Tobasche spraakkunst : in dienst en op kosten van het Nederlandsch Bijbelgenootschap
3)3& iu d^a Ujatni lao uappuna aopón (Ib., bl. 11, r. 9), wenoaarU zoude de bewoner dearer »i>po gegaan zi§H?; nunga iu 4ija anggimuna (Ib., bl. 8S, r. 11), wenoaarts iê uw broeder gegaan? (vgl. de voorbeelden boven, bl. 287). Op dezelfde wijze staat 6ohd do tegenover lohdma () 146, b.)\ b. V. bekd ma èaenokku b\jang n^togi dalan {Tioisi van S» M. en D, 2)., bl. 6, r. 7), ^00 moet door m^j gedaan worden met den hond P. d,? (andere voorbeelden boven, bl. 181); bohd do di-dok amanguddm (TwUt van 8. M. en JD. 2)., bl. 4, r. 13), koe heeft uw oom gezegd?. Van daar ook, dat hehd ma indd s=s aha ao (bl. 388) voorkomt; b. v. 6eh4 ma indd iangiê au (Ib., bl. 125, r. 18), hoe zoude ik niei weenen? (andere voorbeelden zie bov., bl. 265). — Met èejasa hebben we ma reeds boven (bl. 205, 208; vgl. Ib., bl. 7, r. 2 v. o., 9, r. 5, 11, r. 2, 14, r. 10) gehad; evenzoo met hindn (bl. 282). — Ook in een vraag zonder* vraagwoord (subjectieve vraag) bezigt men ma; b. V. tadikkonommu mau (Ib., bl. 100, r. 17), Mt gij mij aehterlaten? En eindelijk is het niet overbodig, hier op te merken, dat de impera- tief, of een andere w^'ze een wil te kennen te geven, zoo men een tran* sitief werkwoord bezigt, aUijd een passieven vorm heeft, al is ook 't subject onbepaald of onbekend, daar toch de agens, in een imperatief de verzwegen aangesprokene persoon, bekend is (§ 106); b. y^patudu» kon ma di au pidong na maló marhata-haia (Ib., bl. 67, r. 3), toon my en vogel ^ die praten kan. Een actieve vorm wordt zeer zelden gebezigd, en zoo zulks H geval is, dan heeft h^* den vorm van een substantief (zie boven, bl. 154) met 't object er onmiddel^k achter; b. ^,pdhundid^ datu ma hita, asa di^attan pareori'ni-ariattay laat ona en datu doen zit- ten opdat hy de aanleiding van ona lot onderzoeke. Dat dit niet behoeft, ziet men uit Ib., bl. 61, r. 20 en 21, ^Ivf^AX pahundvl ma é^olo datu (doe eens en datu zitten), en ta-paUndang ^ bont ai^ao (laten we een sibaso doen staan). ugaaattu ma baen hamü (bov., bl. 381); iu haju na timbón ma boen af^k' ^ Daar een datu, geraadpleegd, wichelende git, maar een ai^baao in 'tselfde geval, als dansende, ataat» /" 886 km (lb., bl. 8, r. 18), ga voor «9 eem aopo op éezeu hoogen boom vervaar^ digm dflaaUm; ogoê namm pmrekHkm (li.; lb., bl. 81 r. 2), «^ ooor 9t9 mpmnèei: imtai maAau aU-aU m IM^iman (lb., bL 114, r. 16), meem toor «9 hei haft vam ten pmfmwmhiaU (andere voorbeelden zie bov., bL 108, a). — Men laat «a in een imperatief ook weg, zoo men een tweede penoon tosachen twee werkw., die elkander bepalen, plaatst, terw^l de adverbiale bepaling Toorc^ komt; b. t. Móp ho marukmm lehét ho nmhaia (Ib., bl. 1S7, m.), ^t vaat in Hregt doe»^ g^t gepaat in bet êprdcml; iM ho mnUk (M.), apotdig zfi temg (keer spoedig te- nig); mgfy hmmé madaè (M., Ib., 818, r. 7 ▼. o.). f*. Ten tweede w(»dt door «ui te kennoi gegeven, dat een hande- ling of toestand als onvoleind, of nog tot geen werkelijkheid gekomen, ^ y; 1 wordt voorgesteld, 't Geen 't praedikaat inhondt, is dan iets, dat in een gaottidm tijjd plaats heeft, 't c^ die t$d verleden, toekomslag of tegenwoordig is, terwgl de dnur van de verbeeldde handeling hi door een andere daarop volgende opgeheven wordt, of de handeling zelve haar beslag niet b^jgt (tie voorbedden bov., bl. 161, 163, r. 4, 179, ) 119, onder). Van daar ma vaak achter 'tpreedikaat in zinnen, die op elkander volgende handelingen of toestanden, in een verstreken tijd nog Isgenwooidig, vermelden, zoodat wij den toevlngt moeten nemen toi wat men bq ons den omoolmaakt verledm i^d (imperfect) ple^ te noemen; b. v. iorang ni arma^ lao ma naaida mardakm, dmtg ni makku- 'Img ma n4api mombak-omro^ enz., de wdgmde dag aangebrokm z^nde^ gvêgm t^ op reia^ gedaan s^nde dai (pp rds gaan), aprok Miffuforomo M. 8, , enz. Aan 't begin van verhalen vindt men addag ma hdak enz. {ar waa een ma» of er leefde ^em maa), dat eigentl^k letteriijk beteekent: M u ooor: er lêaft een man^ want ook in dit geval wordt door ma de wil van den f^ireker aangednid, daar hij den toehoorder verzoekt zich met zijn verbeelding in vervlogen tijden te verplaatsen. Dat adóng ma halak b. v. kan dus even goed een andere begeerte dan een verzoek aan iemand inhouden zich in een zekeren tqd te verplaatst, zoodat het al naar BMte van 't verband, ook er t^ een man (er leve een man) of ^ m een ma9a^ (stel het u voor!) beteekenen kan. Zoo vindt men in 't Ib. (bl. 44, r. 1) maridi ma halak di «i, men baadt eieh aldaar d. i. men pleeigt zich daar te baden, daar de handeling onvoleind wordt voorge- steld, en dus als iets, dat zoowel op 't tijdstip, waarop de spreker spreekt, als in een anderen tijd plaats heeft. Beagde men in dit voorbeeld do in plaats van ma, dan zoude de zin z^ men baadt dek 887 daar (men doet er niets ander» d«u baden). Zeer vaak komt ma voor ia Kiunien, waarin we een tegenwoordigen tyd zouden besigen, maar 't Bataktfch denkt daarb^ volstrekt niet aan t^d; van daar slaat ma in i VM i$i^ fU smnbaaa raé^a Um&rêmg (Ib., bl. 8, r. 12, dat is de ver-' Uijfyktaia van de stmbaon M, T.) op den tege&woordigen tijd ^, terwijjl bet in « M« ei^ppudan borma (Ib., bl* 9, r. 2, daL wat dejongiU ^ ner dockien) weder op een verleden tyd betrekking hoeft; daarentegen >^ i dó na makkuwaU (Twist van 8. M. en D. D., bl. U» r. 7 v. o.)) die is de verUofater (niet Sang Maima