VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
pt tiende Deel, waar mede de Heer Cerifier zyn Tafe- AZ reel van de algemeene Historie der Vereenigde Nederlan- den fchynt ten einde te brengen, behelst het voorgevallene zins het jaar 1715 tot het jaar 1751 5 welk tydbeftek eene groo- te verfcheidenheid van tooneelen uitlevert, die den Autheur eene ruime ftoffe, zo ter gefchiedkundige ontvouwinge, als tot het voordraagen van zyne bedenkingen over de ver- fchillende lotgevallen in den onderfcheiden toeftand van ons Gemeenebest, in die dagen, aan de hand geeven. Volgens de fchryfwyze , die de Heer Cerifier door ’t geheele beloop van dit Werk gehouden heeft, maakt hy ook hiervan in dit Deel een vrymoedig gebruik; °t welk het zelve, fchoon anders over een tydbeftek gaande, dat al dikwerf door on- derfcheiden pennen verhandeld is , opmerkenswaardig maakt; ' vooral met opzigt tot de gebeurtenisfen , die de Stadhov- derlyke waardigheid betreffen, welken hy inzonderheid nit alleen van de gefchiedkundige , maar ook tevens van & ftaatkundige , zyde opzetlyk befchouwt. De DE MONTESQUIEU, GEEST DER WETTEN. 33I De Geest der Wetten door den Heere Baron DE MONTESQUIEU. Uit het Fransch vertaald door Mr. DIRK HOOLA VAN NOOTEN, Raad in de Vroedfchap, en Oud Scheepen der Stad Schoonhoven, Lid van het Provinciaal Utrechts Ge- __mootfchap van Kunften en Weetenfchappen. Met wijsgeeri- ge Jtaatkundige aanmerkingen zo van eenen Onbekenden als van den Vertaaler. Kerften Deels Eerfte Stuk. Te Am- fterdam, by W. Holtrop, 1785. Behalyen het Voorwerk, 219 bladz. in gr. octavo. B’ eene voorige Nederduitfche afgifte van dit hooggefchat- te Werk, hebben wy deszelfs natuur, inhoud en be- loop aangeweezen (*); des wy, om het zelfde niet te her- haalen, ons thans daar mede niet zullen ophouden ; maar met een kort woord melding maaken van ’t geen deeze laa- tere uitgave boven de voorige aanpryst. In den druk zel- ven is ze, gelyk men terftond op ’t oog ziet, keuriger uitgevoerd; dan dit is het minfte; van meer belang is de vertaaling. De voorige Overzetter ; fchoon hy der Fran- fche Spraake genoegzaam magtig mogte zyn, om een ge- meen Fransch Werk te vertaalen, had de vereischte be- kwaamheid niet, om een Staatkundig Werk , als dit van den Baron de Montesquieu, die doorgaans diep denkt, zig kort en kragtig uitdrukt, en ingewikkelde onderwerpen met eene fchrandere diepzinnigheid behandelt, te vertol- ken. Van daar verloor dit Werk, met die vertaaling, niet alleen zyn natuurlyk fchóon, maar te gelyk, in vee- le opzigten, de geheele kragt van voorftellen 3 en ’t bleek menigwerf dat de Vertaaler geen duidelyk begrip van des Autheurs meening had; ’t welk meermaals onverftaanbaare duisterheden veroorzaakte. Het tegenovergettelde hiervan heeft in deeze nieuwe uitgaave plaats. De Heer en Mr. van Nooten, niet alleen der Taale kundig, maar ook door oe- fening op het onderwerp zelve gevat, is in ftaat met den Autheur te denken, den nadruk van ’t voorftel te gevoe- len, en dus zig den geest des Schryvers, als °t ware, eigen te maaken; °t welk hem, by een natuurlyk gevolg, de bekwaamheid verleent, om zig in ’t overzetten niet flaafsch aan woorden te verbinden, maar, de zaaken in | t (*) Zie Nieuwe Vad. Letteroef. V. D. bl. 333. Hedend. Vad. Letteroef. 1. D. bl. 220. II. D. bl. 223. Z5 332 DE MONTESQUIEU % oog houdende, de denkbeelden des Franfchen Schryvers met gepaste woorden, met minder of meerder vryheid, naar den eisch van het onderwerp, in hunne kragt en na- druk, in °t Nederduitsch over te brengen. . De Lee. zer oordceele eenigermaate over dit onderfcheid , door het volgende gedeelte, over de opvoeding, te vergelyken met het geen wy voorheen, uit de vroegere vertaaling van ’t zelve, bygebragt hebben (*). Dus luidt de tegenwoor- e. A Alles hangt dus, in de republieken, daar van af, dat eeze liefde, [te weeten, de liefde jegens de Wetten, en jegens het Vaderland ,] gevestigd zij. En ’t is de zak van de opvoeding, zorge te draagen, dat dezelve inge boezemd worde. Maar ’er is één onfeilbaar middel om te maaken , dat de kinderen dezelve verkrijgen, en dat is,dat de ouders dezelve moeten bezitten. „, Men is doorgaands meester, in welke kundigheeden men zijne kinderen wil doen onderwijzen, en men is nog meer meester, welke hartstogten men wil aanmoedigen. — ‚, Indien dit zo niet uitvalt, dan komt het nergens an- ders van daan, dan dat men buiten ’s huis weder uitroeit „ ’t geen in het huis van de ouders ingehoezemd word, s» De groeijende burgers zijn het niet, die ontaarten 3 neen, de volwasfene burgers moeten eerst bedorven wee zen, eer een volk uit den aart kan faan.” Wyders heeft deeze nieuwe uitgave nog dit voordeel, dat dezelve, buiten de aanmerkingen van een onbekenden, die ook in de vroegere vertaaling gevonden worden, ver- rykt zy, met de aanmerkingen van den geagten Heer Ver taaler, die alomme blyken geeven van ’s Mans door de Staatkunde, en hier op veelerleie wyzen nuttig zyn. Zowmigen derzelven dienen ter ophelderinge van ’t geen de Heer Montesquieu gezegd heeft; anderen verleenen eene befcheiden tegenfpraak van deeze en geene van ’s Mans fleh lingen; en zomtyds neemt de Heer en Mr. van Nooten uit des Autheurs gezegde aanleiding, om die of deeze byzon- derheid, raakende de beftiering van ons Gemeenebest, te verklaaren. Voor tegenwoordig