Vervolg van Mr Johan Van de Water's groot plakkaatboek s'lands van Utrecht : Van de vroegsten tijd af tot het jaar 1805. Door Mr C.W. Moorrees, en Dr P.J. Vermenlen. 1
Wanneer men nu uit de geschiedenissen van dien tyd weet’ dat Florens van Wevelinckhoven, naar het getuigenis van Herna, was vir omni pro- bitate conspicuus, prudentia, fortitudine animi, ас literis juxta præditus, qui episcopatum per prede- cessorem ob Gelrum Hollandicum bellum rursum oneratum debito levavit, maar die egter ook zyne regten zeer wel wist te handhaven, zo met opzigt tot den Heer van Abcoude, als tot den Burggrave van Montfoort; ifa wf (vervolgt Нера) Æpiscopus censeatur supremus dominus omnium prefecturarum ac dominiorum Provincie Trajectensis, prater ea que aunt sub ditione Ecclesiæ Sancti Joannis, waar van Bucnez egter de Stad Utrecht uitzondert,* dan kan men daar uit ligtelyk opmaken, dat de Stad niet in het aanstellen der Magistraatsleden, maar wel (en waar op het hier aankomt) in den vorm van Magistraatsbestelling zoodanig van den Lands- heer afhankelyk was, dat zy geen nieuwigheden met opzigt tot den vorm der Regeering invoeren, of geen wezenlyke verandering maken Коп, dan op die awctoriteit van den Bisschop, waar van Bucnez zelve melding maakt in de te voren san- gehaalde plaatse. En derhalven, wanneer de Stad op eene tegenstrydige wyze handelde, het zy by absentie der Bisschoppen, het zy door het onver- mogen van sommigen uit hun, zy als dan meer deed dan haar naar regten geoorloofd was te doen. * Z. VAN DE Waren, Placaats. D. Ш. Ы. 70. 2. Hena, pag. 259, Ad Нер. р. 263. not. (4). 3 L U H Het is wel zoo, dat men, om dusdanig een be- wys voor den dag te brengen, zig ook beroept op het regt der vrye Rykssteden, op welke lysten ook Utrecht en Amersfoort zouden staan, en uit welken hoofde ook Utrecht en Amersfoort, benevens de drie Overysselsche Hoofdsteden, op de Ryksver- gadering te Regensburg in den jare 1471 zouden verschenen zijn. Terwyl men tot de regten van deze vrye Rykssteden onder anderen brengt omni- moda jurisdictio intra muros et infra territoria. — Maar wanneer men de regten van de vrye Ryks- steden nagaan wil, zo als ze in 8. Art, van de Osnabrugse Vrede bepaald zyn, vindt men dat er altoos te rug gezien en gerefereerd wordt op de Privilegien, deswegens hun door den Roomschen Keyzer geschonken, en welke ook niet allen de- zelfde zyn voor alle Rykssteden. Daar en boven is zulk eene algemeene optelling, van later tyd, niet in staat om de onafhankelykheid van een of meer Steden dezer Provincie van den Souverein aantetonen. Maar het is nog daar en boven aanmerkelyk, dat geleerde Mannen bewezen hebben dat die lyst, waarop Utrecht en Amersfoort onder de vrye Ryks- steden gesteld worden, onegt is, of ten minste niets bewyst. Ten einde dit in een nader licht te plaatsen, moet men opmerken, dat het stuk, het welk men vindt by Loss " en waar uit alleen van Loon en anderen hun gevoelen over deze Rykssteden gehaald hebben, geen authentieke lyst is, maar een lyst welke uit verscheide mafriculs en recessus imperii van verschillende jaren gecompileerd en dus zeer onbepaald is; te meer, daar men er veele onnauwkeurigheden in ontdekt. Zo wordt er by voorbeeld, behalven van den Utrechtschen Bisschop, gesproken van eenen Æpiscopus Amarsfordensis. Be- halven dit, is, volgens deze lyst, het getal der vrye Rykssteden over de twee honderd; doch in- gevolge andere Schryvers * bedraagt het getal der vrye Rykssteden slegts vier en tachtig, en dat der enkele Rykssteden maar agttien, еп op deze lyst telt men, onder de vrye Rykssteden, alleen De- venter, Campen en Zwolle, en op geen van beide Zo vind men ook in den jaare 1462, dat zekere ordre op de Regeering gesteld is, by Raade en goedvinden van Gecom- mitteerden van onzen genadigen Heer. En in 1489, dat een Gildebrief op de Regeering is ingesteld, by believen van onzen guedigen Heer van Utrecht. Utr, Placaatb, D. TIL Ы. 86 en 89. Uit al het welke evident is dat in de oudste tyden de Magistraatsbestellinge door de Bisschoppen is uitgeoefend, en dat ofschoon in 1268 de Gilden zig bier in veel gezag hebben sangematigd, nogthans, volgens het eigentlyk gezegd Privilegie door Bisschop Ghye, in 1305 gegeven, geen Gildebrieven, eme tot Reglementen van Regeering, valide waren, dan die by consent van den Bisschop of zyn Successeurs gemaakt * Jur. Publ. Germ. Tom, I. Сар, 8. * Ву voorb. Marri. Srgruan. de Juried, L. IL legiis civitalun imperialium, L. I с. 2, №, 4. Vervoro Urr. Рів. L part. 2. с. І. N. 85 et 86, aangehaald by Karsopn, de Jud, ef prèvi- 390 Amsterdam, Utrecht, Amersfoort of andere Neder- landsche Steden. Als men daar nu by begrypt, dat de benoeming van Civitates Imperiales zeer vague en generaal is, zoo dat er somtyds onder begrepen zyn alle die Steden, guae ad imperium pertinent, zo kan men daar uit met genoegzame zekerheid verklaren, hoe de lyst uit Liwnæus, (ver- ondersteld dat dezelve ter goeder trouwe is getrok- ken uit de authentieke stukken) zulk een verba- zend aantal van Steeden bevat. Te weeten , als men de zaak zo beschouwt, dat Lruxæus hier zonder onderscheid alle de Steden by elkander gevoegd heeft, welke hy, als behorende tot het Roomsche Ryk, ergens heeft aangetekend gevonden. Maar nu daar uit te willen