soo als wi\j dacliten)* Andei'e voor- beelden van 't gebruik van ma in tegenatdling vau do zijin pargadongoM ni amaUa ma i (Ib.» bl. é4, r, 15), de godsakkers van mwen vader zya dki on f»a smlfam na hu-dak i (Ib., bl. 8> r. U)» dU is de Bombaon» daar ik vanaprak^ Ia deze voorbeelden word^dootiaaalechts %V(^ langen van den apreker uitgedrukt, dat de toehoorder op H geen go» zegd wordt lette; zoo ook i mamasigadang gowama^ kali^adong ma i tinnUakkomui t, paeigadoi^an ma parMean na dipudina i, pasigadmg ni amMa do i (Ib.» bl. 4é« r. 16 v. o*), ziedaar die genaamd tfün *^a« d&ngèaletSt' '^kali-gadong" ii 'igeem waarmade e^ (in den grond, bL 106 en 107) etehen^ ^'gadongt^' s^n de dingen ^ die sjj wegsUngereny ^^pad^ gadonganU'* eyn Ateakkendieaakterhenzjin; de gadong^halers van uwen vader zijn die (personen, d. i. want bet zijn de gadongiuüen enz.). In bijzinnan drukt mta dikw^ls te gelgk den wil uit van een pttwon, waar* van of waar jegens gesproken wordt; b. v. wuHo pangviu ^ maho mmenm di go^akkón^ denggéa (ib., U. 226, r. 1 v» o.), indien gü, aegtge, over deee 9»tr« aangékgenkeid de pangtdu wiU ef»^ goed. In bijzinnen vooral, waarin de tijd vermeld wordt, waarop ieia op 't punt staat te fpoaidiieden, be* idgt men gnarne tevens naing; b. v. uaing di-^t^ppaUan m»üik i (lb»,bl« ^, r. 9 v. o.), teen Mi de Hik wilde merkwakken^ eeido enz^ naing inèm ma na di dalom kmé^ ra ma wkn si4oppo. langu (Ib^ bL 180 m.), toen die in de zee wae op Hpuné was va» gaknren ée werden^ kwaneen geweldige regeUf ene. <een an^er voorbeeld bQV., bl. £52). Maar ook zonder naimg kan ma aekter 'tpraedikaat een bjjfzin van t^d aanduiden; b. v. ma^ wtiU ma ièam 1» gindjang^ sitoh4 marmiit^ur si-bom purU di kuhn. ,^ 2oo tK>k imalgtmmmi (lli., bL II» r. 2 t. «.), dei i» oms kermeedmris. M0B denkt e« «ta, .dat dk woord den foim heeft vaa een acftief-verbaai substantief, en door middel van de praepozitie di (bl. 310) gorakkón tot objeet heeft ($ 121). / 388 te» k^ naar 6omh ktek^ tpumde M^t^omo P. de B. toevailifferw^'g (naar beneden). Zelden komt ma achter 'tpraedikaat in een zin, die een gelqktgdige handeling bevat; b. y.laofna ibana maridi tu tapkam if tK-iowoM ma paiopptma «, z^ ^mg muur de hadpiaaü om ziek te bo- dem , em nam haar Uemgoom met ekh mede (Hier mag ata róor di-bowan niet gdieogd worden, zie boven bl. 8SS). Even zelden wordt het in een pnedikatieve bepaling geb^istgd; b. v. di-^apot ina ni n-djoaaka na mmoro ni kU^at ma (Ib., bl. 826, r. 8), Dfe moeder vond hem (haar «oom) door een tijger gepakt. — - Opmerkel^k ia het, dat sommigen ma- nigor (bov., U. 880) aan 't begin van hoofdzinnen, die op elkander volgende handelingen vermelden, ateed» met weglating van ma bezi- gen; b. V. nung i mamgor di^eeat manmh na dmoa i; eun di^eat^ manigor di4ntungi; nm dShMwi^, mamgor dirloppa é^nhnt-mamnh i; nw maeak^ mamgor di-^apaU ta (bl. 108) hnlnng-gaol ^ ^ enz., dat gedaan zijnde; dagtte h^ de twee hippen; te gedagt keöèende, handde k^ er de xtederem van af; ee van de vederen door branden ontdaan hebbende, hookte hp de gedagte happen; gaar s^nde wihielde h^j ee in pisangèladen, enz. Dit manigor wordt anders ook in een hoofdzin met do achter 'tpraedi- kaat gebezigd, terwijl de voorgaande b^zin ma heeft; b. v. di-bege pa* nanggai m ei-tff^naha i madi baga% eowara ni oppuna i dodd dodd, ma^ nigor malUüffong do pananggai t^ bagas iao tn eopo (Ib., bl. 220, r. 4), toen de hond van Dj. in hm» de stern van e^n meeder **doda*' hoorde roe- pen^ liep h^ hard van Hhm» naar de eopo. ^ In een goedkeurende bewe- ring met é^adi bezigt men do dikwijls te gel^'k met a^6% of t^tu, ter- wQl men geen van beide deze woorden vindt, zoo ma gebezigd wordt; b. V. nadat z^n dochter hem gemst gesteld bad, zeide hij djadi ma i (Ib., bl. 8, r. 1), did i» goed (dan is het goed); nadat Ljonaha haar ge- zegd bad, wie voor hem in de plaats als seholdenaar was weggevoerd, zeide zij é^adi ma i (bl. 246, r. 16 v. o.); móh êongon $, djadi ma i (Ib., bl. 13, r. 9), als het akhu is, dan is het goed; maar: zoo g\j vlecht- bladen kunt krijgen, djadi do tuté (Ib., bl. 18, r. 389 do in dit geval bezigen, of wel alleen aUóng of tutu met wej^lating Yan do (zie Ib.» bl. 11, r. 1 t. o. en 6^ r. 7 v. o.). Uit dit gebruik van do met aitóng of tuUi blqkt wel, dat do meer op de werkel^kheid doelt dan ma; djaêi ma i heeft dan ook meer den zin van dal z\j ffoed/, en is vriendelijker. — In plaats van ^'a nung ma (Ib., bl. 79, r. 16 en 18) of ija nunga (Ib,, bl. 81, r. 5 v. o.; vgl. § 11, 5.) bezigt men in echt Tobasch vaak ija dung do {Twist van S. M. en B. D., bl. 16 r. 12, 19 r. 5 en 9). / M. levert niets opmerkeljks op. In 't Zuiden bezigt men me in plaats van ma voor het als substantief optredend voornaamwoord t ($ 29, I.). D. bezigt mo, waarvoor als negatie, even als v6or ngo (bl. 36S), mada ge- bezigd wordt (zie b. v. Ib., bl. 70, r. 16, 203, r. 15). De o er van wordt, zoo het voor een als substantief optredend voomaunwoord komt te staan, dijc- wyis weggelaten; kade ngidi ift plaats van kade ngo idi (wat is dat?, zie ook bov., bl. 36). Van daar ook mada mo verkort in madam (Ib., bl. 188, r. 1). Het bezigt ook ma, maar aehter 't praedifcaat in een indirecte vraag met tak (bl. 234); b. v. tak mata-kade hagat ma (Ib., bl. 6, r. 8), <»» fo weten, hoe fUep kat is; tëngën mo tak kade ma (Ib.. bl. 7, r. 16), zie er naar, toai of het is; laat ik de diepte er van beproeven, tah masa-kade