Algemeene Geschiedenis des Vaderlands, van de vroegste tijden tot op heden : Met platen, kaarten en portretten / 3,1 Van het jaar 1581 tot 1795 na Christus ; 1
| 84* 668 ALGEMEENE GESCHIEDENIS EE 1617. omstandigheden geschiedde, des zondags na de predikatie, om te beraadslagen, of men de bezending naar Friesland zou laten vertrekken, ja of neen, Men geraakte dien dag tot geene beslissing en den volgenden dag kwam rrarama aan met bittere klagten, dat hem copie geweigerd werd van de Remonstrantie van den Raad van Leeuwardes: zoo scheen men, zeide hij, hem de gelegenheid te willen benemen om zijne parti tegen de aantijgingen van dien Raad te verdedigen. Voorts verhaalde hij, hoe de tegen- woordige Magistraat aan het bewind gekomen was door schandelijke inbreuk op bet Octrooi van 1586, op hetwelk zij zich nu beriep. De Friezen hadden het er op gezet alles aan te wenden om de Vergadering te overreden. Donta en oosrzazam verzochten bij de beraadslaging tegenwoordig te mogen zijn. Men trachtte hen te weren door van hen eene commissie van de Volmagien van Friesland te vorderen; doch nam eindelijk genoegen met de door hen vertoonde lastbrieven van de Gedeputeerde Staten en Prori- ciale Raden. Niettemin werd met meerderheid van stemmen besloten, dat het nie! geraden was, het besluit, waarbij de afvaardiging eener Commissie naar Friesland be paald was, weder in te trekken. Dus werden de drie benoemde Heeren gelast ziet gereed te houden. Behalve Friesland protesteerden ook Zeeland en de Heer coom, lid van de Staten-Generaal voor Groningen, met verzoek van aanteekening, legen dit besluit; vóórdat de bezending voortgang had, meenden zij, moest men den Gedepe- teerden uit Friesland eerst de bewuste Remonstrantie mededeelen om hen in staat te stellen die te bestrijden, De Gecommitteerden vertrokken, en kregen eenen brief mete aan den Raad van Leeuwarden, die, volgens rrcuama, uitdrukkingen behelsde, welt zweemden naar magtiging om het wettig gezag tegen te staan, Bovendien beklugi: hij zich, dat terwijl hem copie van de Remonstrantie geweigerd was, aan de Magistrai van Leeuwarden afschriften van de aan Graaf wiLLEM LODEWIJK, aan de Gedepuleerdt Hunne tas- Staten en den Provincialen Raad geschreven brieven verleend waren. Hoe heftig echter an ae rist de maatregel was doorgezet, de Gecommitteerden, in Friesland aangekomen, begrepen, dat zij hun voornemen niet vermogten door te drijven, De Stadhouder en de twee Calk- gies veranderden de Magistraat en de Gezworen Gemeente, en stelden daarbij drie barge meesters aan van vóór het jaar 1610, benevens eenen enkelen uit den aftredenden Rav. Den 1559 Januarij 1616 schreef wiLLEw LonEwnk uit Leeuwarden, dat de zaken zl tot stille en rust gezet hadden, Hiertoe had eene door hem en de twee Collegies uitgera" digde amnestie voor alles wat er sedert 1609 voorgevallen was, het hare bijgedrages. He! rapport der Gecommitteerden aan de Staten werd met de stukken weggesloten om Wt nader order geheim te worden gehouden 1, De poging derhalve van orpzmsinmiTE en de aanhangers van zijne staatkunde mislukte, en de Staten van Friesland bleken ! Resol. Stat-Gen. 26, 27, 28 Nov.; 7, 19, 28, 27, 28, 29 Dec. 1615. 19, 21 Jan., 1 Fet 1616. van pen sarpe, bl. 187—180. wacenaar, X, bl. 88—91. van wijn, op Wagen. bl. 4-45 DES VADERLANDS, 669 ee later nog menigmaal en bepaaldelijk in het hagchelijke oogenblik, dat komen zou, niét — 1817. bijzonder geneigd om de Staten-Generaal, zoolang oLpEnBARNEVELT hier eene meerder- heid behield, in hunne besluiten te ondersteunen, of in hun gezag te ontzien !. Sedert begon ook Graaf wiLLEM zLOpEWiJK zich bepaald tegen OLDENBARNEVELT aan te kanten. In den boven aangehaalden brief na de beslechting der geschillen te Leeuwarden, schrijft Raad van Graaf hij verder, dat de pogingen van OLDENBARNEVELT en zijne vrienden om het volk in be- WUK wi Prins weging te brengen mislukken zouden, » zoolang het volk voorzien was van Overheids- ““"*""* personen, die ijverig waren op het stuk der godsdienst. Dus tracht ik," gaat hij voort, „zooveel ik vermag, dezulken in de Regering te krijgen. Immers kan ik niet anders dan het er voor houden, dat men door de verdeeldheid in de godsdienst en door onver- schillige Overheidspersonen eene gevaarlijke verandering in onzen Staat beoogt, en dat uwe Excellentie vooral op hare hoede zijn moet en er de hand aan moet houden, dat er in de Magistraten personen komen, op welke men zich geheel kan verlaten, hopende dat God, als het er op aankomt, een goed redmiddel en een zoodanige uitkomst zal geven, dat deze Staat bewaard blijve voor de vermeerdering van zijne heerlijkheid en van de vrijheid.” Dat de Graaf hier mede iets zeer bijzonders bedoelde, blijkt uit hetgeen volgt: »Ik bid uwe Excellentie dezen brief na de lezing in het vuur te werpen, en mj met een woord te berigten, of Zij dit werkelijk gedaan heeft, opdat ik mij niel ongerust make.” Hoe geheim Graaf wiLLzm LODEWIJK den raad aan Prins maurits gegeven ook ge- houden wilde hebben, het kan niet anders, of OLDENBARNEVELT moest zijne veranderde gezindheid vermoeden, en vermoedde hij zulks, hij moest begrijpen, welke middelen de neef van den Prins tot zijn doel zou trachten aan te wenden. Dus was het minder dan ooit geraden, zich in Holland de teugels uit de hand te laten wringen. Aan de stedelijke Magistraten moest invloed op het aanstellen van kerkelijke personen en op het nemen van besluiten in kerkelijke zaken gewaarborgd worden of gewaarborgd blij- ven % Daartoe was niets zoozeer noodig, als eene zooveel mogelijk algemeene invoe- ! Toen de Gedeputeerden van Groningen en Ommelanden den eersten November 1616 ter ver- gadering der Staten-Generaal verschenen, om met die van Friesland vóór hun Hoog Mogenden het verschil over de forten in de Ommelanden (zie boven bl. 631, Noot 1.) af te doen, waren die van Friesland niet opgekomen, hoezeer zij er reeds eene halve maand vroeger hadden moeten zijn en herhaaldelijk door de Staten-Generaal waren aangemaand, Eerst acht dagen later ver- schenen zij (Zie Resol. Stat.