Het mikroskoop, deszelfs gebruik, geschiedenis en tegenwoordige toestand
K54-M4- \ HEX IIKROSKOOP, DESZELFS GEBRUIK, GESCHIEDENIS EX T E G E N \Y 0 0 R D I G E TOESTAND. MET 1IKR0SK00P, DESZELFS GEBRUIK , GESCHIEDENIS EN TEGENWOORDIGE TOESTAND. E E iV HANDBOEK VOOR NATITUR- ex GENEESKUNDIGEiY, OOOK P. HARTING, Jloogleeraar aan de Utrecht sc he Hoogeschool. #LJ°7'/y COLL. REG. TWEEUE DEEE. Te UTRECHT , hij VAN PADDENBURG COMP. 1 8 4 8. Digitized by the Internet Archive in 2015 https://archive.org/details/b21908801_0002 1 IV H 0 U 1) HER TWEEDE AEDEELINO. OVER HET MIKHOSKOPISCII ONDERZOEK IN MET ALGEMEEN . . bl. 1. Vereischten in den mikroskopischen waarnemer .... » 2. Ligchamelijke yereiscliten *  regelen voor het onderzoek 27. Aanleidingen tot dwaling 31. DE MIKROSKOPISCHE WAARNEM1NG EN HARE EIGEND0MMEL1JK - IIEDEN 42. Waarneraiog bij doorvallend licht » 43. Invloed van den vorm der voorwerpen » 44. Inyloed yan het brekend verraogen der middenstof, -\vaarin de voorwerpen zich bevinden » 46. Invloed van scheikundige omzettingen op de zigtbaarheid der voorwerpen #51. Onderscheiding van openingen » 55. Onderscheiding van bolle en niet holle voorwerpen ...» 56. Diffractie - verschijnselen » 58. Zien van vlakken door het mikroskoop » 61. Onderscheiding van lioogten en diepteu ..:.... » 63. Wijzigingen in de kleur der voorwerpen , bij de mikrosko- pischc waarneming » 65. Invloed der vergrooting op de waarneming van bewegingen » 66. Verschillendc bewegingen der mikroskopisehe voorwerpen . » 68. OVER DE GP.ENZEN DER MIKR0SK0P1SCIIE WAARNEMING, VERGE- EEKEN MET DIE VAN HET W AARNEMINGSVERMOGEN MET HET IILOOTE OOG » 74. AVaarneembaarheid der voorwerpen met het bioote oog . . » 75. Posilieve en negatieve netvliesbeelden » 76. Onderscheidingsvermogen van het bioote oog » 82. VI JNIIOI'D I)EK TWEEDE AIKEELIiSG. Herkenbaarheid van de vorm der lichaamsdeelen door het blote oog bl. 84. Grenzen der microscoopische waarneming bl. 85. Onderscheidbaarheid der gezigtsindrukken door het microscoop bl. 90. Herkenbaarheid van den vorm der lichaamsdeelen door het microscoop bl. 93. Vergelijking van het zien door het blote oog met dat door het microscoop bl. 95. Vermindering der straling door het microscoop bl. 97. Grenzen der waarnembaarheid van organische en andere doorschijnende voorwerpen bl. 99. OVER HET TOEBEREIDEN DER VOORWERPEN TOT HISTOPATISCHE ONDERZOEK bl. 107. Keuze en inrichting van een tot microscopisch onderzoek bestemd vertrek bl. 103. Beschrijving eener tafel voor microscopische onderzoekingen bl. 111. Werktuigen voor ontledingen bestemd; scalpellen, scheermessen, gebogen lancet, verschillende soorten van dubbel-messen, dubbel-lancet, dubbel-beitel bl. 112. Scharen en microtomen bl. 114. Naalden, zaag, vijl bl. 115. Regelen voor het scherpen der messen bl. 116. Pincetten, haken bl. 118. Onderlagen, glazen voorwerpplakjes bl. 119. Glassnijplank bl. 120. Vervaardiging der dekplakjes bl. 122. Vervaardiging van bakjes voor preparaten, van caoutchouc, guma, percha en glas bl. 124. Middelen om de voorwerpen te bevestigen; kurkplaten, gipsbrei, was bl. 129. Glazen staafjes, pipetten, droppelfleschjes, zuigpenseel bl. 131. Vervaardiging van doorsneden bl. 133. Gebruik van het scheermes bl. 135. Hulpmiddelen tot het vervaardigen van doorsneden van zeer kleine voorwerpen bl. 136. Drooging van dierlijke weefsels bl. 137. Verhitting van de weefsels door scheikundig werkende middelen bl. 140. Gebruik van de dubbelmessen, het dubbellancet, de dubbele beitel bl. 145. Gebruik van het lancet, van de schaaf bl. 147. Vervaardiging van doorsneden van zeer harde voorwerpen: beenderen, tanden, koralen, schelpen, enz. bl. 148. Isolering der organen van kleine dieren bl. 151. HOOFD DER TWEDE AFDEELING. Isolering van de elementaire deelen der weefsels. Bevochtiging van de voorwerpen, invloed van het water op de elementaire organische deelen. Bedekking van de voorwerpen. Aanwending van drukking, gebruik van compressors. Rolling van de voorwerpen. Middelen, om de bewegingen van kleine dieren tot rust te brengen. Waarneming van de rotatie van het celsap. Waarneming van de cyclos. Middelen tot waarneming van de bloedsomloop. Middelen tot zichtbaar maken van snel bewogen voorwerpen door het mikroskoop. Opspuiting van de vaten. PHYSISCHE EN CHEMISCHE HULPMIDDELEN TER HERKENNING VAN DE AARD DER MIKROSKOPISCHE VOORWERPEN. Zwaarte en soortelijk gewicht van mikroskopische voorwerpen. Doorvoering van een elektrische stroom. Verwarming van de mikroskopische voorwerpen. Bepaling van den brekingsaanwijzer door het mikroskoop. Mikrochemisch onderzoek. Reagentia voor het onderzoek van organische voorwerpen. Langzame vermenging. Filtratie van kleine hoeveelheden vloeistoffen. Uitwassen. Uitdamping. Kristallografisch onderzoek. Mikro-goniometers. Verschillende vormen der geprecipiteerde stoffen. Overzicht der kristallen, welke bij organisch chemische onderzoekingen voorkomen. Kristallen van jood, salpeterzure soda, chloor-natrium, chlorkalium, fluorkalium, chloor-ammonium, zwavelzure ammoniak, fosforzure ammoniak, fosforzure soda-ammoniak, oxalzure ammoniak, mierenwijnsteenzuur, potas, oxide, oxalzure potas. >> •, koolslofzure kalk « » V1U 1NH0UD DEH TWEF.DE AEDEELlNG KristaUen van zwavelzure kalk .. hi. 232. 99 99 phosphorzure kalk » 233. J) 99 oxalzure kalk » 234. 99 99 pliosphorzure magnesia A 237. 99 99 phosphorzure ammoniak - magnesia - • A 9) 99 ureum .. A 239. » 99 salpeterzuur ureum 1) A 99 99 oxalzuur ureum A 240. 9 9 99 urinzuur 1) A 99 99 urinzure ammoniak A 241. 99 99 urinzure soda A 242. 99 99 hippuurzuur A A 99 99 benzoezuur. 1) A 99 99 melkzuur zinkoxyd A A 99 99 taurine » 243. 99 99 cystine J> » 99 99 stearine .. A A 99 99 stearinezuur » 244. 99 99 margarine. » A 99 99 margarinezuur. » 245. 9) 99 eholestearine 1) cc 99 99 neurostearine » » Miluochemische ontdekking van proteineverbindingen. A 246. 