VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
BOEKEN en SCHRIFTEN, DIE DAGELYKS IN ONS VADERLAND EN ELDERS UITKOMEN , OORDEELKUN- DIG TEVENS EN VRYMOEDIG VERHANDELD WORDEN, Bybeiftbe Opheldering uit Oosterfche en andere Reisbefchrya vingen. Door FR. M. LUFFT , Diaconus te Furtb. Op eenen vryen trant uit bet Hoogduitsch vertaalt. Vermeerder- de witgaave. In ’s Gravenbage by H. Bakhuyfen 1774. Be balven bet. Voorwerk, en een Bladwyzer der opgebelderde Schriftuwurplaatfen , 286 blade. in gr. octavo. N den eigenften fmaek , in welken de Eerwaerde Paulfen zyne Echte Berichten van den Akkerbouw der Oosterfchè Volkeren, en zyne nafpooring van de Regeering der Onsters lingen , gefchreven' heeft, ter verklaringe veler Ipreekwyzen” in de Heilige Schriften, tot die onderwerpen betreklyk, zyn ook deze Bybelfche Ophelderingen ingericht. De Heer Luft heeft mede, met oogmerk om aen de uitdrukkingen der Oos- terlingen, die op hunne levenswyze en gebruiken flaen , hoe- danigen ‘er dikwils in de Heilige Schriften voorkomen, enig licht by te zetten, verfcheiden Oosterfche Reisbefchryvingen met oplettendheid gelezen 5 en derzelver berichten met ettely- ke (preekwyzen der Godgewyde Schryveren vergeleken. Hy had al vroeg ene reeks van aentekeningen van die natuur by een verzameld; en zou dezelven, indien de dood hem niet overvallen ware, eer hy nog den ouderdom van 35 jaren be- reikte, vermeerderd hebben. In zyne oetenzugt ontving hy meermaels ook aenmerkingeri van anderen, van welke liy, by manier van Noten, gebruik gemaekt heeft, ‘t zy ze ter bevesticin- ge van zyne gedachten ftrekten, of op ene andere leest ge- Íchoeid waren 5 latende alles over aeii ’t oordeel der Lezeren UI, DEEL. H. LETT. NO, I. A Wye à FR. LUFFT P Wyders vond men, na ’s Mans dood, nog vele gefchrevert papieren hier toe behoorendês welken de Heer Eskuche door den druk gemeen gemaekt heeft, met eenige bygevoegde aen- tekeningen; welke latere verzameling men, in deze Nederm duitfche Uitgave, aen de voorige gehecht heeft. Zy, die hun werk maken van Bybeloefening , zullen. de hier medegee deelde ophelderingen over °t geheel met genoegen nagaen, en het Stukje niet ongepast vinden, om geplactst te worden , by de bovengenoemde leerzame Schriften van den Eerwaerden Paulfen; waer mede het, in de manier van uitvoering, zeer overeenkomftig is. — Een en ander voorbeeld zal den Le- zer, zo wé achten, niet ongevallig zyn. Wanneer de Reisbefchryvers ons melden, dat de Wynran- ken in °t Oosten zeer welig wasfen , zieh rondsom de boomen naer boven vlechten 3 en zich door de kruin van den boom wyd uitbreiden: als mede dat de jonge (terke looten , die men de hoogte van drie voeten laet behouden, meermaels op zich zelve recht opfchieten , zonder enige palen noodig te hebben; en dat men ’er groote Wynftokken vind, “die naauwlyks te omarmen zyn; kan zulks dienen, ten rechten verftande van enige plaetfen der Bybelbladen, welken zulke kundigheden voorônderftellen. i Uit foortgelyke berichten ziet men, hoe ’er Pf. LXXX: vs. 10, II en 12, zonder een al te zeer vergrootenden fpreek- trant, zinnebeeldig gefproken kan worden, van een Wyn- gaerd, die zeer Mea gansch lommerryk en hoog op- gefchooten was. Die grootheid der wilde wynftokken na- gaende, ziet men de rede, waerom de ranke of de tak van ‚ zulk een wynftok gelyk gefteld wordt, aan het hout des wouds, en niet aen de ftruiken, Ezech. XV: 2 en 6. En zulks doet ons de befchryving, welke die Propheet van een zeer heerlyken wynftok geeft, Ezech. XVIIE: 6--8, te ge- reeder verftaen.— Als men agt geeft , op het gewoonlyk uitbreiden en omwinden der Oosterfche wynftokken , befpeurt men dat de Dichter, Pf. CXXVII: 3, de Huisvrouw niet ongepast vergelykt, by een vruchtbaren wynftok rondom bef Huis , by zulk een voortreflyken , grooten en vruchtbaren wvnftok, die zich aen alle zyden van het Huis, met zyne takken en vruchtbare ranken, flingert. Hy wil zeggen, dat de Vrouw , door vele wel opgevoede kinderen , den Man een groot genoegen verfchaffen , zyn geflacht onderhouden en aenzienlyk maken zal. °t Is buiten dit ligt te bemerken, dat de fooden die wynftokken om hunne huizen geleid zul len hebben, op dat de regen aen hunne lemen muuren goue BYBELSCHE OPHELDARINGEN, 3 a te groote fchade zou toebrengen; en zy meer fchaduw te» gen de hitte der Zonne hebben; als mede om op hunne plate edaken, op welken zy zich meestentyds onthielden, een aengenamen (cherm te behouden. Ja mogelyk hebben zy zule ke wynftokken te eerder geplant, om hier door een goeden gond en een beginzel in gereedheid te hebben, tot hunne hutten op het Feest der Loofhutten, Gelyk zy dan hierom ook jonge Olyfboomen , op de daken hunner huizen, en wel. rondom den disch, of de byzondere plaats van hun dak ‚daer zy gewoonlyk aten , in potten of leemaarde geplant zullen hebben; by welken dus de Kinderen, die in goede hoop ope wasfen „en in °t vervolg tot byftand en troost voor hunne Ou- ders verftrekken kunnen , in deze zelfde