Herbarium amboinense ?plurimas conplectens arbores, frutices, herbas, plantas terrestres & aquaticas, quae in Amboina et adjacentibus reperiuntur insulis adcuratissime descriptas iuxta earum formas, cum diuersis denominationibus cultura, usu, ac virtutibus, quod & insuper exhibet varia insectorum animaliumque genera, plurima cum naturalibus eorum figuris depicta /omnia magno labore ac studio multos per annos conlegit, & duodecim libris belgice conscripsit Georg. Everhard Rumphius ... ; nunc primum in lucem edidit, & in latinum sermonem vertit Joannes Burmannus ... qui varia adjecit synonyma, suasque observationes pars prima [?sexta].
In medio aliud locatur concavum petalum compli- catum inftar crateris, coloris pallidioris, fufcis feu purpureis lineis ftriatum , in hujus cavitate craffum. erigitur piftillum lato germine ornatum, ceterum flos eft inodorus, 3 Primo 9$ AMBOINSCH KRUID-BOEK, „ELFDE BOEK, . Handelende van de overice of ref rie ct j sdb wilde Keio: ST 1 „EERSTE HOOFDSTUK. | o Bet gefebreeven Angrek, U zullen wy befcbryven den Adel onder de wilde kruiden , dewelke zy daar in uitbeelden , dat ze altyd in de boogte op andere bomen, en nooit om laag op de aarden willen wonen, gelyk men gemeenelyk de Adelyke Siooten en Burgten op de boogten ziet gebouwt , zoodat ze een vreemde manier van waffen en gedaante beb- ben, gelyk den Adel met modieufe kleederen pronkt. Dederde reden zetten de Moluxfe- Prince[[en daar by ; dat ze de bloemeñ van niemand willen gedragen' bebben don door Fufrouwen van flaat. Onder dezen Adel vindt men eg- der ook zoodanige gelyk onder de menfchen , die in Boeren veranderen , en op de aarde waffen , die een byzonder ge- flagi fcbynen te maken. Wesbalven ik ook al de Angreks in twee.boofdzoorten verdeelen: moet, -aros i ole JIn ^t Adelyke , °t welk alleen op bomen waft , en ten tweeden het Boerze, "7 avelkuit de aarden /pruit , alle zjn ze uit de maag {chap van dat kruid , 't-welk in de Kruid- boeken Helleborine em Calceolus marie genoemt werd, en in. zoo veelezoortenverdeelt , dat ik ze op verre na niet al zal kunnen befebryven. Ik-beb egter bet. Adelyke geflagte onder de volgende twaalf zoorten begreepen, waar van ik de cerfte en feboonfte Angrecum fcriptum in dit Hoofde fuk befchryven zal. ` Angrecum fcriptum , dat is een zeltzame plante, in maniere als Maare-takken op de bomen waflende , op wiens dikfte takken , en mee[L by derzelver oor/prong, of uit de okjelen bet voort komt „ met. ontelbare taaye, en witte va- zelingen, zig op derfelver fcborfJe vaft makende, en beeft veele Lan [pitzen over eind flaan als een Egel, dog niet fieekelig. `: Deze bloemen. zyn nu weder van een byzonder fatzoen , en willen na die van Satyrium aarden, in de grootte van een narciffe, gemaakt van vyf buitenfte blaadjes, agter final, vooren breed , zommige geel, zommige geel groen , bier op ziet men breede droppelen en karatteren y als of bet Hebreeuwfe letteren waren, dog mier kennelyks en alle bruin-rood, ook in de eene bloeme verfchillende van de andere. In de midden ftaat een ander bol blaadje, t'zamen gebo= gen als een bekertje, ligter van couleur, met bruine of peerfe linien geftreept , im dezes bolligbeid ziet men nog een dik pilaartje , met een breed boofdeke , en voorts is ze zonder reuk. D 96 HERBARIIAMBOINENSIS Primo progerminans flos interne ex viridi flavefcit, ipfiusque characteres obfcure fufci funt, fed. fenfim penitus luteus eft, ae charäfteres rubri, dit viget etiam in abruptis caulibus, qui in camera locati per octo dies flores vegetos fervant, uno poft alium fefé aperiente.. Tandem ineipiunt marceícere, fed non decidunt, ipforumque pedunculi craffefcunt & ven- tricofi funt, fructum formantes , qui tenerum refert Blimbingum, vel hexagonam craffam filiquam , cujus ore protuberantia gerunt dorfa, quorum tria majora fulcata funt, ac furfum bifida, tria alia humiliora funt nee fuleata: Quinque pollices longus eft hic MEN, fesqui craffüs , fuperius latifimus,. emarcidum fufti- nens florem ; inferius autém acütioreft, cortex hujus exterior viridis eft , craffus , & herbaceus , interna pars repleta eft farina flava & villofa, m Maturi obícuri cinerei funt,.ac facile in fex. dehi: fcunt partes, ita tamen; ut dorfa fupetius & inferius cohzreant inftar corone Cefaree, tumque flava deci- dit farina, que per ventum diffipatur , án vero in hac vis feminalis lateat , & in alias per ventum pro- jecta arbores progerminet, ignotum eft. Burfa , cui folia infident, uti dictum eft, interne herbacea eft, f vero, folia deciderint , craflefcit ma- is, ac tandem ficca.eft, ejusque fubftantia interna ungofa & fibrola eft, in qua nidulantur plerumique formicg. ` uedam hujus obfervantur-varietates , que tamen nor fatis: differunt , ut peculiarem conftituant fpe- ciem, \primo enim plante, que Mangiis vel fimilibus increfcunt arboribus, corticem fuccofum habentibus, majora gerunt folia precedenti ,- viginti feptem.