bewyzen, dat Utrecht en Amersfoort vrye Rykssteden geweest zyn, en wel zodanig, dat men daar uit eminente Stedelyke regten, gegrond op de swperioritas territorialis, zoude willen dedu- ceren, kan met geen schyn van waarheid geschieden. De Rykssteden van Duitschland zyn zeer ver- schillende van aart, daar sommige zyn Civitates Imperiales ете, welke onmiddelyk aan den Kei- zer onderworpen zyn, en geenen territorialen Heer dan den Keizer erkennen, andere zyn enkel Civi- tales Imperiales, andere wederom miztae. De twee eerste soorten houden sommigen voor dezelfde, an- deren niet. Maar de laatste noemen zy „partin Imperatori et Imperio, partim vero et certis con- ditionibus aliis statibus parentes.” Henrius ' maakt onderscheid tusschen „civitates regales et præfec- torias,” en beschryft de laatste als zulken „quae Præfectis, hoc est, Ducibus et Comitibus parebant " terwyl ook nog PrerreL’” zegt: „Il faut bien se garder cependant de confondre les Villes Imperi- ales de ce siècle (namelyk de 10. eeuw onder de Keyzers uit het Saxische huys) avec celles, que nous trouvons dans les suivans, et dont nous ver- rons l'origine ci dessous, à la fin de la Periode Franconienne. Celles ci sont de Villes libres, et comme de petites Republicques, affranchies de tout tribut, se gouvernant elles mêmes, jouissant de toute la superiorité territoriale; et ne reconnoissant plus la Souverainité de l'Empereur, que les Ducs et les Comtes, au lieu que les Villes impe- periales de la periode Saxonne n'avoient point d'au- tre avantage sur les Villes de province que celui d'obeir immediatement à l'Empereur.” Daar er nu geen de minste bewys is, wanneer Amsterdam, (Wacexaar spreekt er geen woord van) wanneer Utrecht en Amersfoort tot Ryksste- den verheven zouden zyn, zo min, als tot welke. soort van Rykssteden dezelve zouden moeten ge- worden — terwyl het geheele Stigt zonder bedenking onder het Roomsche Ryk behoorde, en de Utrechtsche Bisschop een Leenman van den Keizer was, en nog daar en boven met alle Ryks- steden van dezelfde Voorregten jouïsseerde, spreekt het van zelfs, dat het Instrument by Lruxævs, al veronderstelt men de historische egtheid en naauw- | VAN DE REGERING EN HET GOUVERNEMENT ker tot het Roomsche Ryk oudtyds behoorden, vrye Rykssteden waren, met dat gevolg dat zy als kleine Republieken, de territoriale superioriteit be- zittende, moeten beschouwd worden. En een edelmoedig onderzoeker moet daarom wagten om uit die Lyst iets te deduceeren, tot zo lang er duidelyke sporen zyn van den tyd, waar op, de voorwaarden onder welken Utrecht en Amersfoort tot Rykssteden verheven zyn. En dit nog te meer, om dat Herrius ter aangehaalde plaatze uit Lambecius aantekent, dat sommige Steden vry ge- noemd zyn , wanneer zy ontrokken waren aan wereld- lyke Heeren, en gesteld onder het bestier van Bis- schoppen. Zo dat het onwaar is dat беа civitates zelfs altoos zulke zyn, welke onmiddelyk den Kei- zer onderworpen zyn. Uit dit alles, en hetgeen Kriescuip nog verder over den onderscheiden aart der Rykssteden breedvoerig heeft aangetekend, is het onbetwistbaar, dat men noch bewyzen kan, dat Utrecht en Amersfoort vrye Rykssteden geweest zyn, en noch veel minder, van welk soort zy ge- weest en hoedanige voorregten zy uit dien hoofde zouden bezeten hebben; en dat ook derhalven uit Lumvæus niets verders kan bewezen werden, dan dat Utrecht en Amersfoort geconsidereerd zyn als Steden van het Stigt, en dus behorende tot het Roomsche Ryk, welk laatste buiten dat zeker is. Om eindelyk nog een woord te zeggen van het bewys, dat Utrecht en Amersfoort in den jaare 1471 op den Ryksdag te Regensburg zouden geweest zyn, het geen vaN LOON zegt en alwe- derom uit Liuxæus bewyst, daar omtrend valt te considereeren dat Limnæus zyn lyst heeft opge- maakt, ег fabulis publicis van Frederik IL, van den , jaare 1471, еп nog NB. daarenboven er Recesti- bus el Matriculis Imperii variis, tam veleribus el novis, Maar daar hy nu niet decideert, uit welk van deze stukken hy de namen van Utrecht en Amersfoort heeft overgenomen, zo kan uit deze lyst niet opgemaakt worden het geene van Loox staande houdt; te min daar geene der gelykty- dige latere Schryvers, noch Hepa, noch WAGENAAR, noch Burmax er iets van melden. De laatste meldt alleen op den jaare 1471, dat de Stad toen ge schreven heeft aan den Paus over de vergeving van kerkelyke bedieningen, by welk schryven |zy zegt, civitatem nostram sub dicta (Germania) | nalione comprehendi nemo ambigit.* Hoe veel dit nu verschilt van eene libera civitas imperialis te zyn, kan men ligtelyk nagaan. En wil men zich beroepen op Koning Willem, die in den jaare 1252 de Stad Utrecht en haare Burgers en Ingezeetenen onder zyn en des Ryks bescher- ming nam, en hunne voorregten bekragtigde, dan zal men, de zaak naauwkeurig beschouwende, * be- vinden dat zulks alleen ziet op andere wereldlyke Vorsten en geenszins op den Bisschop. Om welke reden men schynt veilig te mogen vaststellen, dat noch Utrecht, noch Amersfoort, immer eene andere keurigheid daarvan, niet kan bewyzen dat Utrecht en Amersfoort, die als Steden van het Bisdom ze- De 7. Joch, D, Ш. Ы. 48 en 49. 