VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
Er edel gefchenk voor de Jufferfchap, zeker, én met zo veel graagte van onze Nabuuren ontvangen „dat dit Werkje in weinige maanden viermaal heeft moeten hers drukt worden. Het lofwaardig oogmerk van den Schryver zyne gewigtige en heilzame lesfen , zyne blykbare hoogach- ting voor de Sexe en zugt voor derzelver ware belangen , vers dienen deze algemeene goedkeuring’, welke wy ons vleiën dat hy by onze beminlyke Lands-genooten insgelyks zal ont- moeten. Immers, zegt te regt de Vertaaler in zyne Aans fpraak aan de Sexe, ,, Mag ooit de eenvoudige ftem der waarheid op uwe genftige aandacht hoopen, °t i$ dan że- ker, wanneer zy Ù het middel tragt aan te wyzen, om de harten van ate brave en deugdlievende Aanfchouwers in te hemen ; over uwe bevalligheden eenen luister te vérfpreiden; welken alle de edele gefteentens der Aarde niet geven kùn- nen; uw verftand te verlichten en te befchavens de èen- zaamheid aah genaam te maken; in gezelfchap uit te bline ken, zonder dat gy het bedoelt ; door lieftalligheid gunfte door verdienfte eerbied te wekken, if allen die-met U ver- keeren; welvoegzaamheid en befcheidenheid met levendig- heid en vrolykheid te paren. Dan dit is ’t niet al: zy biedt haar geleide aan, om U alle de gevaarlyke dwaalwegen der dwaasheid en vèrwaandheid te döen vermyden, en „in de ftille en lieflyke paden van kennis, ware fchoonheid en fiere Iykheid, reine verlustiging te leeren (maken: Zy toont U, Waar in uw ware belang, uwe hoogtfte eere en aanzien gele- gen zyn 3 hoe U zelven voor naberouw , opfpraak én befpot- ting te hoeden , en door een welgeoeffend verftand. en aan- - Eename gaven „met zedigheid en zagtmòedigheid vereenigd, eene altoos duurende achting te behouden, Door haar on= entte, in plaats van Konftige-en oppervlakkige gemanierd- l DEEL, N. LETT. NO. 3. ‚In de eerfte Redenvoering tracht de Schryver de Vrouwen, en inzonderheid de jonge fufters. een denkbeeld te geven van wat aanbelarg zy in de Samenleving zyn, ten einde haar daar door eerbied voor haar zelven in te boezemen , en hare eerzugt te wekken, om zig naar ’t volmaaktfte voorfchrift harer Sexe ‚te vormen, en zig te hoeden voor al wat haar zoude kunnen vernederen, Na haar onder ’t oog gebragt te heboen, welk -een allergewigtigst belang hare Ouderen in haar gedrag hebs ben , toont hy verders van welk een invloed hetzelve op dat der. Mannen is, wegens het groot en uitgebreid vermogen,’ - welk zy, in °t algemeen, over dezelven he b-n. Verfcheidene oorzaken, zegt hy, werken te famen tot het vormen der zeden in Mannen, maar niets doet hiers myn’s oordeels, meer toe, dan de aart en getchikthvid der Vrouwen , met welken zy verkceren. Alle andere omftandig- heden gelyk gefteld zynde, zullen zy, die meest met Vrouwen van deugd en verftand omgaan, fteeds bevonden worden de beminlykfte karakters te zyn’ Zodanige verkeering polyst . mver dan eenig ding, die oneffenheden, welke aan onze Sexe wa eene onbevallige ruwheid geven ; en de befci aving, op deze ‚ wyze gewrogt, is volkomener em aangenamer, dan eene doot algemeenen omgang met de Wereld verxregen , die dikwils {fchoonichynend, maar veel al oppervlakkig is terwyl de eeritgemelde hit gewrogt is van zagter aandoeningen en kie» feher gevoeligheid. tier word: het hart zelve gevormd; on- geveinsde welgeinanterdheid in hebbelykheid veranderd; eene zckere oubedwonge heusheid verkregen, en alle hevige drif: . ted, DER JONGE JUFFROUWEN, . ` 107 ten, onbezonnen eeden, gemeene kwinkf{lagen en grove taal, van welke foort ook, worden walgelyk en uitgebannen. Ver- ftand. en deugd, dikwils in het bevalligfte licht befchouwd ` wordende, bezitten zeker. vermogen om anderen hare eigen- fchappen mede te deelen. Ik meen hier mede niet , dat de Mans nen ‚van welken ik {preek , verwyfd zullen worden ; maar dat hunne wyze van denken, en hun gedrag zekere aangenaam- heid zullen aannemen. In