zullen wy van dit laattte hier eene proeve bybrengen. De Baron de Montesquieu geeft het volgende op als een algemeenen ftelregel. „, In eene raadsvergadering , welke s» Opgerecht is, om het opzicht over, en (om zo te en ss KEN (*) Zie Nieuwe Vad. Letteroef. V. D. bl. 337, 338. GEEST DER WETTEN, 333 as ken) de bewaarplaats van de zeden te wezen, moeten ə de leeden, voor hun geheele leeven, aangetleld worden, „> In eene daging beleren T- welke opgerecht is om de „> zaaken voor te bereiden, kunnen de leeden, van tijd tot , tijd, afgaan.” By die gelegenheid brengt de Heer ertaaler eene vraag te berde, die wel eenig onderzoek verdient, naamlyk deeze. Waarom worden in de regeering der Hollandfche Steden de leeden van de Vroedfchap , voor hun leeven, aangefteld, en de Burgemeesteren en Schepenen mech veranderd? Ter beantwoordinge deezer vraage legt zyn Ed. tot eene grondflag de bekende gewigtige korte ver- rg o van het recht der Ridderfchap en Steeden, door de Ed. Gr. Mog. Heeren Staaten van Holland en Westvries- land zelve gepubliceerd, by Refolutie van 16 Jury 1587. Op het voordraagen hiervan vervolgt hy aldus. ə» Uit dit eerwaardig Stuk blijkt, dat ieder van de daar- in genoemde collegien hun eigen bijzonder werk hebben. » 1. Het werk van de Vroedfchap is, ket advifveren, refoiyeeren en disponeeren van alle zaaken, concerneerende den Staat van den Lande, en der Steede refepective. ‚‚ 2. Het werk van Furgemeesteren is, het ordinaris be- kid en gebied, in politieke zaaken, welke betrekking hebben, zo tot de adminiftrarie van Stads goederen , als tot den wel- fland en bewaaring van de Stad. s» 3. Het werk van Scheepenen is, de adminiftratie van de Justitie, zo in't crimineele als civile. | s, 4. Het werk van de Magiftraat (waardoor verftaan worden Burgemeesteren en Scheepenen, zie Refolutie van Holland 9 Aug. 1646.) is, de adminiflratie van de politie, met alles wat daartoe behoort, met één woord, de eigentlijke regeering van de Stad. 2 ‚, Wanneer men nu het bijzonder werk van ijder collegie van regeering, tegen elkander, vergelijkt, dan ziet men, dat tusfchen het collegie van de Vroedfchap, en dat van Burgemeesteren en Scheepenen , dit eE E onder- fcheid plaats heeft, dat Burgemeesteren en Scheepenen jurisdictie exerceeren, maar de Vroedfchap niet. „ Dit is alleen genoeg, om reden te kunnen geeven , waarom het ampt van Vroedfchap voor het leeven is, en dat van Burgemeesteren en Scheepenen, maar voor één of meerder jaaren. Immers het is op zig zelven zeeker, dat hoe langer men regeert, men des te meer ondervinding, en bekwaamheid in het behandelen van ce zaaken verkrijgt: des te meer op de eigentlijke Staatkundige be- 334 DE MONTESQUIEU, GEEST DER WETTEN. belangen van den Staat afgerecht word. Dog het is tevens, van zeer oude tijden af, een bewijs van goede Staatkunde geweest, dat men zodanige regeeringscollegien, die met jurisdictie bekleed waren, van tijdtot tijd veranderde, uit vrees, dat die geene, welke dezelve bekleeden, indien zij te lang aanbleeven, zig te magtig zouden kunnen maaken, en de vrijheid benadeelen. » Hierom is het noodzaaklijk, dat de bediening van Vroedfchap voor het leeven zij, terwijl het voor de vrij heid zeer gevaarlijk zou weezen, indien de Magiftraaten niet telkens veranderd wierden. : » Deeze Staatkunde heeft bij de beroemdfte republieken altijd plaats gehad. Ik zou dit van Athene, Rome en an dere volkeren in ’t breede kunnen aantoonen , dan de plaats verbied het mij.” Reize door Frankryk en Spanje, van den Heere PH. TRICKNESSE, Esq. Uit het Engelsch vertaald. Tweede Deel. Te Amfir- dam, by J. Yntema, 1784. In gr. olavo, 174 blads. et het einde van het eerfteDeel, lieten wy den Heer Thick- nesfe op zyn vertrek uit Barcelona na Montferrat (*) en we vinden hem des by den aanvang van dit tweede Deel, op den weg derwaards. Van dit Eaoande gebergte trekt T na het hier op gelegen Klooster, benevens de wooningen der Kluizenaaren bezigtigd te hebben, weder over Perpignan, nar Montpellier en Nismes, in het Languedoefche. Van hier be- geeft hy zig, hebbende tusfchen beiden een uitftap naar Tos- toufe gedaan, in Provence; alwaar hy Arles, Aix en Marfell, mer de daaromtrent liggende plaatzen, in opmerking nemt; garde voorts van Marfeille over Aix, door Lambresquê, YT- gen en Seacage naar Avignon. Met zyn verblyf aldaar wordi it tweede Deel beflooten; zynde het overige zyner Rete, in het derde of laatfte Deelt, reeds uitgegeeven. —"” „De fchryfwyze van den Heer Thicknesfe is, gelyk we Yot- heen reeds aangemerkt hebben, alleszins leerzaam en ve maaklyk, te meer daar hy zyne rcisberigten gemeenlyk dot- vlegt, met welgegronde en’ aangenaame bedenkingen, 0% „ decze en geene onderwerpen, waartoe hem de bezigtige voorwerpen aanleiding geeven. Zulks ontdekt men fieeds " ’t geheele beloop deezer Reisbefchryvinge, en bovenal in 27% melding van Montferrat. Onze Reiziger heeft deezen Bett» met het daarop gebouwde Klooster, en een aantal van rd C°) Zie boven, bl. 8o. PH. THICKNBSSE, REIZE DOOR FRANKRYK EN SPANJE. 