& otto nempe pollices longa, ultra palmam lata, nullum alium notabilem gerentia nervum longitudinalem , -pili medium, loco trium ; quibus precedens-gaudet , referuntque, tenera folia Toxicarie feu Ypo. | ` Quodam tempore caulem habui floriferum , quatuor cum dimidio pedes longum, vario modo flexum, cu- jus quinquaginta duo flores uno tempore aperti erant. Charaéteres iis inferipti non'itá referebant Hebreo: rum, quam antiquiorum Latinorum majores literas, quidam etiam Samaritanorum literas, ex quibus no- mina etiam quzdam componi poterant ; fi petala ques dam ex floribus:defumpta in ordine Jocabantur. "©. Ramus Mange , cui Angrecum fimilesque plante ncrefcunt, fi eas rite nutriat, nullos vel paucos pro: feret fruétus, quod ferendum eft elegantis fpettaculi gratia, : Alia hüjus varietas in Calappo obfervatur , quam multi pro peculiari habent fpecie, unde & diftinéte eam defcribäm. E latere Calappi vetuftioris excrefcit. Radix élevatam format glebam ex fübtilibus longis, fed non pungentibus conis formatam. Burfe funt uti in priore, fed glabre, nec articulate, excepto quod er longitudinem. parum fint coftatz. Folia breviora unt, latiora, & craffiora, fineullis nervis, excepto medio canali, a tredecim ad fexdecim pollices longa, uatuor lata, & ex teneris exerefcunt burfis. ` Caulis orifer peculiari éxcrefcit loco, quinque & quinque cum dimidio pedes longus , minimum digitum craffus, rotundus, firmus, ac fere lignofus. Bine fuperiores tertie partes floribus ornate funt, illis prioris haud diffimilés, ex quinque nempe flavo viridibus petalis conftantes, quorum unum femper introrfum flexum, ac quivis fere flos prope ortum finuofus eft, plerum- que furfum, aliquando ad latus. : . Hujus petala piéta fuñt craflis & fufcis chara&teri- bus, qui nullas peculiares formant figuras , plurimi enim maculas referunt, litere tamen A. I. O. in iis inveniri poffunt; In medio piftillum locatur pallidius exterioribus petalis, fufcis lineis longitudinalibus di- ftinétum , ac porro fine ullo odore. Fru&us fine dubio magne & angulofe funt filique, uti in priore. . Radicis congeries fere onus viri. elt. Novembri floret. Baleyenfes nullum peculiare hujus plante fciunt nomen, nec volunt habere pro Angrec krinfing , unde hanc interim vocavi Angree calappa , quum ad verti- cem talis arboris inventa fit, quidam eam vocant An- gree lida ob glabra & firma folia, que, magnam refe- runt linguam. ; e $ Nomen. Liber XI. Caput I. De cerfte opgaande bloem is van binnen geel-groen, en baare &aratteren donker-bruin y; maaf met er tyd werd zy regt geel, en baare karafteren rood, zy Hat lang-in baar weezen , ook aan de afgebrokene fleelen, waar aan men in een. kamer gezet, wel agt dagen bloemen kan bebben, de eenena de ander opengaande.: Kindelyk beginnen ze te flen- zen , dog zonder af te vallen, en bare voeten beginnen dik en buikagtig te werden, en formeeren de vrugt „ dewelke gelykt een jonge Blimbing, of een Jeskantige dikké bou- we, en de kanien bebben uitbuilende ruggens, waar van de drie grogtere gevoorent zyn, en na vooren toe in tween zig fplyten , de drie ondere ayn laager , en nict gevoorent. Zy is vyf duimen lang , anderbalvé dik, vooren "t breedft, met de verwelkte bloeme boven op, agter wat fpitzer , bui- tenis een groene , dik en kruidagtige fchor(Je , bet binnen- fie is uitgevuld met-een geel vlokagtig meel: ~man De rype werden donker-graauw,, fplyten Jet in fes dee- len open’, xbodanig dat de ruggens agter en Vooreh aan malkanderen blyven bangen als een Keizer-kroon , en als dan quit bet geele meeft uiten verfinifimet de wind, maar of bet een zaadkragt in zig bebbe , en op andere bomen door den wind vervoert, zig Verplante ; is neg onbekent. De beurze , daar de bladeren op fiaan, is, als gezegt , van binnen kruidagtig , maar als de bladeren af gevallen zyn, 200 werden ze dikker, en ten laatften droog ,| beb- bende van binnen een vooze en draadige fubfrantie , daat dan de mieren gemeenelyk in neftelen. Së eme? , Men heeft eenige veranderingen van bet bovenftaande, dewelke niet genoeg zyn, om een byzondere 200rte te ma- ken. Want voor eerft bebben de planten, dewelke op Man- gas of diergelyke bomen ftaan , die een fappige Jcborffe beb- ben ,. grootere bladeren dan de hovenftaande , te weten Jegen. en agtentwintig duimen lang , en rúim een band breed , met geen ander kennelyke zenuwe in de lengte, dan de middelfte, in plaats van drie, die het bovengenoemde beeft, en gelyken de jonge bladeren van de Jpatwortel,. - Ik beb-op.cen tyd-een bloemdragenden feel gebad „ vam vyfdebalve voeten lang , Ce et? bogtet, Waar aa tweeen vyftig bloemen op regen (ad geopend ftonden.. De karatteren-daar op flaande , gelyken zoo wel,niet.na "& Hebreeusbfe , als na de oude Latynfe Kapitalen , ep 200= mige ook. na: Samaritaan/che letters „ waar wit, men, wel eenige naamen-konde fabriceeren,: als men bier en daar een blad van een bloem genomen , en in ordre gelegt. hadde. De tak van een Mangans-boom , waar op Angreck em Segre kruiden geplant oan , 200 by. dezelve „welk voed , zal by geene of weinige vrugten dragen , "t welk men zig dan getrooften moet,omeen fraai fpeftacul te bebben.. Nog een verandering beeft men op den Kalappus-booms *t welk veele voor een byzondere zoorte bouden , avesbalver ik ze ook uitvoerlyk befchryven zal. Zy groeit ter zydem aan de oude Kalappus-bomen , de wortel maakt een beuvel of grootenklomp van fyne, lange , dog niet fteekelyke fpit= aen. De beurzen zyn gelyk aan ’t voorgaande, dog glad, zonder afzetzels of leden, bebalven in de ne een Wei- nig geribt. De bladeren zyn wat korter , breeder, em dikker , zonder eenige zenuwen , bebalven de middelgeut s van dertien tot festien duimen lang , vier breed, en komers op de jonge beurze voort. Den