hunne grondbeginfelen zal niets dat woest of ftraf is doorttralen; hunne aandoeningen zullen rein en tevens ftreelend zyn. De Man van fatfoen, de Man van aanzien en de Christen zullen zig allen Zoetelyk vereenigen, en als ongevoelig in een fmelten. Welk een Îteflyk miengfel ! Eerbare liefde, daar en hoven „wordt langs dezen zelfden weg in den boezem ontftoken „en gekoesterd. — Eerbare liefde! ‘dat uitftekend middel ter bevordering van zuiverheid des har-« ten; dat krdgtdadig vermogen om den geweldigften Geest te leenigen „en alle woestheid in houding en manieren te belcha- ven; dat alles verwinnend en tevens alles zuiverend roerfel van °s menfchen ziel, °t welk den hoogmoedigen vernedert, den hartnekkigen doet zwichten , en des niet te min tot hoo. ge aanflagen port en met onverwinnelyken moed bezielt — ‘of zal ik meer zeggen? — den wilden tot een mensch , deñ mensch tot een held hervormt „enz. ° ` Vervolgens het aanzien der Vrouwen in den. gehuwden ftaat, in de betrekkinge van beminlyke Gezellinnen, achtens-waar- , ‘dige hulpgenooten en teêrhartige Moeders befchouwd hebben- de, fluit hy met deze woorden. „ Ik heb medelyden met den Man, die niet getroffen wordt, door de beeltenis van zulk een’ groote voortreflykheid ; beeltenis waar van meenige Vrou- we van verftand en deugd, in alle ‘eeuwen, in meer of min- der mate, het oorfpronkelyk met de daad vertoond heeft. En is ’er Onder de Zoonen des Men(chen een eenige, die zig zou. durven vermeten met Kleinagtinge van zulke Vrouwen te Ípreken; zig laten fchynen dat hy zig boven dezèlven verhe- ven waande, of niet onduisterlyk te kennen geven, dat hy uwe Sexe tot de gewigtiger bedryven dezes levens onbe- kwaam oordeelde? ” | _ De tweede Kederivoering handelt over de eerbaarheid van ge- ‘aad, Na alvorens de zedigheid in den opfchik uit algemee-. ne gronden van welvoeglykheid, goeden naam, Godsdienst en deftige Zeden, tegen de buitentpotigheid der heerfchende inode , aangedrongen, en de eenvoudigheid, als de onaf- fcheidelyke gezellinne der echte bevalligheid, te hebben aan- geprezen, laat de Bedenaar zig aldus hooren. , H 2 » By 108 DE VRIEND „ By het gezegde behoor ik nog dit-te voegen „dat Het eene kragtige aanlokking is tot eerbare liefde. Het is eene gewoo- ne onderftelting; dat uwe Sex? zig niet zonder yver toelegt om ’t hart der Mannen te kennen. Het fta my echter vry U te mozen zeggen, dat velen uwer in deze kundigheid niet Zeer ver gevorderd zyn. In ’t algemeen verlangen de Vrou- wen, uit eigen aart, der Mannen genegenheid te winnen, Zy - behoeven dit niet te ontkennen ; zy kunnen het niet verbere en. De verfchillende Kunnen zyn voor elkanderen gefchapen. y wenfchen eene plaats in uwe harten: waarom zoudt gy geene in de onzen wenfchen ? Maar hoe bedriegt gy U , myne Vriendinnen ‚zo gy U verbeeldt die (terkte ftormenderhand te zullen innemen: wanneer gy eene zoetaartige zugt toont, om ons door eerbare, lieftallige, ongemaakte aanloklykheden te behagen, worden wy week gemaakt, overmeesterd, en aan- vaarden gewillig uwe boeijen: maar zo gy ten eenigen tyde, door een onbedeest voorkomen , laat blyken wat betrouwen gy in uwe bekoorlykheden ftelt, en, door dezelven plots en niet by drachten. op ons los te laten, van voornemen fchynt ons verwondering af te perfen , ftraks zvn we op onze hoede, en uwe aanvallen zyn vergeefsch; immers zo, we eenigen moed, of eenig edel gevoel hebben. Zeker, zy, die, van béiden wei- nig, of om beter te fpreken, geen altoos hebben, zelfs de grootíte flegthoofden, de ergíte losbollen , zullen, in een be- daarde luim „bekoord en oneindig meer getroffen worden , door de bedeesde houding en den ingetogen opfchik eener bemin- lyke jonge Juffer, dan zv ooit te voren wierden door al den pralenden glans van opgefmukte fchoonheid, en trotfen waan van onvermomde aanlokking; dewyl de liefde tot de deugd p menfchen harte, in zyne reiner aandoeningen, geftadig v 2 . O “Is dan de