335 naarswooningen, die hy met veel moeite en gevaars beklom- men heeft, naauwkeuriger befchreeven , dan het ons tot nog ip andere berigten voorgekomen zy: 't welk te meer opmer- kenswaardig is,om dat deeze Godsdienftige verblyfplaats voor een der beroemdfte zogenaamde Heiligdommen, naast dat van Loretto in Italie, gehouden wordt. De verfcheidenheid der voorwerpen maakte den werkzaamen peïnzenden geest van den Heer Thicknesfe op veelerleie wyzen gaande,en bragt hem tot verfchillende foorten van befpiegelingen. Inzonderheid trof hem eene Kluizenaarswooning, die van de H. Catharina ge- heeten ; welke hem aanleiding gaf, om het volgende op het papier te fiellen. … » Zy is gelegen in eene diepe en eenzaame valeie ; doch heeft. evenwel een zeer uitgeftrekt en zeer vermaakelyk uit- zicht omfrent den middag , na het Oosten, De gebouwen, tuin, enz. zyn bepaald binnen naauwe grenzen, zynde aange- legd in eenen (childerachtigen en veiligen inhoek, onder den voet van eenen der hooge bergtoppen. Hoewel de wooning van deezen Kluizenaar de afgelegenfte en eenzaamfte verblyf- plaats van alle is, en ver afgezonderd van het gewoel der menfchen, fchynt echter de beleefde, fpraakzaame, en leeven. dige bewooner bet verlies der menfchelyke verkeeringe niet te evoelen , fchoon , zekerlyk, niemand een grooter fieraad voor de menschlyke nature kan weezen. Indien hy niet veel ge- woon is de ftení der menfchen te hooren, dit wordt hem ry- kelyk vergoed door de zóetvloeiende toonen der Vogelen. Want dit is hun heiligdom zo wel als het zyne; en geen ge- deelte van den berg is zo fterk bewoond door het geflacht van gevederde weezens, als deeze vermaakelyke plek. Mis- fchien hebben zy, inderdaad, fchranderheid genoeg, om te weeten, dat geene andere zo volmaakt veilig is. Hier woo- nen de Nachtegaal, de Meerle, het Sysje en eene oneindige verfcheidenheid van kleine zangfiers, meer vreemdelingen voor myne oogen, dan bevreesd voor myne handen, in volmaakte veiligheid , en leeven in de allervriendiykfte gemeenzaamheid met haaren heiligen befchermer , en gehoorzaamen aan zyn op- ontbod: want, zeide de Kluizenaar, Haast herwaards, lief geflacht, gepluimde zangers chooren! Uw kunsteloos Muziek treff’ de opgetogen ooren ! Koem, ted’re, trouwe duif! uw’ klaagflem flreel’ den zin, Zit op myn’ hand, en kor om ’t voorwerp uwer min. Wanneer oogenbliklyk de geheele zingende hoop hunne takjes verliet , en den perfoon van hunnen dagelykfchen weldoener omringden, (ommigen op zyn hoofd gingen zitten, anderen zich in zynen baard verwarden, en, in den eigenlyken zin des woords , zyn brood zelfs uit zynen mond namen ; id et 336 PH. THICKNESSE KEIZE et wordt hun vryelyk gegeven. Ook is han vertrouwen zo ot (want de heilige Vader is hun borge) dat de- vreemde- ling zelfs deelt in hunne gemeenzaamheid en liefkoozingen. Het wordt deezen Kluizenaaren niet toegelaten, binnen hunne muuren, of hond, of kat,of vogel, of eenig leevend Dier te houden, uit vreeze , dat hunne aandacht van hemelfthe aan- doeningen tot aardfche voorwerpen zoude afgetrokken worden. Het doet my leed, dat ík deezen goeden man moet befchul digen. Hy kan niet geze: worden de wet te overtreeden, maar hy ontduikt ze zekerlyk. Want, fchoon zyne gevederde zangers niet binnen zyne muuren leeven ; zy komen altoos aan zyn hof hunne opwachting maaken, en geen Prins of Prinfès, op aarde, kan roemen op hoofden, die in zo keurigen fmaak gepluimd zyn, als men zien kan aan het hof van de H. ca- THARINA: of op Onderdaanen , die hunne f&hattingen met de helft der vrolykheid betaaten, met welke zy gegeven worden aan, en ontvangen door, den Alleenheerfcher van dit afgele- gen dal. | Rys op vleugelen van vier, Rys, myn ziel, by ’t hieflyk zingen; Hoor! natuur flelt zely’ de lier, Stemt den toon van alle dingen. Indien zyne maaltyden fober zyn , zyn nagerecht word opge: discht met eethen zang, en hy wordt door den nachtegaal in flaap gezust. En, wannêer wy overweegen , dat hy flechts weinige dagen in het jaar heeft, die behoeven te wyken voor fommigen van onze besten in Bloeimaand en Zomermaand, kunt gy ligtlyk begrypen, dat een man, die eene zo zatvere lucht inademt, die een zo ligt voedf{el nuttigt, wiens bloed, door gemaatigde lichaamsoeffeninge , vryelyk rondloopt, en wiens geest nimmer gekrenkt word door waereldfche zaaken; wiens korte flaapen zoet en verkwikkende zyn, en die leeft in het vertrouwen , dat hy in den dood eene meer hemielfche verblyfplaats zal vinden , een leeven leidt, dat benydens- en niet beklaagenswaardig is. Wend uwe oogen flechts eene minuut van den ftaat deezes.mans, tot dien van eerigen Alleenheerfcher of Staatsdienaar op aarde, en zeg, aan wel- ken kant de fchaal overflaat ! - Terwyl fommige Vorften misfchien bezig zym met hunne handen te verwen in het bloed hunner Onderdaanen , offert deeze man ‘Gode zyne gebeden ter behoudenisfe van het geheele menschlyke geflacht. —— Terwyl (ommige Staatsdienaars Vlooten en Legers uitzenden, om hunne eigen byzondere wraakzucht te koelen op eenb en nog onbedorven Volk, is deeze eenzaam leevende man bezig, met , van zyn eigen fober toegewezen deel, de vogels des hemels te voeden, Verbeeld hem u; în zyn g” _ DOOR FRANKRYK EN SPANJE. 