeren. "^ … Aan- ILLUMINÉERKONST. SAMEN, NIEUWE JAAR. ` ës ——————————————— Be gebeime Illumineerkonst. Te Amfterdam by G. Bom 1770, Drië Stukjes; te famen, bebalven de Voorreden en Registers 386 bladsyden in groot odavo. 