Vriend der jonge Fuffrouwen een vyand van alle pracht in kleederen? Geenszins: hy oordeelt dezelve in zeke- re omftandigheden niet alleen geoorlofd, maar zelfs welvoee gend; doch is tevens van oordeel „dat fierlyke eenvoudigheid, in ’t algemeen, fterker en gelukkiger uitwerking heeft, en poogt de fchoonen den weg aan te wyzen „om elk fieraad nieue wen glans by te zetten „ in plaats van dien alleenlyk daar van te ontleenen, en al ’t geen zy aan fchyn-fchoone optooifelen pefnoeien, in tyd, befparing van kosten, en ware bemînlyke heid weder te winnen. … De Derde Redenvoering heeft de Schaamte en Zedigheid tot onderwerp. De bekaorlyke uitwerkfelen dezer beminlyke hoe- danigbeid, in hare ruimte uitgeftrektheid , op de Zeden der ‘ C Vio em od DER JONGE JUFFROUWEN. — 109 Vrouwen „worden hier op eene treffende en fchilderagtige wy». ze gefchietst, en dyar uit aangetoond, dat dit fieraad even goodzakelyk als verftandig is. | In de Vierde wordt de Matigheid, of Deugd in ’t algemeen betracht , en h:t gevaar van gemeenzame verkeering met luii den van een zedeloos gedrag , het leiden van een uithuizig en verftrooid leven, en- hct lezen van fchadelyke boeken , met veel nadruk voorgefteld. Wy moeten ons tot een’ enkelen trek bepalcn. Op de Vraag, of niet gebeterde Ligtmisfen de beste Egtemannen zyn? Antwoordt de Schryver dus, …„ Die vraag is my leed, en dubbel leed , wanneer zy door eene deugd- zame Vrouwe ge-opperd wordt. Ik wil het oor der zedigheid niet wonden, met het karakter van eenen ligtmis ftuks -wyze te fchetfen : maar vergunt my uwe vrage met eene vrage of twee, op myne beurt, te beantwoorden. Wy zullen, voor eerst, ftellen, dat een Man van dit karakter zig werkelyk gee beterd heeft, in zo verre dat hy de Vrouw „ die hy trouwt, met alle teekenen van tederhartigheid, achting en getrouw- heid behandelt, en zyne vorige makkers voor altoos verzaakt 5 ten minften hunne gemeenzaamheid en verkeering niet boven de hare ftelt, Wy erkennen dit mogelyk te zyn, verblyden ons wanneer het gebeurt , en merken het aan als de beste Schuld-boeting, die hy wegens zyn vorig gedrag kan doen. Maar hu laat my vragen , of liever u verzoeken, zonder eeni- gen acht te flaan op °t geen de wereld denkt, uwe eigene har- ten te vragen: wat is wenfchelyker , zo ten aanzien van de’ in. wendige aandoeningen der ziel, als met opzigt tot den eer bied, dien gy aan u zelven, aan uwe Vrienden ,aan uwe Sexe, aan orde, aan zedelyke regtheid en eere fchuldig zyt, de zui- vere en nimmer vervalschte genegenheid van een’ Man, die door geene onmatigheid nog ongebonden’ levenswyze zyn grondbeginfelen bedorven, zyn geftel verzwakt, zig zelven, ten flaaf van lust gemaakt, nogte zig ooit zo laag vernederd heeft, om, met de vuigften en veragtelykften van zyn ge- flacht, de gehuurde liefkoozingen eener ligtekooi te deelen; fie nooit iets heeft toegebragt, om de fnoodheid in derzelver onbefchaamdheid te fterken , de ondeugd te verharden, en de te rugkeering van een {chandelyk en rampzalig leven hopeloos te maken; die der fchoonheid nimmer ftrikken fpande, nog de onnozelheid, die op hem betrouwde, verried; geen ongeluk- kig Schepfel , op hem verlingerd, aan behoefte en wanhoop overgaf; geene Vrouwe in haren goeden naam krenkte; den vrede van een huisgezin nooit ftoorde ; nog de wetten van zyn Vaderland en het verbod van zynen God dorst tarten ‘== | ' H 3 wat \ mo PE VRIEND. wat zeg ik, is wenfchelyker, de genegenheid van zulk een Man , of die van eenen, die zig waarfchynlvk aan dit alfes __zo niet geheellyk, ten minften gedeeltelyk heeft fchuldig ge: maakt, en U thans niets anders dan de van esn gereten overe b'yflelen van zyne gezondheid, en een bedorven hart heeft aan te bieden? enz *”% - Oe i De Redenaar gaat hier opin de vyfde Redenvoering voort, met aan te wyzen, welke foort van verkeering en gezelfchap; en in de volgenden , welke gaven en hoedanigheden best ge: fchikt zyn, om de bemirlyke