ma bagasna (Ib., bl. 5, r. 16 v. o.), om te weten , hoeveel de diepte er van bedraagt. Voorts bezigt men mamo, dat ook verkort wordt in mam. Beiden worden gebezigd, om een nadrnk te leggen 't z^j op een vraag- woord in een dringende vraag, 't zi) op een praedikaat, waar men een levendig verlangen, of z\jn vreugde te kennen (^eeft, 'tzQ op een negatie, om deze te ver- sterken; b. V. ënduma mamo kita këpekën (Ib., bl. 143, r, 9 v. o.), we smUen dus overvloed aan spijs hebben (in bl^dschap over de vangst van haar zoon, zoodat het den zin heeft van: wat een overvloed van eten zullen we hebben I) laiangku mamo këpe idi (Ib., bl. 147, r. 5), dat is dus mijn voordeel (in een toon van blydschap, en dus: dat is nu eens iets in mijn vooral I); mada ma- maku {mamo + aku) ënggeut pUuwahkhi kono (Ib., bl. 170, r. 5), ik wil a niet bevrijden {volstrekt niet uit den val laten); ulang kef ah mam katengku (Ib., bl. 254, r. 7), opdat, dacht ik, dat ijzer maar niet zonde bedorven worden; pëngke mam tuhu pénarihinëndene ku-bahankën gerar mo kene (Ib., bl. 131, r. 15 V. 6.), is uw gemoed werkel^k goed, dat ik voor ulieden een naam maak? (ayt gy er werkeli^ op gesteld, dat ik voor n een naam maak?); èmbnwe mam pa9tgan*panganën ena (Ib., bl. 275, r. 16), veel zQn deze snoeperfjen (in een toon vap btydschap en dis: Jongens! wat ligt daar een boel eten voor mg!); 20 890 leis mam pëmmiim (Ib., bL 6, r. 1 ▼. •.)» hongefig is *t gemoed (om te weten , Wftt aan 'fc uiteinde Y&n dat hol is d. i. Q hoe nieawsgierig ben ik, om te «eteR eisJ; mOsff mam ima kaêemn mëréênoj^ idi (Ib.; bl. 274, t. 16), wemoêrtt dan iflt gg van zint te gaan handel dt^venf VIL ada plaatst men voor e^n substantief» om er iets v^n te zeggen ter bevestiging van *t voorgaande, zijnde echter dat iets den hoorder bekend, en hem slechts ter herinnering gezegd; b. v. ada bodü, mclo salpu djakkatiay majmUak (aanhaling in 't Wdb.), immers een geweer, zoo de lading er van te zwaar t«, barst, M. betigt nog eerst *i voornaamwoord t voor *t substantief; b. v. ada i da- nat nangkinondi, ro ma laU na bontar (Ib., bl. 128, r. 2 v. o.), dat hind van zoo even nu , een witte labi kwam enz. Dit a^a t wordt, even als tja in T., gebezigd waar men weder van een persoon spreekt, die voor een wijl niet besproken is. VIII. j^a leidt een voor«rerp in, dat in tegenstelling van eet» an- der, jiust a%ehaiideld, ter spraak g^agt wordt, 'taj als^eo no^ msi beapieke» iets» 't eijj omèBi. men er voor een wijijl niet van heeft gttspiroken; b. v, na de dochtera van dan aombaon een voot een b^ naam vermeld te hebben, gaat de verhaler over tot de socmen met iga anakna dutM, eada d^rmé^a ioM^a4<mdjai eade^ enz. (Ib., fal. 9, t. 1 V. o.), ^fi zoonen nu waren twee ({ 9d), de een was fi. T., de andere ene; na van a^*n moeder geaprdcen.te hebben, b^^t Mq^t.Daoana over a^jii vaAur te eprduu met igtk amaUanand di todinff dehutd é& Umga do ii^ggel (Ib.» U. 161, r. O v. o.), mü^wider iw is op de midden-we- reld aokter gebleven (zie ook bov., «bU UO). Zoo vindt men ook ^ im^g om een voorwerp in tegeni^elHng van een vroeger vermeld te plaateen (zie een. voorbeeld bov., bl. S7é). Bat dit ï^hetaelfde is als het boven (bl. 8ft9) reeds behandelde woord, I^dt geen twijfel (vgL ook bov., bl. 861 en 868). ^ 165* Ook het ab relatief voornw. optredende m wordt vaak ter nitdmk- ktag van een nadruk gebeaigd (vgl. bl. 245^ 7^.); zoo vooreerst v^or een paaaiefi-vegbaai sabst; b. v. aha na buwaéon (lb.y bL 168, r. 6), wat is 't ^ geen ge^émên moet werden; oiéng ma na óitwaim (aid., r. 8), er is iets, êai genomen moei wwdm; èoré-ioru na i^Mppa ëjganporlak ma hapé nm êo^ buwakm hoen parumaen (Ib., bl. 175, r. 16), een vrouw, die verkre- gen' is van uit een tuin is dus Hgem nid moei genomen wwden tot echoendoehier; eai na gararommu do marzogeé di an luMna (Ib., bl. m 218, r. 1), «otiifer fiileii h 'tgeheei er vwi (van uw tchuM} 'i peen door a'^^ n borgen betaald moei lóofdeuf sai na èafakkonokku do ei-djonaka (Ib., 22S, r. 5 ▼. o.), zonder hhti moei ]>f. door m^ in H blok gezet worden; mi na bowanotmami do pananggaimt nünón ^b., bl. 2)K1, r. IS v. o.}, zon- der ftilen moei nw hond door ons nu medegenomen teerden. In alle deze voorbeelden ziet men, datjhet een stellig voornemen uitdmkt (ik wil / N^^ volstrekt Ej. in 't blok zetten, ik wil volstrekt, dat ge m^ morgen al- les betaalt, enz.). V^r een aetief , dat er door gesubstantireerd wordt, vindt men het nn eens en dan weder niet; b. v. na mandjalahi enz. (Ib., bl. 71, r. 8 V. o.), dk een vogel, die praten kan, zoekt ben ik ei- gentlijk (d. i. ik ben van zins een vogel enz. te zoeken); even zoo bl. 73, r. 10 en 76, r. 17, terw^ op bl. 72, r. 6 en 74 r. 17 na niet ge- bezigd wordt. Toorts voor een actief-verbaal substantief; b. v. molo na eo pangalateum do ko di au (Ib., bl. 228, r. 14 v. o.), zoo gij niet een mij bedotter zyt (zoo ge my niet bedot kebt); molo na pangulu ho (Ib., bl. 256, r. 7 V. o.), indien gij aU pangulu komt (indien ge wilt als pan- guln optreden). Voor een eerste of derde passief om bepaaldel^k een voleinde handeling aan te duiden, zoodat w$ bet met den zoogenaamd volmaakt- verleden tijd hebben weder te geven; b. v. na di-pasulak ra^ dja i do au, die door den vorêt gezpnden is ben ik ; na ni-dokkonnaeida do y'^ kami (Ib., bl. 46, r. 14 v. o.), die door hen beeolen zyn zign wij (zij heb- ben ons bevolen); ai anggo na binuna ni djolma do, enz. (Ib., bl. 