plaats, met het hooge fte recht vergeleken worden, — Wyders kan men, die fcha» duwryke Wynftokken gade flaende , zich acer levendig voore ftellen, de mogelykheid en de gewoonte der Jooden , omon- der zuike wynitokken , gelyk ook onder de groote Oosterfche Vygeboomen , (welken zich zeer ligt tot hutten laten binden ,) of op de daken, of in de hoven der huizen , met groot vere genoegen te eeten en te drinken. Hier door ziet men dan den nadruk der fpreekwyze, ter aenduidinge van den geluke ftaet des Volks, als ‘er van gezegd word, dat zy zeker woo- nen, en ziiten een iegelyk onder zynen agar en vygeboom 3 dat zy bunnen naesten noodigen , tot onder aen wynftok, en to? onder den vygeboom. Zie 1 Kon. IV: 25, Micha IV: 4. en Zach. IE 10.. l Even zo kan het bericht, dat men ons van de Oosterfche Spelonken geeft , dienen, om ons een klaerder denkbeeld te verleenen van ‘t gebruik dat 'er de Oosterlingen van maekten, en van de daer toe betreklyke uitdrukkingen in de Heilige Schriften in « algemeen , mitsgaders wel byzonder van tvoor= gevallen, aengetekend, r Sam, XXÌV: 4 en 5, Het blykt naemlyk uit het geen ons deswegens gemeld word, dat ’er zeer uitgebreide Spelonken zyn , die verfcheiden byholen hebben; en dat ook de Herders ‘er zig veelvuldig van bedie- nen, om daer hun verblyf te houden en uit te rusten. s, Men vergelyke nu’, zegt ouze Autheur ; hier meede , het geen naar 1 Sam. XXIV: 4. enz. in een Spelonk tusfchen Saul en David is voorgevallen, en men zie, of niet alles duidelyk op volgende wyze te begrypen is. Saul was aangekomen by r verbhyfplaats der Veeberders by den Heereweg, (os welke de Herders van de weide gemeenlyk te zamen komen , hunne Spee lonken hebben, en den Caravanen Leeftogt verkoopen ,) daar eene Spelonk was, Waar in he ging, om zyne voeien se gen , 2 5 eng 4 FR. LUPFT ken, dat is, om zyn gevoeg te doen, Buiten twyfel ging hy s om van zyne Lieden niet gezien te worden, wat diep en in het donkere in, zo dat hy Zet bybol niet ontdekken kon, nog verneemen , dat het zélve ver'in ging. Maar David ontbieldt zig met zyne Mannen aan de zyde der Spelonke , dat is in het verborgene hol, dat ‘er neevens was; en kon in het ligt van de groote ruimte zeer wel zien, en den Koning Saul in agt neemen, maar van hem niet gezien werden. Op Pr zyner Krygsknegten geeft by zig voorwaards, zonder twyfi met zyn uitgetrokken zweerd , en kan tot oogmerk gehad beb- ben, Saul onvoorziens ter neer te vellen; waar door hy zig als een Caper en Blerk man wanhoopig zoude geweerd heb- ben. ar toen hy daar toe kwam, /need by ongemerkt ale en den flip van zynen mantel af; want bet gefcbhiede , terwyl bem bet barte floeg , dat hy bet diee h enkel by bet af- : Jayden van deezen flip liet, en zynen makkers, (om het mis- noegen, dat zy hier over betoonden.) vs. 7. tot antwoord gaf, bet zy verre van my, dat ik enz. Ter meerder beves- tiging van deeze verklaaring moet men aanmerken, dat Da- vid, volgéns Cap. 22. vs. 2. vierbondert man van Pzaarnen- rhapt volk by zig bad, die in hopelooze ómftandigheden waren, en gan welken de bolen in de fpelonken, of de ver- borge fchuilboeken , welke pris hunner mogelyk hadden helpen vervaardigen, wel zyn bekend geweest; zoo dat het geensins te-verwonderen was ‚dat wel David , maar niet Saul ; goede onderrigting van deeze fpelonke had. 17. VS. 8, 9, 10. dat hy afs een ervaare krygsman zonder te vertoeven met het volk in verborgen hoolen en andere fchuit- plaaten, welke hem genoeg, bekend waren , zyne voordeelie ge posten wederom gewonnen had, En dewyl David zulk eene goede kennis hadde van de boken in bergen, in rótzen en andere zeekere Eni oss » zoo Ís het geen wonder, dat hy in zyne Liederen daar van zingt, en. in het byzonder den opperften Befchermheer in den. hemel, zyne fteenrots, zyn burch, zynen uithelper en rotze noemt „in den 18 Pf. vs. 3.3 en niet nagelaaten heeft zyne fpreekwyze hier en daar ‘er van te ontleenen. ” i ` Ten laetfte zullen wy:nog wat ftil ftaen, op de Oosterfche wyze van zytte Gasten te dithalen, met borer en melk, wacr i om. DYSELSCHE OPHELDERINGEN. h] omtrent onze Schryver de voigéhde opmerkingen aen de hand Het onthael van Abraham , die zynen Gasten melk en boter vooritelde , Gen. XVIIL 8. mag iemand in den eerften oplag vreemd ‘voorkonten; maer hy zal °t terftond als zeer gepast befchiouwen, wanneer hy ndgaat, van hoe groot ene nuttigheid de boter en de melk , ter verkoelinge van den groo- ten dorst „in het heete Oosterland is, Wanneer men, dit be- zeffende, leest, dat deze Gasten juist tegen de bitte des dags, of den beetflen iyd van den dag kwamen, gal men ligt begry- pen, hoe gefchikt, en hoe goed Abraham hen onthaald heeft. y zet hun geen boter eù melk voor, na dat zy van het ge- braden kalf gegeten hadden; maar geeft hun eerst boter en melk, op dat de fterke dorst .geftild, en de eetlust eerst op» - e worden. —— Ja; men zal zien, dat het een heerlyk ‘on genoemd mag wórden, als men weet, datde ingen auders veel al te vrede