-Gen. 1 en 8 Nov. 1616). 2 Hoe de Magistraat van Gouda hare bevoegdheid begreep, blijkt uit het alhier in dezen tijd voorgevallene. In hare van ouds Hemonstrantschgezinde gemeente de uitbreiding van de prediking der Contraremonstranten willende keeren, had zij het huis, waarin dezen vergaderden, doen slui- ten, en stond zij hun slechts toe somwijlen bijeen te komen om een paar hoofdstukken uit den 670 ALGEMEENE GESCHIEDENIS ————————————————Ó————————nÁ! — 1617. Ying van de kerkordening van 1591 4. Dus werd den 20"^ December 1615 door de Staten van Holland en West-Friesland, op grond dat in eenige steden en dorpen de kerkelijke personen beweerden, van deze ordonnantie en de besluiten, waarbij zij werd ingevoerd, geene kennis te dragen, besloten, aan de Magistraten van de Steden, aan de Hoofdofficieren in de dorpen en aan de verschillende classes een uittreksel van die kerkordening toe te zenden, behelzende die artikelen, welke de verkiezing van pred kanten en kerkeraden en het houden van kerkelijke vergaderingen betroffen. De missive, welke deze toezending vergezelde, herinnerde nogmaals uitvoerig, hoe wijlen de Prins van Oranje van het begin des oorlogs af altijd begrepen had, dat het aan de Hooge Overheid toekwam, wetten en verordeningen in kerkelijke zaken uit te vaardigen , cen begin- sel, dat alle Vorsten en Republieken, die de Evangelische leer hadden aangenomen, in de laatste honderd jaren in praktijk hadden gebragt: slechts door ’s Prinsen moord was de invoering van de door hem ontworpen kerkordening achterwege gebleven. Ten overvloede werden de resolutiën op de onderlinge verdraagzaamheid mede aan de genoemde Colle- gies en personen toegezonden, met last om zich «zonder wederzeggen daarnaar te re- guleren 2," Begin der scheu- Doch welke gehoorzaamheid was er te wachten, zoo een predikant onder de oogen van ring te 's Rage. nun Edel Mogenden hun gezag openlijk trotseerde? Den 20°, juist op den dag, waarop de laatstvermelde resolutie werd uitgevaardigd, voer HENRICUS ROSAEUS, predikant te ’s Hage, een man met de vereischte gaven om op de schare indruk te maken toegerust, in zijne pre- dikatie, ten aanhooren van vele leden der Staten, met buitengewone heftigheid tegen ver- scheidene staatsbesluiten uit. In den kerkeraad, den volgenden dag gehouden, werd de zaak niet afgehandeld, maar de beslissing tot den eerstkomenden woensdag uitgesteld. Toen de beide genoemde Bijbel te lezen. Toen zij hiermede geen genoegen genomen en zich stout tegen hunne Overheid uitgelaten hadden, waren er twee ontpoorterd en twee de stad uitgezet. Een dezer laatsten kwan op vrij geleide van het Provinciale Hof weder in de stad doch de Magistraat meende de voor- loopige beslissing van dit Regterlijk Collegie niet te moeten laten gelden, en zette den man op nieuw de stad uit (crraxsocazat, bl, 634, 635). 1 Zie hiervoor bl. 510—512, 2 Resol. v. Holl. 1615, bl. 168— 166. DES VADERLANDS, 671 EMEN MDDIEEUCKEADEREUOI COGI a MM NE I ee ee leeraars dit aan de Staten kwamen berigten, deelden zij. hun tevens mede, dat er een bedroevend geschil tusschen denselfden mosamus en urrexsoaazar bestond. De Kerkeraad had pogingen aangewend om de eensgezindheid te herstellen; doch deze waren deer de halsstarrigheid van mosazos verijdeld, die, zegt urrkx»ocazaT, door an- deren opgezet werd om hem leed te doen, en hem tot eenen stap te tergen, die aan- leiding tet scheuring kon geren !. Rosazus bleef zich van het Heilige Avondmaal onthouden. Op dit berigt ontboden de Staten mosaxus in persoon voor zich, Zij ver- klaarden hem hun misnoegen over zijne leerrede, en maanden hem aan tot verzoening met UYTENROGAER? en tot gemeenschapsoefening met de gemeente: nergens minder, zeiden zij, dan in den Maag achiten zij scheuring onder de kerkedienaren te moeten dulden. Rosazus antwoordde, dat hij in zijne gewraakte leerrede niets anders meende gezegd te hebben, dan Gods woord in zijnen text medebragt; door eene predikatie van UYTENBOGAERT (die eene bescheidene verantwoording tegen den blaam van ketterij behelsd had), was hij yin zijn gemoed zoodanig ontsteld’ geworden, dat hij met dezen, » zoolang hij met de gemeene Kerken niet vereenigd was, geene eenigheid of Christelijke liefde houden kon." Noch de vermaning, dat zijne handelwijze tegen der Staten verordeningen indruischte, noch de verzekering dat de Edelen en de Gedeputeerden van alle steden in zijne hou- ding een groot misnoegen hadden, mogt baten. Rosaxvs bleef halsstarrig. Thans lieten de Staten den Kerkeraad weten, dat, zoe nosazvs na herhaalde vermaningen den voor- slag, deor dep Kerkeraad zelven tot verzoening ontworpen, niet binnen veertien dagen had aangenomen, men de zaak aan de Gecommitteerde Raden aangeven zou, die in dit geval gemagtigd zouden worden om hem te schorsen tot de naaste Statenvergadering om alsdan nader op de zaak te letten 3% Om deze waarschuwing bekreunde mosarus zich geenszins. Hij onthield zich steeds van het Avondmaal, en nam met geene aanbie- dingen van den Kerkeraad, om des vredes wil door vxTEWBOGAERT aangenomen, ge- noegen. Toen de gestelde tijd reeds lang verloopen wes, werd mosaxvs voor de Gecom- mitteerde Raden ontboden, en hem de vraag gedaan, of hij gezind was de Resolutie, door de Staten tot beverdering van den vrede der Kerken genomen, te gehoorzamen. Hij gaf een ontwijkend antwoord, en den 12° Februar 1616 werd hem tot de naaste vergadering der Staten het prediken ontzegd, vuxrsnsocarat zocht door al zijnen invloed, bepaaldelijk bij oLpensaaneveLT, dezen maatregel nog te keeren, niet zonder 1 UYTENBOGAERT was zoo weinig onverzoenlijk, dat hij in de opdragt van een zijner werken aan de Staten kon schrijven: nindien die tempeesten deser kerckelycker verschillen te stillen waren met hem, vrrENBOGAERT, als eenen Jonas over boordt te werpen, dat hij den Heere soude bidden om sterckheyt, ende sijnen godtlijcken wille volgen, tevreden zijnde eenen tijdtlijcken vloeck te wesen voor sijne Broederen, indien d’ eenigheyt daer mede ware te koopen.” (urrsasocazar, bl. 626). 