Sexe voor zulke ftrikken, zo zy dezelven mogt ontmoeten, te behoeden; elke neiging, die haar onverhoeds ín dezelven mogte leiden, voor te komen; alle hare deugdzame voornemens te fterken, en eene onuite putbare bron van duurzaam, redenmatig en gezuiverd vet- maak te openen. | Oe 7 | Vriendfchap, in den verheven zin, ftgat hier in voor aan; „Wart „ zo ‘er een weg is, zegt hy, tot uitmuntendheid zo wel als tot gelukzaligheid, korter dan een andere, °t moet zekerlyk deze zyn, naast dien van de 'Vriendíchap met den Vader van ’t Heel-al ”. Jammer alleen dat dezelve zo zelden gevonden wordt ! Vermids „eene mengeling van zielen zo bekoorlyk, zo gelukzalig, doorgaans , of liever altyd „het ge- wrogt is eener vroege vooringenomenheid , gevallige verkee: ring, geheime meê-gevoeligheid, onverklaarbare aantrekking, of, met één woord, van een famenloop. van aizulke oorzas ken, die door geene voorzigtigheid nog overleg kunnen vereenigd worden ”. | Or | : In de keuze van gewoon Gezelfchap, wenscht hy dat de jonge Juffers zig niet enkelyk mogen bepalen tot dat van zul- ken , die haar in jaren gelyk zyn ; maar pryst haar in ‘t byzone- der aan de verkeering met luiden van ryper Ouderdom en een bezadigden geest, die kennis en ondervinding mer befcher denheid paren, en welker Godsdienftigheid van den vrolyk: ften en liefderykften aart is, … Zy, die de jeugd daor hut: ne ftrafheid zoeken bang te maken, zyn, volgens hem, on- kundig van de menfchelyke Natuur. Vriendlyk ‘was en vriende- lyk zal altyd * gelaat der ware Godsvrugt blyven, °t Iside by- geloovigheid, geen rechtfchapen yver,’ welke de levendigheid en vrolyken inborst der jeugd niet kan dulden”. — Blyhartig: heid is het natuurlykst gevolg. van wezenlyke goedheid, €n niets brengt meer toe om deze laätfte beminlyk.in de oogen van anderen te maken. Op de keuze van Gezelfcliap volgt de wyze, naar welke, he, DER JONGE JUFFROUWEN, TIE diende ingerigt te worden. Zvne aanmerkingen over dit ftuk verdienen ernftige aandacht; maar boven al *t geen hy, in de volgende zesde Redenvo-ring, welke van de huislyke bee’ kwaamheden en gaven, die tot fieraad dienen, handelt, over: de vereischten in eene goede Huis-moeder voordraagt. Onder de gaven van fieraad, merkt de bemin!yke Zedefchryver het danfen aan als eene … verlustiging, die met mate en voorzig- tigheid genomen, Z-kerlyk z: er veel doet ter bevordering van gezondheid, wrolykheid, gezelligheid en vriendelyke ncigin- gen tusfchen beide Sex.n, en ter zelfder tyd die losfe en bee vallige hou-inge aan het lighaam geeft, welke van alle aan- wezenden met gevoelig vermaak befchouwd wordt ”, en waar in hy geene grooter ongevoeglykheid befpeurt, dan in °t lei den van de ftem door de aangenaamfte toonen, wanneer men zingt. Hy keurt echter niet goed, dat eene jonge Juffer in openbare Asfembleen dikwils danfe, als waar door, zonder eene buitengewone behoedzaamheid , die beminlyke maagde- lyke bloôheid , te voren zo breedvoerig aangedrongen, ale lengs moet afflyten. De overmatige drift tot kaartfpelcn , die thans in byna alle gezelfchappen de overhand heeft, ontmoet. by hem geenszins die zelfde infchikkelykheid. Dan °t geen hy des aangaande, en verders over °t fierlyk Naalde werk, het Teekenen, de Mufyk maar inzonderheid over de befchavine ge d-s Verftands, in de laarfte Redenvoering van dit Deel, te berde brengt, wenfchen wy dat van onze Nederlandíche Juf- ferfchap met de uiterft: oplettendheid moge gelezen , overe. dagt en betracht worden. Wy zyn reeds te breedvoerig ge-- weest; en fluiten met de betuiging van de beroemde Engyle feve Reviewers: —— Geluxskig de Moeders die. den {maak en de Zeden harer Dochters, naar deze lesten, vormeu; driewerf gelukkig de Dochters, die met zulke Moeders ge: zegend zy! f a anna D ves p petten Uitgelezene M n:elingen of kort begrip der Zedekundige , Burs gerlyke , Staatkun lige en natuwurlyke Historie der Noorder» - landen. Door den Heer