waren , wanneer men flechts een {tukje boter in water fmelten kon; en dat de Ara- bifche Vrouwen het voor iets byzonders hielden, metk iñ ene {chotel te hebben, en daer nog beter in te doen. Het is das waerfchyniyk dat de yogourt , (by welke benaming deze drank in ’t Oosten bekend ftaet,) dien Abraham voor zyne Gasten liet maken, te lekkerder en aengenamer geweest is , dewyl hy melk en boter afzonderlyk bragt, en zy de boter derhalve in melk en niet in water {melten konden: gelyk zo onze Karne- melk of zuure Melk, (ene foort van yogourt (*),) te krach- tiger ván fmaek is, als men ’er wat boter onder mengt. Hier door vat men ook den nadruk der woorden: van Debo- ra, in haer Lied, Richt. V: 25; Water eischte by (Sìfera.) Melk gaf zy (Jaël) In eene beerenfchale bragt zy boter , ver- fta boterdrank , den verfrischenden aengenaamen yogourt. Men be duidelyk , dat Jaël hier doór hare gewilligheid en eerbied het best aen Sifera betoonen kon, en hem dus zonder fchroom en zeker maken „ als zy hem , tot ítilling van zyn iterken dorst (t), het beste middel, naamlyk een . wel- (*) De eenvoudige Yogourt is op zich zelve Karnemelk , een fmeekiyker Togours is gefiremde Meik of Stremzel. Als men den Togourt bewaren wil, doet men ze met wat zout in een Linnen Zak, laet 'er bet Weteragtige úitdruipen , waer op ene foort vèn K1cs-wroagel, ot het Byrterachtige overblyft; hier van neemt méh een ftukje, dat men in water of melk iser fmelten,’t welk een fris- fchen drank maeku Sa (f) Als men in de FL Schrift van dorst leest , mag men gemeett Iyk wel om grooten dorst denken, gelyk ‘er gewoonlyk in de heen te Landen Ad A 3 6 FR. LUFFT BYBELSCHE OPHELDERINGEN, welbereiden yogourt, uit melk en boter beftaende , toereike te, en dien nog daer en boven in ene heerlyke drinkfchael fmaeklyk en aengenaem maekte. * Is waer Richt, IV: 19. ftaetdat zy baere melkoles [melkzak] maer geopend en bem te drinken gegeven beeft; doch een op- lettende bezeft wel dra , dat zy, naer de wyze der Arabifche hehe ‚ de zuure melk, = den melkzak , T ene drinkfchba- Je of fchotel gegooten , en den yogourt, op de gewoone wye ze, tot drinken zal bereid hebben Ook ma Een wel vere: wachten, dat Yaë/, als ene voorname ryke Vrouw, (want haers Mans huis had vrede met Koning Jabin , volgens vs. 17,) haer gewoonen Melkzak , haer goeden behoorlyken huisdrank, altyd in gereedheid gehad heeft. Wanneer men alles nagaet word het vry waerfchynlyk , dat men, zo in ’t geval van Abrabam , als in dat van Yrê/, op een zeer welbereiden drank heeft te denken. JINT bete- kent vermoedelyk alleen de boter in zuure melk ontbonden; en B de zoete melk pas gemolken , of de kern en room, welke by den yogourt gegooten werd3 op dat dezelve daer daer door wat verzoet en aengenamer gemaekt mogte wore den. De fmaeklykheid. der vermenginge van Karnemelk en Room geeft reeds aenleiding tot deze gedachte, en dezelve word verfterkt , door 't geen we lezen Deut. XXXI: 14. daer van Fe/thurun gezegd word , dat hy begiftigd "was met Boter van Koeien en Melk van klein Vee, dat is Geiten en Scha- pen; waer uit niet duister blykt , dat men meest al de Koemelk tot Boter maekte , terwyl men de Schapen- en Geiten melk als Melk gebruikte. | Redekundige en Schriftuurlyke Gedachten over de H, Schrift. In * Hoogduitsch befchreeven door J. E. scHUBERT Dotor en gewoon Hoogleeraar in de H. Godsgeleerdbeid enz. En in t Nederduitsch vertaald , door A. F. KLENKR, Hoog- en Nederduitsch Schoolbouder te Amfterdam. Eerfte Deel, Te Amfterdam by A. Eichhom 1773. Bebalven bet Hoorwerk en bet Register 498 bladz, in groot odavo, Oek onderwerpen, die der ernftigfte overweginge waerdig zyn, worden in dit Gefchrift verhandeld. Het raakt de Godlyke Ingeving der Heilige Schrift, en derzelver verdeeling; de Schryvers en den inhoud dier Boeken ; het Godlyk gezach en de Volmaektheid der Heilige Schrift, Daer mede word dit eerfte Deel beflooten , en ’t volgeude fkact ons J- E. SCHUBERT OVER DE HEILIGE SCHRIFT. , ous nog voor te dragen, de duidelykheid der Heilige Schrift; te vonen , dat dezelve het enigfte Richtfnoer van ons Geloof en de Rechter der Godsdiertst-gefchillen is; mitsgaders de Kracht der H. Schrift te ontvouwen , en ons te onderriche ten, wat men in ’t verklaren der Heilige Schrift in acht heb- be te neemen; dat eindelyk nog vergezeld zal gaen van ene Verhandeling over de geopenbaerde Godgeleerdheid. — De eerstgenielde onderwerpen, in dit Deel vervat, beredeneert de Hooglecraer Schubert, op de gewoone gronden der Pro- ten, regelmatig; en hy maekt met oordeel gebruik van zyne Gefchied- en Oudheid unde, ter ophelderinge van zul- ke byzonderheden , daer dezelven te ffade komen; voorts behandelt hy dezulken,’t zy onder of buiten. de Proteftanten die in °t een en °t ander ee op ene verfchillende wyze den- ken, met befcheidenheid. Men vind hier des de onderfcheie den gevoelens over de Ingeving der Heilige Schrift getoetst 5 erlangt een geregeld verflag van ’t geen omtrent de fchikking