88, r. 9), want zoo l^j door een raensch gedood is, eiiz. Déze beteekenis vloeit natuurlijk voort uit de substantivereAde kracht tan na, zoodat de voorgestelde handeling daardoor een feit wordt (bl. 898). — Vdor adóng vindt men na zeer dikwijfe, en wel om dat woord (bov., W. 305) een affirmatieve beteekenis'te geven; b. v. nadóng ma nlaonna (fc., W. 2, r. 18 V. o.), er is iets, dat er door verrigt moet worden (d. i. ik wil er Ifets mede doen); zoo ook waar een conjunctie verzwegen is ; b. v. «tt* - "^ dong si'doUum, harang di ulang gararon baratigdi singir tunggnon (Ib., // bl. 252; r. 18), zoo er iete is, dat gezegd moet worden, H zij omtrent een ie heialen schuld, *tzij onUrent een te innen schuldoorderhg. Gtiarne bezigt men na vdor een woord, dat aan 't begin van èen hoofdzin staat, om 'hem als afhankelijk van den voorgaahden bijzin nit te döén komen? b. v. molo doppak ruwaf do gana-gana sattung inon, na oio tór- tvhd do na mate inon (Ib., bl: 258, r. 4), zoo die beelden van sattung (bl. 826, 8".) zich naar buiten met 't gelaat wenden, dan züfllen die ge- sneuvelden gewroken worden. Is de hoofdzin negatief, dan bezigt ^y... S9S men na êo; b. y. miggo doppak óoffonm kuéa do ga$ia^ana wUtrng kuniy na so mariuM do na mate imm (aid., r. 17), too diebeeldeo van aai- tung zich met 't gelaat daaientegen naar binnen de hnta wenden, dan worden de gesneuvelden niH gewroken. In zulk een hoofdzin kan men ook êotoada in plaats van na 90 bezigen, maar dan heeft de voorzin die- zelfde negatie; b. v. mólo aowada olOy êowada satd 9un goramuna on \ (Ib., bl. 275 r. 8), zoo h^j niet wil (een dangdang betalen, zie boy., bl. 266), dan komt deze nlieder aangelegendheid niet tot een einde. Verder ook vdor een zin, die ter verklaring moet dienen van 't geen men doet; b. v. na unang dida hamu (TinH tan S, M. en D. 2)., bL 9 r. 16), opdat g^ het met zien zondt (daarom doe ik dat). — Na een veigemking van de plaatsen, waarin nfl gebezigd wordt, ben ik tot 't besluit gekomen, dat de vooraanplaatsing er van slechts dient om aan 'tpraedikaat den vorm te geven van een substantief; van daar waar men iemand zekere handeling verwijtend toeduwt; immers ook bijj ons is b. v. "g\j z\jt een bedrieget^f een sterkere bewering dan «gy hebt bedrogen." Maar een woord al» bedrieger kan in 't Bat. met een object geconstrueerd worden, zoodat men ook gf e^teen m^ bedrieger zeggen kan (bl. 891). Behalve de voorbeelden, boven ({ 126, 1"*., en bl. r. 810, 18 V. o., 861, r. 8) reeds aangehaald, verdient nog aangehaald te worden na mab^ar do ho (Ib., bl. 14, m.), die beoreeed ie zQt gg ('t geen geiyk staat met <<gy z^t een lafaard^ of den zin heeft van **ik verwet u ongegronde vrees"). Even zoo ligt er een verwet in na laodoina modom do ibana (Ib., bl. 62, m.), di^ gegaan is, is dat (hert), die sliep was h^ (of "want hQ eUepy\ immers de sprekers willen er miede zeggen, dat de peraoon, die hen uitnpodigde het door hem dood gewaande hert mede te gaan halen, hen uit domheid vei^gee&che moeite had berokkend; van daar ook waar men iemand van een on* gegronde meening wil afbrengen; b. v. na naing mangguru pambqfuon do (Ib., bl. 17, r. 8 v. o.), die de vleehtknnst toil leeren is zy (d. i. hoe kunt g^ wantrouwen hebben omtrent de aanleiding der komst van deze dame, want z^ is volstrekt niet iemand, die twist zoekt (inddiungna namg marbada^ zie het onmiddel^k voorgaande). Evenzoo waar men bevpte^sd is, dat iemi^nd ongeloovig mocht zijn; zoo zegt Dj., die zyn moeder in een boom had verstopt, om haar als sombaon in zijn voor- deel een beslissing t^ doen geven, uit vrees dat de toehoorders 't geen .4e yei^neende sombaon zeide, niet zouden gelooven : na eitéong ma i hata ni eomb/aon i (Ib., bl. 294, r. 12), dat waaraeUig ie is 'tz^gen van dien 398 sombaon (gij moogt er niet aan twijfelen). Ja zelfs wordt het vdor een ak praedikaat optredend bijwoord geplaatst, alleen maar om er een nadfnk' op te leggen; b. v. èa bowan ma gararhón na böü ma niitna ei- dfonaka (Ib,, bl. SOT, r» lo), "daar! neem deze mijn betaling mede" ; aldus zeidé Dj. -^ Dat ^ Taak een Toleindé handeling teven» in zich duit (bL 391), Eooddt wij in een vertaling de toevlagt moeten nemen tot den volmaakt verleden tijd (} 158'*'), bl^kt ook uit 't gebruik er vau met dapói (bor., bl. 161); b. v. na detpot hu-tahan hdmido i (Ib., bl. 170 r. 4), die kdbmm} buit gemaaH; zoo ook in at%k na lupau di ft^ana- (Ib., bl. 157, r. 1 V. o.), misschien i&6Ö ik z]|n voorkomen v^r^^^. Ëven>' zoo, waar de voleinding -slechts verondersteild' wordt; b. v. aUkummff na hu4awar (bov., bï. SSd) in aué ni slechts een bijvorm is van »d/ b. v. aut ni unang di-^^u* rukan ho dongat-sa^kuidm tu bagaaan Imbimg , tndd ttmg mate napé ho n^hi (Ib., bl. 826 r. 7), hadt ge uw hutagenooten niet in den afgrond laien vallen, gij zoudt nog niet gestorven zijn (andere voorbeelden bov., bl» «86). — Een kwalificatief werkwoord inet 'tinhechtsel um (§ 61) hééft na voor zich, zoo het als praedikaat achter 't subject' plaats neemt; b. v. tumabo dó i (Ib., bl. 70 r. 8, die z^n lekkerder), maar na di ioru ina tumabo (aid., r. 11, die onder 0j^it zijn lekkerder oi de lekkerste). Ook vindt men na na matsadi nog gebezigd; b. V. matsadi na teU (Ib.; bl. 45 r. 16 V. o.), zeer schoon (is uwe dochter); Zoo ook vindt men sai na borat (Ib., bl. 326 r. 16) = m boratan (bov., bl, 212 in c). — Over na sai zie bov., bl. 270, en over na voor woorden als