R. nu surey. Uit bet Fransch yere. taald, Ile Deel. Te Rotterdam, by H. Beman. Behalven de Voorreden „de algemeene Inleiding, en den Bladwyzer 163 bladz, in groot oĝavo. | HE ontbreekt ons, gelyk de Heer pe suRGY wel aanmerkt, aan geene Reizen, Befchryvingen van Lan- 119 UITGELEZENBE. den en Volkeren of Verhaalen van Reizigeren; maar een voldoenend uittrekzel uit alle deeze werken is nog te maas ken :dit waarlyk pryswaardig oogmerk tragt by in het Werk- je, welks eerfte Deel wy hier aankondigen, te volvoeren door uit de beste berigten het beste te ontleenen : „ het moet, gelyk hy {preekt , een beredeneerd uittrekzel weezen van de natuurlyke , zedelyke, burgerlyke en ftaatkundige Historie der landen, tot de welke wy geene regtftreekfche - betrekking hebben, of die zo verre afgelegen zyn, dat men wegens dezelve niets als onzekere „ niet genoeg bepaalde of allerwegen verfpreide kundigheden heeft. —— Der weet- gierigheid behulpzaam te zyn, den geest te verlustigen, en op eene aangenagme wyze door eene verzameling van uitge kipte zaáken, en vermaaklyke navorfchingen bezig te hou- den ”, is zyn doelwit. De Nederduitfche Vertaalder keeft, om ‘t zelve beter te befchieten, volgens “t berigt voor aan geplaatst , de grenfen van zyn gebied als Vertaalder over- {chreden „en in °t zelve zodanige veranderingen en íchikkin- gen gemaakt, als hy oordeelde „dat ter volmaakinge van den arbeid zyns Schryvers konden ftrekken. | Dit eertte Deel behelst eene Algemeene Inleiding of vooraf- gaande kundigbeden wegens den Aardkloot , deszeifs Verdeeling, en Afmeting , trekkende om den onkundigen Leezer niet verlegen te laaten met eenige aardrykskundige kunstwoor- den, die hier en daar, in een Werk van deezen aart, moe- ten voorkomen. | De befchryving van ieder lugtftreek ; want de Heer bE SURGY neemt de gewoone verdeeling der wereld in vy lugtítreeken tot zyn rigtfnoer , begint hy met eene korte Inleiding. Die, welke hy geplaatst heeft voor de Befchry- ving der Noorderlanden, zullen wy, als zeer kort zynde, geheel overneemen, ze luidt in deezer voege. On > De verdeeling van °t beftek , dat wy ons woorgefteld hebben te volgen , verplicht ons te beginnen met eene Lucht- ftreek , die gansch niet aanlokkende is, Een zo ongevallig begin zou zonder twyfel niet nalaten een ‘ongunftig denks beeld van onzen arbeid te geven, indien wy zeer breed uit- ‘weideden over gewesten, welke voor een’ ieder „die ‘er niet geboren is, zo vreeslyk zyn. » Eh een gedeelte van Siberien ”, Ín dit eerfte deel ontmoeten wy de befchryving der ge melde Noorder landen , tot de drie laatstgenoemde toe. Om nu onze Leezers te doen zien, hoe de Heer DE SURGY en. zyn Vertaalder aan dit van hug gemaakte ontwerp beant- woorddén, zullen wy hier plaatfen, °t geen zy van Spitsbers gen melden (a) > 0 » Het blykt uit het verhaal van alle reizigeren , dat dit land ‘éen eiland is , °t welk zich uitttrekt van den 76fte graad breedte tot den Soften (è): °t geen 6o duitiche mylen uitmaakt”, | » De (a) „ De befchryving die wy hier geven is getrokken uit het dagverhaal van FKEDRIK;MAKTENS , eenen Hamburger, die, op '$ Yerzoek van de Koninglyke Maatfchappy te Londen, de reis naar Spitsbergen ondernam, Zyne waarnemingen fchynen met veel zorgvuldigheid genomen te zyn. Zie le Recueil des Voyages au Nord par BERNARD, Amft. 1715. Tom. 2. p. 12. Recueil de Debrys, indie Orientalis Pars 2. in Fol. Francofurti 1619. p. 47”.. (b) HUBNER's Geographie, 1 414 UITGELEZEN S s; De naam van Spitsbergen meent men „dat uit hoofde vat de fpitfe bergen, die ’er gevonden worden, gegeven zy, ` `a De onmatige koude van dit Eiland maakt het voltrekt onbewoond, Het is vervuld met bergen, geheel met ys en fneeuw bedekt, en dezelve zyn zo hoog, dat men ze 12 my- den ver in zee gewaar word, Wanneer het donker weêr is, verbergen derzelver kruinen zich in de wolken. Eenige zyn van onder tot hoven uit een’ enkelden fteen gevormd, en vertoonen zich