337 fte uur, op Zyn ftroobed, en zie met welke bedaardheid en gelatenheid hy hetzelve te gemoet zie: Zie in het aangezicht van eenen ftervenden Koning, of van eenen plon- derzieken en. bloeddorftigen Staatsdienaar, op zyn doodbedde, welken fchrik moet het gezicht van hunne fluweelen bedden, opgefierd met karmofyne pluimaadje, in hunne ontftelde ver- beeldinge veroorzaaken } In dat ontzachlyk uur zal het hun herinneren het onfchuldige bloed dat zy geftort heb- ben. ————— Ja» misfchien , zullen zy denken, dat hunne bedden geverfd zyn met het bloed der geenen, welken het vel des hoofds afgerukt werd, en die vermoord werden om hunne verwaandheid en dartele ftaatszucht te onderfchraagen ! Kortom , waarde Heer, terwyl Koningen en Staatsdienaars verfcheurd worden door den dorst tot ongeoorlofde magt , en nutteloazen rykdom , in welker genot zy door duizend angfti. e zorgen verhinderd worden, kan deeze arme kluizenaar fechts ééne bekommering hebben, te weeten, dat by over- gezonden worde (gelyk de Prior van het Klooster recht heeft om te doen) na eenige andere cel: want dat wordt (omtyds gedaan, en wel om zeer goede redenen. | » De Jonge en fterkst getelde lichaamen worden door. gaans geplaatst in de hoogfte kluizen, of in die, tot welke de toegang de ongemaklykfte is: want de lucht is op de hooge gedeelten van den berg zo fyn, dat Zy, naar men zegt, dikwyls de ademhaaling moeilyk maakt. Niets kan derhalven redelyker zyn, dan dat deeze goede oude mannen, naar maate zy ouder, en minder bekwaam, worden tot het verdraagen der vermoeienisfen en ongemakken, aan welke de hoogfte verblyfplaatzen hen onvermydelyk blootftellen , over- ebracht worden tot gevoegelyker wooningen, en datde jong- fe en kloekfte mannen in hunne plaats opvolgen. s» Daar de kluizenaars nooit vleesch eeten, konde ik niet nalaaten by deezen goeden man aan te merken, hoe gelukkig deeze omftandigheid was voor de veiligheid van zyne kleine gevederde vrienden, gelyk ook, dat ’er geene Jongens waren om derzelven Jongen te ftooren, noch Vogelaars of Jaagers om de ouden te dooden. Gop verhoede, zeide hy, dat een hunner zoude vallen, dan door de handen des gee- nen, die het leeven gaf! Geef. my uwe hand , zeide ik, en zegen my! mm Ik geloove dat hy dit deed, maar het verkortte myn bezoek. A » Indien ’er een gelukkig man op deeze aarde is, hebbe ik dien ongemeenen man gezien, en hier woont hy : zyne gelaatstrekken, zyne manieren, zyn geheel uitzicht en alle ‘gyne daaden verkondigen bet —— evenwel had hy geenen enkelen moravedi in zynen zak. Geld is voor hem zo nutloos als voor zyne Meerlen. My dunkt, dat ik in zyne borst de volgende (choone gevoelens zag : D e Z 338 PH. THICKNESSE REIZE De Meerle fluit, met kunst noch zorg belast , Hier in deez’ flille en naauwbeperkte dreeven : 'k Zie 't Winterkoninkjen, myn biefflen gast, Digt by myn bed, het mosfig nestjen weeven: Terwyl ‘t gewoel en fchooner flreek ontvlucht, Alleen om hier met d'onfchuld zich te hoeden: 't Zoekt veiligheid en rust in vrye lucht : In ’t boschverblyf baart niets een eng vermoeden. Wie wenscht dan niet tot zyn gezegend lot, (Daar vreugd op vreugd myn zuiver heil volmaaken ,) De flille kluis en nederige grot? Wie zou dan niet de fchuldige eerzucht wraaken , Wie voor dees’ flaf , gewaad, en bly. geftel, Niet graag en flaat , en praal en pracht verliezen, Des Kluiz'naars hut, en onbefprooken cel, Voor ’t woeltooneel der waereld niet verkiezen ? ‚‚ Binnen den afftand van eenen fnaphaanfchoot van dit overblyffel van Eden. zyn de resten van een oud kluizenaars verblyf, genoemd sT. PETRO. Terwyl ik daar was, volgde myn kluizenaar my: maar ik was ook op de eenzaamheid gefteld, Ik had juist een fchoon vogelroer gekoft te Barcelona, en toen hy kwam, was ik bezig met my te bedienen van de ge- heiligde plek, om myne gelofte te doen, dat ik het nooit zou gebruiken. Inderdaad, waarde Heer, 'er zyn fommige (oorten van vermaak zo wel als fommige fmarten, die te fterk zyn voor het lichaam om ze te draagen. | s» ik wenschte wel, door de pen van eenen meesterlyken ‘Wysgeer, eene bondige redekaveling te zien opgefteld over de duurzaamheid en overmaat des vermaaks, en die der fmarte, welke des menfchen leven vervult. Ik zou denken, dat wy, wanneer wy de vermaaken en de (marten, die in het algemeen den mensch ten deel vallen, met elkander ver- geleeken, zouden vinden, dat wy veel beter gefchikt zyn om aanhoudende (mart, dan om eene lange achtereenvoigende reeks van vermaaken „te verduuren. Waar is de man, die bet vermaak geduurende vierentwintig uuren achter een (met hoe roote kunst ’er ook verfeheidenheid in gebragt wierd ,) zou unnen verdraagen , zonder vermoeienis, zonder weerzin, zonder last, en zonder te wenfchen om rust te zoeken in eene fluimering? maar achtereenvolgende pynen kunnen door- geftaan worden geduurende een langen tyd, zonder eenigen den shal dt trap van ruste: hoe dikwyls ftelt de fchrandere wreedheid van dwingelanden de menfchen op de barbaarfche proef van deeze droevige waarheid? Men moet daarom be- fluiten, dat de natuur der (marte veel duurzaamer is dan die des vermaaks ; en het is niet bezwaarlyk de maat der (mare met DOOR FRANKRYK EN SPANJE. 