musé, podó en namd bL 875; zoo ook vócft maon (bov., bl. 308); b. v. mate ho na maon di-sora bab^at, gij zijt op Hpmt, door een t^er gevat wordende, te sterven. — Zeer geliefd is na voor een actief met een object om het ak subject te doen optreden van een werkw., dat een bevel inhoudt, 800 de persoon, die bevolen wordt, onbepaald wordt voorgesteld, of liever door geen substantief wordt genoemd, al beteekent dit ook, even als halaky een onbepaald persoon; b. v. di-dokkon ma na marp^o radja t, door hem 7cerd die den vorst had te roepen bevolen (hij beval den vorst te roepen). Men kan hier echter na ook weglaten ; b. v. hn- 394 êuru mofiUap ko (bov., bl. 860), ik heb u laUn halen; di^kkm ko nta- réUip ü» (aid.), ^ hM mjf kUen halen: om Ai-Mm memddk^^ opdai toe hém Men halen. Zoo men üen p«raooD üoemt, die beirokn woidt» ia 4e «mBiruMio Mor vrij» toodat maa 't sttiiaUmiief > die periooii aan* daideoda» loowel voor ab aobtei 'twekkwoaid, dfe handeling diafrg te velvoeieA beeft, yoonteUeade, kaa plaatsem Db werkwoord^b met *% voorheehtad pa. dia alleeii in 't actief 't atoheefataelJlMi. hebben (( 06), moeten bier alt^d dea oooünaleQ votte^ hebben (bl% ^H); b. ▼. éMekhm ma kalak manffun^hif bevel de Ueden Uelemsdi^kMomma nepoeöna pahembfmif am^k^h^hHd e^beüenden^rnkp-eoU matte epreU den f di-enm djdma ni ratffaima napeemtlwwnamken lageén eepepo^ dee^anni iM^.lji <fr 0^» vnm den vm»si.biV(ri.Aarei.ie^endsn dnapmnitjeê naef de fopo. waar de Toiae mmben «by«a (bL £09), iebrengent dé*. dotteok ma 4fehnann i m md n d0 ei4appi9i^ deMpoM eeUi-eaUi, k^ be^ vel 9^ trem r^^ k ^kmp^ tmr 9i40fpm en andere fffenr^el klaar ée^ maken* Voorbeelden vaa 't aubatanM, de bevolen peraoon voonteU lende» achteraan geplaatat» a^n dihdektan mtf/a i ma mui/ matmahem keeèona $ eè-piee eo malnmf de^^oteé ke¥al f* s.M:}Ooktifn>bn0Bli^tm i9fiient dHhkkeif.pÊiar» n^^mma % keiak ,tn knkma^ hf beoaHemének of eekere p&reenen ej^negoederenfMar ejfn Auia U brengen; di-dokkonèia^ npaUijppa>èor9m$ kü óeetd effn deehter (r^)tekookèn; di-dokkenma^nè»^ i$§an djoiknetitei^op »• kij Mt 'ige^ekOeip elen. Ook kan 't geen b&foiea wvMrdt dooreen i>a86irf-verbaal4tthit« of doof^n eerste passief uitgediïaki #orden; b. .v, dl-éMm tea dm {^9) 4fvlwUtnA imHuinay hij beval ay» vtome afra bnêdel ie widkns dè^d^konehadJipamaeamahoÊamnnkaianmi bOh(-d0fUi(^^ bl. U r. U^.iK^J.P^beoaldkertmweifnievenkimrrtaa ÉeeAeien, Ook ktin men «te bevoien t>er9oeii in {d. v. door t»», aoo ala fai dit vocu)beeld, door <ü Idl^id^ (een voorbeeld 'bev., bL 860 r. 9 v. <^;^ M. ylattlt 'IverkwoorA, «rat bQtelepivttrdtvoonielbDde, oHmutéeiyk achlw M, 'iw^beifeknhtMkmi (fem^m^ W. 88, f. IIi;)^ on welMo, daiket ^ 't gefafoik TtQ 't etnt* pasiiof vpdr een aehteiMiiitaaiid entet. of vooniw., éeX ab agfnt optreedt, phiats seemt» eoodet twee ■oniiude fonnai nereas elkander gesteld werdae, en aee aameettelSiig ronaea; b. v. di-êutm-eiap 4fa (bl. 168). dear hem verd beeelen geaocmdeQ pertoon ie helen (kü Hei genoemden penoon halen ^ aia een voorbeeld boven, bl. 237)» Het MaL vertoont ten diergel^ke eonstraette^ 200 'i werkw., 't bevel voarstcllende, in 't paasief is; van daar di-êuruh^a pmr^ èuioai {S 99), maar manjereh hèrhmai. S9fif XL ZAMENÖE8TELDE WOORDEN. • , Zamengtiii^ woorden maakt nien door nevekêplaatsint^ van twee f 166. woorden , wiaarvair t nchtersrtaande 't bepiiknde gedeelte Is. 25oo *t ach- terstaatide woofd' &p ^ch 2elf dén klemlxion op de laatste lettergreep heeft, verlegt hét dSen naar de voorlaati^e; b. v. daht^oïony gdbe-boUm (bov., bl. 91 , 3.); bttuhü-male {meHéy- $ 20 «ti 44); ^dmaHorop {tor6^'\ j arp4offo (Icffé)-; mdèfSo^ (boit, bov., bl. 8, Janm). ^ ' /«^ Uj, £eQ zonderlinge nitzondering is dfau-ruma, waarin 'tbepidende bestai^d- deel der zamenstellinR vooraan . staat. Het zal wel, als eigennaam, ,onmiddelj|k nit een vreemde taal, 't z^ oud-Javaansch of -Maleisch overgenomen zyn (vgl. Bat., Ib., IV, bl. 43); zoo ook het aU advegrbialfi bepaling gebezigde haUJdng^ duru; b. v. halijdna-dwrü td onan i, aan de amzoomende ianten (grenzen) van de markt. Wat di9 Meikem betvoft» «g km w«t dodr. regel» bopudd ^osdeiii { ié7. daftr door d^ «imffl^telling. vaak soowel 't tenia ab tweede beataodU deel ia betftekeqia zoo wer kan giewqzigd worden^ dat ximmi 'tgobmik aioet raadplegQ^; . izoo b, v, beteekenti 4i»ai, in tegenateiling van ioru (d0chier)i op < zich. ;ielf ioon\ m$$x i» zamenstelling kind; van daav oeair^friM, PM gAorm Jdnd (fia^y. ïéo heeft m Vin zamenstelling meestal. de beteekenie van wedfir^ wedetgfeMdkeid; b, v. arihloffo (^ L66), droog weder ^ dr^^iffk.dxt er heeiaoht; aridae^ warm weder\ beerêekende UUe; oThMdmt regnnacMg weder (ook ariparudau, 4 120}; mi-golapt Mrokken^ weder y dtiieiemk. De beteekenis. van ^ofa, die de overhand beeft, js adem^ terwijl het in den ün yuxx ieteèeirdcki (iemandVZ^o ^mevoorraad) woder vaak voorkomt (de een vDoarbeeld bov., bj: a94)t, maar in eameneteUing b^teekent het bepaaldelijk '(koen; b. v* wffuki- ifoe» ({ 11), leaeneeimké ekrvenstmr; hommaie, de dhA^, dien. iemand ondergaat (niet de dood als penoon). Op dch zelf béteekent ^k^Aa, of JMvH^ «oowel hdk als 't geen er in i9.