99 >• 99 amyl urn .... A 251. 99 99 99 cellulose .... » 252. 99 99 99 suiker » 254. 9) 99 99 olie- en vetachlige stoften. » 259. 99 99 99 etherische olieen en harsen. 1) 261. 99 99 99 slijm A 262. 99 99 99 gal 264. 99 99 99 ureum » 265. 99 99 99 cystine » 267. 99 99 99 urinzuur en urinzure zouten A A 99 99 99 hippuurzuur . .. . - A 268. 99 99 99 melkzuur .... A 270. 99 99 99 koolstofzure zouten. A A 99 99 99 zwavelzure zouten. • A 271. 99 99 99 chlorzouten . .. » 272. 99 9} 99 phosphorzure zouten. » 273. 99 99 99 annnouiakzouten. » 275. 99 9) 9) potaschzoulen .. » 276. 99 99 99 sodazoutcn .... » A }> }l 99 kalkzoutcn . .. A 278. J> 99 99 magnesiazoulen .. .. t 279. 9) 99 ijzerzouten . .. A A INHOUD HER TWEEDE AFDEELING. IX Microchemisch onderzoek van dierlijke vochten. . . . • bl. 281. Aanwending van scheikundige middelen tot zigtbaarheid van verschillende vorm - bestanddeelen der dierlijke en plantaardige weefsels; morphologische reagentia . 283. OVER HET METEN VAN MICROSCOPISCHE VOORWERPEN . . . . 287. Vervaardiging van een juiste maat 290. Wijze van uitdrukking der mikrometrische maten 293. Verschillende in gebruik zijnde maten 295. Glasmikrometers 296. Schroefmikrometers 302. Gebruik der verschillende dioptrische en katoptrische projectiemiddelen tot het verrichten van metingen. 310. Gebruik van het beeldmikroskoop, tot het doen van mikrometrische bepalingen 314. Meting door het dubbelzien 315. Keuze van een mikrometrische methode 316. Graad van nauwkeurigheid, welke in de uitdrukking van mikrometrische maten vereist wordt 317. Tafel voor de herleiding van verschillende mikrometrische maten 320. HET TEKENEN VAN MICROSCOPISCHE VOORWERPEN . . . . 335. Vereisten in een microscopische afbeelding 337. Hulpmiddelen tot het vervaardigen van nauwkeurige microscopische afbeeldingen; verschillende projectiemiddelen. 340. Draagbaar zonmikroskoop 341. Ruit- en netmikrometers; glaspapier 345. HET BEWAREN VAN MICROSCOPISCHE PRAEPARATEN . . . . 347. Gedroogde voorwerpen 348. Bewaring in een oplossing van chlorcalcium 348. Bewaring in canadabalsem 350. Bewaring in een oplossing van kreosoot 351. Bewaring in een oplossing van acidum arsenicum. 352. Algemeene regelen voor het vervaardigen en bewaren der preparaten 354. VERBETERING ET. Bl. 7 regel 1 staat ; : tervviji; lees: tervviji. j? 16 33 12 >3 tot daarstellen ; lees: tot het daarstellen. ?> 114 33 1 33 dubbelbijtel; lees: dubbelbeitel. 33 157 3) 11 33 kunnen; lees: liunne. 33 292 33 3 ) noot , staat: rullen; lees: krullen. AANWIJZING der TAFELS. Tafel der versterking van het optisch vermogen enzv., tegenover Id. 93 ,, voor het mikrochemisch qualitalief onderzoek enzv. , ,, „ 282 11 ET M1KR0SK0PISCII ORDRRZOEK. ' * OVER HET MIKROSKOPISCH ONDERZOEK IN HET ALGEMEEN. 228. He docl van elk mikroskopisch onderzoek is voor- werpen oi’ beivegingen zigtbaar te makeu , welke voor het bloote oog wegens huune kleinheid niet waarneembaar zijn. De eersten zijn geheele ligebamen of hunne gedeelten, ter- wijl de laatsten het gevolg zijn van de werking der daarin of in de omringende ligebamen huisvestende krachten. Voor den mikroskopischen waarnemer, in den uitgebreid- sten zin dier benaming, levert dus de geheele natuur de voorwerpen tot zijn onderzoek op; of, om juister te spreken, elk natuuronderzoeker , welk ook het nicer bijzondere vak zijner beoefening zij , behoort mikroskopisch waarnemer te wezen. Schei- en natuurkundigen , geologen en mineralo- gen, plant- en dierkundigen , alien stuilen gedurende hunne nasporingen op grenzen , waar hun geziglszintuig te kort schiet. Een nieuwe gezigtseinder doet zich voor elk hunner op, een uitgebreid veld opent zich voor hunne voonvaarts- strevende werkzaamheid, zoodra zij, het mikroskoop ter hand nemende, met hunnen blik daar vermogen door te dringen, waar voor het ongewapend oog noch vormcn , noch bewe- gingen mcer hestaan. 11. 1 MIKROSKOPISIi ONDERZOEK IN 1IF.T AI.GEMEEN. Voor vervreemde gevallen splitst zich het mikroskopisch onderzoek in twee delen: 1° de toebereiding der voorwerpen, waarbij zij in die toestand gebracht worden, waarin zij de voor de mikroskopische waarneming noodige vereisten bezitten, en 2° de eigenlijke waarneming zelf. Hiermede is ons tevens de weg aangewezen, welken wij in deze afdeeling zullen moeten betreden, daarbij echter ons zulke afwijkingen van de genoemde logische volgorde veroorlovende, als tot bevordering eener grotere duidelijkheid in de behandeling der verschillende hiertoe bechbarende onderwerpen zal noodig schijnen. Alvorens echter daartoe over te gaan, zal het niet ongepast zijn, eenige oogenblikken te verwijlen bij de beantwoording van de vraag: Welke zijn de vereisten in den gebeente, die het mikroscoop lot wetenschappelijke onderzoekingen wil aanwenden? In de eerste plaats willen wij hierbij de lichamelijke eigenschappen stilstaan. Wie is waar zal weinigen, die zich eenige gedeelte der natuurwetenschappen ter beoefening hebben gekozen, lichamelijk zoo misgeleid zijn, dat zij om die reden geheel van het gebruik van het mikroscoop, daar waar het toe past, zouden moeten afzien, en daarvoor een verschooning zouden kunnen vinden voor hun nalatigheid in het aanwenden van een werktuig, welks nut zij niet kunnen ontkennen. Maar men moet echter tevens toegeven, dat zij, die zich meer bepaaldelijk wijden aan het onderzoek van het kleine in de natuur, die dagelijks enige uren met het mikroscoop wenden te arbeiden, zeker lichamelijke eigenschappen in hoge mate moeten bezitten, dan zij, die het slechts van tijd tot tijd en meer terloops ter hand nemen. Overigens moet men hierbij niet vergeten, dat sommigen die eigenschappen door oefening zeer versterkt en verbeterd kunnen worden. Wat de lichamelijke hoofdvereisten in elk microscoopisch waarnemer zijn, laat zich in korte woorden zeggen: goede oogen en goede handen. Dat hij ook in andere