2 Resol. u. Holl. 1615, bl. 157—169. 1617. RosAEUS schorst. ge- 1617. Bezending naar Amsterdam. 672 ALGEMEENE GESCHIEDENIS grond duchtende, dat hij mosaxvs' aanhang slechts vermeerderen en te stouter maken zou. Beter ware het, zeide hij, dat men hem, urrrnsocaEnT, schorste, aangezien van hem niet te vreezen stond, dat hij dien ten gevolge scheuring zou maken !, Doch de Gecommitteerde Raden lieten zich niet van hun voornemen afbrengen, en toen er een rekest ten behoeve van mosaxvs gesteld en door vele gemeenteleden onderteekend was, vonden de Staten op hunne eerstvolgende voorjaarszitting zich te meer gedrongen, op de godsdienstzaken terug te komen. Zi stelden op nieuw plegtig de eenmaal in kerkelijke zaken aangenomen beginselen vast, en kwamen overeen, dat de clausule op de herziening der Formulieren in haar geheel gelaten moest worden, en verordenden dat alle kerkedienaars en ingezetenen in Christelijke liefde, eenigheid en goede stich- ting leven zouden op boete van voor verstoorders der gemeene rust gehouden en ak zoodanig gestraft te worden. Toen de Gedeputeerden van eenige steden zwarigheid maakten, in eene dus gestelde Resolutie te bewilligen, ging men thans over tot de af- vaardiging van een plegtig gezantschap naar de Regenten van Ameterdam. Het bestond uit de Heeren VAN MATHENESSE, MUYS VAN HOLY, schout van Dordrecht, VAN DER EYCK, burgemeester van Delft, muco pr Groot, raadpensionaris van Rotterdam, en mass, burgemeester van Hoorn, De last, hun den 16% April gegeven, strekte om de Bur gemeesteren en Raden der stad Amsterdam te onderrigten van de opregte bedoeling van Hun Edel Mogenden tot handhaving van de ware Christelijke Gereformeerde Religie, en van de goede en gewigtige redenen, die zij hadden gehad om de bewuste Resolutié in de kerkelijke zaken te nemen. Den 23"* werd de Amsterdamsche Raad bijeenge- roepen, en toen de afgevaardigden waren binnengeleid, hield muao pe moor eene uit voerige, geleerde en bondige redevoering. Hij begon met der Staten blijdschap te betuigen dat bij de Regeerders van Amsterdam zoowel als bij de andere Staatsleden het vast besluit bestond, om de tegenwoordige loffelijke Regering, waaronder God Almagtig hen zoo mer- kelijk had gezegend, te handhaven, en dat hun de redeneringen, geschriften en hande- lingen mishaagden, waardoor men die Regering veracht en verdacht poogde te maken; alsmede, dat zij met de Staten eenstemmig dachten aangaande het regt der Overheid in kerkelijke zaken: ook vloeide dit regt uit de beginselen der Kerkhervorming voort, welke, geen priestergezag erkennend, den Regeerders niet toeliet blindelings op eens anders wijsheid of gewetensovertuiging af te gaan, maar hen noopte elke zaak aan Gol Woord te toetsen. Gelijk men nu in deze beide gewigtige punten overeenstemde, 10 was het wenschelijk, dat men het mede eens werd aangaande den inhoud der onlang: aan de steden, hoofdofficieren en classes gezonden Resolutiën, die de regering vaa 1 vyrENBOGAERT, bl. 637—642, 651 , 652. Canreton, en dit oordeel is hoogst onpartijdig, zegt (1, p. 28): »Men kan niet ontkennen, voor zoo veel ik heb kunnen nagaan, dat die mos verdiend heeft, dat men hem het zwijgen opleide." ` DES VADERLANDS. , 615 ———— HÉ—— —————————muÁ——— A ÍÜÁnÁ Un de Kerken en de onderlinge verdraagzaamheid in sommige godgeleerde geschillen be- troffen. Nopens de regering der Kerken was niels besloten, dan de kerkordening van 1591 medebragt, die in der tijd ook door Amsterdam was goedgekeurd. Wat de onder- linge verdraagzaamheid aanging, steeds hadden de Gereformeerde Kerken onderscheid gemaakt tusschen fundamenteele en niet fundamentele artikelen, ten aanzien van welke laatste men elkanders afwijkend gevoelen moest verdragen, overeenkomslig het beginsel der Protestantsche Kerken, die in onderscheiding van de Katholieke Kerk, geenszins om verscheidenheid van meeningen uitbanden. Deze verdraagzaamheid, in menig stuk reeds met der daad ingevoerd, moest ook in dat der praedestinatie worden uitgeoefend, een stuk zoo fijn, dat zelfs kerkedienaars, die immers geenszins boven onwetendheid en dwaling verheven waren, den staat van het verschil niet verstonden, Ja werkelijk had men reeds van de oudste tijden af in de Christelijke Kerk verschillende zienswijzen be- treffende dit leerstuk toegelaten. Maar, zeide men, zonder door eene Synode voorgelicht te zin, hadden de Staten geene verdraagzaamheid kunnen gelasten. Ook was deze zaak reeds op verscheidene binnen- en buitenlandsche Synoden en classi- kale vergaderingen (als zoo vele kleine Synoden) voldingend uitgemaakt. Doch zoo dan eene Synode al niet volstrekt noodig was, toch kon zij misschien nuttig zijn. Nuttig ? Waartoe? Eene beslissing in de geschilpunten kon niets goeds uitwerken: want nimmer zou een der gevoelens kettersch mogen heeten, Bovendien tot het vellen van een be- slissend oordeel was een vrije geest, verheven boven allen hartstogt, noodig, en die werd hier, blijkens zoo vele predikatiën en geschriften, niet gevonden: van onbezadigde personen was niets bezadigds te wachten. Men wees op goede vruchten, eertijds door Synoden te weeg gebragt, maar moest niet vergeten, hae menig Synode de scheuring vermeerderd had en was uiteengegaan terwijl het eene deel het andere in den ban deed. En hoe menigmaal hadden de Synoden gediend om het kerkelijk gezag tegen het Il] Deer. 2 Srovx, 85 1617. 