en °t algemene oogmerk der Godgewyde Boeken in aenmer- ma komt; en leert, hoe men °t Godlyk Gezach , als mede de Volmaekthcid der Heilige Schrift, heeft te beweren , tegen alle dezuiken , die aenleiding geven, om derzelver gezach te krenken, en, ons met een last van Overleveringen, als wa- ren ze noodig ter Zaligheid, belasten, of nieuwe Openbaa- ringen voorwenden. —- Tegen het gedrag der zulken, am hier op nog een weinig ftaen te blyven, ftelt zich de Hoog- leeraer , met het afloopen van dit Deel, ten ernftigfte. In den aenvang zyner Verhandelinge, over de Volmaekte heid der Heilige Schrift, ftelt hy zich voor, te bewyzen. ss. Io Dat de Heilige Schrift eene Weezenlyke Volmaekt- heid heeft , dat is, dat haar de weezenlyke Stukken van eene gefchreeven Openbaaring toebehooren. a 2. Dat geen Boek verlooren is geraakt, °t welk copr on heeft ingegeeven , en tot de Heilige Schrift behoord heeft, ‚> 3e Dat noch de Hebreeuwfche, noch de Griekfche Text des Ouden en Nieuwen Testamentes verminkt is, en dat wy gevolglyk denzelven thans nog zo hebben, als dezelve , door de Heilige Schryvers , die den GEEST der ingeevinge hadden, aan de Kerk is overgegeeven, 4. ‚ Dat de Heilige Schrift Genoegzaam is, of dat dezelve het Oogmerk ten vollen bevorderen en bereiken kan , waar toe copT dezelve bepaald heeft”. Na het af handelen der drie eerfte Voorftellen , wend hy zich tot het laetfte , en onderzoekt vooraf; ,, tot welk een 4 ein- 8 Je Ee SCHUBERT einde of oogmerk de Heilige Schrift van sopT verordineerd is”, Dit nigarnd loopt alles, dat zeer verfcheiden voorgefteld kan worden, hier in te zamen. » GopT heeft ` eene eaten opfchryven , op dat de Menfchen daar uit zeekere Waarheden mogten leeren kennen. Hy wil, dat zy deezen kennen; op dat zy in crrisTus kunnen geloo- ven. Hy begeert hun Geloof opdat zy Zalig worden ”. . Zulks bewezen hebbende leid hy ’er uit af, dat de Genoegzaamheid der Heilige Schrift , als een toereikend middel , dat zonder enige byvoeging of hulp van andere dingen, om dit Go oogmerk te bevorderen, en tot daedlykheid te brengen, hier in moet beftaen. ,, Dat dezelve alle en eene iedere Waarheid voordraagt en in zich bevat, die men weeten moet, als men in CHRISTUS Gelooven en Zalig worden wil ™. Om dit voorftel tegen alle vitteryen te befchermen, wil hy in aenmerking genomen hebben. (1.) Hoe %*t niet noodig is , dat alle deze Waerheden ’er met klare en uitdruklyke woor- den in ftaen, — Hy zou gene zwarigheid maken om zulks. te beweren; maer, om onnutte tegenwerpingen voor te: ko- men, wil hy dit niet aendringen: °t is genoeg, zegt hy, wan- neer men ‘er die Waerheden, door gemaklyke en duidlyke Sluitredenen, uit afleiden kan. (2.) Dat alle de Boeken der Heilige Schrift niet gelyktydig te voorfchyn gekomen zyn; en dat ieder gedeelte der Openbaringe ene zekere foort van Gee noegzaemheid heeft; voor dien tyd, toen dat gedeelte alleen nog maer voor handen was, Zo heeft men de Bocken van Mozes in den eerften tyd te befchonwen; mitsgaders die des Ouden Testamentes in °t vervolg gen Israël verleend ; en einde lyk de Schriften des Nieuwen Testamentes. De veranderingen van tyden en omftandigheden nieuwe Openbaringen verei- fchende, gaf God trapswyze verdere Openbaringen, welken genoegzaem waren voor dien tyd , voor welken God dezelven bepueld had, En zo is de laet(te Openbaring, vervat in de Schriften des Nieuwen , benevens die des Ouden Testamentes, genoegzaem voor ons; om te leeren kennen , wat wy in de tyden des Nieuwen Verbonds noodig hebben te weeten. (3) Voor % overige heeft men toe te ftaen , dat de Propheten en Apos- telen ongetwyfeld meer gefproken dan gefchreven hebben; ter wydloopiger verklaringe van den Godsdienst: doch men mag veilig ontkennen , dat zy ooit Leerftellingen , die ter Zalighei: noodig zyn , mondling voorgedragen hebben , die men uit hunne Schriften niet bewyzen kân. ‚ De Hoogleeraer zyne Stelling dus opgehelderd hebbende, draegt vervolgens zyne.bewyzen ter (tavinge van dezelve yor y OVER DE HEILIGE SCHRIFT. 9 Hy beroept zich op de Godlyke Wysheid , die nimmer feilt in *t verkiezen van gefchikte middelen, ter bereikinge der heil- zme oogmerken , die dat Verftandig Wezen zich voorgefteld beft. Hy gaet na, hoedanige kundigheden hier vereischt worden, en doet ons opmerken, dat het zodanigen zyn, die de Heilige Schrift ten overvloede openbaert. Hy toont ons daer benevens , van onderfcheiden zyden , de ongegrondheid OE en het gevaerlyk gevolg der Stellinge , dat de Heilige Schrift niet genoegzaem zou zyn. Ook bevestigt hy het beweerde nog verder, door het omkeeren van een bewys , waer van de Parry zich zomtyds bedient. Men zegt naemlyk 5 Zo de Schrift dus genoegzaem ware, dan had God zulks ere gens moeten aentoonen; dit nu niet gefchied zynde, is °t niet te bewyzen. Dit mag men, zegt hy, ten fterkíte omkeeren. Zo de Schrift niet genoegzaem ware, en men, buiten de ge- fchreven , nog ongefchreven Leeringen ter Zaligheid behoorde te weten , had God zulks