2. den Heer MEERMAN, Geschiedenis van Koning Willem, betrekking op het Roomsche Ryk gehad hebben, dan die voortsproot uit de leenroerigheid van bet special, Row. Germ. Imp. Rebusp. earumgue ver. nom, { T. Opp. Tom. П. pag. 61, А Abrègé chronol. de Histoire et du droit public d'Allemagne, Vol, 1. р. 185. ш D. IL Ы. 77 en 78, S LANDS VAN UTRECHT. Stigt. Tot bevestiging van dit alles dient ook het geen Heeren Gecommitteerden nopens de Magi- straatsbestelling gezegd hebben, en nog verder over de Administratie der Justitie en andere Jura Ma- jestatica zeggen zullen, ten bewys dat dezelve radicaal in den boezem van den Provincialen Sou- verain resideren. Alles wat tot hier toe gezegd, en zo Heeren Gecommitteerden vermeenen genoegzaam bewezen is, wel in aanmerking genomen zynde, zal hy, die de waarheid hulde doen wil, erkennen, ofschoon de Stad van Utrecht, als ook Amersfoort, met op- zigt tot de Magistraatsbestellinge, veele eminente vryheden en regten gehad en geoefend heeft: Dat egter geen Stad binnen onze Provincie jure proprio, oppermagtig, qua Summus Imperans, dit regt heeft bezeten ; Dat de Steden nimmer geheel onafhankelyk ge- weest zyn, met opzigt tof den vorm der Stads Re. geeringe, van den Bisschop, en dat derhalven de wyze van deze zaak te beschouwen, zo als die even voor, by, en kort na de afzweering van Philips, uit de authentieke stukken van dien tyd blykt, volkomen overeenkomstig was met de oude oir- spronkelyke constitutie ; Dat hier uit van zelve voortvloeit, dat deeze afhankelykheid, met opzigt tot de Steden Rhenen en Wyck, buiten contestatie is, aangezien dezelve veel jonger Leden des Gestigts, en byzondere Heer- lykheden geweest zyn, en nooit kunnen aantoonen zulke eminente regten en vryheden te bezitten, als de Steden Utrecht en Amersfoort sedert veele eeu- wen geëxerceerd hebben; Dat vervolgens ook hier mt blykt dat geen Raad of Vroedschap van een der Steden dezer Provincie Souverain kan genoemd of geoordeeld worden, als Magistraat geheel onafhankelyk te zyn van den Souverain der Provincie, niet tegenstaande de Raad eenige, ja alle Jura Majestaticà exerceerde; daar zy ze tog alleen exerceert nomine, of ex privilegio Principis, en dat het daarom geheel abusief is wan- neer men sustineert dat de Stedelyke regtbanken de Justitie administreeren uit naam van den Raad of de Vroedschap, en niet uit naam van de Hooge Overheid der Provincie. * Dan om dit laatste nader aantetoonen, moeten Heeren Gecommitteerden De ADMINISTRATIE DER JUSTITIE binnen de Steden dezer Provincie, overeenkomstig het nieuwe Staatsregt, zo wel als met opzigt tot de 1. Boek. m. Ter. 1. Deet, 391 constitutie onder de Bisschoppen van naby be- schouwen. Uit het geen Heeren Gecommitteerden de eer hebben gehad aan UEdele Mogende voortedragen nopens den oïrsprong, voortgang en aart van de Stedelyke Regecring, met opzigt tot de Politie, zullen UEdele Mogende zeer klaar begrypen, dat het geheel tegen de geschiedenis en tegen den aart der constitutie dezer Gewesten aanloopt, te stellen, dat de regtsprekende magt, of de Administratie der ordinaris Justitie, oudstyds zoude hebben berust by de Steden ofte derzelver politieke Magistraten, en uit derzelver naam door Schout en Schepenen zoude zyn geëxerceerd. En hier uit meenen Hee- ren Gecommitteerden te mogen afleiden, dat die Steden, welke zouden willen sustineren proprio no- mine, еп daarom independenter, dezelve Justitie te administreren, gehouden zyn, om santetonen dat hun het regt daartoe competeert, dat zy het in la- tere tyden gekregen hebben, еп zulks met de dui- delykste bewyzen corroboreeren, vermids uit den aart der bedieningen van Schout en Schepenen, zo als die aangesteld zyn en hun ambt bediend heb- ben, door, uit naam, ende van wegen den Lands- heer, het tegendeel blykt; en dat wel is waar sommige Steden hunne Schepenen koozen, maar dat dit altoos is aangemerkt als een byzonder Pri- vilegie of Voorrecht, door den Landsheer aan zulk een Stad geschonken. ” Heeren Gecommitteerden zullen derhalven eer- stelyk aantoonen, hoe het indubitabel zeker is, dat in alle de Steden dezer Provincie de Justitie gead- ministreerd wordt uit naam van de Edele Mogende Heeren Staten 'з Lands van Utrecht. En ten tweede, deze en geene zwarigheid, uit de oude Constitutie ten tyde der Bisschoppen ge- nomen, oplossen en de zaak daarmede, zo Zy ver- trouwen, in het helderst licht stellen. — Er kunnen geen beslissender bewyzen voor het hier voren opgegeven sustenu zyn, dan de com- missien van de respective Stedelyke Schouten dezer Provincie, en den Eed, waarop zy benevens de Schepenen hunne bediening aanvaarden. Heeren Gecommitteerden kunnen UEd. Mogende verzekeren, dat de commissien van de respective Stedelyke Schouten, zo als die in het Register van UEd. Mog., genoemd deten en Commissien, gevon- den worden, alle eensluidende zyn, van dezen zakelyken inhoud: „Dat zy (de Schouten) worden aangesteld door de Staten, ofte door Zyne Hoog- heid, uit naam der Staten, met volkomen magt en zonderling bevel, om het zelve Schout ambt te ` Wanneer men de moeite gelieft te nemen, om het geen over het regt der Magistraatsbestelling der Steden dezer Pro- vincie is voorgedragen, naauwkeurig te vergelyken met het geene over de Magistraatsbestellinge der Stad Utrecht, in de verhandeling van het Genootschap, meermalen aangehaald, van bl. 144—163, is ter neder gesteld, dan zal men ten duide- Iyksten bemerken : 1) Dat men aldaar van veele byzonderheden geen gewag gemaakt heeft, welke wel degelyk in dit stuk van adplicatie, ја zelfs beslissend zyn, en daarom alhier vaauwkeuriglyk zyn aangehaald. 