1617. 674 ALGEMEENE GESCHIEDENIS —————— ———Á— ——————————————————nuna gezag der Overheid te stijven! Maar, dit alles daargelaten, was het doenlgk eene Synode bijeen te roepen? Hier deden zich verscheidene vragen op. Zouden alleen de classikale Vergaderingen afgevaardigden naar de Synode zenden of de Staten hare leden benoemen, en zoo ja, zouden de Staten dit doen bij meerderheid of elk lid der Staten afzonderlijk? Zouden de Remonstranten stem in die kerkelijke vergadering heb- ben, of, gelijk sommige predikanten verlangden, daar slechts als beklaagden te regt staan? Voorts diende de zwarigheid omtrent de clausule van de herziening der Formulieren eerst uit den weg geruimd te zijn En hoedanig moest de Synode zijn: provinciaal, nationaal of generaal? Elk dezer drie soorten van Synode had onoverkomelijke bezwaren in. Tot eene provinciale Synode zouden de classes benoemen; maar op sommige plaatsen stonden twee classes tegen elkander over, en wie zou hier uitmaken, welke van beide het regt van benoemen zou mogen uitoefenen? Eene nationale Synode was eene onbillijkheid voor Holland, dat zich daar ligt overstemd zou zien door provinciën, die in een geheel anderen toestand verkeerden. En besloot men tot eene generale Synode, zou men daar, zoo als de Koning van Groot-Britannie, de Paltsgraaf en moLmars behoorlijk achtten, ook de Lutherschen toelaten? En voordat alle maatregelen tot zulk eene zoo omslagtige zaak als eene generale Synode, getroffen waren, kon de behoefte der Kerken geheel gewijzigd zijn. Nog bood zich hier eene belangrijke vraag aan: zou de Overheid eenvoudig volgen wat de Synode besluiten zou? Dit zou het Land in het uiterste gevaar kunnen brengen. Of zou zij zich, gelijk de Staten van Zeeland gedaan hadden, een naoordeel voorbehouden? Deed zij dit, en verschilde haar naoordeel van het oordeel der Synode, zoo hadden wederspannige gemeenteleden een voorwendsel om zich der Overheid ongehoorzaam te betoonen. — Doch hoe moeijelijk ook te verwezen lijken, de Staten achtten de bijeenkomst eener Synode eene wenschelijke zaak: alleer- lijk mogt men vooraf door oefening en op het gezag der Overheid verdraagzaamheid leeren. — Zoover in zijne rede gekomen, ging de spreker over tot de behandeling van de ter bijlegging der godsdiensttwisten door de Staten gestelde acte zelve. Hij begint met te herinneren, dat wat nu geschiedde, in Holland en West-Friesland niets nieuws was, De Graven van Holland hadden den moed gehad, de pastoren in hunne dienst te handhaven in weerwil van alle interdicten en excommunicatiën. DES VADERLANDS. 676 eT den voort uit »een gepassioneerd gemoed en eene onbedwongen licentie van kwaad- spreken: zij was met de meeste bezadigdheid na langdurig beraad ontworpen, en om des vredes wil was er het een en ander uitgelaten, dat Leiden en Rotterdam er in opgenomen wenschten, — Hierna treedt de spreker in eene uitvoerige, scherpzinnige en geleerde verdediging der acte. Men zeide, zegt hij verder, dat door de voorstelling van de leer der Contraremonstranten, in dit slaatsstuk gegeven, de Gereformeerde Kerken gebrandmerkt werden. Maar het gevoelen, door de acte veroordeeld, was immers niet de leer der Kerken. De acte strekte niet om de Gereformeerde Kerken te belasten, maar om ze te ontlasten en te zuiveren van den blaam, dien de Jezuïten haar aan- wreven. Was het niet beter, dat de Kerken zelven dat gevoelen veroordeelden, dan dat de Jezuïten haar deswege lasterden, Ook het uiterste van het gevoelen der Remon- stranten was gewraakt; maar de Remonstranten namen dit niet kwalijk, want zij zagen er hun gevoelen niet in; integendeel, zij waren den Staten dankbaar voor de waar- schuwende aanwijzing van dat, waarvoor zij zich te wachten hadden, Het was dan, begreep de spreker, de acte zelve niet, die de Heeren van Amsterdam ergerde, maar, meende hij, zij waren bezorgd voor het inkruipen van te groote vrijheid in de leer. Hieromtrent nu kon bij hen uit naam der Staten gerust stellen; ja, die bezorgdheid was den Staten zeer aangenaam, vermits zij een blijk was van de zucht om de Religie te handhaven, iets, waarin zij niet gaarne voor iemand wilden onderdoen. Werd er slechts verdraagzaamheid geoefend tusschen de Contraremonstranten en de Remonstranten , dan zouden zij, die verder gingen, dan de laatsten, en thans schuilden achter de be- lasterde partij, en met haar gemeene zaak poogden te maken, het hart niet meer hebben om nieuwigheden in de leer te opperen. Bovendien, tegen alle afwijkingen van de leer der Confessie en des Heidelbergschen Catechismus, slechts niet tegen de vijf punten, mogt men iemand voor de classes beschuldigen. Anderen waren, zoo het schijnt, be- ducht, dat door de werking van de bewuste Resolutiën de Contraremonstrantsche leeraars van lieverlede uit de dienst zouden raken. Doch deze vrees was volstrekt ongegrond en in strijd met de uitgedrukte bedoeling der Staten, die verlangden, dat de beide gevoelens geduld zouden worden. Waren enkele predikanten uit hunne dienst gesteld, het was niet geschied, omdat zij van het eene of het andere gevoelen waren, maar omdat zij aan anderen de vrijheid niet gunden, die zij voor zich zelven verlangden, en eerst na alle middelen van overreding te hebben uitgeput, was men genoodzaakt geweest om van twee kwaden, de uitzetting van den predikant, of de openlijke toelating van scheuring, het minste te kiezen. Eveneens had de Keurvorst van de Palts gehandeld, niet om over de gewetens te heerschen, maar juist om te verhoeden, dat de eene pre- dikant heerschte over het geweten van den ander. Nog ééne zwarigheid tegen de onderlinge verdraagzaamheid en de uitvoering der Resolutiën bleef er over. Zij was deze, dat daardoor de Gemeente steeds twee gevoelens zou hooren prediken en alzoo 85 * 1617. 