339 -met die des vermaaks in het te A lichaam te vergelyken. Laat uw lichaam , by voorbeeld, dangevallen worden „door geweldige pyn , of uw geest door de diepfte kwellingen; wel- ke vermaaken kunnen u dan aangeboden worden, die in fiaat zyn van de eene of de andere af te wenden? Die voorwer. pen, welke zy met de grooifte greetigheid en brandende be- geerte najaagden, en die onze zinnen meest innamen, verlie- zen dan. alle hunne bekoorlykheden ; zy worden niet alleen fmaakloos , maar baatelyk. Aan den anderen kant, welke vermaaken, hoe lieflyk, zyn krachtig genoeg om den flag van zwaare kwellingen te kunnen wederftaan ? Geen vermaak kan my Van lichaamlyke fmarte verloslen ; maar ‘er zyn zorgen. genoeg , die in ftaat zyn my te berooven van lichaamlyke vermaaken. Waar is het vermaak, dat vermogende is my van tandpyn te geneezen ? Geef iemand eer, rykdom, en alles wat weelde, of het vernuft van anderen , kan uitvinden, em ik wil aanneemen kwellingen en rampzaligheid voor hem te vinden, die genoeg zullen zyn, om elk denkbeeld van ver- maak van dezelve te doen verdwynen. Om kort te gaan, myn waarde Heer, ’er is geen vermaak in ftaat ons te bevei- ligen voor elende, en elk mensch brengt het grootfte gedeelte van zyn leeven door als eene prooi der kwyninge, der ramp- zaligheid, en der wanhoope. Zodanig iš bet onvermogen des vermaaks , zo groot de magt der fmarte. Indien deeze fchil- dery eenige gelykenis heeft naar het gemeene lot der mensch- lykheid « zeg my dan, of ik niet de plek gevonden hebbe, alwaar ik, indien ergens een waarlyk gelukkig mensch leeft» mag zeggen, ecce homo (*). ‚‚„ Deeze luiden zyn inderdaad weezens in het Paradys $ gezacklust, trotsheid , nyd, toorn en ftaatzucht zyn de harts- tochten, die in het algemeen den fterflyken mensch beroerên 5 maar die hartstochten zyn onbekend op deeze geheiligde plek. Liefde , weldaadigheid, goedwilligheid en menschlievendheid » worden alleen hier uitgedeeld met ruime handen, aan alte die gebrek lyden, of ‘er om vraagen. Hoe zeer is dan het leos ven deezer kluizenaaren verheven boven dat van eenig Koning. in het Christenryk ? Ten ware wy EEn konden vinden, die alle hunne magt aanwendden , om hunne -Onderdaanen vry en gelukkig te maaken, door eene naauwkeurige onder- houdinge der wetten, en door eene vaderlyke zorge voor hun volk. Er is, naar myrne'gedachten , niets zo vernederende voor de menschlyke natuure, als dat men alle gedeelten der bekende waereld rond zie, en gewaar worde, dat zo veele millioenen volks geregeerd worden door een half (nees (t) dwins, (*) [Zie den mensch] 2 (Ik hebbe geen beter woord geweeten ; om hier en elders het Ens sit e fcore, dat een getal van twintig berekent , te vertaalen. Het ie ‚ EER VL DEEL. ALO, LETT. NO, 8, Aa l en “340 PH. THICKNESSE, REIZE DOOR PRANKRYK EN SPANJE, dwingelanden! Welk een zegen is het geboren te zyn in dit gelukkig Eiland, alwaar de Koning en deszelfs Staatsdienaars zo geëerbiedigd worden, om hunne menschlievendheid, recht- vaardigheid , braafheid- en oprechtheid ! Alwaar mannen, uit alle Volken, die weezenlyke verdienfte hebben, verzorgd wor- ‘der , zelfs by voorkeuze boven de inboorelingen ‚ alwaar gee- ne verdeelingen in den Raad ontftaan, die de beftuurders kun- nen dwarsboomen in hun groot oogmerk, om de fchattingen te huis te verligten, door ze te leggen op de fchouders van buitenlandfche Regenaaten. In het kort, alwaar vrede, eens- gezindheid, liefde en vriend‘chap heerfehen meer dan op ee- nige andere plaats der bekende waereld. ~ s Het deed my leed, dat myn waard geen Engelsch, en Ik geen Spaansch genoeg verftond om hem den: zin op te gee- ven der regelen , -die gefehreven zyn in de Alcove van den armen SHENSTONE, te Leafowes, Gy die u baadt in hooffchen zegen, ! Aan rykdom 's duizelkring de zoete rust verruilt ; Denkt niet verkeerd, niet ongenegen Van hem, die vergenoegd en fil zich hier verfchuilt. „Ik hebbe de overige regels vergeeten ; maar dus eindi- gen zy: Want geen zyn in't woelig leeven, Daar ’t vreedzaam Jandverbiyf volkomen yry van is” een goed Nederduitsch woord ,-nog tegenwoordig in gehrùik op de Hol: lhndfche Zeedorpen en in Friesland, fchoon in de Liollandfche Steden weinig bekend.) Gefchiedenis der Menschheid , deor ISAAC ISELIN, Dr. in de Reche ten en Raadfchryver te Bafel. Eerfte Deel. Uit het Hog- - dritsch naar den wierden en vermeerderden Druk. Te Amfier- „dam, by J. Weppelman, 1783. Behalven het Voorwerk m r den Inhoud, 319 blads, in gr. ollavo, Er wysgeerige gefchiedkundige befchouwing van den Mensch, “door het oplettend in agt neemen van ’t ontwikkelen zyner vermogens, en de daar uit ontftaande werkzaamheden, iš ze ker een onderwerp , waarin ieder Mensch, die eenigen trek tat oefening heeft, natuurlyk belang moet ftellen. ’t Kan des denzulken niet anders dan aangenaam zyn, dat de Heer Zjelin dit Stuk opgevat, en zig bevlytigd heeft, om het zelve met de uiterfte oplettendheid. na te gaan; waar voor zy hem te meer der dank zullen weeten, naar maate zy, in ’t doorbladeren ‘ van I. ISELIN, GESCHIEDENIS DER MENSCHHEID. 341 van dit Werk, te meer zullen ontdekken , hoe zyne gegronde Menrschkennis , die uit de Menschlyke natuur zelve ontleend, en door de Gefchiedenis bevestigd wordt, hem in ftaat gefteld heeft, om dit onderwerp op de leerzaamfte wyze te behande- ‘len. Hier door heeft zyn Ed., om zo te fpreeken, een ge- reeder weg gebaand, op welken men alle verdere onderzoe- kingen deswegens, zo ter beproevinge als ter uitbreidinge zyner opmerkingen, tegelmaatig kan voortzetten ; waartoe dit Gefchrift, als ten hoogfte nuttig, met volle regt aangepreezen eg worden. et thans in °t Nederduitsch afgegeeven eerfie Deel is ge- fchift in vier Boeken, welker eerfte eene Geestkundige befchou- wing van den Mensch behelst. In ’t zelve overweegt de Au- theur , met naauwkeurigheid, der Menfchen vermogens en nei- gingen, verfchillenden aart met