opzichten, zal hij zich met enigszins langdurige nasporingen bezig kunnen houden, een gezond lichaamsgestel moet bezitten, dat hij aan geen bloedopvliegingen naar het hoofd, aan geen te grote algemene prikkelbaarheid van het zenuwstelsel enz. enz. moet lijden, spreekt wel van zelf, en behoefte geen nadere aanwijzing, daar er ter nauwe nood eenige werkzaamheid der ziel kan gedacht worden, waarop een ziekelijke toestand van het lichaam niet storend inwerkt. De uitdrukkingen: goede oogen en goede handen, vorderen echter enige nadere omschrijving, want oogen die voor de meesten zeer aan, en handen die voor de eenen timmerman zeer goed en bruikbaar zouden zijn, zouden het daarom nog niet zijn voor degenen, die hen tot microscoopisch onderzoek wenscht aan te wenden. Bovendien willen wij van deze gelegenheid gebruik maken, om aan te wijzen, hoe deze organen het best tot het verrichten van microscoopische onderzoekingen kunnen worden in staat gesteld, en gebracht. Volkomend goede oogen behoren de volgende eigenschappen in zich te vereenigen: 1° De middenstellen: hoornvlies, waterachtig vocht, kristallijne en glasachtige vloeistoffen, musten zoo doorschijnend mogelijk zijn, zodat de lichtstralen nagenoeg zonder verlies het netvlies bereiken. 2° Het accommodatievermogen moet volledig zijn, zowel voor ververde voorwerpen, als voor nabijzijnde voorwerpen, waarvan de lichtstralen sterk divergerend op het hoornvlies vallen, met gelijke gemakkelijkheid en even scherp en onderscheidenlijk te kunnen zien. 3° - Hun netvlies moet zeer gevoelig zijn voor de geringste indrukken, doch zonder dat daarin een ziekelijke prikkelbaarheid bestaat, waarbij lichtelijk zoogenaamde nabootsten gevormd worden, die storend op de volgende indrukken inwerken. 4° - Eindelijk moeten zij, zonder te grovel inspanning of vermoeidheid te gevoelen, gedurende eenen geruimen tijd tot bet opnemen van scherpe gezichtsindrukken kunnen gebruikt worden. 232. Zulke volmaakte oogen komen echter zelden voor. Inzonderheid is het accommodatievermogen doorgaans zeer beperkt, zodat hij, die voorwerpen, op verre afstand geplaatst, scherp kan zien, zulks minder goed vermag, zodra deze zich op weinige duimen afstand van zijn oog bevinden. Intussen is dit laatste, zoo niet een vereiste in degenen, die mikroskopische onderzoekingen verrichten, althans een groot voordeel voor hem. Hoe naderbij hij de voorwerpen aan zijn oogen kan brengen, zonder dat zij diffusiebeeldjes op zijn netvlies doen ontstaan, des te meer werken zijn oogen zelf al mikroskoop, en wel als zulk een, hetwelk de beste werktuigen van die aard overtreft, zowel in de groothete van het gezichtsveld als in doordringend en begrenzend vermogen, waarvan wij later de bewijzen zullen aantreffen, in een opzettelijke vergelijking der grenzen van het waarnemingsvermogen van het bloote oog, met dat door het microscoop. Hier komt bij, dat men in het zien door twee ogen, ten gevolge van de onbewuste betrekkelijke richting van de beide gezichtsassent, een inzichtig hulpmiddel heeft tot herkenning van de vorm van de voorwerpen, een voordeel, dat men missen moet, zodra men tot het gewapende oog zijn toevertrouwt neemt. Het is om die redenen, dat een bijziende over het algemeen een grotere geschiktheid bezit voor het verrichten van mikroskopische onderzoekingen, dan een verziende. De grotere meerderheid van het netvliesbeeldje van door het mikroskoop geziene voorwerpen (zie § 115) kan hierbij weliswaar waar en ter nauwe nood in aanmerking komen, maar het is vooral bij het vervaardigen van fijne mikroskopische preparaten, waarvoor de verziende duidelijk naar de loep moet grijpen, dat de bijziende hun vermogen, om kleine voorwerpen, op korte afstand van hun oogen, nog scherp te kunnen waarnemen, zeer ten nadele komt. Bovendien kunnen in de regel de oogen van bijzienden beter een lange duurige inspanning verdragen, mits zij, zooals trouwens van zelf spreekt, niet met andere gebreken behept zijn, welke de bijziendheid soms vergezellen. De bijziende brengt dus van nature een bijzonderen aanleg met het verrichten van al die soorten arbeid, welke de meeste mikroskopische onderzoekingen vereischen; doch ook bij die die den gelukkige aanleg mist, kan door oefening in dit genre groothoofd voorzien. Het is genoeg bekend, dat alle zintuigen door het gebruik scherper worden, en meer en meer geschikt voor die soort van werkzaamheid waartoe zij bij voorkeur worden gebezigd. De zeeman, die, van zijn vroegste jeugd af, naar de gezondheidsvisserij slaagde, heeft zich daardoor allengs de vatbaarheid verworven, om zijn oogen zeer gemakkelijk en zonder inspanning voor parallele stralen te kunnen accommoderen; evenzo zal hij, die zich op tijds handarbeid toelegt, — en hierdoor beboort een groot gedeelte der verrigtingen van de mikroskopische onderzoeker, — allengs bevinden, dat zijn oogen niever en meer in staat worden gesteld, om zich voor korte afstanden te kunnen accommoderen. Ook nog in een ander opzicht, worden de oogen door aanhoudende oefening van lieverlede geschikter voor microscoopische waarneming. Reeds (I. § 205) heb ik gedaan opmerken, dat de oogen van hen, die daar aan niet gewoon zijn, niet in die heerlijke rustige toestand verkeeren, welke vereist wordt, om gedurende eenen geruimen tijd, zonder vermoeidheid te voelen, door het microscoop te zien. In het gewone leven zijn wij meestal gewoon, niet den afstand der voorverpen naar de accommodatieloestand van ons oog, maar deze naar den afstand der voorverpen te wijzigen. Dit is ook hier niet hinderlijk, daar er doorgaans tusschen de opvolgende gezichtssindrukken genoegzame tijdperken van rust zijn, waarin het oog zich weer van zijn inspanning berstelt kan. Anders is het gelegen, wanneer wij dit gebruiken voor een gedurende eenigen tijd voortgezet microscoopisch onderzoek. De ongeoefende, ook hier, gebeeld onwillekeurig en zich