bioemfteel komt byzonder. voort, vyf en fesdebalve voeten lang , een pinkdik, rond x Dy, en febier boutagtig. De twee bovenfte derde deelen zyn met bloemen bezet, die van bet voorgaande niet onge- lyk, te weten van vyf geel-groene bladeren gemaakt , waar van bet eene altyd binnewaarts gebogen ftaat , en fchier ieder bloem beeft by baar oorfprong een bogtje, meeft op- waarts , zommige ter zyden. lo - Deze blaadjes zyn gefchildert met grove en brüine ka- raü&eren , waar uit men geen zonderlinge figuren kan maken , want de mee[le na plekken gelyken , egter kan men A. F. O, daar in vinden. In de midden ‚flaat een kelkje, wat bleeker dan de buitenfte bladeren , met bruine, linien in de lengte geteekent , voorts zonder reuk, © De vrugten zyn buiten twyfel groote en kantige bour wen, gelyk aan bet voorgaande, Den klomp van de wor-. tel verfirekt ten naaften by een dragt voor een man. ZJ bloeit in November. De Balyers bebben geen byzondere naam daar toe, € willen bet egter voor geen Angrec kringfing erkennen » avesbalven ik bet by provifie Angrec calappa genoemt beb, dewyl’t by de kruin van zulken boom, gevonden is, zom- mige noemen 't Angrec lida, wegens de gladde en flyve bladeren , dewelke na een groote tong gelijken. Naam XI. Boek. I. Hoofdft. Molucca; Malaice Angrek , feu Bonga boki , & Bonga pu- tri; Ternatice Saja baki, h, e. Flos principiffe ob ra- tionem fupra datam. Alii id vocant Saja ngawa & Ngawan. Baleyice Angrec kring fing, quum flos pi- étus fit inftar veitimenti Kring fing dicti. Javanis omnes hi flores dicuntur Rangrec; Portu- galli illos vocant Fulda alacra, feu Fulba lacre, licet hzc proprie peculiaris fit fpecies Java crefcens, & Mofcum olens, ac fic denominata a fimilitudine Scor- pionis, quem florem cauda fua refert. Maláienfes quidam cun&a Angreca vocant Api api, inque ea verfantur fententia y “EX femine feu fimo quarundam avium oriri, pr&fertim avicule Cacopit, que Reguli fpecies eft, quod tamen non vero con- venit, quum hec non multum frequentat Mangia, fed potiffimum in ipfa regione in fruticibus verfatur floriferis, quorum fuccum feu roremexfugit, nomen tamen habet, fimo ferere qualibet Vifca. Locus. Nullibi crefcit, nifi in craffis arborum ramis, tam in filvis, quam in montibus, uti in Canariis, in variis Mangiis litoreis, notumque eft.in cunétis hifce Orientalibus infulis, fique leniter cum radiculis fuis tollatur, circa ædes transplantari poteft in Mangis, quum primum quoddam cznum fupra ramos inlini- tur, atque funiculo his inligatur, quotannis tum ibi faos profert flores, licet non tam elegantes lutei fint coloris, quam qui in filvis crefcunt. Sepius etiam tentavi hoc in horto & folo plantare, übi nil nifi folia dabat , fed nunquam mihi flores in confpeétum venere, licet per ed vii ibi vigeret an- nos, dein autem cafu inveni in filva femi putridum lignum, cui increverat, quod domum duxi, ac pro- funde in terra id depofui , ubi Angrecum vigebat & florebat, quum vero iftud lignum periret, etiam in- teriit Angrecum. + ~ Reftat adhuc inquirere, an coli poffit, fi totus am» putetur viridis ramus , & transverfaliter in terra fe- peliatur. Alioquin nobis fufficiat, naturam permit- tere hoe elegans fpectaculum crefcere in vicinis Man- gis. s ..Quo.modo jam hzc planta fponte in arboribus pro- L. veniat, haud facile determinari poteft , vanum enim : eft credere, ex fordibus torticum crefcere uti Mus- cus , multeque Filicum fpecies, tum enim in diver- fis arboribus differentem haberent formam , nec etiam tam facile transplantari poflenc, quum vero obferve- tur ipfis tanquam inpofita effe, imo in glabris & pla- nis corticibus, uti in Canariis, hinc vero magis ad- cedit, aut per ventum e proprio femine, aut per aves feri, praefertim Varingas, ac quasvis Vifei fpecies. Hallucinari quis poffet , veram vim feminalem latere in granulis mágnitudinem feminis Catjang habentibus, quz aliquando in flava ifta farina fructuum detegun- majora, in fructibus variarum Varingarum etiam ifta- rum femina cenfentur. come Uus. Flores non nifi oculorum obleétamento infer- viunt, fi cum toto caule abfcindantur , atque per ali- quot dies in camera deponantur, non in aqua fed in terrz gleba, hzc enim planta in aqua depofita ingra- tum fundit odorem, inftar fordide aque , vel inftar . plurimarum Orchidum fpecierum , quarum odorem etiam recens ejus fuccus fpirat, In Ternata matrone, ac praefertim uxores , forores, & filie regum (que omnes Malaice Putri, ac Moluccis Boki vocantur) fibi. adeo hos vindicant flores, ut vulgaris mulier , multo minus ferva illos dedecorarent, fi florem hunc filvis peti jubent , quos capillis innectunt, -dicentes naturam ipfam demonftrare hofce flores non conve- nire hominibus vilioris conditionis, quum nullibi nifi in altis crefcant locis, unde & diéta nomina fortita eft hec planta. Si quis Paronychia laboret , fumat herbaceam bur- fule medullam cum pauxillo Curcumz in aqua falfa contritam, ipfique inponat, tum ulcus cito mature- feet, licet & aliquando refolvatur , fi nondum fixa | illa fit. Hom. FT. Burfæ AMBOINSCH KRUIDBOEK. Nomen. Latine Angrecum fcriptum, & Helleborine ` tur, licet aquofa penitus fint. Similia granula, fed: >, capiti fao inponerent , unde hos flores pro fe folis ex : 97 Naam. Zn ’t Latyn Angrecum fcriptum . en Helle- borine Mollucca; i» ' Maleits Angrek of Bonga Boki en Bonga putri ; op Ternaten Saja baki 3 dat 15 Flos prineipifle, om reden als boven. Anderen noemen "t Saja ngawa en Ngawen ; in’t Baleits Angrec kringling; om dat de bloeme gejchildert 15 als zeker kleedje genaamt Kringfing. In 't Javaans bieten alle deze bloemen Rangrec; ae Portugee/en noemen ze Fulha alacra of Fulha lacre, Hoewel dit eigentlyk een byzondere zoort is op Fava, na Muscus ruikende , en aldus genvemt na de gelykeniffe van een Scorpiven, dien de bloem met baren fleert verbeeld. Zommige Malyers noemen ook alle Angrecs Api api, en zyn mede in dat gevoelen y dat ze wt het zaad, of. te denafgang eeniger Vogelen oorfprongelyk zyn, inzon- derbeid befchuldigen ze bet Vogeltje Cacopit daar mede, zynde een flag van Regulus , * welk niet waarfchynlyk is , dewyl bet zelve Vogeltje zig niet veel opbout op de Mangi Mangi-bomen , maar landwaarts in op ftruiken s die bloerhen dragen , welkers fap of douw bet uitzuigt s egter moet bet den naam dragen, dat bet met xyn afgang alle mijtels of maare-takken zaaje. Plaats. Zy waft nergens, dan op dikke takken der bomen in "t wild zoo op bergen, gelyk op Kanary-bomen als op firand op veelderlei Mangi Mangi-bomen , en is bekent in alle deze Ooflerze Eilanden, als men xe zoetjes met al baar worteltjes afligt , zoo kan men ze omtrent de buizen op een Mangas-boom verplanten , als men eerft een wei- nig flik op de takken fmeert , en dan met een touwtje daar opbindt, daarzejaarlyks baare bloemen geeft , boewel ze dus zoo mooi-geel niet zyn , als die in't wildzyn evaffende. JR beb "t ook meermaal geprobeerd in den tuin en grond te planten, daar ze niet dan bladeren voortbragten, maar nooit beeft bet my gelukken willen, dat de bloeme woor den dag kwam , boewel ze jaren lang over flonden , daar na vindende een balf verrotten blok in "t bo/ch , daar op ze gegroeit was, beb ik den zelven naar Luis gebragt, en diep in de aarde gezet „ daar bet Anerek wel groeide en bloeide , maar als bet blok begonde heel te vervallen, zoo ging bet ook uit, efteert nu nog te onderzoeken , of men 't onderhouden kan , als men een gebeele groene tak afkapte „ en dezelve * dwers in de aarde begraafde. Anders moeten wy ons ver- genoegen laten, dat de natuur ons dit fchoon Jpe&acul op onze nabuurige Mangas-bomen vergunt te voeden, Hoe nu deze planien in "t wild op de bomen komen , en is niet ligt te raden. Immers bet is ydel te geloven, dat ze vit de vuiligheid der Jcbor/Jen groeien, gelyk Mos of andere Vaaren mi à , Want dan zouden ze op gants ver/chil- lende bomen ook verfcheide gedaante bebben , en men zou- de ze ook zoo, niet verplanten konnen , maar vermits men ziet, dat ze als daar op gezet zyn, zelfs op gladde en effe- - ne femen gelyk de Kanary-bomen bebben, zoo is bet - 4vaar/cbynlyker , dat ze of door den wind met. baar eigen zaad, of door de vogelen gezanit worden , inzonderbeid de Waringa-bomen , en alderbande zoorten van Viscum. Men zoude mogen giffen, dat de regte zuadkragt fteekt` in eenige korrels in de grootte van Catjang , dewelke men zomtyds in. bet voornoemde geele meel der urugten windt , „hoewel ze vry wat wateragtig zyn, — Diergelyke: korrels,- grooter dan de andere, in de vrugten van verfcbeide Wa- ringas boudt men insgelyks voor zaadkorrels, Gebruik. De blveme dient tot miets dan plaizier voor de oogen , «ls men ze met den gebcelen fteel afynydt , en eenigesdagen in cen kamer fielt, niet ín water , maar bloot op een klomp aarde, want dit gewas in water komende, geeft cen vuilen reuk Van zig gelyk fpoelwater , of gelyk de meefle zoorte van Orchis, waar na cok bet verfche fap ruikt.. In Ternaten eigenen baar de groote Vrouwen , inzonderbeid de buisvrouwen , zu[lers , en dogters van kunne Kóningen (die men alle in °t Maleits Putri, in 't Moluks Boki noemt) zoodanig deze bloemen toe, dat ze een vrouw van flegten fiaat , laat fiaan een Slavinne, wel grooten affront zouden aandoen , als ze deze bloem op baar hoofd droegen. Daarom laten ze aie alleen voor baar uit den bos halen, om in °t baair te dragen, reden gevende, dat de natuur zelfs aanwyfl, dat deze bloemen voor geen lieden van geringen Saat pafje, om dat ze nieu- wers dan op booge plaatzen voortkomt , waar van ze ook de woorfchreeve namen beeft, Als iemand bet nagelfweeren bekomt , die zal bet kruid. agiige merg van de keurze nemen , met een Weinig Cur- cuma, en zout water wryven , en daar over binden, zoo zal bet gezweer zig tot een baaflig rypen fcbikken , boewel bet cok zomtyds verdwynt, als bet nog niet gezet is, e 98 Burfz magni Agreci decorticate fi funt , ipfarum- que interna medulla contrita , & cum pauxillo Zin- giberis mixta, & abdomini inlinita, primo paucum excitat pruritum, fed haud diu poft vermes enecat , ac fimul omnes malignos ex inteítinis expellit humo- res, immo lienem induratum feu Tebatu refolvit , eadem tumentibus inponitur pedibus, ut cedema ex- trahatur. S Bulborum medulla ore mafticata, ita ut fuccus pro- fluat, quo os conluitur contra Aphthas, quod prodeft, quum hic fuccus fit fatuus , ac fummopere refrigerans. Amboinenfes norunt arcanum fed fuperftitiofum , componentes ex flava fruétus farina Philtrum , ac di- cunt mulierem profequi amore talem, a quo hanc farinam cum cibo vel potu accepit. Caeterum in cibo etiam exhibetur ad Siea fiftendam , eft- que penitus infipida. Helleborinem Moluccam vocavi, quum maxime con- veniat cum Helleborine recentiorum, quam Clufius de- feribit libr. 2. rar. pl. Cap. 63. & ab aliis Calceolus Marie vocatur, qui defcribitur a Dodoneo libr. 8. Cap. 22, qui-ex Gesneri fententia multum conveniret cum Cosmofandalo. Paufanie , & Chiliodynami antiquorum , Angrecum faltem noftrum quadrat forma foliorum & florum, fed noh modo crefcendi. Examina, an etiam adcedat Flori Tigridis, qui eft flos Indiæ Occi- dentalis, quem Dodoneus defcribit in Adpendice La- tino Cap. 32. Hieronymus Tragus putat, Orchides & Satyria oriri ex femine turdorum & merularum , quarum fimus ali- quando reperitur.in agris & pratis, quum hz aves vere coëunt. . Atbanajius Kircherus in fuo mundo fubterraneo Libr. . 