2) Dat men altoos onder elkander verwart Aet regt, om synen eigen Magistraat, uit гупе eigene Burgeren bestaande, te hebben, als ook denselcen, of desselfs leden, zelve te verkiezen — en het regt, ош de atedelyke Regeringsvorm pro lubitu te mogen ver- anderen. Wat men van het eerste bewyst, past men ook op het laatste toe, en veroorzaakt daar door, met geheel raisonnement, dat er, gelyk de Redeneerkundigen spreken, veel meer in de conclusie is, dan in de opzigt tot zyn premissen; 20 als dit gerequireerd wordende, van bladzyde tot bladzyde, met de convincanste bewyzen zoude kunnen worden geverifieerd. * Zoo kroeg Amsteldam b. v. in den jaare 1445 van Hertog Philips de magt, om een dubbeld getal van Schepenen door ‚ Schepenen en Raden te doen nomineren, waar uit de Graaf, of zyn Gemagtigden, de electie zoude doen. Z. Wacexaar, Amst. IL DN 246. 392 houden, exerceren en bedienen op alzulke ordon- nantien en instructien, als by Hun Edele Mogende ofte derzelver Gedeputeerden dienaangaande alreeds gemaakt zyn, en nog gemaakt zullen worden; de Rechten, Hoogheid en Heerlykheid daar inne te bewaren en te onderhouden, de Placaten en Or- donnantien te volgen, en neerstelyk te doen onder- houden; de Burgemeesteren en Schepenen te manen Recht ende Justitie te doen, onze beveelen en die van onze Ordinaris Gedeputeerden, de decre- ten en commissien van de Burgemeesteren en Sche- penen, midsgaders van den Magistraat der Stad … … wel te executeeren, wel verstaande dat zy geene compositie van doodslagen of diergelyke atroce delicten zullen mogen doen, nogte geen geleide geven, zonder consent van Haar Edele Mogende ofte hunne Ordinaris Gedeputeerden enz.” ' De aanstelling der Schouten door de Staten is ook gedurende de vrye Staats-Regeering altoos in observantie geweest, van welken ook daarom de Raad der Stad Utrecht in den jaare 1631 het regt tot de nominatie verzogt heeft," en in den jare 1659 de begeving of presentatie,* waar by egter in usantie bleef dat Hy aangesteld werd, om we- gens de Staten het Schoutambt te bedienen en hunne bevelen te executeeren; zo dat alle veran- dering, welke er in den jare 1672 heeft plaats gehad, niet de radicale source van dit ambt betrof, maar alleen de personeele electie, of de magt om een Schout te kiezen. Want in Stadhouderlyke tyden geschiedt deze aanstelling door den Stadhou- der, gua Mandatarius Principis, gelyk Hem ook by het Reglement van den jaare 1674 deze aan- stellinge Staatsgewyze is gedefereerd. Zo is het ook in Amersfoort, alwaar, na de afeweering van Philips, de Schout door de Staten wordt aangesteld, en in Stadhouderlyke tyden door den Stadhouder, alsmede ook in de Steden Rhenen en Wyk. Terwyl te Montfoort het Schoutambt bediend wordt door den Maarschalk van de Stad en het Land van Montfoort, die zonder eenige be- denking een Provinciaal Officier is. Waaromme er dan geen hæsitatie is, of in de Steden dezer Provincie zyn de Schouten allen, tot één toe, Offi- cieren van de Edele Mogende Heeren Staten. De Heer van рв Warrr voegt daarom by het ven van eene resolutie, waaruit blykt dat de Schout van Utrecht is Ambachtsheer van den Nyen Oort, er deze woorden Бу:* „Het schynt in den eersten opslag vreemd te zyn, en tegen malkander te stryden, dat iemand wordt gezegd Ambachtsheer in een anders Gerecht VAN DE REGERING EN HET GOUVERNEMENT te zyn? Tot oplossing van deze swarigheid kan waarschynlyk dienen, dat nadien de begeving van het Hoofd Officiers ambt der Stad Utrecht eertyds door den Bisschop, daarna door Keizer Karel en verder door de Heeren Staten pleeg te geschieden, denzelven Hoofd-Officier, als hun Officier en in hunnen eed zynde, de Regeering van deze Am- bachtsheerlykheid in haren naam heeft waargeno- men, zo dat hy, om eigentlyk te spreken, geen Ambachtsheer is, als in naam van Haar Edele Mo- gende, en hunne plaats bekledende. En schoon ge- nomen in den jaare 1659 de Stad van Utrecht het recht van begeving van het voorschreve Hoofd Officiers ambt verkregen heeft, zoo blyven echter de Hoofd Officieren in der tyd Ambachtsheeren van den Nieuwen Oort, (gelyk zy aldus genoemd worden in het opschrift van de brieven van Haar Edele Mogende, die aan het voorsz. Gerecht toe- gezonden worden) overmits zy als Hoofd-Officieren hunne commissie van de Heeren Staten ontvangen en aan Hun Edele Mogende den eed doen.” Dat de Schouten van Amersfoort insgelyks hunne commissie ontvangen van de Н. Н. Staten dezer Provincie, en aan Hun Edele Mogende den eed doen, blykt uit het geen van Beumer, deswegens heeft aangeteekend;* luidende de eed van den Schout aldus:* „Dat zweer іск + Schoutambacht van die stad van Amersfoort van wegen ende in den name van de Ed. Mog. Heeren Staten 's Lands van Utrecht wel ende trouwelick te bedienen, Hun Ed. Mogende hoocheyt ende heerlickheyt te bewaaren” enz, wor- dende het zelfde formulier ook te Rhenen gebruikt, gelyk men zulks zien kan in de generale Ordon- nantie der Stad Rhenen, Art. 302, waar thans alleen in plaats van de Keizerlycke Majesteit gesteld wordt, de Edele Mogende Heeren Staten # Lands