niet bewust zijnde, zijn accommodatievermogen in werking brengende, en gezichtssindrukken trachtende op te nemen of vast te houden van voorverpen, die zich op verschillende afstanden bevinden, uitvalt voor zijn oog, een vermoeidheid daarin, welke hem noodzaakt het zien door het microscoop voor eenigen tijd op te geven. De geoefende waarnemer daarentegen, bezigt zijn oog slechts als een scherm, om daarop de beelden der voorverpen op te vangen, terwijl hij de overige delen van zijn oog in volkomen rust laat, de werking, die anders door het accommodatievermogen wordt verricht, geheel op het werktuig overdraagt, hetwelk daardoor nimmer wordt afgeleid. Hieruit blijkt, tevens, dat wel verre, dat, als velen menen, het veelvuldig gebruik van de raakmicroscoop schadelijk voor het gezichtszintuig zoude zijn, dit eer integendeel van lieverdeel racer en meer doorgeschikt wordt tot het doen van nauwkeurige en een lange duur durende inspanning voorhanden voorhanden. Ook wordt deze raekening door de ondervinding genoegzaam geloogenstraft. Leeuwenhoek, die tot zijn onderzoekingen enkel kleine lenzen aanwendde, welker gebruik, uit de aard der zaak, voor het oog veel vermoeidender is, dan dat van het samengestelde raakmicroscoop, zette tot op meer dan tachtigjarige leeftijd zijn nasporingen nog dagelijks voort, en het blijkt niet, dat hij daarvan immer enige nadeel voor zijn oogen heeft ondervonden. Echter, wil ik hiermede geensind beweren, dat waarnemingen, ouder dan zekere oungunslegelijke omstandigheden verricht, niet schadelijk kunnen zijn. Integendeel, elk microscoopisch waarnemer raakt zijn oogen ontzien, en zich wachtlen voor alle zodanige invloeden, van welke het bekend is, dat zij voor de oogen nadeelig kunnen zijn. Hij is dan wellicht daartoe meer gehouden, dan elk ander, omdat het gezichtszintuig voor hem het enige raadpleegd is tot gemeenschap met die kleine wereld, welke hij lot het voorwerp zijner nasporingen gekozen heeft. Eenige voorzorgen tot goede instandhouding van hetzelfde zijn daarom noodig. Inzonderheid wacht hij zich voor alle te sterke gezichtsinducties. Het is de lucht van niet voldoende, die begijnen met de raakmicroscoop te gebruiken, dat zij door voorwerpen, of liever het gezichtsveld, te verduisteren, de zichtbaarheid der voorwerpen te bevorderen. Dat zulks geensind dienslig is om de zichtbaarheid der voorwerpen te bevorderen, heb ik reeds bij meer dan een gelegenheid (I. § 201) laten opmerken, maar bovendien wordt het netvlies daardoor te sterk geprikkelde, en op die overprikkeling volgt later verstomping. De prikkeling is zeer sterk geweest, heeft men bijvoorbeeld veel van de verlichting van het gezichtsveld het rechtstreeksche zonlicht aangewend, dan blijft de gezichtssindruk onder den vorm van beeld voortduren, en het is genoeg bekend uit de treurige ervaring van sommige natuuronderzoekers (Fechner, Plateau), die zich met de studie van de daarbij plaats hebbende verschijnselen hebben bezig gehouden, hoe gevaarlijk zulk een te sterk herhaalde overprikkelde toestand van het netvlies voor het gezichtszintuig is. Niet alleen echter vermijd men, bij het gebruik van het mikroscoop, een te sterke verlichting, maar men hoedt zich ook voor elke te sterke wisseling van licht en duisternis. Wanneer het oog eenigen tijd in het donker heeft verkeerd, dan heeft de pupil zich sterk uitgezet, en een graad van verlichting, die onder gewone omstandigheden zeer goed door het oog kan verdragen, wordt dan schadelijk, uit hoofde van de brencreek lichtbundel, welke door de pupil binnentreedt. Dit is de toestand van hem, die een Argandsche lamp bezigende, het naar boven en ter zijde stralend licht door een oudkokerisch kap afsluit. Men meent hierdoor het licht meer te concentreren op de tafel, waaraan men zit te arbeiden, doch zulks wordt door de wilde kleur, welke de inwendige van zulk een kap doorgaans bezit, slechts in geringe mate te wegen gebracht. De LICHAMIJK VEREISTEN. hoofdoorzaak, waarom de door zulk een lamp ommiddelijk bestraalde ruimte zich schijnbaar sterker verlicht vertoont, is het contrast met het overige gedeelte van het vertrek, waarin men zich bevindt, en het kan niet anders, of het oog, het welke dan eens naar dit duistere gedeelte gericht is, dan weer op de helder verlichte tafel of in het gezichtsveld van het mikroskoop staart, moet de schadelijke gevolgen ondervinden van de zich telkens opvolgende verkrachtende uitzettingen en inkrimpende bewegingen van de pupil. Bij elke kustmalige verlichting stelt men zich ten doel, de natuurlijke verhouding zo veel mogelijk na te bootsen; de zon zendt haar stralen in alle richtingen volkomen gelijkmatig uit, zo moet ook ons kunstlicht zijn, en het is daarom dat het gebruik van alle zodanige lampen, die slechts in een bepaalde richting licht uitstralen, en door sommige vervaardigers van mikroskopen opzettelijk bij hun werktuigen gevoegd worden, onvoorwaardelijk moet worden afgekeurd. Eene dergelijke, zoo niet nog schadelijker uitwerking heeft het daglicht, dat door een nauwe opening in een overigens duister gehouden vertrek wordt toegelaten. Vroeger, toen men algemeen mikroskopen bezigde, die uit hoofde van hun gebrek aan aplanatisme, slechts een zeer geringe opening veroorloofden, kon de door Spalanzani gegeven en later ook door anderen herhaalde raad, om in zulk een bijna duister gemaakt vertrek te arbeiden, enige nuttigheid hebben; thans nu de mikroskopen zoozeer verbeterd zijn, zijn zij, zonder verlies in begrenzend vermogen, een breeden lichtbundel kunnen doorlaten, wint de waarnemer daardoor niets, en loopt hij slechts gevaar zijn oogen onherstelbaar te bederven. Mandl (1) verhaalt van eenen zijner bekenden. Die zich van een zodanige verlichtingswijze bediende, dat hij na eenigen tijd door bevige pijnen in de oogen werd aangetast, met gelijktijdige verzwakking van zijn gezicht, zodat hij