19. Sed. I. Cap. 9. judicat, cuncta Satyria ortum ducere vel ex putridis quorundam animalium cada- veribus, in quibus vis quedam feminalis latet , vel ex ipfis animalium feminibus, quz in montibus vel pra- “tis coëunt, atque pro ejus argumento dicit in Saty- riorum floribus detegi fpeciem iftius animalis , ex . cujus femine in terra putrefacto hoc Satyrium excre- vit, vel iftius infedi, quod plerumque ex cadavere cujusdam animalis prodit. ud fine ratione hoc credi poffet de noftro An- greco, quod Satyrio maxime adfine eft, ortum nem- pe fuum ducere ex femine Palumbis, quz magra co- pia frequentat Mangia & Canaria. Concludere etiam quis poffet, Coagulum Plinii, & Orobanchem Gesneri adfines effe herbas noftro 4ngraco, e A Foanne Baubino Libr. 7. Cap. 3. Viscum Indicum quoque defcribitur, quod puto fpeciem itidem effe Angreci. Tabula Quadragefima Jecunda Angrecum exhibet fcriptum , caudici Calappi incretum , nbi. Litt. A. florem inapertum. B. Florem ad latus con[picien- dum. C. Plorem planum naturali magnitudine offert. D. Fru&us e(t. E. Hujus plante radix eft firmiter Calappo in- , creta, OBSERVA TIO. Angrecum hoc convenit cum Ansjeli Maravara H. Malab. part. 12. Tab 1.:quod Orchis abortiva, aizoides, Malaba- rienfis, flore odoratiffimo variegato, intus aviculam repre- fentante a Commel. in notis & Fl. Malab. pag. 49. voca- ‚tur. Huc & fpe&at Vifcum, Delphinii flore albo, guttato minus , radice fibrofa, Sloan, Cat. pl. Fam. paz. 120, & Hift. vol. Tab. 148. fig. 2. FORE Mito PE CAPUT HERBARII AMBOINENSIS Liber X. Caput 1, De beurzen van bet groot Angrec gefcbilt , en bet bin. nenfte merg klein gewreeven met een weinig Gember ge~ mengt, en op den buik gefmeert , maakt in ’teerft een wei- nig jeuken, dog niet lang, daar na dood bet de wormen , en dryft met een alie kwaade bumeuren uit de darmen, ja zelfs doet bet een gezwolle Milt of "Yehatu /melten, bet zelffbe wert ook op de gef wolle beenen gebonden, om de zugt wit te trekken. Het merg uit de bollen in de mond gekaauwt , zoo dat er bet fap uit komt, en daar mede den mond gefpoelt , verdryft ` de fpruw, want "tis laf, en verkoelt zeer. De Amboinefen hebben een fecreet , dog fuperftitieus konft/tukje, van bet geele meel uit de vrugt om een Phils trumdaar van te maken, zeggende dat een vroww die gees ne moet na loopen , van dewelke ze dit meel in de hof drank gekreegen beeft. Anders wert bet ook in de koft ingegeven, om de roode loop te floppen , en bet is gants zonder fmaak. .. Ik beb bet Helleborine Molucca genaamt , om dat bet meeft overeen komi met de Helleborine recentiorum, die Clufius befcbryft Lib. 2. rar. Plant. Cap. 63. en an- ders Calceolus Marie genaamt werd , be/cbreeven by Dodonzus Lib. 6. Cap. 22. dewelke na Gesneri mee- ning wel over een komen zoude, met dat Cosmofanda- los van Paufanias , en bet Chiliodynamis der ouden, immers ons Angrec komt met °t zelve over een in gedaante der bladeren , en bloemen , maar niet in gedaante van was- dom. Bezie ook, of het eenige over een komft beeft met de Flos tigridis, een Wejt-Indiefe bloem, dewelke Dodon. befchryft in zyn Latyn/en Appendix cap. 32. Hieronymus Tragus is van gevoelen, dat de Orchides en Satyria baaren oorfprong bebben uit bet zaad van Lys» ters , en Meerle , welkers uitaverpzel men zomtyds vindt in de Beemden en Weilanden , als deze Vogels in de Lente zig paaren. i Athanafius Kircherus in fuo mundo Subterraneo Lib, 12. Sect. 1. Cap. 9. oordeelt , dat alle Satyria baaren oorfpronk bebben , of uit verrotte lichamen van pai e ‚Dieren, daar in nog eenige zaad-kragt fieekt , of van zaden zelfs der Dieren, die op de Bergen of in de Weilan- den fpeelen , en dat men tot bewys bier van op de bloemen qan deze Satyria vinden zal de gedaante , of van dat beeft , uit wiens zaad in de aarde verrot zynde , dat Satyrium ge/prooten is, of van dat infestum, "t welk ordinaris uit een dood aas van eenig Beeft groeit. „ Niet zonder reden zoude men dit mogen gevoelen van ons Angrek , "£ welk met bet Satyrium groote maag fchap beeft , dat het zyn oor/prong bebbe, van `t zaad der wilde Duiven, dewelke zig met meenigte op bouden op de Mangi mangi „en Kanari-bomen. Men zoude ook mogen giffen s dat bet Coagulum Plinii, en de Orobanche Gesneri ver- maag fcbapte kruiden te zjn met ons Angrec. By Joh. Bauhinus Lib. 7. Cap. 3. werd een Viscum Indicum befchreeven, "t welk ik mede giffe een zoorte van Angrec te zyn. Es xi De twee en Veertig fte Plaat ` Vertoont de Zefcbreeve ofte bonte Angrec, gegroeit op de ftruik van een Calappus-boom, alwaar lett. A. de knop van een ongeopende bloem. B de bloem open, en van ter 3yde, aan te zien, C. de bloem open van vooren in haar Led he grootte vertoont. D. is de Vrugt. E, de Wortel van dit gewas, aan de Calappus-boom valtgegrocit.. EN “AANMERKING. Dit Angrec komt overeen met het Ansjeli Maravara van de A. Malab. part. 12. Tab. 1. het geen de ontaarde, fappige , Ma- labaarfche Orchis, meteen zeer riekende en bonte bloem, van binnen een vogeltje verbeeldende, genaamt weit van Commel. in de noote, als mede in de FJ. Malab. pag. 49. Hier toe behoort mede het Vifcum, met een witte gevlakte bloem , als: van de Ridderfpooren, met een vezelige wor- tel van Sloan. Cat. pl. Fam. pag. 120. en de Diir, vol, I. Tab. 148. fig. 2. TWEE $ ELI | lc x ) by N 1 ie, A XI. Bork, II. Hofdf. AMBOINSCH KRUIDBOEK. 