1617. 676 ALGEMEENE GESCHIEDENIS c————— ————————————————À—nmanmmnnun iù onrust zou worden gehouden. Dit bezwaar echter verviel, wanneer de predikanten zich slechts onthielden op den predikstoel van sommige leerstukken te gewagen. Een goed leeraar moest met voorzigügheid en niet tot ontstichting prediken. Er bleren leerstukken genoeg te behandelen over, en de bitterheid der gemeente bewees maar il te zeer, dat de predikanten, vóórdat zij aan die punten kwamen, nog niets minder dan de eerste Christenpligten aan hunne gemeenten hadden in te prenten, Ten over- vloede, de beide gevoelens, en dit toont de spreker nog uitvoerig aan, verschilden zooveel niet, of het was mogelijk, zonder tegenspraak uit te lokken, binnen zekere grenzen uit beiderlei standpunt daarover te handelen. Zoo meende dan de spreker, goede redenen gegeven te hebben voor de door de meerderheid der Staten gevolgde slaatkunde in de kerkelijke zaken, en hij verzocht ten slotte de Heeren van Amsterdam het gewigt der zaak te overwegen, als waaraan de welstand hing zoo van het lieve Vaderland, als van de Kerk, Immers, zoo de verdraagzaamheid niet werd toegepast, moesten óf al de kerkedienaars nopens de geschilpunten tot één gevoelen gebragt wor den; óf die van ééne der beide meeningen moesten worden geweerd; of, eindelijk, moest men twee Gereformeerde Kerken erkennen. Alle predikanten tot één gevoelen te brengen, was eene onmogelijkheid. Die van ééne der beide meeningen te weren, | was noch christelijk, noch uitvoerbaar: niet christelijk, omdat de leer van caristes niet medebrengt, iemands gaven om een verschil van meening ten aanzien van een onbegrijpelijk leerstuk onnut te maken; en onuitvoerbaar wegens het groote getal der voorstanders zoo van het ééne als van het andere gevoelen, die men niet kon veroor- deelen zonder het land in rep en roer te zetten. De Kerk, eindelijk, in tweeën te scheuren, was wel uitvoerbaar, helaas! vrij wat gemakkelijker, dan de breuke te heelen, Maar daartoe te komen was uiterst verderfelijk, De Overheid behoorde de Kerk onge — scheurd te bewaren, zooals zij haar ongescheurd ontvangen had. Scheuring zou ta | scheuring leiden. Deze rede werd met zeer groote aandacht aangehoord en gevolgd door emstige betuigingen van den Heer van waTHENzssE en door belangrijke inlichtingen omirent de DES VADERLANDS, 071 ———————————————————————üm meening der Regeerders van Dordrecht bij monde van den Heer murs van mory. Hierop — 1617. en op de verzekering der Gecommitteerden, dat zij niets liever wenschten, dan de be- zwaren te vernemen, die nog over mogten gebleven zijn, ten einde te trachten ze uit den weg te ruimen, werd niets anders geantwoord, dan dat de Heeren Raden op de zaak zouden letten. De volgende dag was een zondag en daarom waren alle zaken van dezen aard gestaakt, Maar den 25 kwamen de Burgemeesters en de Pensionaris der stad aan het logement der Gecommitteerden ‚ en verklaarden, na beleefde betuigingen, Antwoord van dat zij en de Raden van Amsterdam zich door de gehouden redevoering ten volle onder- 4, Rad spas rigt achtten van de gronden, die de Staten bewogen hadden tot het nemen en rond- — — zenden der bewuste Resolutién; daarnevens hadden zij echter ook eenige redenen, die eene andere zienswijze aanbevalen, overwogen en den bijzonderen toestand der stad in aanmerking genomen, Hunne meening zouden zij door hunne Gedeputeerden ter Staten- vergadering kenbaar maken. Nadat de Gecommitteerden nog eene poging hadden aan- gewend om met de Heeren in nadere conferentie te treden, werd hun te verstaan ge- geven, dat de Raden het ondienstig hadden gevonden met hen te onderhandelen of hen andermaal te hooren, Thans was de weg om tot een vergelijk te komen afgesneden, en slechts in een vertrouwelijk gesprek lieten zich de Amsterdamsche Heeren nog uit, dat hun tegenstand voornamelijk voortsproot uit hunne meening, dat de gemeente be- ducht was voor eene verandering van de Religie: eene Synode docht hun nog steeds het geschiktste middel, en de Resolutiën konden zij daarom niet aannemen, omdat het openbaar gezag vereischte, dat zij, eenmaal genomen, ook werden ten uitvoer gelegd, en dit zou, »den tegenwoordigen toestand op vele plaatsen en inzonderheid te Amsterdam in aanmerking genomen, af breuk van de Kerk, verlies van nering en misschien meer zwarigheden ten gevolge kunnen hebben.” Na de Heeren van Amsterdam nog kortelijk te hebben doen gevoelen, dat het slechts aankwam op een vertoon van gezag tegenover enkele heftige kerkedienaars om aan alles een einde te maken, waartoe niets anders. noodig. was, dan dat de Overheden, volgens hetgeen bij de Unie beloofd was, elkander opregtelijk de hand boden, schoot den Gecommitteerden niets anders over dan hun afscheid te nemen 1, Loo was men dan even ver als te voren. De poging ddr Staten om Amsterdam tot De breuke eenstemmigheid te bewegen was mislukt, en deze uitkomst was niet alleen te betreuren, Midi onheel- omdat het goede, helwelk men er van gehoopt had, thans achterbleef, maar ook omdat de zaak daardoor aanmerkelijk verergerd was. Thans toch was het laatste middel om eenstemmigheid te verkrijgen te baat genomen, en de oneenigheid tusschen de Staten en Amsterdam evenmin te vergoélijken als weg te nemen; thans was het gerucht, het- 1 Verhael van de Heeren — gedeputeert om de E, Heeren Burgemeesters ende Raden der Stadt Amsterdam te onderrichten enz. gedruckt in 't jaer 1622, 1617. Besluit Staten. 