als vervallen muuren. Deze fteen is gelyk bet marmer, met aderen van verfcheide kleuren doorweven, en geeft, by wyze van uitwafeming, een vocht „dat de fneeuw rood maakt. Tusfchen deze natuurlyke bergen verheffen zich andere van ys, zo hoog als de eerfte. De fneeuw, die alie deze bergen bedekt, geeft een zo fterk licht als dat der zon in helder weêr. De blauwe kleur dezer yshoogtens, daormengd met een vuaurig rood, dat van den voet der na- tuurlyke tergen voortkomt; de glans der fneeuw; de kloo ven der Rorfen, die aan dit wit eene fchaduw geven, dit alles te famen maakt eene alleraangenaamfte vertooning voor ’t gezicht (a). a Dit Landis het koudfte des weerelds : de lyken verteeren Yer niet ligt. Een lichaam , dat "er tien jaren te voren begrae ven was, zo als een kruis, dat men op ’t graf gezet had, aantoonde, wierd nog zeer gaaf bevonden: ‘er was geene de minfte verandering in de gedaante , noch zelfs nier in de kleederen te zien, TO DO a, In’t jaar 1633 lieten de Hollanders op dit eiland, zeven van hun volk om kundfchap van ’t land en van de woordee- len, die men van °t zelve zou kunnen trekken, te neemen. Deze menfchen, die ‘er den winter zeer wel hadden doorgé- bragt „werden in 1634 door Zeven anderen , die ’er alle ftier- ven„opgevolgt. Ten einde van 20 jaar vond men hunne lige chamen nog zeer versch (5). De zomer is ’er zèer kort. pe o | En uj- (a) „ Een Spaansch Edelman, een geleerd en weetgierig Nae tuurkundige, genaamd LEONIN , eene reis naar Spitsbesgen, op erder van den Groot-Kanfelier van Denemarken, in wiens dienst - by was, gedaan hebbende, geeft‘er eene andere befchryving vane Men vindt dezelve in sur ron’s Histoire Naturelle tom. 2. dé PEdit. in 12.p.93. Dit verfchil komt waarfchynlyk daar uit voorts dat de Spanjaard in Reevelds Baai zal aangeland zyn, van Cé welke MARTENS fpreekt „en dit land bet allerlangfte van Spitsber: gen, of veel eer eene Leigroeve noemd, welker kanten de aale landing zeer moeijelyk maaken”. OO ' ($) » Zie de Historifche Atlas van BLAAY ”. MENGELINGEN; 15 durende 3 maanden ziet men ‘er geen ander onderfcheid tsfchen nacht of dag (a) als dat het zonnelicht ’s nachts mar eenen helderen maane{chyn gelykt, en dat men de zond to gemaklyk als de maan kan zien. Als dan ziet men boven den gezichteiïnder nooit meer dan de helft of iets meer van de maanfchyf (B). Gedurende dr'e andere maanden , vertoon- de zich de zon in °t geheel niet (c). Als dan íchynt de maan vol te Zyn en dezelve blyft verfcheide dagen boven den gezichteinder. Ydere 24 uuren is’er een fchemerlicht voor eenen zekeren tyd „en ’t zelve wòrd terftond opgevolgt door 'tooorderlicht , waar van wy in de verhandeling van Groene land eene befchryving zullen geven. | En » Niertegenftaande de zon geduurende 3 maanden in dee- ze landftreek aanwezig blyft ; voelt men ‘er echter de warut- fe maar voor eenen zeer korten tyd. In laatst van Mey heeft dezelve nog zo weinig kracht, dat de koude er de tra- nen uit de oogen haald.‘ Men heeft ’er den ‘1 3den Juny langs de kusten en aan den mond der baijen zulk dik ys gezien, dat de Schepen ’er niet ‘konden inloppen; de fneeuw zelfs was nog zo weinig gefmolten, dat de Rendieren, (ecn foort van Herten alleen in de goordlykfte landen te vinden (d),) - niet konden grazen en dood mager waren. Volgens Martens gebeurt het fomtyds, wanneer de lucht bêtrokken 1s, dat bet in deze drie zomermaanden fneeuwt en vriest. Hy ver- haale dat'den 24ften July de warmte der zan zo fterk was’, dat de teer-tusfchen de gangboorden van zyn chip, aan de lyde , dieg voor den wind befchut was wegfmolt ; en dat daar, (a) „ Onze Reiziger merkt aan, dat federt den 3den Mei de zon gedurig boven den gezichteinder bleef, tot den 2den Augus- tus, wanneer hy dezelve voor de eerfte reis zag ondergaan ”. ' (b) „ Men kan de reden daar van zien in Varenius Geograpbia generalis , lib. 2. p. 359. Edit. Canterb. 