de daaruit voortvloeiende be- dryven, en gefchiktheid tot een hoogeren of laageren trap van geluk; tevens in aanmerking neemende, ’t geen daar toe eene weezenlyke betrekking, of daarop, 't zy een gunftigen, ’t zy een ongunftigen, invloed heeft; ’t welk ‘hem ten laatfte tot dit befluit brengt. De Menschlyke Geest dingt derhalven, tus- » fchen Verftand en Onverfland, Deugd en Ondeugd, Ellende en s» Geluk, onv@rmoeid naar Genoegen. De behoefte van Gewaar- » noe n is het eenig beweegrad van zyne Werkzaamheid. » De Wysheid en de Deugd zyn de eenige werktuigen van »» zyne Gelukzaligheid; en de Dwaasheid en Ondeugd de eenige » bronnen, van zyne Ellende.” Na deeze algemeene overweeging van den Mensch in ’t afgetrokkene, verledigt zig de Heer Jfelin, tot eene byzondere befchouwing van den Mensch, in den ffaat der Natuur, in dien der Wiidheid, en in % begin van den befchaafden flaat, tot de vastflelling van de huis- lyke Per ghb Zyn Ed. fchift de drie volgende Boeken van dit Deel, ter aanwyzinge van ’t geen we van ieder deezer drie Staaten kunnen opmaaken, door behulp der Gefchiedenisfe en der Wysgeerte;, welken hier, gelyk hy te regt opmerkt, fteeds famen moeten gaan. „ Deeze tog, zegt hy, is altyd » zeer zwak , als zy van geene niet onderfieund word , en ə» geene is meestal onnut en dikwils fchadelyk , als zy van ə» deeze niet verlicht word.” Met deezer, behulp levert hy ons, in. die drie Boeken, een Wysgeerig Gefchiedkundig door- Toopend verflag van elken Staat, en den trapswyzen overgang der menfchen van den eenen tot den anderen Staat; met oor- deelkundige bedenkingen over 't geen, naar de verfchillende omftandigheden, op onderfcheiden wyzen, daar toe medege- werkt heeft. Op den inhoud van ieder Boek: byzonder ftil te flaan, zou ons zeker te ver doen uitweiden: om egteg den Leezer een algemeen denkbeeld van ’t voornaame beloop te geeven, zullen wy ’s Mans verdeeling. en waardeering der Menfchen, mitsgaders zyne Ak der Volken, hier vog 32 vor- 3 342 l ISELIN voordraagen; als Stukken, die ons den hoofdzaaklyken inhoud van dit Werk genoegzaam leeren kennen. In t certe Stuk merkt onze Autheur aan, dat men de Menfchen, hoe on- eindig ook van elkanderen onderfcheiden , zo wel met betrek- king tot hunne werkzaamheid als met opzigt tot hun geluk, nogtans zeer gevoeglyk in drie Hoofdklasien kan verdeelen. ‚…. Tot de eerfte klasfe, zegt hy, moeten die geenen gere- kend worden, welke, even gelyk de Beesten, onder de op- perheerfchappy der Zinnen en der Zinneiyke Driften ftaan, welke hunne Verbeeldingskracht zeer weinig, en hun Verftand ge- heel. niet, verhoogd hebben; in welker Geest. daarom veelmeer donkerheid dan klaarheid, veel meer. traagheid dan werkzaam. heid heerfchen; welker begeertens zich tot zeer weinige, en- kel zinnelyke behoeftens bepaaten; welker neigingen zich tot een zeer klein getal van Wezens, die hun tot bevrediging van hunne begeertens behulpzaam zyn, uitftrekken; en welker ongenoegen zeldzaam verwekt worden, en altyd ook zeer weinig Menfchen betreffen kan; die dus wel Egoïsten zyn moeten , maar die in 't gemeen onfchadelyke,en onbekwaame om de gevolgen hunner handelingen in te zien, en dus altyd fchuidelooze Egoïsten zyn.” Zo komt de Mensch, naar ’t denkbeeld van den Heer Jelin , ons gemeenlyk voor in den flaat der Nature. „ De andere klasfe, vervolgt onze Autheur, maaken die ge- nen uit, welke hunne Zielsvermogens meer verhoogd hebbep 5 by welken de Verveeldingskracht magtiger is den de Zinnen ; maar de Reden zwakker dan de Verbeelding; in welker ziel meer klaarheid dan duisterheid , maar echter meer verwarring dan duidelykheid en orde zich bevinden; welker begeertens zich tot menigvuldige voorwerpen kunnen uirftrekken, dewy] de Verbeelding geene paalen heeft zoo als de Zinnen ; welker liefde zeer veele Weezens omvatten kan, dew yl zeer veelen hun dienftig kunnen zyn; welker haat nog uitgeftrekter en heviger zyn moet, dewyl elkeen, die hun niet dienstbaar is door het geen hy heeft of doet, de bevrediging van bunne Begcertens en Hartstochten wel dra in den weg kan ftaan ; die dus insgelyks Egoïsten , maar in den hoogften graad fcha- deiyke en verderflyke Egoïsten zyn moeten; fchuldeloos, zoo lang zy dom zyn, en misdadiger, hoe meer zy in kundighe- den en inzigten toenemen.” Zo veftoont zich de Mensch s gelyk de ondervinding leert, veelal in den flaat der Wildheid, doch met eene zeer merkbaare onderfcheiding; °t welk den Heer Jfelin verder doet zeggen : i ‚‚ In deeze klasfe zyn oneindig verfchillende onderdeelingen ; alhoewel Verftand en Rede de Kundigheden en Neigingen van die genen, die hiertoe behooren, over het geheel nooit be- zielen, zoo verheffen-zy zich echter dikwils in zekere deelen tot eenen buitengewoonen graad van volmaaktheid, En dus ren- GESCHIEDENIS DER MENSCH5EID. 343 brengen zy ze in zekere foorten zelfs tot het verhevene. Dus bereiken fommige Menfchen, die over het geheel cenen zeer laagen graad van gezond Verftand bezitten, en dien voor al het overige zeer beperkte en zeer ofgefchikte bekwaamheden ten deele zyn gevallen, dikwils in de Dichtkunde , Welipre- kendheid, \ tuzyk, en alle fraaie Kunften, in de Krygskunde, Koopmanfcha, , zelfs. in de Staatkunde en veele andere zeer uitgebreide W.tenfchappen , eene aanmerklyke volkomenheid. „„ Dus verwerver zich ook veele geringer