9 CAPUT SECUNDUM. Angrecum album duplex. Angrec poeti. & minor, utreque a precedenti quoad flores 2 maxime differentes. Primo. Angrecum album majus , convolvulacea fere planta eft, primo enim multis & longis radicibus fefe circumvolvit circa arborum truncos , tanquam chor- dule effent, que exterius fordide albent, interne virent & lento nervo gaudent, fub planta intricatam formantes congeriem , que aliquando laxe dependet, & tam incompta eft quam in ulla planta, folia fafciculata tria quatuorve fimul proveniunt fine burfis , excepto quod inferior caulis parum ventricofus fit & ftriatus. Exterius feu maximum folium duodecim ac fex- decim pollices longum eft, tres Quatuorve digitos la- tum, craflum, ac firmum, ac fere nervis deftitutum, S & tertia Angreci fpecies eft alba major excepto quod in medio fulcatum fit, fuperius rotun- de definens , fique adcurate adtendatur, fuperior apex femper bifidus eít, cujus unus angulus longior eft, qui character eft cunctorum Angrecorum, fed in pri- ma fpecie non adeo notabilis quam in cunctis fubfe: quentibus, ubi clarior eft. Ex intricata radicum con- erie juxta folia peculiaris excrefcit caulis, obfcure fufcis lineis notatus, craffitie penne , rotundus, ligno- fus, ac foliis deftitutus, fuperius in quosdam laterales ramulos fefe dividehs, qui in amplos articulos diftinéti funt, & in quorum fumma parte flores progerminant , multo rariores numero , & majores quam in prima fpe- cie, peculiarem quoque babent formam , quz difficilis defcriptu & difficilior delineatu eft, ac viciffim fupra fefe invicem locantur, quivis peculiari alba bafi. ` Compofitus autem hic flos eft ex quinque extefiori- bus petalis, flaccidis, & penitus albis, quorum bina lateralia maxima funt,- intra hec altera confpicitur congeries trium minorum petalorum itidem alborum, formam habentes cochlez feu calceoli, bina enim inferiora convoluta funt in circulo. Supremum petalum paulo magis fefe elevat, & ad . oras binas longas gerit barbas inftar myftacum inflexas. in centro hujus circuli alterum craffum adparet peta- lum, ge iftillum eft bifidum, ex luteo & purpu- reo colore Ce fic quoque’ circulus ifte non direéte in centro locatur floris , fed ad unam inclinat partem , in ipfo autem floris centro album locatur germen, ex quo circulus oritur, in ¿llo bina flava inveniuntur grana femen mentientia. + Lutea ifta granula per album iftud germen transpa- rent & binos referunt oculos, ac caput reprefen- tant, Cicade , flos porro inodorus eft. Fru&tus eft ex rotundo ftriata filiqua , ultra tres pol- lices longa, ac digitum craffa, fex protuberantibus coftis donata, in quibusdam vero.plantis hi fructus magis trigoni funt quam hexagoni, & in tres quoque dehifcunt partes, quarum quevis pollicem lata eft, prope apicem connexa. Interna farina pallide flava eft, & decidit, fed filamentis lateralibus adherent granula quedam alba, que fi comprimantur, lym- pham emittunt. Octobri ac fubfequentibus confpiciun- tur menfibus; Hee fpecies varietatem quandam habet, cujus flos eandem quidem habet formam , interne albus , fed externe ex lete purpureo colore fplendens. Altera etiam dus eft varietas, cujus flos quinque extenfa ge- rit petala, quorum bina latéralia latiffima funt, alba penitus, excepto quod internum germen fit luteum. Nomen. Latine Angracum: album majus; Malaice ` Angrec poeti befaar , & Bombo terbang ; Belgice Vlie- gende Duive; Baleyice Angrec colan , h. e. Mas, quum præcedens femina habetur, Amboinenfibus nul- lum huc usque obtinuit nomen, fed in Læhæa voca- tur Wanlecu. EI mo ; Lotus. In craffis itidem fed curtis crefcit arboribus, que rmuscó obduéte fimer, uti in Kinar & Mangis, Ss tanquam funis adfcendit , & e qüibus intricate ependit. Nullus ejus huc usque innotuit ufus. . Secundo. Angrecum album minus Caules quoque ge- Tit quatuor & quinque pedes longos, quorum multi ex una oriuntur radice, que mufcofa eft , & tanquam emplaftrum vetuftis incumbit arboribus , multisque fibrillis circa eas ne&itur. Cau- TWEEDE HOOFDSTUK, Het dubbelvoudige witte Angrek.. te, beftaande in groot en klein, beide van ’t voor- gaande in bloemen merkelyk verfebillende. I, Angrecum album majus is /chier bet zelfde ges was, want bet flingert vooreerft met veele en lange wor- telen, als chordelen rondom de flammen der bomen , buiten vuilwit, binnen groen , met een taaje zenùwe , onder de planten een verwerden klomp makende , die zomtyds los bangt, en zoo wild als ik aan geen andere plante ge- zien beb, de bladeren komen ook drie en vier in bosjes » malkander , zonder beurzen, bebalven den onder [len fteel, die wat buikagtig , en geftreept is. fl Het buitenjte of grootfte