678 ALGEMEENE GESCHIEDENIS | welk de Gecommitteerden in Amsterdam verspreid vonden, dat zij gezonden waren om de Religie te veranderen, door de houding van de Amsterdamsche Regering althans niet weersproken. Maar zoo de uitkomst de daden des Staatsmans regtvaardigen moet, was OLDENBARNEVELT niet te laken, dat hij niet berekend had, dat deze poging kon en zou mislukken, en ware het dan niet raadzaam geweest een stelsel op te geven, dat op Amsterdams ongezindheid om mede te werken schipbreuk lijden moest? Wat valt hier anders op te antwoorden, dan dat het OLDENBARNEVELT tot eer verstrekt, dat hij aan de kracht van degelijke redeneringen geloofde, en niet bevroedde, dat de Heeren van Amsterdam er in slagen zouden, de toestemming van hun verstand en de toejuiching van hun hart, die aan eene rede als die van HUGO DE GROOT noodwendig ten deel vallen moest, te versmoren, En wat het raadzame van eene verandering van stelsel betreft, hoe kon iemand, die voor zijn gevoelen gronden had aan te voeren als welke HUGO DE eRooT had uiteengezet, hoe kon zoo iemand gehouden wezen van dit zijn gevoelen afstand te doen, tegenover eene Regering, die in de partij, welke zij koos, waarlgk door geene hooge beweegredenen geleid werd; had zij ze gehad, zij zou ze toen met kracht en waardigheid aan de Gecommitteerden hebben kenbaar gemaakt. Weinige jaren daarna waren de Amsterdamsche Heeren tegen oproerige predikanten genoodzaakt dezelfde maatregelen te nemen, wier toelating zij nu den Staten verweten. Hoe zou men dan een staatkundig stelsel kunnen afkeuren, dat later door zijne bestrijders zelven is geregtvaardigd? Daarentegen, hadden de Regeerders van Amsterdam thans hunnen tegenstand opgegeven, hadden zij ten minste het gemis van overeenstemming eenigzins bemanteld, en dengenen den mond gesnoerd, die de klove breed uitmaten; veel van het later gebeurde ware verhoed geworden. Ja, de toenmalige. Amsterdamsche Bewind- hebbers dragen voor een aanmerkelijk deel de verantwoordelijkheid voor de rampen, die gevolgd zijn, en voor het vergoten bloed van OLDENBARNEVELT. der, Toen de Gecommitteerden, uit Amsterdam teruggekeerd, in de vergadering der Staten verslag van hunne zending gedaan hadden, werd, ten blijke dat men ter wille van Amsterdam niet van stelsel wenschte te veranderen, besloten, dat de Resolutiën, in de kerkelijke zaken genomen, gehandhaafd zouden worden, Men voegde, er bij, dat de uitdrukkingen, daarin van de Nederlandsche Geloofsbelijdenis en den Catechismus ge- bezigd, niet verstaan moesten worden, alsof daarmede bedoeld ware, dat die geschrif- ten op gelijke lijn met de Heilige Schrift te stellen zouden zijn: integendeel het waren slechts formulieren van eenigheid met andere Gereformeerde Kerken, die uitgelegd moesten worden naar de Heilige Schrift. Bij hetzelfde besluit evenwel bepaalden de Staten uitdrukkelijk, dat de Burgemeesters en Vroedschappen van de steden, die niet noodig vonden de Resolutiën aan te nemen, daartoe niet gehouden waren. Zoo was dan het beginsel, dat elke Gemeente op het stuk der godsdienst hare eigene wetgeefster was, juist door den tegenstand der Contraremonstrantsche steden, in praktijk gebragt. Aa DES VADERLANDS, 679 eene Dit was een gewigtig punt door de voorstanders der nog heerschende Regering gewonnen. Maar om de praktijk van dit beginsel tot eene waarheid te maken, verordende hetzelfde besluit tevens, dat »uit geene steden of plaatsen in andere steden of dorpen regtstreeks of bedektelijk iets gedaan of gedoogd zou mogen worden, dat eenigen onvrede of onrust onder de gemeente maken of voeden kon.” Uit het slot van het Besluit bleek, dat men de hoop om de steden, die nog zwarigheid maakten, door overreding te winnen, nog niet opgaf. Ten minste werden de Gecommitteerde Raden gemagtigd, uit de Colle- giën afgevaardigden naar zulke steden te zenden, ten einde haar tot het aannemen der Resolutiën te bewegen. Eindelijk namen de Staten voor, de vraag in overweging te nemen, of men de kerkordening van 1591 niet bij provisie in haar geheel zou kunnen invoeren, en gaven zij den wensch te kennen, dat, zoo dit nader overleg vereischte, men dit zooveel mogelijk bespoedigen en op den zelfden voet inrigten zou, waarop die kerkordening zelve was tot stand gekomen 1. De Burgemeesters van Amsterdam hadden aan de bezending der Staten gezegd, dat zij door hunne Gedeputeerden nader van hunne meening zouden doen blijken. Dit ge- schiedde weldra, daar in de vergadering der Staten een besluit van den Raad van Am- slerdam, evenwel met eene kleine meerderheid doorgegaan, werd medegedeeld, waarbij deze Vergadering te kennen gaf, dat zij met de Resolutién niet kon instemmen, en wel op grond dat zij elke verandering in de Religie, »buiten wettelijke Synodale vergadering” ingevoerd, ongeoorloofd rekende, en ten slotte verklaarde niet te verstaan, dat Contra- remonstrantsche leeraars, die geene gemeenschap met de Remonstranten hielden , deswegens straf baar geacht werden. Zoo wettigde dan de Regering van Amsterdam niet alleen den laster dergenen, die de Staten beschuldigden van den toeleg om de godsdienst te veranderen; maar én door die verklaring én door aan de Contraremonstranten het regt toe te kennen om de ge- meenschap met de Remonstranten af te breken, deed zij zonder het te vermoeden zelve 1617. Nadere verkla- ring