ergens moeten aentoonen: dit nu piet gefchied zynde , kan men zodanig iets niet voorftaen, =— Dit bewys is zelfs fterker in deze omkeering. —— God den Menfchen ene gefcheven Openbaring verleent; kan men miet wel vermoeden, dat hy hun nog eene ongefchreven voorbehouden heeft: maer vind reden, om te gelooven , dat hy in de gefchrevene alles heeft laten zetten, wat de Mene fchen moesten weten. Uit dien hoofde was het wel in % laate fte, maer niet in *t eerfte geval, noodzaeklyk, de Meníchen deswegens , door ene byzondere Openbaring „te onderrichten, Deze zyne redenering , gegrond op de natuur ener gefchreven Openbaringe , verfterkt de Hooglceraer daer en boven „ door ’t geen die Openbaring zelve meld, De Ver- kondigers van ’t gelie fpreken meermaels indiervoege van de Schriften des Ouden Testamentes , dat ze een duidelyk gee tuigenis van derzelver Volmaektheid , tot het bereiken van Gods oogmerk , verleenen. Men zie Hand. XXVI. 22. vergel. met Hand, XX. 27. Rom. XVI. 26. Fob. V. 46,47» 2 Tim, MI. 15. En had het Oude Testament dezen ftaat van Volmaekte heid , zo kan men aen de genoegzaemheid van het nieuwe niet wel twyfelen, Trouwens deze word ons , gelyk de Hoog- leeraer dit aendringt , ontegenzeglyk bevestigd door de vol- gende plaetfen. Rom. L. 16, 17. Gal. I, 6 9. Openb. XXII. 18, Hier mede zyne Stelling voldongen achtende, verledigt hy zich tot het beantwoorden van de twee voornaemfte Tegen» werpingen der Roomfche Kerke; en leid voorts, uit het bes Wezene , zyn befluit tegen de Tradisien , of het arl van Overleveringen , als noodig y Zaligheid, af, Wanneer men 5 nu, to Je E. SCHUBERT nu, zegt hy, vooronderftellen mag, dat de Heilige Schrift ons alleen genoegzaem en voldoende onderwyzen kan, in °t geen een Christen gelooven en doen moet: zo zyn ’er inderdaad geen Leerftukken des Geloofs , en ook geene Pligten des Lee- vens, die in de gefchreeven Openbaaring niet (taan, en noch- tans even zo heilig en ten opzichte van de Zaligheid der Men- chen even zo noodzaaklyk zyn, als dat gene , welk ons in de Heilige Schrift geöpenbaard is”, Dit doet hem verder acht geven op de onderfcheiden foorten van Traditien, en de Leer def Roomfche Kerke nopens dezelven ; met nevensgaende aen- merkingen over ’t geen derzelver Voorftanders zouden moetet bewyzen, eer zy de verplichting, van zulke Overleveringen te gelooven en te betrachten , konden beweren; ’t welk, ge- lyk hy toont, nimmer gefchieden kan. Dit begrypt een ieder ligtlyk , (om maer één van die vercischten op te noemen, ) als men begrypt, dat hy met het hoogfte regt eischt , te be- wyzen: , dat eene mondelyke Leer van een Apone ‚ (foes geftaan zynde , dat dezelve Apostolisch is, `) die buiten de Heilige Schrift en nevens dezelve onderhouden en voortge- plant is , ook uit eene Godt/yke Ingeeving voortkomt. ` ə, Wy loogchenen, zegt hy, geenzins, dat, wanneer ‘er mondelyke Berichten van de Apostelen voor handen waren, die copT hun hadt ingegeeven , en in de Heilige Bladeren niiet vervat zyn, deeze het zelfde Godt/yk Gezag zouden heb- ben, ’t welk wy aen de Schrift toeëigenen.. Maar men be- wyze ons, dat deezen inderdaad aanweezig zyn. Het is niet enoeg dat men zegt: Dit of dat heeft cen Apostel geleord, Rien bewyze ons , dat -hy het zelve ook uit eene Gødriyke Ingeeving heeft geleerd, Want hoe? — Heeft dan een A- postel fteets uit een Godtlyke EEIE gefprooken? —— Is het niet mogefyk geweest, dat hy zonder dezelve iets hecft kunnen beweeren ? Ik meene, dat géne, wat wy in den Brief van den Heiligen PAULUS, aan de Galateg gefchree= ven, leezen. Gal. IL, 11. enz. is een Bewys dat alle monder lyke Leeringen der Apostelen niet EZuangelisch cn Godtlyk zyn geweest, PauLus gaat den Apostel PETRUS tegen. Hy wierp hem met groote hevigheid een Geveinstheid voor. Wat de eene billykte, dat werd van een anderen verworpen. Hebben dan toe beiden uit eene Godtlyke Ingeeving gefprooken % Heeft GODTS GEEST ‘Zich toen zelfs tegengefprooken ? —— Noemt Hy dat gene door den Mond van den Heiligen PAULUS eene Geveinstheid , wat Hy Perrus hadt ingegeeven ? a Men werpe my niet tegen, dat deeze Twist niet over eene Leere, maar wegens eene Daad van PETRUS ne Pd OVER DE HEILIGE SCHRIFT. IE Men zegge niet, dat deeze Apostel berispt wordt, om dat hy. zich van de Heidenen , met welke hy te vooren hadt gegeeten , uit vreeze. voor de Fooden afgonderde. Want deeze Daadt hadt een grooten Invloedt in den Godtsdienst. En die gene, die met de Heidenen geene Gemeenfchap wil hebben, die moet ook ongetwyfeld hebben geleerd, dat eene zodanige Gemeen- fchap niet recht en verboden zy, Ik geloof derhalve, dat de Papisten zeer noodig hebben , niet alleen te bewyzen , dat eene Traditie van de Apostelen afltamt, maar ook, dat zy dezelve uit een Godtlyke Ingeeving medegedeeld hebben. Zy erkennen de noodzaaklykheid van ’t eerfie te bewyzen , op dat men niet eene iedere Menschlyke Leere daar voor houde, e= Maar ik heb niet bevonden , dat zy zich om een bes wys bekommeren, dat