(^ darma^y terwijl hei. in sa- men&teUing, eu door mfM bepaald, Tioifikgèr (dien men gevoelt) faetee» ^ Slechts zelden beteekent het op zich zelf weder ^ zoo als b. v. in dengg&n ari. {de da$ if t^on A^'u het iê mm vteAlrj. De bcteektniiy idie jde overhand ir >l heeft, is dag of «w^b. v. di-dadang m, door de gom geblakerd: wUe pUumgan f l^l^ f **^'^^ td «ri (poda), een Umom dopr de $on gegeten <td. i. door de Mite gebarsten, n» Mimon, xie Wdb. onder beta en $ 134); i-sinar mo i ari (^b,),kij legde ze in de. zon ie droegen (Ib., bl. 18 r. 11); vgl. Mak. lilowi van aio. // 396 kent (bukiku-male^ § 166)» en maag, 200 Món als bepalend bestanddeel der zamenstelUqg optreedt \ — Ook kaia geeft ;aieer oimin z^n be- teekenis in zamenstelling op; b. v. htUa^pUtor ijpUiór, } 166), keir^t ^ (dat iemand beeft); hata-gait, 9ck^8(otmeigmeen4fi9(ior<jltM^QiiQY&K kaia jn-btÊfdju). Alleen beteekentj idu nooit een persoon, maar in za- iQ^stelling h^ft men t^u-pofang (} 24) als benaming van ; iemand die over een dobbelpartij gesteld is {sie Wdb.). Andere zamensteHingfin van dien aard zijn ramba-po^o {poió)^ druÜBgewu, kreupelhout, laoff g^oomie; ramba-bólak (boldk), hoOg geboomte; djolma-torop (} 166), de menigte y HpubUek^ Haamoezige gezelschap: ipot-ngolu (mangolu), roofwaa een wonde, terwijl ipoe na mangolu: een lenende kakkerlak zonde betee- kenen. Als eerste bestanddeel van een zamenstelling geeft pande een persoon te kennen, die ziek met iets bepaaldelijk t^ezig houdt, 't zij het z^n kostwinning is of wel iets waarin hq het zeer ver gebragt beeft; b. v. pande^ht^u, Ummerman^ bouwmeeeter van een huis of sopo; pamMosi, emid; pande^hodü, geipeermaker; pande^Juhui, pande-hatéf, enz. (vgl. bov., bl. 186). Vooral in zamenstelling heeft (^uhut de betee- kenia van een geeitgt beest, zoodat dJuhuUmanuk b. v. zoowel kippe- vieeseh als gtstagte 1^ of geslagte kippen (bov., bl. 386) kan beteeke- nen. — Vaa 't bijwoord boti, ak tureede bestanddeel, moet de betee- kenis uit 't verband opgemaakt worden; b. v. maU-hoU (§ 166), zoo sêfsroe»^ d. i. ongewroken sterven (mate-bagidi, Ib. III, bl. 814, r. 10 V. o.); nudak^U (Ib., bl. 52, r. 14), omterHgter zake terugkeerek; haldk na mardatam-èoH (Ib., bl. 42, r^ 7), Ueden dü, zonder iets als b. v. hoH-^ delswarm b^ zich te hebben, op reis zifn. Vele zamengestelde woor- den zQn skchts benamingen; zoo b. v. drarhodU, geweer-zout, salpeter (bov., bl. 47, onder); baro^ulok, stang^Uoedvin (zekere langwerpige bloed* vin); rusuk'kad/angan, urak^tcnga (§ 26), buluhai (§ 8), tanoh-dendang (D.), düa-horbo, tmbaho4ata ene. Als tweede bestanddeel treedt M^ zeer vaak op, om een voorwerp van z\jn soortgeiykèn wegens buitenge- meene grootte, voortreffelijkheid of vermaardheid te onderscheiden; b. V. datu-bolon, een groot datu, iemand die als daiu groot is, zoodat hq ^ B. V. di'iumttt ratffa i butuha-bokm m dekke i (Ib., bl. 96 r. 11 v. 0.), de^ vorsi mm uit den viteh de maag (| 140*). B. V. al moogt gijlieden aiet verzadigd z^d, wump mago di-baen ko améng hata-pHiornam on (Ib., bl. 274, j. 17 v. o.), bederf ioeh niet Beërf éne onze regtvaardige zaak. 397 Hl 't geen een daiu weten moet uitsteekt ^; taon-èolm^ een groU-jaair (in tegenstelling van een gewoon jaar ^ zie Wdb.); huifiha-iölon (boven, bl. 89&, ond.}. Zonderling is het echter dat men het als adjectief ({ 42) Iaat optreden achter dalan^ zoodat men dalan na öolon {de grook weg, in tegenstelling van de bijwegen) z^. Ook godéng wordt op dezelfde wijze gebezigd; vain daar huta^godang^ de hoqfd-huta (in tegenstelling Tan pagaran, de MJ-huta). — Over raja in zamenstelling is boven (bl. 91, b,) reeds gesproken. — Als eerste bestanddeel vindt men dikwijls baba in zamengestelde benamingen van iets, wear menin of uit gaat (b. v. baba-muwara en baba-piUu), --: Zoo een werkwoord als tweede bestanddeel optreedt, is bet op te vatten als een adverbiale be- paling, in plaats waarvan wij een praepozitie met een infinitief — een vorm van 't werkwoord, die niet in 'tBataksch bestaat (§ 121) — zou- den gebruiken; bl v. npa-mangalapa, loon of belooning voor het in stuk- ken houwen (van een alagtbeesf); upa-marsarune, loon voor het bespden van de sarune; upa-manggordangi^ hon voor het bespelen van de pau- ken * Dat hier geen praepozitie optreedt volgt uit § 161* (in 2°. en «.). Ook met de beteekenis van een attributieve bepaling kan een actief als tweede bestanddeel zonder 't voornaamwoord «a optreden; b. v.piso- mangasup, bodil-marsukkun, dreigende sijdegeweren en rekenschap vra- gende snaphanen. Maar dit geschiedt meestal in spreekwijzen, die als formules gebezigd worden, zoodat die aangehaalde woorden eigentlijk slechts een versierde benaming zijn van een gewapende aanval ^ zoo heeft men ook dalcMao (§ 15) iutoru, de weg die naar beneden gaat (bl. 384). — Zeer vaak treedt een substantief met de beteekenis van een adverbiale bepaling als tweede bestanddeel op, en het is dan onverschillig of het een nominale vorm is of wel een werkelijk substantief; b. v. gondang- dalauy weg^mumjk d. i. mnzijk langs den weg (dien men een weg afl^- gende maakt); van daar ook 't werkwoord margondang-dalan ^. Voorts * Van daar ook van vrouwen gebezigd, die wegens bedrevenheid in 't wiche- len vermaard z^n geworden (zie Ib., bl. 17 r. 18 v. o.). Daarentegen bezigt men upa-ogung, ogung-loon (loon ^rooT hei bespelen van de ogungi)\ upa-pamikkang ($ 121), loon \oot het «a» de pooien trekken (van een slagtbeest, zie Ib., bl. 268). Zamengestelde woorden kannen ook den vorm van een werkwoord aanne- men; van daar mandndu-godanff, de voomaaiMie dttdu-musfijk maken; martalu- monang, nu eens verliezen^ dan weder winnen. 