van de mee- ning der Regeer- ders van Amsler- dam. »buiten wettelijke Synodale Vergadering’ uitspraak wat gereformeerd was, en wat niet.. Dat eene zoo bevooroordeelle Vergadering door de rede van HUGO DE GROOT op eene gevoelige wijze getroffeg was, verried zij spoedig zelve door hij monde van de Gedepu- teerden van hare stad in de vergadering der Staten te laten klagen, dataan Amsterdam ongelijk was geschied door het drukken van het verslag van de Gecommitteerden met de redevoering van HUGO pz GaooT. De in de zaak betrokken personen verontschuldig- den zich met de verklaring, dat van het stuk wegens de uitgebreidheid niet tijdig ge- noeg het vereischte aantal afschriften had kunnen genomen worden: dus hadden de Gecommitteerde Raden een zeker getal exemplaren laten drukken, die behalve op hun last aan niemand verstrekt werden ?, Niettemin achtten de Heeren van Amsterdam | 1 Resol. v. Holl. 1616, bl. 166, 107. 2 Resol. v. Holl. 1616, bl. 179. 1617. 680 ALGEMEENE GESCHIEDENIS ee) noodig een advies door den druk gemeen te maken, dat hunnen Gedeputeerden ter Statenvergadering ten leiddraad moest dienen. In dit stuk wordt dat wat in het verslag vermeld stond als door de Burgemeesters den Gecommitteerden te gemoet gevoerd, als waarschijnlijk onjuist verdacht gemaakt; voorls tegen de aannemelijkheid der kerkorde- ning van 1591 aangevoerd, dat zij strekte om aan verkeerd gezinde politieke personen de bevoegdheid tot het opdringen yan Remonstrantsche leeraars te verleenen, Bovendien komt men hier voor het voornemen uit, om zich met de andere tegen de meerderheid gestemde steden te verstaan, en eindelijk werpt men in dit advies het denkbeeld op, of in deze zaak de »intercessie van zijne Prinselijke Excellentie’ niet zou behooren ingeroepen te worden. Zoo was de toeleg om eenen onwrikbaren tegenstand te bieden erkend, de middelen om tot het doel te geraken zonder omwegen aangewezen, en het hoofd, dat men zich wenschte te geven, met name genoemd 1. Weldra werd dat advies “1 Dat de Regering van Holland, hoezeer men Prins mavnits tegen haar opstookte en hem gaarne tegen haar had zien optreden, echter voor niemand wenschte te wijken in dienst- en liefdebetoon aan zijn Huis, bleek in dezen tijd ten duidelijkste. Er waren onderhandelingen geopend omtrent een huwelijk tusschen Prins menprix en de oudste dochter van den Landgraaf mavaits van Hessen. Nu stelde Holland, den 30*t*" April 1616, als presiderende Provincie voor, den Prins bij gelegen- heid van zijn aanstaande huwelijk te vereeren met eene gifte van 100,000 gulden, en hem boven- dien een jaarlijksch inkomen te verzekeren van 24000 gulden, waarvan Holland alleen de helft aanbood te verstrekken. Terwijl nu de andere Provinciën maanden later nog niet gelast waren „op den voorslag tot bevordering van Prins nexpaixs huwelijk,” had Holland reeds toen eene rente gevestigd van 12,000 gulden, die ingaan zou op den dag der voltrekking van het huwelijk, en niet zou ophouden, dan met den laatsten afstammeling in de regte lijn, Dit besluit was ge- nomen uit overweging, »dat Prins genprik in Holland was geboren in het jaar van den moord zijns vaders, hetgeen alle goede liefhebbers van de vrijheid des Vaderlands en van de ware Christelijke Religie behoorde te bewegen tot dankbaarheid voor de loffelijke officién met goed en bloed door wijlen den Prins den Vaderlande bewezen.” Zeeland was minder mild voor Prins swavarrs zelven. Ten minste onthield de Admiraliteit van Middelburg hem in $010 het hem bij acte van 1602 gegunde regt, op de genomen en verkochte koopvaardijschepen te heffen, De Staten-Generaal moesten die Admiraliteit daartoe dwingen (Resol. 28 Mei, 1616). — Wat voorts het voorgenomen huwelijk van Prins genpnix betreft. Het vorstelijk gezin had reeds de gelukwenschingen der Staten- Generaal aangenomen; reeds had de moeder van Prins nEexpaix de Staten verzocht een Gezantschap deswege aan den Landgraaf te zenden; reeds had de Agent sReDERODE berigt, dat op den 2% Oc- tober (1616) het huwelijk beklonken was en de eerste geschenken waren gewisseld, toen er in Febro- arij 1617 brieven van saupenopE kwamen, rakende het huwelijk van Prins gespaik, die de Staten- Generaal besloten te stellen in handen van Prins mavnits, »om zulks daarop te letten, als Z. Exc. zal bevinden te behooren wegens de gewigtigheid van de zaak.” Uit een schrijven van wiza LODEWIJK aan Prins mavunits van Maart 1617 (Archiv. de la Mais d'Or. Sér. 11. T. IL, p. 495) blijkt, dat er zich toen moeijelijkheden hadden opgedaan, die de bevrediging van het verlangen DES VADERLANDS. 631 ———————————m——— á———oimnnnÀ——nmÓÜnt—!]ÓÓS€ door een uitvoeriger stuk van dezelfde strekking gevolgd, dat een pleidooi behelsde tegen het gezag der wereldlijke Overheid in kerkelijke zaken en tegen de verdraagzaam- heid, en met hetwelk de Amsterdamsche Regering geheel tot de zienswijze van de Contraremonstrantsche leeraars toetrad en hunne zaak tot de hare maakte. In dit stuk staat met zoo vele woorden uitgedrukt, dat de Staten door van Amsterdam het aannemen der Resolutién te verlangen, van deze stad »de onchristelijkste, trouweloosste en god- deloosste zaak” vergden, en dat de verspreiding van het Verslag der Gecommitteerden een bewijs was, hoe men de Regeerders van Amsterdam alom verdacht wilde maken, hunne onderdanen tegen hen ophitsen, en hen als eene van de Unie afkeerige partij wilde doen voorkomen. Waar zoo gesproken werd, was de burgeroorlog verklaard. En als om het bestaan van een stedenverbond tegen de Staten te staven, vereenigde Enkhuizen hare vertoogen met die van Amsterdam !. En deze partij in het binnenland werd ondersteund door buitenlandschen