deeze Traditie den Apostelen van den HEILIGEN GEEST ingegeeven is, Zy zoude het zelve nog min- der kunnen geeven, dan het eerfte”. Het tweede Gevolg , dat de Hoogleeraer uit zyne beweezen Stelling afleid , is ingerigt , tegen de nieuwe Openbaringen. Wy konnen , zegt hy, ten tweede, uit de Volmaektheid en Gee noegzaemheid der Heilige Schrift befluitens dat sopT hee. den ten Dage geene nieuwe Openbaaring meer geeft, en dat Hy dezelve ook niet meer gegeeven heeft, na dat de Aposte- len geftorven zyn, en de Canon der Heilige Schrift verze- geld is”. Hy behandelt dit Onderwerp verder, naer de twee foorten van voorgewende latere Openbaringen , met onderfcheid. Eerst brengt hy een bewys te berde , om te toonen, dat God in onze dagen geen nieuwe Leerftukken des Geloofs openbaert; en vervolgens doet hy zien, hoe ’er redes nen zyn, om te gelooven, dat God ook niet eens, in den tegenwoordigen tyd, toekomende dingen apenbaert , die hee Noodlot van een Mensch, van de Kerk of van den Staet bes treffen. Voorts enige bedenkingen hier tegen opgelost hebe bende , befluit hy dit Deel met de aenmerking , hoe billyk hetis, dat wy ons aen het gefchreeven Woord van God ale leen houden, en alle andere gewaende Overleveringen en Ine gevingen , die men ons buiten het zelve wil opdringen, ver» werpen. Wy bebben Mofes en de ib jin s wy bebben de Euangelisten en Apostelen, laet ons die hooren, 12 Je Ve DIRSBACH bad De ganfcbe naam der allerbooëfte Goedheid, op de allerbeste wyze verbeerlykt in de Schepping en fchikking der Reedelyke Weezens. En voornamelyk door de eeuwige verkiezing en ….kragtdadige verlosfing van eene bepaalde Gemeinte. Di - Je Ve DIESBACH , Lidssnat der Herformde Gemeinte ins Gra- venbage, din lim e a eerd En Prania S € y by ackhuyfen 1773. Bebalven de Voorreden , 69 bladz, in groot oĝaoo. En erntig Voorftander van de Leer onzer Nedertandfche Kerke „ rakende de byzondere Verkiezing en krachtige Ges sade, itelt zich in dit Stukje voor, die Leerwyze over een te brengen met de verlichte Rede. Hy bedoelt te betoogen, dat deze Leer, op de volmaektfte wyze, overeenftemt met, en beantwoord aen de fchikking ener Alterhoogfte Goedheid: eń teffens te toanen, dat, niet têgenftaende de dere verkien zing en krachtige verlosfing van ene bepaelde Kerk of Gemein- ĉe, evenwel de. herd voor ake ae zo mogelyk, ja veel. hi af is,dan dezelve , door de Voorftanders van eene algemene Verlosfing , gefteld word. — De Autheur vkit zich met het denkbeeld, van dit Stuk zo grondig beredeneerd te hebben, dat de Voorftanders der algemene en niet byzondere Genade , hier door , de gronden hunner Leerwyze zullen zien wankelen. Dan dit is het ftreelend denkbeeld dat een Au- … theur niet oneigen is; ’t welk men meermaels, en zo ook in ' dit geval, echter niet wel kan koesteren, als men Schriften van die natuur onpartydig gade fizet. In alle zodanige Gefchriftèn , waer in men °t ‘er op toelegt, om betwiste Leerftukken der Openbaringe , waer omtrent Pare tyén gegronde reden mehen te hebben, om er verfchillend over te denken, bepaeldfyk te beredeneren , neemt men altoos verfcheiden Godgeleerde kundigheden aen als erkende waerhe- den; die ondertusfchea van Party niet voor zodanig erkend wórden. Mėn doet dit {lag van kundigheden in een zeker ver- band voorkofnen , vlecht dezelven hier en daer , zomtyds zelf$ ongemerkt, in zyne voorftellingen , redeneert daer op voort, en leid ’'er gevolgen uit af; waer van men zeggen moet, dat ze wettig getrokken zyn; maer die Party noodwendig moet wraken , om dat hy aen die voorafgaende Godgeleerde kun- digheden zyn zegel niet kan hangen. Hier toe hellen ge- meenlyk alle die genen over, die ‘t ‘er op toeleggen, om de gefchillen der Christenen, in die party welke zy omhelzen , met het Redenlicht over een te brengen; uit welken hoofde we OVER DE BEZONDERE VERKIEZING, 13 wederzedfche n, wanneer Zy hunne gevoelens een. Phi- tofoplssch of Mieraphyfisch kleed aenpasfen, zich zelven ges téediyk konnen voldoen. ‘Ter dier oorzake ftrekken ook zo. dmige Gefchriften veel al, meer ter verfterkinge van huni die he verdeedigde gevoelen toeftemmen , dan ter overtuiginge van zulken , die een daer van verfchillend denkbeeld voeden; welk wy mede natuurlyk van dit Gefchrift verwachten. — De Autheur betrandelt voor ’t overige dit Verfchilftuk zeer igd, en ftelt zyne redeneringen, volgens zyne gronden, Kd s op ene niet ougefchikste wyze voor. —— Wel inzonderheid fitėkt zyne » aengaende de zekerheid der zaligheid van jenegeboowen of niet vohvas[en Kinderen, zeer ter troóste der Oena, die hun kroost in de eerfte jeugd verliezen ; en ter afweringe van ’t-denkbeeld, dat zodanige Kinderen, volgens de Leer. van Nederlands Kerk , eeuwig verlooren kunnen gaen; des men. zoude mogen zeggen: Ged rukt de onnozelbeid van ’s Moeders borfen af, En fmakt ze in't eeuwig vuur, | Men overweege hier omtrent des Autheurs' volgende rede- geerin 5 De dadelyke Zaligheid van ale Adams kinderen, (ze hy) diein bunne vroege of