genoodzaakt was van het verder gebruik van de microscoop gelieen af te zien. Doch hoewel zulke voorbeelden tot waarschuwing mogen strekken, onthou ook bij microscopische onderzoekingen de oogen niet aan zulke invloeden bloot te stellen, die voor hen uadelig kunnen zijn, zo herhaal ik het hier nog eens, dat de microscopische waarneming op zichzelf geen zins schadelijk voor het oog is, evenmin als het gebruik van het bloote oog tot het gewone zien schadelijk is te noemen, omdat er zijn, die door het staren in de zon of op een daardoor verlichte sneeuwvlakte, hun gezicht hebben verloren. Men stelt het zich alleen tot vasten regel nimmer een microscopisch onderzoek voort te zetten, zodra men de minste sporen van vermoeidheid of eenere piijnlijke audoening in het oog bespeurt. Hij, die pas begint het microscoop te gebruiken, zal aanvankelijk de symptomen hiervan reeds spoedig bij zich ontwaren; hij laat zich hierdoor echter niet afschrikken - de oorzaak van die snellere vermoeidheid van zijn oog, bestaande in de onwillekeurige werkzaamheid van zijn accommodatievermogen, is boven al aangegeven; bij elk volgend gebruik zal hij, — voorondersteld namelijk dat zijn oogen in geen ziekelijken toestand verkeeren, — bevinden, dat hij de waarneming al langer en langer zonder inspanning kan voortzellen, en eindelijk zal deze, met de behoorlijke voorzorgen in het werk gesteld, hem even weinig vermoeien als enige ander gebruik zijner oogen lot schrijven, lezen, tekenen, euzv. LIUCHAMELUKE VEREISCHTEN. 237. Gedurende het zien door het mikroskoop bezichtigen men slechts een oog. Men gewent zich echter het andere altijd open te houden; dit schaadt, bij eenige oefening, volstrekt niet aan de gezichtssindruk, die het door het mikroskoop ziende oog ontvangt, en versterkt het voordeel op van het andere gewoonlijk gebeelde rustende oog, onder sommige omstandigheden, volgens de, in § 185 I., geschetste methode van het dubbelzien, tot teekenen of meten te kunnen bezig zijn. Bovendien brengt het toeknijpen van het een oog altijd een spanning in de oogleden van het andere te weeg, die nooit lang kan worden volgehouden. Raadzaam is het ook, dat men niet uitsluitend een en hetzelfde oog altijd tot de waarneming bezigt, maar met beide afwisselend, omdat, wanneer men dit niet doet, men gevaar loopt, dat er allengs een gebrek in samenwerking der beide oogen bij het gewone zien ontstaat, bet zijn nadeelig is voor het herkennen van lichamelijke vormen (het stereometrische zien). 258. Als het tweede voorwerp lichamelijke vereisten in degenen, die zich op microscopische onderzoekingen wensen toe te leggen, noemde ik: voldoende kennis. De instrumentmakers hebben zich, wel is waar, veel moeite gegeven, om deze ontbehrelijk te maken; zij hebben allerhande rader- en schroefmechanismen uitgedacht, die zelfs de ruwste en minst geoefende handen in staat stellen, om de hoogste bewegingen aan de voorwerpen onder het mikroskoop mee te delen; men heeft zelfs voorgeslagen door schroeven bewogen mesjes en schaafjes op de voorwerplafel te plaatsen, om voor het verrijven van fijne ontledingen onder het mikroskoop te dienen. Maar, hoewel ik niet weet of onbekendheid, dat dergelijke werk- en hulpmiddelen den geoefenden srawijlen te stade kunnen komen, zo is hun werkelijk nut echter hoogst beperkt, en kunnen zij niets veranderen beter gemis van goede tot arme arbeid bruikbare handen vergoeden. Ook de beste schroef beweeg beter voorwerp slechts in een richting; de talrijke spieren der vingers kunnen deze daarentegen in staat bevrijden in alle mogelijke richtingen uit te voeren. Welk is waar moeten deze bevriegingen in gelijke maat verkleind en vertraagd worden, als de vergroting loopt, doch hiertoe wordt niets dan oefening vereist. De mechanische middelen, de spieren, zijn ons gegeven, wij moeten echter leren deze op een gepaste wijze te gebruiken. Vooreerst moet men zich de vaardigheid eigen maken, door met de handen de voorverpotten in het gezichtsveld van het microscoop gelijkmatig en zonder schokken te kunnen beïegen. Aanvankelijk zal dit de beginnende vaarzemmer moeilijk vallen, vooral bij het samengestelde microscoop, waarbij alle bewegingen de tegenstelling van de ware moeten zijn, en bij zal telkens in verzoeking komen, om, indien de voorverpotten van zijn microscoop van een bewegbare slede voorzien is, naar de schroeven van deze te grijpen; doch bij laat zich niet ongeloven; met enige volharding zullen zijne vingers binnen korte tijd de beheerschap erlangd hebben, om zijn wil geheel te geboordsamen, en de kunstigste vervaardigde slede in alzijdigheid van beweging te overtreffen, en in nauwkeurigheid evenaren. Wil men op een gerichte wijze zich oefenen, dan zal men Yveldoen met de grootste vergrooting te beginnen, en te proeven, om eenig voorwerp op een bepaalde plaats van het gezichtsveld te brengen, bij voorbeeld, van de rand van het eerste in aanraking met de rand van het laatste, of met eenen in het oculair gespannen spinnewebdraad. Verder is het beschouwen van sommige soorten van infusorien, vooral van die, welke tot de klasse der rotatorien behooren, een zeer hiervoor afgewikkelde oefening, omdat het niet gemakkelijk is zulk een vrij in een droppel rondzwemmand diertje voortdurend in het gezichtsveld te houden, iets, waarvoor de kunstigst aangebrachte schroeven geheel te kort schieten, doch dat voor de vingers, zelfs bij vrij aanzienlijke vergrooting, nog zeer wel uitvoerbaar is. In de tweede plaats mogen de handen en vingers dienen tot het vervaardigen van preparaten of tot het verrichten van ontledingen op de voorwerpplaat van het microscoop. Bij het samengestelde microscoop levert hier de omkeering van het beeld een zeer moeilijk te overkomen hinderpaal op. Ook betwijfel ik het, of wel ooit iemand daarmede even goed zal leren arbeiten, als wanneer de beelden der voorwerpen zich in de ware