1681”. l ' (c) „ Engelfchen, die 'er den winter: doorbragten in 1634, verhalen dat de zon ’er den 2aften Qctober onderging, en niet voor den 24ften February 1635 weder te voorfchyn kwam. Zorge DRAGER bevestigt dit in' zyneGroenlandfíche V isfchery , en (preekt insgelyks van eene nacht vaa vier maanden zò wel als van cene dag van gelyke lengte: Wyders vind men hog eene groote mece Bigte van Overfchryvers , die 't zelfde zeggen; doch hun gezag kan dat van’ MARTENS niet opwegen, die niet een ander gevolgt, maar zelfs waargenomen heeft”. (d) „ Zie in de afdeeling van Lapland eene befchryving vag, zelve ” , .. u6 UITGELEZENE daar en tegen de lucht ’s anderen daags betrokken ‚en de koude zeer groot was. i E `,» Men kan zich nochtans van den zomer „die men ‘er heeft, een denkbeeld maaken uit den korten tyd, welke de planten noodig hebben, om ’er tot volwasfenheid te komen. In de maand juny zag onze Reiziger nog geen groen, en in de maand July zegt hy , veele kruiden en bloemen te hebben gezien, welker zaad reeds ryp was, | | s, tls op de kusten van Spitsbergen , dat men op de Wal- visvangst gaat, en de grootfte vangt. De Schepen komen ‘er gemeenlyk in `t begin van Juny, en vertrekkên half Au- ustus. 5 ‚ Men vind op dit eiland noch beken, noch bronnen van zoet water. ’t Eenige dat men ’er bekomen kan, krygt men van gefmoltene fneeuw, en ys. o» Na een denkbeeld van deze gure landftreek gegeeven te. hebben, gaan wy over tot de befchryving der planten; en dieren , welke ter gevonden worden, o » Depilanten welke men met verwondering onder zulk eene gure lucht ziet groeijen „beftaan in een foort van Aloë, Huis- Jook , Renonkels &c. (a) Onder tien of twaalf foorten , die onze Waarnemer betchryft „is er geene „die iets zonderlings opleverd , uitgenomen het Klipkruid. * B a Het is van dezelfde foort als ’t geen de Hollanders Wier noemen, en in ’t Latyn den naam van Fucus (b) voert. Dee że plant heeft een ronde en vezelagtige worrel, welke tus- fchen de rotfen groeit: hare fleng is meer dan 6 voet lang, dezelve is geel, breed, en plat gelyk een blad: men ziet ‘er verfcheide bladen uitfpruiten zo breed als de fteng, en die zo veele nieuwe takken fchynen te wezen; deze bladen zyn geen 6 voet lang, en gelyken naar de tong vap een mensch. Joven aan de fteng zyn lange en fmalle blaadjes, zo geel en doorfchynend als Walvischlym, Mogelyk zyn deze blaadjes de bloemen dezer plant. Digt aan dezelven groeijen andere, die langwerpig rond en hol zyn, dezelve gelyken naar opge zwollene blaasjes, en Zyn omringd van kleinder, en zeer geflotene blaadjes. Binnen deze dus opgezwollene blaadjes, is niets als lucht, die eenig geluid maakt, wanneer men de zogenaamde blaasjes tusfchen de vingers famen drukt. Het OE. „He (a) „„Zie'treeds aangehaalde Recueil des Voyages au Nord. p. 63- (bi „ 't Oorfpronglyk Hoogduitsch heeft kuissknaur. Het fchynt de Fucus, genaamd Baudrier de Neptune, te wezen”. © „ Deze Plant is onder het getal der befchrevenen door den _ Heer LINNmus, in zyne Flera Lapponisa, pag. 348 ÈP feg.” MENGELINGEN; ry -y Het gemeen gevoelen der matroofen is,dat het zaad de- zer plant de zeeflakken voortbrengt; maar het is wáarfchyn- lyk, gelyk onze reiziger aanmerkt, dat deze flakken voorts _komen uit eijeren , op de bladen dezer plant gelegt, gelyk men in onze landftreeken de Rupfen ziet op de bladen der boomen, en dezelve de gedaante. van beursjes of blaasjes ge- ven. Wanneer de wind aan °t Oosten of aan °t Noorden is, is deze plant altoos ftyf en droog: maar wanneer ‘er een Weste of Zuide wind heerscht ; word zy vochtig, en weekachtig. , N „ Laat de ftrenge koude deezer landftreek maar weinige planten groeijen, het is geenfins °t zelfde met de dieren, waar van men ’er alle foorten ziet, „ In alle de befchryvingen die wy van dezelve geven ‚zuk len wy ze altoos in 6 Klasfen fchikken 5; .in land- en water- vogels 3 in viervoetige land- en tweeflachtige dieren; in tweeflachtige, wien een foort van vinnen