onvatbare jeugd, in de seu wishaik overgaan , zou men met de volgende reedenen konnen bee zen. | gr » Om dat in de gantfche H: Schriftuur geen één bewys van humne eeuwige firaf of verdgemenisje te vinden is. ' 2. > Om dat die Kinderen , door hünne onkunde van de Wat en van't Euangelium, zieh aan gene dadelyke gvertree dinge of.ongeboorzaambeid van d:zelwe konnen fchuldig maai ken, en het tegen Gods boogfle Gaedbeid zou ftryden, de Kine deren met de eeuwige vérdoemenisfé te ftrafėn, zonder dat zy. de ongehoorzaamheid van Adah met ’er daad’ toegeflemd , of het. Euangelium ongehoorzaam verworpen Hebben. Waarom ook: het menigvuldig getal van zulke onmondige kinderen in Nineve , van God zelve word bygebrägt, als eene betamelyké rede der verfchoninge van die gantfche Stad, Jon. IV, 11. En zoude ik die groote Stad Ninive niet. af Co s daar veel meer als honderd en twintig duizend Men/cben in zyn , die gees onderfcheid weeten, tusftben baare regterband en baare flin- kerband ? al | 3- y Omdat de Verdoemenis van zulke onmondige of vroega flervende Kinderen zoude ftryden , tegen de waarbeid ien al- | cen leen van Gods algemeene en onbepaalde beloften omtrent het zaad van alle zyne Kinderen tot in het duizendfte geflagt , Exod. 20. 6. Deut. 7. 9: maar ook tegen Gods plegtige eedzweerine ge: Zoo waarachtig als ik leve abd de Heere , zoo ik eenige zins lust bebbe in den dood des Godloozen., 4. s, En voor al blykt de dadelyke Zaligheid van alle Adams vroegftervende Kinderen, om dat het ten fterkfte zou ftryden tegen Gods allerboogffe Goedbeid, dat Adam en alle zyne vole wasfen Kinderen, (hoe bloed- en fcharlakenrood hunne onge- regtigheden ook zyn mogen ,) eene mogelyke Zaligbeid zau- den genieten, en dus niet anders als vrywillig en moedwilfi zouden konnen verlooren gaan; Maar dat de onnozele Kinder- kens, die zich nooit aan eenige dadelyke ongeregtigbeid {chuk dig maakten, in eene volfrekte onmogelykbeid van bekeeringe en Zeligbeid zouden blyven, en dus, alleenlyk om bet onge- loove van hunne Ouders, noodzakelyk zouden moeten verloo» ren gaan. 5, » En eindelyk, zoude men hier nog kunnen’ byvoegen , dat in deeze ftellinge geen de minfte zwarigheid kan gevonden worden: Althans, (a) Zy is niet ftrydig tegen Gods Regt- vaardigbeid , want indien dezelve toelaat de Zaligheid van zó veele volwasfène Godloozen , die hunne meeste jaaren in het plegen van allerlei dadelyke ongeregtigheid hebben doorge- bragt, hoe veel meer dan van de onnozele Kinderkens.(b.) Ook benadeeelt zy geenzins de Barmbertigbeid onzes Gods , noch de eeuwige geregtigheid des Middelaars: Maar. verboogt de» zelve. C) y kan ook niet tot zorgeloosheid misbruikt wor- den : Noch van de Volwasfenen, want dien raakt het niets Noch van de Kinderkens, die daar van onkundig zyn. (D Ook is het, vooral in deeze zaake veel Godvrugtiger na den aart der liefde, het goede dan het quaade te gelooven, s Tegen deeze dadelyke Zaligbeid van alle Adams uroega flervende Kinderen, kan niet worden ingebragt, dat dan de Kinderen van de gelovige en ongelovige Ouders het zelfde voorregt zouden hebben , daar nogthans getuigd word r Cor. VII. 14. dat de Kinderen van de gelovige Ouders HEILIG , en van de ongelovige Ouders ONHEILIG zyn, Want, I. >> Deeze woorden konnen met geene mogelykheid wore den toegepast op Vroeggeflorven, of doode Kinderen; dewyl daar uit dan zoude volgen, dat alle zulke Kinderen van ongee Joovige of onbekeerde Ouderen , zonder eenig onderfcheid, vers Jooren waren, het welk tegen de waarheid van Gods onde« paalde belofte aan de Kinderen der Gelovigen , tot in het teh ZEN OVER DE BYZONDERE VERKIEZING. 15 zende geflagte sen andere te voren bygebragte redenen , zou aanloopen. 2. „ Dus konnen de bygebragte woorden alleenlyk worden toegepast op zulke Kinderen, dewelke nog leevendig zyn, En dan zyn zulke Kinderen der Gelovigen zekerlyk als eilig , dat š, als behoorende tot Gods Verbond en Gemeinte, aan te metken, zoo lange als zy niet met ’er daad het tegendeel ver- toonen. En de Kinderen der Ongelovigen zyn daaren tegen als onbeilig of buiten de Gemeinte aante merken , zoo lange als zy niet door hun gelove en bekeeringe het tegendeel bewyzen. 3e a En daar en boven is het voorregt van de leevende Kinderen der Gelovigen onbedenkelyk groot, door de ern(lige voorbiddingen , getrouwe vermaningen , leerzame onderwy» zingen en Godvrugtige Voorbeelden , die zy boven andere Kinderen genieten. De Christen Wysgeer » bezig in mir Overdenkingen over de werken van God, in bet Ry Natuur en ne Voorzienigbeid, op alle de dagen van bet Faar. Uit bet Hoogduitsch vertaald. Poor de Maanden November en December. In *s Gravenbage by J. du Mee 1773. Met een algemeenen Tytel voor bet Tweede Deel, dat 664 bladze ` in groot odavo beflaat. Et deeze twee Stukjes wordt dit ftigtende Maandwerk beflooten; *t welk, gelyk we meermaals gezien heb- ben , zeer wel beantwoordt aan °t hoofdoogmerk van den Schrye ver, om den Leezer, onder het befchouwen der Natuure , op te leiden tot gemoedelyke befpiegelingen , nopens den Schep- per, met betrekking tot onzen pligt, jegens dem volmaakt wyzen en goeddoenden Albeftierder. Eenflemmig hier mede behelzen ook deeze twee Stukjes eene reeks van leerzaame op- merkingen , welken daar toe aanleidelyk zyn; waar van de volgende befchouwing der Weldaaden van den Winter, in deezen, tot een gepast voorbeeld kan ftrekken. » Befchouw, o myn Christen, ook in dit Jaargetyde, het goede dat de Heere aan u doet! Vorst en Koude verhinderen den toevloed van veele fchadelyke dampen, en houden de- zelve in de bovenfte Lucht te rug, ja zy zuiveren de Lucht zelve. Zy zyn in veele ftukken niet (trydig tegen de gezonde beid der Menfchen , maar zy bevorderen en verfterken dezel- ve. Zy bewaaren de fappen van het Lighaam voor meerder verrotting, die door een aanhoudende Hitte ontftooken von en. “16 DE CHRISTEN WYSGERR, den. Als de dampen en verzaamelde vochten der Lucht ene kel in beftendigen Regen moesten afvallen, dan zou het ge- brek van droogte, °t Aardryk zo wel te fterk doorweeken, en onbeganglyk maaken, als de vloeibaarheid en de uitzetting der deelen van ons Lighaam te zeer vermeerderen ; daar de Kou- de in tegendeel de vastigheid deezer deelen en den zuiveren omloop van het bloed bevordert. fn de zeer warme en in den Wintertyd vochtige en natte Landen zyn pynelyke en doodelyke Zrektens veelvuldiger, Dé Reizigers. verzeekeren , dat zelfs in Het Koude Groenland , daar geheele Ysbergen het Land bedekken , en de dag in den Winter naauwlyks vier of vyf uuren lang is, de Lucht ongemeen gezond , zui- ver en ligt zy, en dat men behalven eenige Borst- en Oog- pynen., die deels van de daar gebruikt wordende Spyzen voortkomen , zeer zelden iets van de in Europa gemeent Ziektens hoort, Ja wy weeten, dat. God de Lighaamen van de bewoonders der Aarde , naar de onderfchciden Lucht- ftreeken , zo verfcheiden ingericht heeft ; dat die Volken , wel- ken de Koude Neordlanden bewoonen , ook juist een ter Koude gefchikte en fterke Natuur hebber. Even gelyk de Mensch , of fchoon hy nootzaaklyk beweeging, beezigheid en arbcid moet hebben , en de: drift tot het zelve in hem legt, zig nogtans by ieder avend geneigt vindt, den arbeid te ftaaken, zig aan den flaap over:te geeven;, en alzoo een geheel andere geftalte aan te neemen „als hy eerst.had ; even zo is onze natuur, door eene geheel onbekende drift , ook tot de veranderingen der Jaargetyden buigzaam, en lade zi dezelve zo wel gevallen, als of zy, gelyk zy ook werk zyn, deelen van haare ruste en gelukftaat waren. > Zie, ô Mensch, uwe Tuinen en Velden! Zy 1 Ze- kerlyk door Sneeuw begraven, en rusten onder dit dekkłeeds Maar deeze bedekking is hun juist tot Mitea noodig 3 en verzeekert dát geene wat gezaaid is, tegen alle de ver- woestingen der verrotting, en tegen de magt der Srormerr. Zy hadden ruste nodig, en moesten niet by aanhouding bear. beid worden, omde onverzaadelyke gierigheid der Meufchen te dienen. Eerst moesten zy in den Zomer zo vruchtbaar Zyn, dat gy van hun eenen voorraat voor een geheelen Wire ter verzaamelen kondt. Zie daar de weldaadige Wysheid Gods. Had God u onverzorgt gelaaten , zo dat gy tarts geene Spyze had, maar ze nu uit de Aarde haalen moeste, dan zouden uwe klachten rechtmaatig: zyn : maar de Heere heeft- eerst uwe Koorníchuuren opgevult , en gy geniet ze a ; - mer DE CHRISTEN WYSGEER:: 22 Met eene ruste, ‘welke gefchikt is naar het ougunttige van dit \aargetyde. f | „ Hoe veel voorzorge ontdekken wy niet, by de inrichting van dit Jaargetyde! God heeft den Menfchen de konst vers lex, zig tegen Vorst en.Koude te befchutten. Hun vins dingryke Geest heeft het vermogen, om eene konftige Warme æ voort te brengen, door welke zy een gedeelte van de vers kwikkingen van den Zomer, in hunne kamers genieten. De Bosfchen moeten ons daar toe dienen. De jaarlykfche teeling: en voortplanting van het Hout; vertoont ons. even zo wel Gods Voorzienigheid ; "als de Vruchtbaarheid van den Akkers De Mensch heeft in dit Jaargetyde eene menigte van hulp» middelen „ die het zelve voor hem gefchikt- moeten maakens Hoe kouder de Landen zyn, hoe grooter de voarraat van Dies ren is, welken men daar vind, en wier Pels ons verwarmen moet. Is dit niet een blyk dat eene Alweetenheid het gebrek der landen voor uit zag, en deselve in °t geheel vervulde dewyl hy zulke Dieren daar in plaatfte ; welke in andere Qor- den niet leven kunnen? Onze Paarden en-Osfen dienen ans even zo, om ons onderhoudingsmiddelen te. verfchaffen. De Vruchtbaarheid van het Vee valt meestendeels in dit Jaargetys de , in welke wy het vooral bänoodigt zyn. _ -> | -> De Koophandel en. de hanteeringen der Menfehen verlies zen niets door den Winter. Het water is-yzer geworden g en zyn geharnaste rug, met Sneeuw bedekt, verligt onze reizen , en bevestigt den band der Menfohen. Zo ‘heef ook de Voorzienigheid gezorgt, dat de Mensch in dec» zen tyd niet zonder beezigheid in een luije ruste kunne bly» ven. 