blad is twaalf en festien duimen lang , drie en vier vingeren breed , mede dik , en ftyf ; Jebier zonder zenuwen, bebalven in de midden gegeut , van vooren lopen ze rond toe, en als men’er nauw op let, zoo is de voor [le [pits altyd in tween gekloven , waar van deeene boek langer is, een kenteeken van alles Angreks. Aan de eerfte zoorte zoo kennelyk niet , maar aan alle de volgende klaar te zien, wit den verwerden klomp der wortelen bezy- den de bladeren komt ook eenbyzonderen fleel op, met donker- bruine linien gefpikkelt , in de dikte van cen febaft, rond; ` boutagtig , en mede ongeblad, die zig boven in eenige zy- detakken verdeelt , alle met wyde leden , aan wiens uiter {te de bloemen voortkomen , veel weiniger in’tgetal, engroo- ter dan aan de eerfte zoorte, zy bebben ook een vreemd fat- zoen, dat moeilyk te befchryven , en nog moeielyker af te teekenen is, zy flaan egter met beurten boven malkander 5 teder op een byzondere witte voet. D E tweede en derde zoorte van Së zyn de wits De bloem is gemaakt van vyf uitwendige bladeren , flap, en fpier-wit , waar vande twee ter zyden de groot[le zyn , binnen deze ziet men een andere vergadering van drie mede witte blaadjes , de gedaante van een Zeeboorn , of van een Schoenke eenigzints uitmakende , want de twee onderfte zyn t'zamen gebogen in een cirkel. Het bovenfte blaadje verbeft zig wat meer, en beeft aan zyn einden twee lange baarden, die gekruld ftaan als knevels. In de midden van deze cirkel ziet men een ander dik blaadje, als een pilaartje zig in twee boofdekens ver- delende , met geel en purper gefcbildert , zoo Boot ook den cirkel niet regt in de midden van de bloem, maar belt na de eene zyde , regt in de midden van de bloem fiaat een wit bewvelke, waar uit den cirkel ont/pringt , in "t zelve windt men twee geele korrels, als of bet zaad wilde zyn. — Deze geele korrels fchynen door dat witte beuvelije als twee oogen, en verbeelden bet boofd van een Sprinkbaan ; voorts is ze zonder reuk, ` De vrugt is een wit den ronden gefbreepte bouwen, ruim drie duimen lang , en een vinger dik, met fes uitfteekende ribben, dog aan zonimige werden deze vrugten meer drie- kantig, dan feskantig , en fplyten ook in geen ieder een duim breed , by de fpits aan malkanderen ban gende. Het binnenfte meel is bleek-geel , en alt daar "it, maar aan de xydedraden blyven eenige witte korrels bangen , en als men ze drukt , komt "er water uit. Men windt ze in Oétober en de volgende maanden, Deze zoorte heeft nog een verandering , daâr de bloem wel van-dezelve fatzoen is , binnen wit , maar buiten met een ligten purper fcbynende. Item nog een ander ver: andering , waar aan de bloem uit vyf uitge/preide blaad- jes beftaat , waar van.de twee aan de zyde zeer breed zyn , allegaar wit, bebalven dat bet binnenfte beuveltje geel is. Naam. In ’t Latyn Angrecum album-majus ; in "t Maleits Angrec Poeti befaar ` en Bombo terbang; in’t Duits vliegende Duive ; in ’t Baleits Angrec colan; dat is bet manneken;-om dat ze Det voor * wyfken bou- den, by de Amboinefen beeft bet nog geen naam, maar op Loeboe biet bet Wanlecu:: Plaats. Het waft mede op dikke dog korte: bomien ; én die mosagtig zyn , gelyk aan Kinar en Mangas-bómen ; daar bet als eem zeel op loopt , en zeer verwert; geen gebruik bier van is tot nog toe bekent. : IL. Angrecum album minus beeft ook fleelen , vier en vyf voeten lang , waar van veele uit eene wortel ftaan, dewelke mosagtig is, en als een pleifter tegens de oude bo- men aanzit, en met veele vazelingen daarom flingert. E i 2 H 100 Caulis fubtus multifidus eft, primo enim eft fruftulum binos pollices longum, pennam craffum , dein ven- ter fubfequitur , tres, quatuorve pollices longus, ac digitum craffus; oto dorfis longitudinalibus ftrietus, & transverfaliter binistribusve articulis, ubi hie ven- ter femper tenuior eft, externe fufcus. Caulis denuo racilefcit ac rotundus eft, ac tot pollices longus, olia dein fubfequuntur alternata, feu viciffim ordine fibi obpofita, Thé alis, craffiffima & firma, quatuor ollices longa , fesqui lata, fuperne parum bifidia, in medio obícurum gerentia fulcum, fuperiora autem dimidio minora funt, faporis aciduli. Reliqua caulis pars ad binorum pedum longitudi- nem nuda eft, & in obfcuros articulos diftincta, at- que in vertice binos tresve alios gerit cauliculos, quorum. quivis binos tresve profert flores, multo mi- nores quam in precedenti, primo penitus albos , fed qui dein flavefcunt, ex quinque conftantes petalis, ' quorum quatuor ad dimidium extenfa funt, quintum ad obpofitam locatur partem, ac caffidem format, que binas gerit laniellas introrfum flexas inftar cali- cis, fuperiores orz fimbriatz funt , & extrorfum flexz, externe flos albet, interne paucis purpureis lineis di- ftinctus, ac loco, gai dorfum medium protube- rat, quod luteum & mucofum eft. Cuncta quinque etala inferius concurrunt, & acutum formant faccu- um inftar florum Delphinii, ita ut petiolus ad latus ` jnmittatur, Odor debilis eft. ` Fruétus digiti articulum ws eft, & pennam cras- fus, trigonus , ac quodvis latus tres gerit coftas , interne repletus medulla lutea inftar prioris. Ex radi- ce varie excrefcunt burfule ftriate uti in preceden- te, tempore caules emittentes. In vetuftis & putridis crefcit arboribus , que in ventofis collibus locatz funt, & deciduz circa filvas Caju peti. . Non dire&e arborum ramis infidet, fed ad latera ad y gen” quafi eft hec planta, & caulibus quinque vel fex pollices longis, transverfaliter ex arbore ad dimidium dependit , radix aliam paraiytam profert lantam , que quosdam precedentis villos inveftit, ormam gerens corniculati vermis vel eruce, herba- cea, fragilis, & fatui faporis inftar Polypodii. Primo progerminantes caules aliquando convoluti funt, & guafi duplicati, apices deorfum flexos gerentes, .