van Utrecht. Even zo is het gelegen met de Schepenen, die wel door de Steden zelve genomineerd en door den Stadhouder geëligeerd worden, maar egter niet anders zyn dan Regters van den Souverain in de Steden; want de nominatie, ja zelfs de electie doet hier niets ter zake; aangezien deze verordeningen door den Laudsheer als Vryheden of Privilegien aan de Steden geschonken zyn. Wat hier beslissend is, is de eed, welke Sche- penen van de Steden afleggen by de aanvaarding hunner bediening, en in wiens handen? / De eed der Utrechtsche Schepenen luidt aldus: „Dat zweer ik als Schepen der Stad Utrecht, dat ik mede in den naam van de Staten van den Lande і Zie een formulier van deze Commissie voor den Schout van Utrecht, by van pr Waren, Utr. Placaatd, D. HL Ы. 207, het welk wel is van den jaare 1643, en waarin eenige verandering in den jaare 1659 is gekomen, doch hedendaagsch weder op den ouden voet gepractiseerd wordt, gelyk zulks ait het gemeld Register van Acten en Commiarien blyken kan. з Z, Utr. Placaatd. D. Ш. Ы. 204. * АМ. bl, 209. * Ald, bl. 84. t Beschr. van Amersf. bl, 472, 477, 478 en 479. Daarom heeft Bisschop Jan reeds in den jaare 1331 verpand het huis te Stoatenberch ende Scoutambacht van Amersvoorde en Eemland, met al den Scoutambacht die daar toebehoren, als ook het halve Gerecht van Reenen. Мівшз, Charteré. D. IL Ы. 509. * 7. ald, Ы. 471, en by vax ов Waren, Piacaatd. D, ПІ. Ы. 1081, " Van ов Матев, Utr. Placaatb. D. Ш. bl. 100 en 101. In het formulier, staande in het dagelyex boek der Stad Utrecht, beginnende den 20 December 158%, staat alleen, iv dew naam van de Staten van Utrecht. Hoe is het dan mogelyk dit 4 Schryver van de verhandeling van het Oenootschap tot herstel enz., meermalen aangehaald, heeft kannen schryven: met ор tot de Schepenen? Waren zy onderhevig aan de Staten, dan moesten zy door de Staten gecommitteert en beëdigd worden; de moesten zy in паат der Staten regt oefenen. 'S LANDS VAN UTRECHT. van Utrecht recht ende justitie zal helpen admini- streren, na de Statuten of Ordonnantien, geordon- neert of noch te ordonneeren." En daar dit op dezelfde wyze ook plaats heeft, immers pleeg plaats te hebben in Amersfoort, Rhe- nen en Wyck, zo is het dan ook daar uit incon- testabel, dat de Stedelyke Jurisdictie, met opzigt tot de Administratie der Justitie, is eene mandata jurisdictio, oirspronkelyk residerende in den boezem van de Hoge Overheid. Om welke redenen de Schout ook de Schepenen in den eed neemt, gelyk zulks reeds in den jaare 1581 binnen de Stad Utrecht door den Schout geschiedde uit den naam van de Staten van den Lande van Utrecht, en waarom ook de kosten op de Administratie van de Justitie in de Steden uit de Provinciale Casse wor- den betaald, gelyk ook de emolumenten daar van oudstyds ten voordeele van den Bisschop kwamen, die een derde van alle vechtboetens, als Heer van den Lande genoot,' zo als dit nog heden door den Schout aan de Staten verantwoord wordt. En het is daarom, dat de Staten in hunne Com- missie aan Prins Maurits, van den jaare 1590, aan denzelven de magt geven „om de zaken van Politie met de voorschreve Staten ofte hare Gede- puteerden, ende die zaken van Justitie met en door den President en Raden, mitsgaders Gereg- ten in de voorschreve Stad, Steden en platten Lande te beleyden en dirigeeren, ende zulks regt ende justitie te doen administreren allen den genen, die dit verzoeken ende van doen hebben zullen, enz.” Gevende daarmede ten duidelijksten te ken- nen, dat het radicale van alle politieke en justi- tieele magt in hunnen boesem residerende is, en daar uit alleen kan geoordeeld worden te emaneeren. * т. Box. и. Trr. 1. Drei, 303 vleije zig niet, dat men alsdan zal bevinden, dat de Steden het regt tot de administratie der Jus- titie in hunnen boezem gehad, en zulks altoos tegen de Bisschoppen, wanneer deze daar op im- piëteerden, gevindiceerd hebben. Dat dienvolgens by de Unie van Utrecht elk zyne Privilegien, Regten, Costumen ende Usantien be- houden hebbende, moet gerekend worden als nog in het bezit van dezelve te zyn, zonder dat contraria „Jacta dezelve kunnen wegnemen ofte in onbruik stellen, maar dat den Steden ten allen tyden het regt competcert om dezelve te reclameeren. Want om deze bedenkingen optelossen is het niet nodig zig te beroepen op de nadere vereeniging der onderscheiden Leden van het Stigt, by de af- zwering van Philips; maar de Heeren Gecommit- teerden zyn, zo Zy vermeenen, in staat om plenair te bewyzen: Dat Schout en Schepenen van de Steden dezer Provincie regt vorderden, en deden, uit naam en van wegens den Bisschop van Utrecht; En dat het derhalven overeenkomstig de oirspron- | kelyke Bisschoppelyke constitutie is, dat de admi- nistratie der Justitie binnen de Steden dezer Pro- vincie geschied uit naam ende van wegens den Heere van den Lande. Met opzigt tot den Schout der Stad Utrecht is het onbetwistbaar zeker dat hy een ambtenaar was, niet van de Stad, maar van den Bisschop. Even- gelyk zulks plaats had in Holland, waar de Schou- ten Ambtenaars van den Grave waren, door Hem werden aangesteld, en zorge moesten dragen dat het regt van den Grave, door de Steden, niet benadeeld werd. Men heeft dit getragt te enerveeren, door te Uit dit alles blykt derhalven dat de