Geesten, die het júist in een klein ftuk tot het verhevene brengen, door den elakkigen invloed der verbeelding, nuttige en -aangenaame ebbelykheden; erhet Kostelyk voordeel , van zich aan orde en redelyke bevelen te onderwerpen. ‚, Anderen integenWeel ,die insgelyks tot deeze klasfe behoo- ren, zyn niet Zoo gelukkig. De Verbeeldingskracht fchynt hun geen anderen dienst te bewyzen , dan dat zv aan hunne Begeertens en Haftstochten eene buitengewoone hevigheid, en eene volkomene- overmagt geeft, daŭ zy alle hunne opmerk- zaamheid op derzelver voorwerpen alleen vestigt, en allen aanwas der hooger Zielskrachten by hen flremt «en verdon- kert.” Dit laatfte is, volgens den Heer Jfelin, veelal het lot der geenen die in den (laat der Wildheid leeven, waaruit ze gemeenlyk, niet dan by trapswyze vorderingen, overgaan tot den Befchaafden Staat, waaronder hy die volgen- de klasfe betrekt; welken hy aldus befchryft. t s De derde klasfe beftaat uit die Menfchen, by welken de Rede de heerfchappy handhaaft, over de Zinnen en de Perbeelding. Derzulker begeertens zyn oneindig uitgefirekrer, dan de be- geertens der Menfchen van de eerfte klasfe, dewy! ervaaring en rede hun de oneindige menigvuldigheid der goederen be~” kend gemaakt hebben, tot welker genot de goede Voorzie- nigheid de Menfchen geroepen heeft ; maar zy zyn niet onor- denlyk en losbandig, gelyk de Hartstochten der genen , welke door de verbeelding beheerscht worden, en zy bepaalen zich binnen de enge perken der Natuurbehoeftens , zoo dra het welzyn van anderen zulks vordert. Want hunne liefde ftrekt zich tot alle Wezens uit, welken zy zich ten putte kunnen roaken, en dryft ‘hen aan ‚om in elke omftandigheid het groot. fte, hun megelyk, goed te doen; en voor haat zyn zy des te minder vatbaar, hoe meer zy hun Verftand opgehelderd en hunne Rede verfterkt hebben; en hoe meer zy daardoor over- tuigd zyn, dat elk mensch een werktuig tot gelukzaligheid voor elken anderen behoort te zyn. Wanneer zy derhalven Egoïsten zyn, dan zyn zy het in den verhevenften zin, en om dat de- Mensch aan anderen niets goeds doen kan, zonder zyn eigen geluk te vermeerderen.” Hierop befluit de Autheur deeze zyne verdeeling en waardeering der Menfchen alaus. N Aa3 à ‚‚ Wan- 344 t. ISELIN „ Wanneer het groote deel van een Volk nog tot de eer- fte klasfe behoort, dan leeft het in den fiaat der Eenvoudig- heid. „ Maar is het grootte en heerfchende deel van zulk een Volk onder de dwingelandy der Verbeelding zoo zeer ver- drukt, dat het zich meer vag Gemoedsbewegingen en Harts- tochten laat voortflepen, dan dat het, aan de Rede gehoor geeft, dan bevind zich zulk een Volk in den ffaat van Bar- baarschheid.. „ Integendeel naarmate onder eenig Volk de hooger be- kwaamheden zich uitbreiden en verfterken, naarmate wyze en verftandige lieden inrigtingen , orde en overeenftemming by het zelve västftellen ; naar mate eene deugdzaame en verlichte Regeering, die handhaaft, en tot werktuigen maakt van eenen algemeenen welftand,naar die mate word een Volk befchaafd , achtingwaardig, en gelukkig.” Oversenkomftig hier mede befchouwt de Heer Jfelin den Mensch, eerst, in den Staat der Natuur, gaande denzelven na, zo als die zig voordoet, in ’t enkel dierlyke en ’t zinpelyke, tot dat de zinnélykbeid trapswyze verhoogd wordt door de verbeelding; waatmede deeze Staat, in welken alleen de wet der driften den Mensch beheerscht, eigenlyk fchynt op te houden. Dus, met het aflvopen van het tweede Boek, op de grenzen van den Staat der Natuure gekomen zynde, merkt hy op, dat men de Volken van daar , door zeer natuurlyke reden, in twee klasfen kan verdeelen, i. „ De denkbeelden van volkomenheid, orde en van recht- vaardigheid werden , zegt by,by het eene deel van ’t mensch- dom rechtmatiger, duidlyker en getneener. De bekwaamhe- den breiden zich daar meer en meer uit; de gezindheden wor- den fteeds zagter; de naarltigbeid daaglyks werkzaamer, en elke trap van volkomenheid, die de Mensch bereikt had , maakte hem den voortgang tot een hooger gemaklyker. On- dertusfchen is het zeer waarfchynlyk, en bet. zal genoegzaam duidelyk blyken, uit het vervolg van onze aanmerkingen, dat, zelfs by de gelukkigfte Volken, orde, welltand en rechtvaar- digheid niet hebben kunnen bevestigd worden, voor dat groo- te wanordens waren voorafgegaan; voor dat oorlogen, verove- ringen en onderdrukkingen de Geesten van den eenen verhe- ven, en de Gemoederen der anderen in banden gebragt had- den. Dan, alhoewel ook deeze ftormen by hun .noodzaakljk geweest zyn, (chynen zy echter niet van de uiterfte hevigheid, en niet van zeer langen duur geweest te Zyn. \ „ By andere Volken in tegendeel bleven de groote denkbeel- den, op welken de welvaart des Menfchen gegrond is , of on- ontwikkeld, of zy werden zelfs in de eerlte Zaaden verftikt. De eenvoudigfte en natuurlyke aandoeningen van het hart ver- basterden , werden verwilderd, of beperkten zich zeer tot de ge GESCHIEDENIS DER MENSCHHEID, 345 geringfte voorwerpen. De zaaden van groote bekwaamheden werden vernietigd of vergiftigd. De Geest bleef in eene diepe flaapzucht, en het Gemoed in eene verfchriklyke woestheid.” Dit taatfte was het lot veeler Volkeren, en is ’t nog heden min of meer van alle dezulken, die in den flaat der Wildheid leeven; gelyk ons de Heer Jfelin dezelven in het derde Boek afmaalt. En