« Nomen. Latine Angrecum. album. minus ; Malaice Angrec parti. kitsjil., & Angrec Caffian , h. e. Angrec : y ob vilem. ejus formam, quod nomen ma- jori etiam datur. Belgice Beursjens angrec, h. e. An- grec burjale vocari poflet ob floris formam. Locus. In arboribus filveftribus queque crefcit inftar majoris , fed non tam copiofum eft, in vetuftis putri- dis & deciduis itidem reperitur arboribus, fed utre- que fpecies. haud. facile transplantari poffünt , quum radices nimis. dure , ac nimis ample parta fint. .« Hac minor fpecies aliam porro habet varietatem, cum. Daun febat. mixtam: habens formam. Tenuem enim gerit procumbentem caulem , deorfum ex nodis quzdam fila demittentem , quibus fefe figit, ac furfum alios quosdam emittit caules non ventricofos , &ad ali- guam partem nudos, dein ex lis proveniunt quatuor, ms vel fex crafla firmaque foliola, paulo minora upra defcriptis, caulis ad pedis longitudinem porro procedit.culmi craffitie ad. verticem , quum.unum: al- terumve profert florem , precedenti fimilem , acquo- | dammodo odoratum. hs Tabula Quadragefima tertia Angreium exhibet album majus. ` ve venen Tabula Quadragefima quarta dish Ad Figuram primam Angrecum exhibet album minus; quod eft Pennangu Maravara H Malab. part. 12. Tab. 3. Figura fecunda ;Angracum denotat subrum fequehti Capite defcriptum. LUE Se CAPUT ` Vertoont het groote «itte Angrek. HERBARII AMBOINENSIS Liber XI. Caput tt, De fteel is van onderen op verfcheide maal gedeelt eerjielyk een ftukje van twee duimen lang, een Sebaft dik, daar na volgt een buik , drie en vier duimen lang , een tia ger dik, met agt ruggen in de lengte geftreept, en over dwers met drie of twee leden , daar dezen buik telkens wat dunder is, van buiten bruinagtig. Dan werd den feel weder dun, en rond, ook zoo veel duimen lang , daar op volgen de bladeren, verwiffelt in ryén tegen malkande- ren, en zonder fleelen, zeer dik en Jfiyf, en vier duimen lang , anderbalve breed, aan bet bovenfle [pitsje een weinig gekloven, en een donkere geut in de midden, dog de bovenjte zyn de belft kleinder , van finaak zuuragtig, De refterende fteel van twee voet lang , is kaal, en in donkere leden verdeeld, en op zyn top in twee of drie an. dere Jteelijes , waar van ieder maar twee of drie bloe- men draagt , die veel kleinder zyn dan aan "t voorgaande, in't FS, gants wit, daar na werden ze geelagtig , ge- maakt van vyf blaadjes , waar van de vier aan de eene belft uitgebreid. ftaan , bet vyfde Daat aan de andere zyde , en formeert betbelmken , bebbende twee lappen , die inwaarts gebogen zyn als een kelkje , zyn bovenfte kan- ten zyn gefronft , en uitwaarts gebogen. Van buiten is bet ook wit , Linnen met weinige purpere linien , en in * Plaats van "t pilaartje built de middelrugge uit, die geel en fmeerig is. Alle vyf loopen ze beneden te zamen, en maken een fpits zaksken gelyk ridderfporen, zoo dat den Steel ter zyden werd ingelaten , De reuk is flap. d De vrugt is een lid van een vinger lang, en een [chaft dik, driezydig , en ieder zyde beeft drie ribben, van bin» nen uitgevuld met een geel merg, gelyk de voorgaande, Uit de wortel komen nog verfcheide kleine beursjes, ge- JStreept als vooren, en met "er tyd bunne Deelen voortbren- gende. Het waft op oude en verrotte bomen, die op luge tige beuvelen flaan , en omgevallen zyn, omtrent de ballen van Caju peeti. Het zit niet regt op de takken van de bomen, maar als ter zyden aangeplakt, en met zyn Deelen, die vyf. en fes duimen lang zyn, dwers uit den boom , en half afban- gende , de wortel beeft nog een vreemd bygewas , ’t welk zommige: lokken vun dezelven bekleet , in de gedaante van een gehoornde Worm, of Ruspe, kruidagtig,, bros, laf van {maak als Polypodium. De eerfte uitkomende fteelen zjn zomiyds zamen gevouwen als dubbelt ; met de fpits ' neerwaarts gebogen. Naam. In ’t Latyn Angrecum album minus; in ’t Maleits Angrec poeti kitsjil; en Angrec caffian; dat is, Arm angrek , wegens zyne [legte gedaante , welke naam de groote zoorte ook gegeven wert. Men zoude bet in 't Duits Beursjes angrec mogen noemen , na de ge- daante van de bloem. Plaats. Het waft mede op wilde bomen , gelyk bet groo- te, dog werd zoo veel niet gevonden, men vindt bet ook op oude verrotte en omgevallene bomen , maar geen van beiden laat zig wel verplanten , om dat de wortelen te, bard, en te verre uit gefpreid zyn. Deze kleine.zoorte beeft nog een verandering , makende met Daunfoebat een gemengde fatzoen. Want bet beeft een dunne liggende fteel neerwaarts , uit de leden eenige draaden zendende, daar mede bet zig vaft maakt , enop- waarts verfcbeide andere fteelen zonder buiken, cen fiuk- weegs bloot , daar na vier vyf of fes dikke fiyve blaadjes; wat kleinder dan boven befchreven , den he loopt nog een voet lang , in de dikte van een ftroobalm, op zm to. voort, brengende een of twee bloemen, de voorgaande ge- `. 