398 iaiM^gogo^ operwoimm werden wat betreft kracht (in kracht onderdoen); lathpenmg^ lathötuffo» Uh(hhmaga (D., gaoM IméUen^ enz. Zeer menigvul- dig zyn de «unenstelliogeni waarin 't tweede bestanddeel't voorwerp, door Heerete betaekend, naar de plaate» waar het gespen ia» bepaalt; b, T. karètmgatêHfi^, óeneéeihfoori (de dorpapoort, die aan den rivier- kant gelegen ia) en harhangtm-diulm^ öcven-poort (de dorpepoort, die aan den beigkant gelogen is). Hiertoe brenge men ook de namen van pkataeut die naar mate asjj hoog of laag liggen, onderacbeiden worden door lom6aiÊ0t dolokt Mhmgf 4m« ^ ^'^'^ ^^ ^^ ^° praepozitie en aubet. bestaand b^woord kan als tweede beatanddeel^aonder praepozitie optreden; b* v. pofmodom baUjm ({ W) ^^ m modfim di hdijün. — Ala bestanddeel van een auaangesteld woord treden ook de woorden op, die 't geslacht uitdrukken» daar z$ op aioh aelf reeda substantieven a^n (ale bov.» bL IIA). ^ Dikwijls staat 't tweede bestanddeel in de betrekking van ol^ect tot 'teerste, al is dit ook een subst^tief; b. v. dttcé-Miol (§ 11), giimtmiddêl tegen weemoed ('t geen den weemoed ge- neest); daothle (M.)> geneeemiddel tegen honger; daon-tuoae ofdtm^ngv^ woi (M.)> geneeemiddel tegen dorst Naa^t garar ni uiang (bov., bl. 8X5 in ^.) vindt men gairar'^Kkmg (bov., bL 267, b), *-* Bigennamen van kM$ a^n aemengestdd, en worden voorafgegaan door Iwa^ny knta of Mu; b. V. Umlar'raélja ({ 15)» loAu4diat kuiOrpadang maiogu. Die van personen naar den landaard worden uitgedrukt door ^ of Ma (b. v, èala4oöa oi hajo^Ma^ iemand uU Toh)^ terw^l ^orabi| vrouwelijke per- sonen gebezigd wordt. Naar de marga heet iemand anak ni oihoru ni (b. v. amk ni marbnn^ anak ni ramèe ei-manalu). Bivieren worden door aek of bakmg aangeduid» Landaohappen door tano, dat ook voor den naam van een huta gebeaigd wordt, en rura (zie Wdb.). De namen vau marga'9 aijjn nu eens ontleend van den naam van een persoon (si-ma- nnUang), dan weder van een plaats (b. v. htda-g^mg)* Ook vindt men als mor^^a-naam een na ^t ~ oa; b. v. na di tukka on (letterlek: H geen hier «i Ifnkka ie). Voor zulk een marga-naam plaatst men ook anak of bom ni, terwyl ni opk weggelaten kaU: worden; b. v, anak m na di amóai on (iemand van de marga si-ambaion); aearomadi ho guru sabnngan ni adjt na m^an di iano boroU» anak na di Udska. on, dan kome 't onderwijs tot U, Meester 8.n,a/ die toooni te B. e» wiens marga Tukka is. Ook sakeu, die een naam dn^n naar de herkomst, worden door zamensteUing met een eigennaam uitgedrukt; b. v. uU&- djau, isap'toba (§ 168). — Zamenstellingeu, die door 't gebruik een b\j- 399 Bondere betadceiiio gekregen hebben, too als BaU^p^Utrng^ in 't Wdb.; ook de zamengestelde werkw., als b. t. safur-maiuu>a ^ ^ ioroMtgwg mate-saé'tokHnt enz. moet men daaruit leeren kennen. De werkwoorden sahatf Banga^ sappe, saui en sundat treden als eerste bestanddeel op van een zamenstelling, zoodat zy, en niet 't werkw. ^ dat er als tweede bestanddeel bij gebezigd wordt, als praedikaat beschouwd moeten wor- den; van daar ook, dat zij door een substantief of voornaamw., dat als subject optreedt, van 't bepalende werkw. kunnen gescheiden wor- den (bl. 301, vlgd.). Men ziet, behalve uit { 168, ook hieruit, dat diergeli^ke zamenstellingen eigentlijk slechts nevena elkander geplaai- ste woorden z^n; van daar ook dat, al naar mate van 't gebruik, nu eens de praepozitie ni beide bestanddeelen vereenigt, dan weder niet; zoo b. V. zegt men bóbah ni hamhing {toebereide geite-huid) en niet eobak- kambing^ hoewel men djuhuUtambing (§ 14, geite-vleesch of geslagte geil) bezigt; zoo ook vindt men daon ni aala (middel tegen een vergryp, zie Wdb. onder daon) en daon ni arun (middel tegen koorts), hoewel. men daot-sihol en daon-le bezigt (vgl. bov., bl. 398). Van daar ook de sluiting door een neusklank van woorden, op een klinker uitgaande, yóoxh bij- gestelde woord ' (zie bl. 817, 318 in D.). Het is in M. ab eigennaam vooral gefaroikeiyk, luuarin T. en X>« beogt men het in de versierde taal van de poda (j 63), of wel waar Mea van het feestelijk inwijden van een pas opgerigt huis spteekt (bov., bL 877). -^ Met verplaatsing van den klemtoon besigt men vaak puliè êU eerste bestanddeel, en een aabetan*' tief als tweede, om het alch op een vevsehiHende piaatB bovinden uit te drak- in een handschrift, in een toQgval geschreven, die tnsschen 't Dairisch en Tobasch in staat, vind ik ook idup-dorgajuj 't geen onmiddelijk ait 't Mal. (dirgajm «n Mdf^) i*. Vgl. ook elarambanuioa. ^muda f itiil 'tiJpBnf V. muda (Mal.), eoo als bl^kt oit mènguda (plaats bet ondn nguda in 't Wdb,; vgl. bl. él , III) in D, en 't Sniid. agora (vgU b«y., -^^ bl.66,in..). JC }u^/ 400 ken; b. t. puU k ^ etSi mf (bor., U. 878), jwUi^Ma, in een vencUUènde huta ie § 168. Zoo een zamengesteld woord door een pronominaal aanhechtsel be- paald wordt, dan neemt 't aanhechtsel achter 't eerste bestanddeel plaats; b. v. anakku iubu t, mijn paê geboren kind (bl. 895); empungmu 'heli (D., bov., bl. 377); hagaehu rimbaru idi (aid.). De zamenstellingen met dongan kunnen naar verkiezing 't aanhechtsel achter 'teerste of tweede bestanddeel plaats doen nemen; b. v. dongai-eaódlokkón (bov., bl. 878, zie ook bl. 261). Is 't tweede bestanddeel een eigennaam, dan neemt 't aanhechtsel hierachter plaats; b. v. i8ap4obana, zyn Toba-ta- hak. Zoo ook waar begu voor een vraagwoord geplaatst wordt om er een algemeene beteekenis aan te geven; b. v. b^u akana pe eowada (iete