richting bevinden. Gelukkiglijk echter is zulks ook minder noodig. Voor de fijnste ontledingen is een hoogstens 30 — 60 malige vergrooting volkomen toereikend, en, als wenschten wij nog sterker te bezigen, dan zouden wij geen uitgeleerde instrumenten vinden, die met vrucht kunnen gebruikt worden. Bij deze vergrooting heeft een enkele lens of doublet nog afstand genoeg van het voorwerp, om dit met fijne naalden en mesjes te ontleden, en anders bezitten wij in het rechter leidende mikroscoop een volkomen geschikt werktuig, om zulke ontledingen te bewerkstelligen. Bij het werken onder het mikroscoop of de loep, komt het vooral daarop aan, dat men een vaste, vaste hand houdt, zodat er geen onwillekeurige spiertrillingen in de vingers plaats grijpen. Dit vereist veel oefening, en is een veel moeilijker opgave dan de zoo even genoemde beweging der voorwerpen op de voorverpakt tabel, waarvan ieder zich overtuigen kan, door te proeven de punt eener naald geheel stil en onbeweeglijk in het brandpunt van een mikroscoop te houden. Men zal bevinden, dat zij in een aanhoudende trilling is, die daaraan door de hand wordt medegedeeld. Deze trillende beweging schijnt zelfs wel onafscheidelijk met elke spierinspanning verbonden te zijn, zodat het een onmogelijkheid is haar geheel weg te nemen, maar men kan haar echter zeer verminderen en daardoor nagenoeg onmerkbaar maken. Vooreerst namelijk neemt zij toe door elke buitengewone krachtsinspanning; het tillen van een zwaarwiegend last, de snelle bewegingen der armen en handen bij het zagen, vijlen enz. Maken de laatsten dikwerige nog vele uren later geheel ongepast tot elke fijnerde arbeid. Hieruit volgt, dat hij, die eene ontleding onder het microscoop wil verrichten, zulks nimmer moet beproeven, dan nadat zijn arm- en handspieren zich door rust van vroegere meer kracht vorderende werkzaamheid volkomen hersteld hebben. Zelfs zal men ontwaren, dat fijne preparaten het best des morgens, korten tijd na het ontwaken vervaardigd worden, omdat gedurende den slaap het cvemvigt weder hersteld is, hetwelk door de werkzaamheden van den dag, al vorderen deze ook geen aanzienlijke krachtsinspanning, loch allengs weer in meer of mindere mate verloren gaat. In de tweede plaats kan elk aan zichzelf waarnemen, dat de beweging door deze onwillekeurige spiertrillingen veroorzaakt, des te aanzienlijker is, hoe verder het bewogen deel zich van eenig vast rustpunt bevindt. Beproeft men, in eene staande houding, en zonder dat armen of handen ergens op steunen, de punt eener naald in het brandpunt van het microscoop te houden, dan zal men ontwaren, dat de beweging dier punt zeer sterk is. Zij zal dadelijk verminderen, zodra men gaat zitten, nog meer door de elleboog en voorarm te ondersteunen, en tot een minimum gebracht worden, door ook de hand op een vast onderstel te doen rusten. De verklaring hiervan is eenvoudig; de spiertrillingen plant zich voort van het eenendeel des lichaams op het andere; in de staande houding dus, van de beenen op het bovenlijf, van daar op de armen, vervolgens op de handen, en eindelijk naar de vingertoppen. De beweging aldaar moet dus het grootste zijn, omdat zij het resultaat is van al de spiertrillingen van het geheele lichaam, maar breekt men op eenig punt van die weg de beweging af, dan plant zij zich alleen van daar uit weer verder voort, en het is dus duidelijk dat de vingertoppen des te meer tot den toestand van volkomen rust kunnen naderen, hoe meer nabij zij zich bevinden aan het de voortplanting der spiertrillingen verhinderende vaste steunpunt. Men stelt het zich daarom tot regel alle fijnere ontledingen niet alleen zittend te verrigten, maar ook door, op gepaste wijze aangebrachte, ondersteuning, de armen en handen te ondersteunen. Soms zelfs kan het voordeelig zijn, nog onder het laatste lid van den middelsten vinger, welke met den duim en den wijsvinger dient, tot het vasthouden en besturen van het ter ontleding gebezigde verkluizen, een klein rolletje te plaatsen, hetwelk dit lid ondersteunt, en zelfs voor de bewegingen niet hinderlijk is. VEKSCUTEN IN DEN MIKROSKOPISCHEN VERBIEDENMEK. Het spreekt overigens van zelf, dat een aanvanger, al neemt hij ook goed opmerkelijke deze voorschriften in actie, toch nog niet daadwerkelijk zich in staat zal bevinden, om zeer moeilijke ontledingen, b.v. van zeer kleine insecten, onder het mikroskoop uit te voeren. Er moet oefening bijkomen, en hierbij zal men veldoen met allengs van het gemakkelijkere tot het moeilijkere op te klimmen. Men begint met de voorbereiding van zulke preparaten, waartoe de hulp van het mikroskoop nog niet vereist is, wordt, b.v. met het maken van dunne doorsneden van tamelijk harde weefsels, zoals kraakbeen, boenen, nagelen, de meeste plantenweefsels enz. Vervolgens gaat men over tot daarstellen van zulke preparaten, waarbij de hulp van een weinig vergrootende loep in de regel voldoende is; de anatomie van insecten, mollusken en andere kleine dieren, opent hier een ruim veld tot oefening, waarbij men allengs kleinere en kleinere voorwerpen kiezende, ook bij steeds toenemende vergrootingen leert arbeiden, zodat men, na eenigen tijd, schier met even veel gemak een vlo, een mijt, ja zelfs een der grootere infrusorien onder het mikroskoop ontleedt, als een viervoetig dier of vogel, bij het gebruik van het ongewapend oog. Na deze beschouwing der voornaamste lichamelijke eigenschappen, welke diegene, die zich op mikroskopische onderzoekingen wil toeleggen, moet bezitten of zich trachten eigen te maken, ligt thans de vragen voordeligde: Welke zijn de psychische hoedanigheden, die hem behoren te kenmerken? Wellicht zal het aan sommigen toeschijnen, als of de beschouwing van deze laatsten hier minder te pas komt, omdat al de vermogens en eigenschappen der ziel, welke in de vroeger leerboeken en bijbeters voorkomen, niet zichtbaar zijn. De wetenschap