administra- | zeggen dat deze aanstelling louter eershalve door tie der Justitie, zo en in diervoege dezelve door de Steden geëxerceerd wordt, geenzints in den boezem der Steden zelve berust, maar integendeel, dat dit Jus Majestatis, als cene mandala jurisdictio, door hun wordt geëxerceerd; en hoe veel regten en vryheden de Steden ook hebben, met opzigt tot de electie en aanstelling van de bedienaars der Justitie, en het maken van verordeningen met op- zigt tot de byzonderheden der administratie, de source daar van egter eigenlyk berust by den Provincialen Souverain, en uit deszelfs naam door de Steden wordt uitgeoefend. - Men zegge niet dat dit zyn oirsprong heeft i de nieuwigheden en verkragting der Stedelyke reg- ten, ten tyde van Keizer Karel ingevoerd en ge- pleegd, en Dat men derhalven hoger moet opklimmen, tot de Bisschoppelyke tyden, om uit de toenmalige constitutie de Stedelyke regten te deduceeren. Men den Bisschop geschiedde, en geen gezag in den Bisschop veronderstelt.” Men bewyst dit, door aan te voeren dat in deze aanstelling de Bisschop aan zekere bepalingen gebonden was, en dat de Raad zelve deze en geene bepalingen voorschreef, ja dat de Schout, in zaken, zyn Officie rakende, verandwoordelyk was aan den Raad, in zo verre zelf, dat deze hem naar verdiensten kon straffen. Maar men merke op, dat schoon, onder de oude Landsheeren, de administratie der Justitie zeker over het algemeen by dezelve beruste, dezelven egter nopens de wyze derzelve, by verschillende gelegenheden, verscheiden regten en privilegien ge- schonken hebben, door welke wel de magt der Steden en hunnen invloed op de Stedelyke Juris- dictie vermeerderd, maar egter het oirspronkelyke regt (уна Jus Majestatis) miet uit den boezem van den Landsheer in die der Steden overging. Die dit niet in aanmerking neemt, maar uit * Z. Utr. Placaatk, D. III, bl. 255, en Marra, ver. Amis. р. 227. Zelfs wierden die voordeelen by het openstaan van den Zetel voor den volgenden bisschop bewaard. Utr. Placaatb, D. П. LL 203, en de helft der Amenden, die de Utrechtsche Burgers zouden verbeuren, in 1279 door den Bisschop tot de Mieris, Charters. D. 1, bl 400. betalinge zyner schulden aan den Graaf van Holland afgestaan. * Zo schryft ook Waarvaan, D. ҮШ. bl, 309, uit Bon, dat de Graaf van Nieuwenaar in den jaare 1589 te samen met de Staten ’s Lands van Utrecht, de Wet der Stad, naar gewoonte, vernieuwd had; dat de Stadhouder eerst beweerde, dat by alleen daartoe het regt had, behelpende zig onder anderen met het gevoelen van den Advocaat Oldenbarneveld. Doch hebben de Staten hem doen verstaan, dat by zyne aanstelling hadden gemaakt, en daar op liet hy zig gezeggen. * Z de Verhandeling. Het tot Stadhouder, hier omtrend met hem een byzonder verding Stadsregt van Utrecht door ОовтЕңрҮК en WaANTENAAR, Advocaten, opgesteld in 1764, Ы, 153; het geen door anderen gevolgd is, doeh op dezelfde gronden. Vervora Urs, Pus. 1, 99 394 byzondere Voorregten, Vryheden etc, aan de Ste- den gegeven, of door dezelve by zekere gelegen- heden aan zig getrokken, wil bewyzen dat de Justitie in de Steden in oude tyden, niet nomine Principie maar nomine Urbis geschiedde, is niet genoegzaam onderrigt van de oude Constitutie dezer en der andere Provincien ten tyde van de oude Landsheeren. Ten einde slegts met één voorbeeld optehelderen, hoe de Schoutambten dikwyls aan de Steden ge- komen zyn, moet men alleen Waarvaar opslaan, ' om zulks met opzigt tot Amsteldam natespeuren. De aanstelling geschied aldaar door Burgemees- teren en Raden, en egter is er geen twyfel of hy is nog een ambtenaar van den Landsheer, en werd ook in oude tyden door den Grave zelf aangesteld, maar door gedurige verpandingen, welke de oude Landsheeren, ter verkryging van gereede pennin- gen van Schout en Gerechte, deden,* is de Stad langzamerhand in dat bezit gekomen, zo dat zy ook de instructie voor den Schout maken, en hy Hun gehoorzaamheid verschuldigd is, het geen hy nog niet was in den jaare 1477. Dit en soortgelyke voorbeelden toonen aan dat men uit veele byzondere en eminente regten der Steden, ook met opzigt tot de administratie der justitie, под niet daartoe concludeeren kan, dat het regt tot deze administratie oirspronkelyk in haar eigen boezem berust. * Dit vooraf zynde aangemerkt, moeten Heeren Gecommitteerden den Utrechtschen Bisschop nader beschouwen. Dat hy den Schout aanstelde, is buiten kyf; maar de vraag is, hoe hy hem aanstelde? Het antwoord is: Hy stelde hem aan, om uit zynen naam en van zynentwege regt te vorderen. En zie hier de bewyzen: Voor eerst. Overeenkomstig de Constitutie dezer Provincie, zyn, van oude tyden af, de Schouten en Baillawen Ambtenaren geweest van den Landsheer. Ten Tweede, Om dat zodra de Bisschop stierf of den Zetel verliet, de Schout, zo wel als de andere bisschoppelyke bediendens van hunne bedieningen vervielen. VAN DE REGERING EN HET GOUVERNEMENT Dit bewys is zeer sterk: want by aldien de Schout een Stads Ambtenaar geweest was, die slegts honoris causa door den Bisschop werd aangesteld, zoude hy zyn bediening door vertrek of overlyden van den Bisschop niet hebben behoeven te verliezen; maar пп һу zyn radicaal van den Bisschop had, moest dit uit den aart van het Bisschoplyk regt, dat niet erflyk maar electief