invloed, Jacosus, wiens lafhartigheid in ouvensanxeveLT haren groot- sten hinderpaal ontmoette, legde het er op toe, dezen staatsman ten val te brengen. Dit was VOOr OLDENBARNEVELT een reden te meer om niet te wijken. Want hoe vermogt hij Europa en de zaak van het Protestantisme aan de armharlige staatkunde van eenen JACORUS over te laten? In carrerons instructie, hem in het begin van het jaar 1616 naar ’s Hage medegegeven, stond te lezen: »Zoo de godsdiensttwisten in Holland ongelukkig weder uitbarsten mogten, zult gij niet vergeten, dat gij de dienaar zijt van eenen Meester, dien God tot den eenigen Beschermer der Godsdienst gemaakt heeft. Dus zult gij niet alleen in uwe zoowel particuliere als ambtshalve gehouden gesprekken de belijders van het der beide partijen in den weg stonden, en die Graaf san, daartoe naar ’s Hage gereisd, hoopte op te heffen. Graaf wiurEm LODEWIJK is van oordeel, dat een afbreken van de onderhandelingen niet zou kunnen geschieden zonder een onherstelbaar nadeel toe te brengen, niet alleen aan den goeden naam van Prins HENDRIK, maar ook van de beide Huizen van Nassau en Hessen, Eene uitdruk- king uit het vervolg van æn brief doet denken, dat Prins nesvark zich niet wilde schikken naar hetgeen de Duitsche gebruiken medebragten. pv pizssis-monmay schrijft in October 1616 aan DU MAURER: »lk beklaag Mevrouw de Prinses van Oranje zeer, als dit huwelijk, dat ik reeds voor beklonken hield, lang wordt uitgesteld. Immers is het tijd, dat wij de toekomst yan dit Hnis eenigzins verzekerd zien, zelfs in dezen tak. Het is voor de Christenheid van belang dat het ge- slacht niet uitsterve (Memoir, 111, p. 1005). Hoe het zij, van het huwelijk is, gelijk bekend is, niets gekomen, De oudste dochter van den Landgraaf trouwde met den hertog van Meckelenburg. — In de lente van 1616 werd ook door de Staten-Generaal eene gift toegestaan van $2,000 gulden, bij gelegenheid van het huwelijk van Prins wurzus laatst ongehuwd gebleven dochter muni met den Paltsgraaf, Hertog van Tweebruggen. Zie Resol. Stat.-Gen. 10 Febr.; 30 April; 7 Mei; 11 Julj; 15 Oct. 1616. 18 Febr. 1617. Resol. v. Holl, 1618, bl. 170, 171. 1 TRIGLAND, bl. 754—704. III. Dreu 2 Srur. 86 1617. 682 ALGEMEENE GESCHIEDENIS —————————————————————————————— 1617. ware Evangelie ondersteunen, maar ook duidelijk te verstaan geven, dat de verdediging van die dwaalbegrippen in hooge mate kwetsend is voor de Majesteit Gods, dat zij Ons, hunnen zeer waarden vriend, zeer mishaagt, en het Bewind van hunnen Staat tot schande verstrekt 1.” Wie saconus met de belijders van het ware Evangelie en welke gevoelens hij met die dwaalbegrippen bedoelde, was niet twijfelachtig. Doch OLDENBARNEVELT zag zonder schroom den vreemden zendeling aankomen. Zeker van de zaak, die bij voor- stond, en van de middelen van overreding, over welke hij beschikte, zou hij hem wel onschadelijk weten te maken, zoo Nederland slechts zich zelven niet afviel. Voorstel van Juist het oogenblik, dat de zaak van nosagus te's Hage zoo veel opspraak baarde en de godsdienst. de bezending naar Amsterdam stond te vertrekken, werd door camLETON te baat ge- twisten, nomen, om zich uit naarh zijns Konings bij de Staten-Generaal over de godsdienstzaken uit te laten, Hij deed het in dezelfde zitting, waarin hij de eerste maal op de ont- ruiming van Gulik aandrong 2, en dat wel op de volgende wijze: De Koning, als ver- dediger des Geloofs en Beschermer der ware Apostolische Godsdienst had altijd getracht den strijd der godsdienstige overtuigingen van der Staten onderdanen voor uitbarsting te bewaren. De waarheid van het Woord Gods was de bend tusschen de beide Staten, de vrijheid van geweten hun beider doel, Maar men moest onderscheid maken tusschen vrijheid en bandeloosheid. Zij, die nieuwigheden in de godsdienst opperden, verbraken de eenheid, verwekten twist en openden eene deur voor den vijand, Misschien wel werd de twist door den vijand aangehitst. Anmintus was begonnen, en hij was gevolgd en overtroffen geworden door een zekeren vonerrus. Gelijk boomen door verplanting vrucht- baarder worden, zoo was aan vonstivs door verplaalsing naar eene andere stad slechts gelegenheid gegeven om een boek uit te geven, vol ketterijen tegen de almagt Gods, en spot en schimp tegen Zijne Majesteit, en in zoo verre beleedigend voor de regt- vaardigheid Hunner Hoog Mogenden, als hij daarin beweerde, dat hier te lande onge- straft ketterij kon gepredikt worden, aaugezien de doodstraf hier niet op ketters werd toegepast, Dus verzocht zijne Majesteit dat men die slang terug zou zenden naar het nes, waar hij uitgebroed was, en de Provinciën van een vergif bevrijden, veel gevaar- lijker dan alle buitenlandsche krijg. Dit verzoek betreffende vonsrrus was, zooals car- LETON in een brief aan winwoop zelf te kennen geeft 3, slechts een voorwendsel: het doel was de versterking van de Contraremonstrantsche partij en de bemoeijelijking van de Regering. Evenwel was de Koning ook gevoelig over het boek, waarop de Gezant doelde, in 1615 onder den titel Antwoord aan Slade te Gouda uitgegeven. Nadat ^ 5 cantzrox, I, p. 9, 10. 3 Zie hiervoor, bl. 602. 3 CARLETON, I, p. 28. e å SLADE, cen Engelschman, rector eener bijzondere school te Amsterdam , en schoonzoon van PLASCITS. DES VADERLANDS, 685 --—m————————————————————— nn P CARLETONS voorstel staande de vergadering met algemeene uitdrakkingen beantwoord 1617. was, le welen met dankbetuiging voor Zijner Majesteits belangstelling en de verzekering ' dat men niets zoozeer beharligde als de handhaving van de ware Christelijke Religie en van de Justitie in deze Landen, moest er een bepaald antwoord op vastgesteld worden. 