dat zij bestaat en bepaalde wetten volgt, geeft een zekere indruk, maar wat verder is dat anders dan een blinde geloofsinstant, die alleen op je woord, dat ze zijn, aankun je nemen? De microscoop verricht een natuurlijke wonder, die niet meer te twijvelen aanleiding geeft. Door het vergroten van dingen, die in het blinde oog onzichtbaar zijn, leert de microscopist de mens de waarheid te kennen die zijn ziel ook zeker is. Daarom is het kiezen voor een microscoop een van de belangrijkste beslissingen in een iemands leven. Het geeft niet alleen kennis, maar vooral het geloof in zichzelf en de wereld om hem heen. Een on microscoopische waarneming verrichten worden, ook bij geen ander natuuronderzoek gelegen zijn outgebroken, zodat ten slot de beantwoording van bovenstaande vraag zou vallen met die der meer algemeene: welke psychische eigenschappen worden in dengenen gevorderd, die zich bij onderzoek van de natuur en bare verschijnselen ten doel beeften? Doch, alhoewel deze laatste vraag de eerste in zich sluit, zoo is het omgekeerde het geval niet. Reeds de opmerking, dat de een zich meer tot dezelfde, de ander zich meer tot genegen deel van natuuronderzoek voelt aange trokken, bewijst, dat in de verschillende gemoeds- en zielsgesteldheid de voorwaarden gelegen zijn voor onderscheidene neigingen. Bovendien is de bijzondere geaardheid der voorwerpen, welke onderzoek men zich ten doel setten, niet uit het oog te verliezen, daar deze dan eens de meer bepaalde inspanning van dit, dan weer van dat vermogen der zuid vorderen, en levens in het eigendomlijke van elk onderzoek de bijzondere aanleidingen gelegen zijn tot dwalingen, voor welke, schoon geen natuuronderzoeker boepen kan, deze overal en ten tijde te vermijden, het echter zijn dure pligt is zich zooveel mogelijk te hoeden. Het is om die redenen, dat ik de volgende korte beschrijving, hoe een mikroskopisch waarnemer in een psychisch opzicht moet gesteld zijn, hier niet misplaatst reken, leidt meer, devijl dit werk inzonderheid is bestemd voor beginnende, die eerst aanvangen zich op de natuurwetenschappen toe te leggen, en al de klippen nog niet kennen, waarop hunne pogingen kunnen schipbreuk lijden. "Hela, ken u zelve!" roepen aan elk worden hoge roepen, die zich aan de beoefening van enig bijzonder deel der wetenschap willen toewijden, en op den weg, die daarvoor loopt, de eerste schreden zetten; want zichzelf en de eischen van de wetenschap kennende, is het niet moeilijk die klippen veilig voorbij te steken. 242. Alleen waarheid, zuivere onveranderde waarheid, is wetenschap. Het eerste en voornaamste vereiste in elke natuurlijke onderzoeker, en dus ook in elken mikroskopischen waarnemer, is onkreukbare waarheidsliefde. Ieder erkent de justheid dezer stellingen, en de vaste leert de dagelijksche ondervinding, dat er telkens legio wordt gezondigd. Ik spreek hier niet van hen, die opzettelijk tot kwader trouw zijn; hun getal is voorzeker gering, en het kan bovendien beter doel van mijn schrijven niet zijn, iemand zedelijk te verbeteren; de zoodoorsgestelden mogen de ouwavarheden, die zij widens en wetens, om welke redenen dan ook, aan anderen als waarheden verkondigen, voor hun eigen geweten verantwoorden. Maar ik bedoel het veel grotere aantal van hen, die, hoe vermeende de waarheid lief te hebben, in dwalingen vervallen, welke zij hadden kunnen vermijden. Die dwalingen mogen ouwillekeurig en daarom verschoonlijker zijn, zij zijn evenwel niet minder schadelijk voor de wetenschap, dan voorbedachte leugen, ja soms vakkundiger dan deze, wanneer het uit den toon, waarop de mededeeling geschiedt, blijkt, dat de waarnemer werkelijk ter goede trouw is. Waarheidsliefde is id een meer dan deze; zij sluit ook in zich de ernstige zucht om alle aanleiding tot dwaling te voorkomen. Verder vordert zij, inzonderheid in de op inductie steunende natuurwetenschappen, een strenge kritiek; beterzekere moet van beter onzekere, beter waar van het waarschijnlijke, beter waarschijnlijke van beter mogelijke onderzijden worden. Dit wordt dikwijls niet genoeg in het oog gehouden door hen, die verslag geven. aan hun onderzoekende aan het publiek geven. Zoo zal bij van zullen twee waarnemers zich met het nasporen van de ontwikkelingsgeschiedenis van een enkel weefsel, orgaan, of deel bezig houden. Beiden zullen volkomen dezelfde daadzaken waarnemen, en echter kan er tussen hunne voorstelling van de wijze, waarop de ontwikkeling plaats bestaat, een zeer innerbaal verschil bestaan, omdat de een de waargenomen daadzaken op deze, de andere op die wijze samen schakelt. Aan ieder, die in de hedendaagse biologie geen vreemdeling is, zullen verscheidene voorbeelden van die aard bekend zijn; ik hierbij sluit slechts aan de uitgelopende voorstellingen, welke van de vorming en ontwikkeling der dierlijke en plantaardige cel zijn gegeven. Trouwens dit verschil kan evenso verwonderen, want niemand bekt nog een cel zich werkelijk zien vormen, of enig weefsel, uit cellen tot buizen, veuzelen enz. overgaan, zien geboren worden. Wij zien slechts al beter reeds bestaande, en hieromtrent is het in zeer vele, ja de meeste gevallen mogelijk, lot dat empirische zekerheid te bereiken, welke in natuurhistorische wetenschappen als van gelijke betekenis met waarheid kan aangemerkt worden. Doch zoodra wij ons verder wagen, zoodra wij uit het bestaande besluiven tot ver lende of toekomstige toestanden, dan vermengt zich, met de stellige uitkomst der rechtstreeksche waarneming, diegene, welke het gevolg is onze subjectieve opvatting; wij bevinden ons op het gebied der hypothese, welke, hoewel waarschijnlijk ook, zich in dit geval nimmer, dan door daadzakelijke aan schouwing, tot waarheid verbelijven kan. Dit zelfde geldt ook van de bij zeer veelen bestaande zucht, om uit een, in verhouding lot het groote gelal van natuur voorwerpen, altijd boogst beperkt