was, noodwendig volgen. Ten derde. De Stad heeft niet gezorgd hoe de ad- miuistratie der Justitie zoude geschieden wanneer de Bisschoplyke stoel ledig was, maar zulks is door brie- ven en privilegien der oude Landsheeren geschied. Eerstelyk door een brief van Wenceslaus, Roomsch Koning, van den jaare 1381, by welke hy vast- stelt, dat des Bisschops stoel door overlyden, of anders ledig staande, de Schepen Burgemeester of de oudste Schepen in der tyd Schout der Stad Utrecht zoude wezen, en door den Domdeken of oudsten Canonik van hetzelve Capittel in den eed genomen worden. Zelfs reeds te voren, in den jaare 1364, toen Bisschop Johan van Arkel Bisschop van Luyk ge- worden was, en de Utrechtsche stoel ledig stond, heeft de Domdeken Hendrik van der Weyden, als by de Prelaten en Capittelen tot Vicaris Generaal in 't geestelyk en wereldlyk aangesteld, aan Warner van Drakenburg, ter dier tyd Schout der Stad Utrecht zynde, verboden het Schoutambt wif des Bisschops naam meer te bekleden, en ter zelver tyd hem bevolen hetzelve ambt te bedienen wit syn Vicaris naam en van wegen de Utrechtsche Kerke, volgens den brief door Marrnarvs uitgegeven. ` Maar ook Bisschop Jan van Vernenbarg had in den jaare 1366 aan de Stad een voorregt gegeven, waarby aan den eersten of Schepen Burgemeester van de Stad Utrecht de bewaring van het Schout- ambt gegeven wordt, indien binnen een maand, na de Vacature, doór den Bisschop geen Schout werd aangesteld. En zodra door den Bisschop de Schout aangesteld en Schepenen beëdigd waren, had de Schepen Burgemeester geen macht meer ow na die tyd te rechten, na luid van de woorden van evengemeld Privilege,” ten blyke dat zonder den Bisschop of deszelfs by Privilegie gedeclareerd con- sent, geen Justitie in Utrecht geoefend kon worden, ' Amst. XIL st. Ы. 38 en volg. Het welk men geheel lezen moet, om overtuigd te worden, hoe veel regt сеп Stad bezitten kan, zonder egter de jurisdictie oirspronkelyk in zyn eigen boezem te hebben. t Die de oude handvesten en charters doorkropen hebben, weten hoe menigruldig soortgelyke verpandingen oudtyds ge schiedden; men zie slegts Миз, Charters, D, IV, bl, 137, 198, 224, 279, 201, 439 en 558. Marru. Anal. Tom. V. р. 629. Onueus, Beck, van Leyden, bl. 601 en 602. Z. ook Erfgr. Bed. bl, 307 en 210. Insivaa, Stater. D. LN. 47 en volg. Zo heeft ook Frederik van Blankenheim, in den jaare 1405, zyn Geregt in Groeningen, met al туп toebehoren, verpand ann Burgemeesteren en Raden in de Stad van Groeningen voor den tyd van 100 jaaren, Z. Marre. ad Anonymus, p. 47, ten blyke ook, dat het zyn Geregte was; en reeds in den janre 1331 werd het Schoutambacht van Amersfoort ев Eemland en het halve kwartier van Rheenen door Bisschop Jan verpand. 7, Mieris, Charterb, D, 11, Ы. 509, en gelost 1340. Z ibid, Ы, 627. * De bedenkingen tegen de Administratie der ordinaris Justitie, genomen uit het groot vermogen der Stedelyke Magistri- ten, met opzigt tat het verleenen van gratie, infligeren van Iyfstraffen, en de distinctie tusschen Raadregt, Schepeuregt ef Oudermansregt, zullen in Ч vervolg nader beschouwd worden. Hier wordt alleen gehandeld van de ordinaris Justitie, zo nls die mede door Schepenen oudstyds, en hedendaags door Sehepenen alleen uitgeoefend wordt; en men schynt veilig te mogen veronderstellen, (schoon in het vervolg zulks in byzonderheden zal aangetoond worden) dat by de oprigting van deze Rept- bliek, Politie en Justitie van elkander is gesepareerd, * In Dedical. premisa Анон. de reb. Uliraj. Z. ook vooral van рв Waren, Placaats. D, UL bl, 908 en 208 ; en uit Maia de jure gladii, р. 465, ziet men, dut de eed van den Schout, by het ledig staan van den stoel, deze was: „Dat sweert gi, dat gi, van desen daghe voert tot onzer Vrouwen lichtmisse toe nnestcomende, den Heyligen Roomschen rike ende den Gestichte van Utrecht hout ende trou wezen zult, en eenen ygheliken recht doen zult na nwen vyf zinnen ont dier tyd en in al derzelver manieren daites Roomsch Coninex brief inhont ende begrepen heeft. Dat ja God alzo helpe ende sint heylighen.” i Placaatt, D. MI, bl. 201. 'SLANDS VAN UTRECHT. en de Stad aldus, uit zig zelf, geen het minste justicieel regt had. `T geen nog verder daar door bevestigd wordt, dat op ‘t overlyden van den Bisschop Schout en Schepenen op nieuw moesten beëdigd worden, speciaal, als van wegen den Roomsch Ko- wing Schout en Schepenen zynde, vermids aan de Stad, zelfs by vacature des Bisdoms, geen regts- dwang competeerde, maar dat dit regt zvn grond had in den Keizer of Roomsch Koning. Soortgelyke privilegien zyn er meer te vinden, waar by de Landsheeren zig aan een band leggen, om de nodige ambten niet ledig te laten, en welke nu eens aan hunne goedhartigheid, dan eens aan min edelmoedige oorzaken hun oirsprong te danken hebben Maar nu mag men veilig elk onpartydig Regts- geleerde vragen, of in deze byzonderheden niet duidelyk opgesloten ligt, dat de Schout van Utrecht, niet slegts Aonoris causa door den Bisschop werd aangesteld, maar dadelyk al zyn magt of gezag van den Bisschop en de Utrechtsche Kerke ont- leende? * En wat aangaat de voorbeelden, uit Всвмах ' op de jaaren 1408 en 1477 aangehaald, waar uit zoude blyken dat de Raad den Schout heeft ge- straft, in geval van overtredinge, zo moet