hier op ontvouwt hy, ten laatfte, in het vierde Boek, den overgang tot den bejchaafden Staat; in welks na- fpooring hy ons vertoont, hoe ’t Menschdom, overeenkoimtftig met zyne bovenftaande aanmerking, niet dan na menigvuldige en aandoenlyke afwisfelingen van Tooneelen , zig trapswyze, van de Eenvoudigheid en Wildheid, tot de Zeden, Wetten, Kunften en Weetenfchappen verheven heeft. | | mmm Proeve over het lachen en gelachverwekkende în fpreken en fchry. ven, door j. BEATTIE, L. L. D.. Hoogleeraar in de Natuurlij- ke Wijsbegeerte en Redeneerkunde aan de Hoogefchaole van A. berdeen, enz. Uit het Engelsch in ’t Neêrlandsch overgezet, en verrijkt met eene Voorreden en eenige voorbeelden uit. Nen derduitfthe Schriften. Te Dordrecht, by A. Blusíé-en Zoon, “1783. Behalven de Voorreden, 259 blads. in gr. olavo. Te deeze Proeve verleent ons de Hoogleeraar Beattie eene naauwkeurige behandeling over een vroiyk en tevens nuttig onderwerp; over °t geen ’er verêischt wordt, om, het ży in “ fpreeken of fchryven ; gelach te verwekken: 't welk den. zulken, die ’t daarop toeleggen, leert, wat zy ten: dien cin. de in agt hebben te neemen; en tevens aanwyst, hoe men gegrond over alle foorten van voorftellingen van dien aart mo. ge oordeelen. Ter ontvouwinge hiervan gaat hy eerstlyk na, zo het onderwerp zelve , als de gevoelens eeniger Wysgecren, over de bepaaling: Wat byzondérlyk eigen is aan die dingen y welke gelach verwekken, of liever aan die dingen , welke in heg oed die-aangenauime aandoening, Of dat gevoel, doen ontflaan, waarvan lachen het uitwendig teken ise Opgemerkt hebbende dat elk deezer gevoelens iets aanneemelyks hebbe, doch daf eene van die op zigzelve voldoende geagt kunne wordén, fere ‘hy ’t 'ér op toe om dit Stuk verder na te fpooren. Men mag, zyns oordeels, wel als eene groñdftėélling opgeeven, dat het gelach ontftaat, , uit het ontdekken van twee of meer ‚… voorwerpen of denkbeelden, waerdnor het verfland neigt, „ om eene vergelijking te maken.” By de ontvouwing hier van wordt hy geleid tot de gedagten, „ dat de ongelijk- foortige deelen. van een gelachverwekkend voorwerp of denkbeeld dadelijk zóo vereenigd moeten zijn, dat ze, als ware, één geheel uitmaken, of althans onderfteld moeten „ worden, zoodanig te RU Zulks doet hém befluiten ; in ° Aa 4 et 2? s9 ,» ` 346 e! J BEATTIE het lachen ontftaat, „, uit het gezicht van twee of meer, on: s; beftaenbaere, wanvoeglijke of ongelijkfoortige deelen, of > Omftandigheden, aengemerkt als vereenigd en te faemgefteld », tot één voorwerp; of als verkrijgende een foort van onder- » linge betrekking uit de bijzondere wijze, waerop het ver- s, ftand ‘er kennis van krijgt.” En overeenkomftig hier mede mag men, volgens hem, in algemeene bewoordingen wel zeg- gen, » dat de oirzaek van lachen, of het gelachverwekkend „ Onderwerp beftaet in eene tegenftelling van gepastheit: en »» ongepastheit, of van betrekking en gebrek van betrekking, » in het zelfde onderwerp; ’t zij dan waerlijk of in onze s» verbeelding , vereenigd.” E ' De Hoogleeraar ‘erkent wel, dat deeze omfchryving niet in alle deelen voldeenend is, maar hy beweert egter, dat Zine geopperde ftelling, ten minte in zo verre fireek houdt ,, dat, „ fchoon elke vereeniging van firijdige voorwerpen geen ge- s lach verwekt, nochtans elke gelachverwekkende vereeniging s» beftaet uit niet bij elkander voegende voorwerpen.” Verder kan men ’t, zynes agtens, niet brengen. ‚Het is,” vervolgt hy, ‚ daerom, alleen door eene opgave van gebeurtenisfen of s, voorbeelden, dat eenige ftelling van -deeze foort kan ge- s, ftaefd of over hoop geworpen geworden. s» Eén enkel voorwerp, °t welk geene ongelijkfoortige zaken s of perfoonen vereenigt, of onderfteld wordt te vereenigen, » zou insgelijks het ongenoegzame der tegenwoordige bepalinge », toonen; en ik wil niet ftaende houden, (want waerlijk ik s» kan niet, dat ’er geen zoodanig voorbeeld kan worden » bijgebracht. Het zou een vergeeflche poging zijn alle de » voorwerpen te willen opnoemen, welke gelach konnen ver- s» wekken ; en uit dien hoofde konnen wij nimmer hopen, » die algemeene hoedanigheit, zonder eenige mogelijkheit van ' ø twijfel, daer te ftellen, welke volftrekt eigen is aen àlle s» Belachverwekkende zaken of perfoonen, die ‘er zijn, of 8e- s weest zijn, of konnen worden uitgedacht. Alles, wat men sin een geval van dezen aert kan doen, is, door eene Ye- ə» (cheidenheit van voorbeelden te toonen, dat de nu opge s ven ftelling vollediger-en beter gegrond is, dan eenige s, voorgaende.”” En ten bewyze hier van fchikt onze Autheut s, het overige van «bet tweede Hoefdftuk; brengende in bet eh eene verfcheidenheid van voorbeelden, die zyne hellig vestigen, | ‚Voorts gaat hy in het derde Hoofdftuk na, waar uit Mt voortkoine, ‚dat zodanig iets niet altoos gelach verwekke; € zulks brengt hem , met het affoapen van het zelve , tot d befluitend voorftel, waarin hy alies kortlyk te zamen uet = Vräegt men dan; Welke is die hoedanigheit der z „ge OVER HET GELACHVERWEKKENDE. 44} ss gen, waeriloor dezelve die aengename aendoening , of dat pe-' s, voel, in beweging brengen, waervan het lachen het uiterlijk s» kenteken is? - Ik antwoorde: Deze is een ongewoon »» mengfel van betrekking en tegenflrydigheit, tèn toon gefteld, 2s of onderfleld als te hen vereenigd, in het zelfde onderwerp. 