gelal van waargenomen voorwerpen. daadzaken, te besluiten, dat datgene, wat men in een bepaald geval waarneemt, ook in een andere overeenkomstig geval plaats bevindt. Wij kunnen, wel is waar, de besluiten uit analogie niet missen, en zij zijn zelden een allerbelangrijkst middel tot uitbreiding der wetenschap, voor zover zij ons den weg aanwijzen, die daartoe verder raadelen worden ingeslagen. Doch nimmer vergeten, dat zij alleen aanspraak kunnen maken op een grotere of geringe mate van waarschijnlijkheid, dat het met het licht, hetwelk uit een wel waargenomen daadzaak straalt, dikwerfel eveneens gaat, als met het eigenlijke licht, waarvan de sterkte vermindert in verhouding tot het vierkant van de afstand van de lichtbron. Door geen klas van natuuronderzoekers is wellicht dezen regel meer gezondigd dan door de mikroskopische waarnemers; het kan zijn, dat just de kleinheid der voorwerpen van hun onderzoek, en het onafzienbare veld, dat zij nog voor zich hebben, bij de in elk natuuronderzoeker bestaande neiging, om verband en eenheid in de verschijnselen op te sporen, hen meer dan anderen aan dit gevaar blootstelt. Men herinnert zich, b.v. van de vele dwalingen, die in de wetenschap zijn ingelopen, en gedeeltelijk nog stand houden, ten gevolge van een te ver gedreven zucht, om overeenstemming te vinden tussen het maaksel van dieren en planten. Niemand zal ontkennen, dat dit zoeken naar analogie zijn boogstoom vormt. Slechts loopt men de wetenschap niet vooruit, omdat men verlangt reeds een dak op het gebouw te brengen, waarvan de grondslagen nog eerst moeten gelooid worden. Er zijn er, voor wie een eik, of een andere toevallig in de nabije omgeving van hun woning staande boom, de representant is van alle dicotyledonen; die, volgens Cuvier bij dezelfde of een andere palmssoort in het werk geleidelde waarnemingen, tot alle monogeniche planten. PSYCHISCHE VERENIGING. Nocotyloden besluiten, of oordeelen, dat wanneer dit orgaan bij een konijn of een bond een zekere samenstelling bezit, dat ook wel zo bij alle zoogende dieren zal zijn. In vele gevallen mogen zulke op de regels door de natuurlijke verwantschappen sleunende besluiten werkelijk gegrond zijn, en door een later opgezet wetenschappelijk onderzoek bevestigd worden, zij kunnen echter voor dat zulks geschied is, klaar op de rang van waarheden aanspraak maken, en inderdaad zouden vele voorbeelden uit de geschiedenis der wetenschap kunnen worden aangevoerd, waaruit blijkt, hoe voorbarig zulke algemene gevolgtrekkingen zijn. Waarheidsliefde voorondersluit dus een strenge kritiek, niet alleen van de waarnemingen van anderen, want daartoe is men in den regel meer dan genoeg geneigd, maar vooral van onze eigenen, en hiertoe behoort een nauwkeurige afbakening der grenzen, waarbinnen het gebied van het ware ophoudt en in dat van het waarschijnlijke overgaat, welke laatste al lang met dat van het mogelijk ineenvloeit. Maar om deze kritiek uit te oefenen is het niet voldoende zulks te willen, wij moeten ons ook in die benauwde situatie bevinden, welke ons in staat stelt met een onbenevelden blik te zien, en met een onbevooroordeeld verstand te besluiten. Als hoofdvereiste hiertoe noem ik: kalmte en rust gedurende het onderzoek. Hoe gemakkelijk het ook schijnt te zijn aan deze eis te voldoen, zo leert echter de ervaring wederom, dat het tegendeel vaak is. Vooral geldt zulks van microscoopische nasporingen, omdat deze niet zelden aanleiding geven tot levende gemoedsindrukken, welke met de zoo gewenste kalmte gedurende de waarneming onbestaanbaar zijn. VEELSCHEID IN DE MIKROSKOPISCHE WAARNEMINGEN. Ik bedoel hier niet de hero, die met een microscoop als een kaleidoscoop aanwendende, dit werktuig slechts vermaakshalve gebruikt, en zulke kinderlijke verheugen over de fraaije kleuren, de keurige scherpte, de kleinheid enz. der voorwerpen, die zij daardoor zien, of meenen te zien. Doch ook elk die pas een microscoop magtig is geworden, en het doel heeft hetzelfde tot ernstige onderzoekingen te gebruiken, moet dit tijdperk van naive verwondering over al wat bij nieuw daardoor ziet, doorlopen; bij brengt dan eens een muis of vlieg, dan weer een stukje kant of neteldoek, dan eens een schitterend gekleurd vlooien vleugel, dan weer eenige kaasmaksters onder zijn microscoop, en roept elk om met hem te zien en in zijn verrukking te delen. Geen wonder ook, want het is niet onjuist gezegd, dat men, de oogen met een bel microscoop wapenende, een nieuwe wereld binnentreedt. Ook ben ik er verre af die verwondering over het nieuwe, en die verrukking over het schoone, dat men ziet, te laten. Slechts vergeleek men niet, dat het microscoop toch eigenlijk geen speeltoys is, allens niet behoort te zijn in de handen van ben, die het tot ills beleraars kunnen aanwenden, tot bevordering namelijk van de ernstige belangen der wetenschap. En zodra het oog het microscoopische waarneming is geworden, is het niet meer te doen om te zien, hoe fraai, hoe sierlijk of hoe klein een lichaam gevormd is, maar enkel: hoe de zelfstandige verdere waarneembare eigenschappen zijn. Kwaliteit en kleur van sporen men deze na, en koolzuur zelfs voor een te groote geestdrift, indien het onderwerp des onderzoeks daartoe aanleiding mocht geven. Menigeen heeft reeds gedwaald, omdat bij van leecologische bespiegelingen uitgaande, aan de natuur overal zeker bepaalde bedelingen toe te schuiven. PSYCHOSCHIEVBUEISCHTEH. die volgens zijn meening met hare wijsheid strooklen, en die nu, diezelfde wijsheid ook willende terugvinden in hare kleinste voortbrengselen, met opgetogen bewondering door het microscoop staarde, waar dat hij werkelijk meende juist datgene te zien, wat zijn vooraf opgevatte meening zoude bevestigen, doch hetgeen hij niet zoude gezien hebben, indien hij minder een bewonderaar van de wijsheid der natuur, en meer een beminnaar der waarheid gevonden ware. 