men daaromtrent in aanmerking nemen, dat deze gein- fligeerde straffen slegts stedelyke correctien waren , en geenzins tendeerden tot ontzettinge van zyn ambt, gelyk zy hadden moeten zyn, by aldien men daar uit iets zoude kunnen concludeeren ten voordeele van het gevoelen, dat de Schout alleen Aomoris causa door den Bisschop werd aangesteld, en effec- tivelyk een Stads Ambtenaar was. Behalven dat men nog onder het oog houden moet, met opzigt van het laatste geval, dat dit voorviel toen het gezag van Bisschop David, na туп Broeders dood merkelyk afnam, en hy veele tegenkantingen der Utrechtenaars ondervond, zo dat men zelfs zynen aanhang binnen de Stad door gehuurde knegten bedwong, * terwyl hy zig meest т. Bork. u. Tir. 1. Deen. 395 dat men zig toen ter tyd ook veel gezag over zyne Ambtenaren aanmatigde; het welk egter niet meer blykt de jure geschied te zyn dan het zeker is dat zulks ipso facto geschied із, En dat inderdaad de Schout uit des Bisschops naam regt vorderde zal nog nader blyken, wanneer men nagaat, dat de Schepenen mede Bedienden van den Bisschop waren, die uit zyn naam en van zynent wegen het regt oefenden en het hoge Ge- regt hadden. "Г is waar, de Raad koos de Schepenen, ‘ maar niet proprio jure. Het geschiedde ingevolge van een privilegie van Ghye, Bisschop van Utrecht, gegeven in den jaare 1305, Dus had de Bisschop oirspronkelyk dit regt,* en dienvolgens is ook het in den eed nemen van Schepenen door den Schont of den Bisschop geenzins eene enkele vertoning. Tot bewys hier van beroept men zich wel op den Gildebrief van den jaare 1304,* by welke de Overste Oudermans de toenmalige Schepenen per- manent maakten, dan zeer ten onregte; want men moet aanmerken, dat Bisschop Ghye in den jaare 1304 door de Vlamingen was gevangen genomen, dat de tyden toen geer onrustig waren, en dat Lambrecht de Vriese, die toen ter tyd den sterk- sten aanhang had, de party van Lichtenberg ver- dreven, de Vlamingen in de Stad gelaten en daar de Regeering naar hunnen zin veranderd had, maar dat de Bisschop Ghye, in den jaare 1305 weder- om tegen Guy van Vlaanderen uitgewisseld en op vrye voeten gesteld, ingevolge van het straksge- melde privilegie, de zaken wederom op den ouden voet hersteld heeft.” Ook heeft Miers" uit de archiven der Stad Utrecht een Zoenbrief van den jaare 1307 medegedeeld, by welke gemelde Bis- schop de verzoening gemaakt heeft tusschen de Stad Utrecht en de verdrevene burgers, uitgezon- derd die bi namen witgezet waren, om die zelve misdaad, onder welke men telt Lambrecht de Vriese en Herman Tentelart, twee van die permanente Schepenen, in den jaare 1304 aangesteld. In dien Zoenbrief noemt ook de Bisschop het Geregt en binnen Муск ophield; zo dat het geen wonder is, * Maar men vooronderstelle eens voor есп oogenblik, dat de Bisschop den Schout slegts Aoworis causa aanstelde, de Stad kan daarby niets winnen; want cen Stads ambtenaar was hy voorzeker niet. De geheele хаак, en dus ook het argument daar nit getrokken, zal dan daar op uitkomen, dat de Bisschop, als daar toe gelast van den Roomsch Keizer, in naam van denzelven dezen Landsheerlyken Ambtenaar aanstelde, om uit паат des Н. Roomschen Ryks, of des Bisschops, als een Leenman van dat Ryk, de Justitie te administreren. Maar nooit kan daar uit volgen dat de Schepenen in de Steden dezer Provincie, nomine Senatus of Mugistratus regt oefenden, of dat de Schout een Stadsbediende of Ambtenaar was, En dit is het tog eigentlyk wat men bedoelt, als men de aanstelling van den Schout door den Bisschop voor eene loutere vertooning wil doen doorgaan. * Utr. Jaarb, D. L bl, 85, 86; en D. Ш. Ы. 190, 191. * Z. Tegemc. Staat van Utr: L St. Ы. 102. * Dit had ook in sommige Hollandsche Steden plants Ја somtyds verkoren de Schepenen zelf hunne opvolgers 7, by voorb, Mieris, Charterb, D IV, Ы. 55 en 58. Dus ook in den Bosch, Ovpennoven, Beschr, van den Bosch, bl. 57, vergel. mede WaGENAAR, Amat, St, IL bl. 246. XIT. Ы. 210. Doch dit alles was uit kragte van verkregen Voorregten ; oirspron- kelyk geschiedde het door den Grave of гулеп Gemagtigden. Z. Trorz, Thes. CL. р. 10. Mieris, Charte, D, IV. Ы. 449. Bisschop Florens van Wevelinkhoven gaf in den jaare 1888 aan de Stad van Bunschoten by privilegie, „dat die Burgher- meyster ente zes Schepenen, die an dat recht bliven sellen, Ше nywe Scepenen jaerliex kiesen sellen, op ons Heeren Hemel- vaertsdaeh, ende ons ende onsen nacomelingen often genen die wy 't bevelen sellen, die te presenteren” Bucuer, ad Hed, р. 281, Dus kan uit den vorm van verkiezinge niet worden opgemaakt by wien het regt tot de aanstelling oïrspronkelyk beruste; dit moet alleen beslist worden door te onderzoeken uit wiens naam en van wiens wegen zy regt spraken, en dit із algemeen uit naam van den Landsheer. * Men zegt in de meermalen aangehaalde verhandeling van het Genootschap, bl, 145, dat Bisschop Ghye bet regt van den Raad om Schepenen te kiezen erkende. Maar die de geschiedenissen van dien tyd en het charter zelf inziet, zal bemerken dat dit eene zeer gedronge en onsanneemlyke verklaring is van deze woorden: poort sal die Raad van der Stad Schepenen kiezen van jaar tot jaar, daar kort te voren dezelve permanent gemaakt waren door de Gilden. Van pp Waren, Placaats, D. ЦІ, Ы. 67. 