hoegenaamd van hem zelfs was er niet, zie bov., bl. 373). Even zoo de verwantschapstermen, die als echte zamenstellingen moeten be- schonwd worden; b. v. amanguddm (bov., bl. 886). Volgt een sub- stantief, door »} ingeleid, als bepaling, dan mogen de twee bestand- deelen niet gescheiden worden; b. v. imbulu-hori ni dagikkón ^ ^tvlaè- haar van dit mijn lijf; buiuhorholon ni dekke i (bov., bl. 396 in de noot). ^ a. SSonderliiig is liet dtt men patmm éffolo en patna jnuU (t^ vaor- en aeh- UrpMi) s^; lioeirel pai'djolo en pai-puiH niet TQorkomeDi M. vat htUak na éffatffi als sameAst^fittg op; ven daar halak na éfféuffintja (gifnonderdamft»); 200 ook hakük tut bahaUUja (niet halaknija na enz.). Xn' De HERHALING. § 169. Wat den vorm betreft, alleen 't stamwoord wordt herhaald, met dien verstande echter, l^ dat de neusklank, waarvoor een medeklinker, zoo hij geen klin- fcerdrager is (J 2), plaats gemaakt heeft, mede herhaald wordt; b. V. mammba-noilhha {manomba, êomba), pauopik-nopihi (manopihi, io- pik) enz., maar mangakkai-akkat (§ 9, mangakkat, akkaf), manguleie- ttlete (M., nleie ^), manduru-duru, eiiz. B. herhaalt den nensklank ook waar 't stamwoord met een klinker aanvangt; ^ Mij nooit voorgekomen. In 't Wdb. abnsieveiyk onder ieie geplaatst; lees ook aldaar manffuiete-ulete en niet mtmgulete iete. Het had onder niete moeten geplaatst worden. 401 b. V. nê»gtmgkai'ng0M0kat {an§kta)y n-pëttffido-ngidon (ido)^ pèngagfhnffogo 2**. dat de werkw. met een uit 't inhechtsel vm ontstaBen m (§ 61)^ dezen neusklank mede herhalen, zoo 'tstamwoord met een ;? aanvangt; b. V. modoïïhmodom (podom), nude-maie (paie), daarentegen meppang- eppang ($ 9 en bl. 122, 3^. a.). numggal'mggal {bmiggdly § 61), kumoaa- koaay mungué-ungtU (M.), sttmorop'^orop, enz. Ook muli (bov., bl. 129, onder) herhaalt de m; van daar hamuU-muUan. a. De herhaling van een afgeleid woord in zijn geheel komt meestal te gel\jk met verandering der klinkers van 't niet herhaalde woord voor (zie beneden). Waar zij zonder verandering der klinkers geschiedt, geeft zij te kennen, dat de door 't niet herhaalde woord vocargestelde handeling herhaaldelijk plaats heeft; b. v. marèaUk marbalik ma ièana, herhaaldélijh ging hij onderBte boem (uit onmacht tegen den wind op te vliegen). Is 't woord niet a%eleid, dan kan meü nataorlijk aan den vArm niet zien, of het herhaald is om er een andere beteekenis aan te ^even of niet. Zoo kan hundtd-hundul niet alleen beteekenen aU H ware zitten y maar ook, even als 't niet herhaalde, zitten; b. v. di-ehpot ma radja i hundtd-hundul, door hem werd gemelde vorst, zittende, aange- troffen; dida ma urea i pajdk-pajdkj door hen werd 't hert, liggende , ge- zien. Hier dient de herhaling slechts om 't woord als praedicatieve ' bepaling te doen optreden, en had door nunga (§ 158, 9^.) kunnen vervangen wordeqi Zelfs een herhaald woord, als praedicatieve he}p&'/Z^^yd^.y'< ling, kan echter ook een vorm hebben, dien het om een andere beteeke- ^ nis te hebben^ aannemen moet; b. v. di-dapot manottor-nottor , door hem 3<^ werd gemelde persoon, dansende, aangetroffen; hu4da öuluk-suhat sih moHk-eoting, ik zie de suhatèladeren zich draaien (§ 170). In D. vindt men een afgeleid woord in zijn geheel herhaald, meestal om een negatie te verstaken; b, v. tdang kene mieruhat merubat (Ib., bL 8 r. 15, bl. 41 X, 6 V. o.), twist toch niet téliens met ^^eander; malot i-duwe remuwar rë- muwar merdaUm-dalan (Ib., bl. 68 r. Z v. o.), h^ vercorloqfde haar niet eens uit te gaan om te wandelen; nlang f$Q Hta mihe-mike mer^alan-da^ lan^ laqt ons niet werwaarts ook gaan wandelen. Ook uit bet boven (ip 2°.) aangehaalde modonhmodom b. v. ziet men, dat ook de vorm van 't woord de aanleiding kan zijn van de geheele herhaling van een afgeleid woord; immers 't herhaalde modom betedkent als 't ware sla* pen.(d. i. liggen met de oogen open). ^ De herhaling van een aan- 402 heclitsel heeft nooit plafeis; van daar dan ook» dat ml^ti, waar twee verschillende naast elkander geplaatste wcwrden 't zelfde aanhechla^ hebben, het aanh. slechts b^ 't laatst staande woord vindt (rie b. ▼. maH&tMt-mamiimri op bl« 104 in 2., en êomèthêoliiioitkm, in plaats van fOMteoMfon soMomkömj op bL t08 in M.). $ 170. Wat de w^i^§mff betreft» door de herhaling in de èeêeeknna van een woord te weeg gebtagt, cQ haagt natnnrlqk van 't geen het betee- kent flf. Stelt het een handeling voor, dan geeft aQ meestal ook een herhaling daarvan te kennen, niet alleen om dat de handeling her- haald wordt, omdat aQ niet in eens kan tot stand komen, zoodat het herhaalde woord een po^ of iraektm betedcent (§ 175], maar ook om haar als nog in dnnr te sQn voor te stellen (van daar met êoi, zie boven op bL S81 in a., onder, vgl. ook ) 160 in a.). Een woord daarentegen, dat een toestand of wel een voorwerp beteekent, geeft, herhaald, iets te kennen, waarin een meerdere of mindere overeen-' komst met 't geen 't niet herhaalde woord voorstelt, op te merken id (f 171). De hieronder volgende voorbeelden zntlen het oiffvijzen, dat deze verschillende beteekenissen, al naar mate van 't taalgebruik of H verband van den zin, in elkander loepen. We zullen eerst de her^ haalde woorden behandelen, die een voorweip voorstellen, en dan tot de overige overgaan. $ 171. Urn mAttanürf herhaald, 1". Zoo het niet herhaalde woord een voorwerp voorstelt, dan be- teekent 't herhaalde iets, dat er op d'een of d'andere wQze op gelijkt. 