tot pooten vere trekken; in visfchen , en kruipend gedierte, en in land-en zee- Infecten ”. , r Volgens deeze afdeeling vinden wy hier eene befchryving, van den, Sheuwvogel, Ysvogel, den Raadsheer , de Lomme, Kutke-Gaap, den Burgemeester , den Struntjazer, den Pappee gaay Duiker, den Kirrmeuw, de Mallemycke, den Vos, den Witten Beer, en ten opzigte van °t laatstgemelde dier laat de Schryver zich in deezer voege hooren. …„ Deze dieren zyn tweeflachtig of van beiderley leven. Volgens het vere haal van alle Reizigeren fchynen zy eene byzondere foort wit te maaken, welke zo wel in °t water als op ’t land leeft. pasten, Ze hebben eene gansch andere gedaante als onze ceren; hun kop is langwerpiger , naar dien van eenen hond gelykende , en de hals is tamelyk uitgerekt: zy zyn vlugger en onbedwongener dan de andere Beeren, en ook veel groo- ter. Eenige zyn zelfs 8 voet lang. Zy blaffen gelyk honden, diefchor zyn. Hun hair is lang, en zo zacht'als wol; hun fnuit en de klauwen, waar mede hunne pooten gewapend Zyn, zyn zwart: het vet hunner pooten gef{molcen zynde is een goed zweetmiddel , en een uitftekend hulpmiddel te- en de lenden-pynen, dat van de andere deelen van hun lig- aam is gelyk fmeer,en word, na dat men het gefmolten heeft, zo vloeibaar als-oly,ook gebruikt men het in de lamp. Het vleesch deezer Beeren is vet en blank gelyk fchapen- o- Too vleesch , t:8 UITGELEZEN DE vleesch, mair vry flecht van (maak. Deze dieren , Zegt mars TENS, hebben zulken harden kop, dat zy niet eens duize. lig worden van flagen, welke eenen os geveld Zouden heb. ben. Zv zwemmen en duiken zeer goed, en ruiken op een veel grooter afftand dan zy zien kunnen. Hunne tanden ge. brand, en tot poeder gewreven, Zyn een goed middel om aan het bloed żyne vldeibaarheid weder te geven. De jong. fte houden zich by de ouden jen verdedigen malkanderen zo getrouw, dat zy zich eer’ laaten dood flaan, dan dat zy el- anderen verlaaten. Zy leven van vogelen, en derzelver eij'ren, doode Walvisfchen, en allerhande foorten van dies ren, Zelfs van hunne eige fuort. Zo ras de driemaandige nacht begint, verdwynen de Beeren, en komen niet weder Voor dat de zon boven de kim ryst (4). Zy durven ook men- fchen aanvallen, en verfcheuren de geenen ‚die zy vermees- teren kunnen. Deze dieren fchynen bp °t ménfchenvleesch verlekkerd te zyn, en graven een lyk op,„zo zy ‘er een rui ken. De Heer ERICH FONTOPPIDAN,, Bifchop van Bergen, zegt, dat de zwangere vrouwen byzonderlyk van derzelver fmaak zyn,dat zy ze al ruikende of door inftin&t ontdekken; en dat zy alles in °t werk ftellen, wat hun mogelyk zy, om ‘er de vrugt uit té haalen „welke een zeer lekker brokje voor -hun is, voor al zo het eene manlyk vtugt bevoriden ve l r) (4) » Verfcheide Schryvers Zyn van gevoelen , dat dit dier zj: nen tyd al flapende doorbrengt. Het is zeker dat men nooit ont- dekt heeft, dat hy eenen winter-voorraad opdeed. „ ZELIANUs en PLINIUS zeggen, dat een Beer Veertig dagen Jeeft dvor enkel aan gyn’ rechter poot te zuigen. ; ARISTOTELFS en PLINIUS verhalen dat de Beer, ter wereld komende, niet grooter is, dan een muis, en dat hy geduurende zyn ganfche leven groeit. De kleinheid zyner oogen fchynt dit ge voelen te beguniligen, 't welk ook dat van den Heere PERRAULTIS: Men moet aanmerken, zegt hy, dat in alle de dieren, zo dra? eene zichtbaare gedaante verkrygen ‚de oogen zo groot zyn nai! evenredigheid van 't overige van ’t lichaam, dat yder oog 'tové rige van den kop in grootte vér overtreft, even gelyk de kop veel grooter is dan ’t overige van ’t lichaam. Men kan dus uit de kleinheid van de oogen der Beeren oordeelen, hoe klein 270 gan{che lichaam by zyne geboorte waar; of men zou moeten oi derftellen eene ongehoorde zaak, namenlyk, dat hunne oogen niet in evenredigheid van 't lighaam, gelyk by de cverige yi ren, gegroeit waren. Memoires pour Jervir a r Hif. Nat. 66i 4 nis. Par M. PERRAULT, grand in folio p. 34 & 39 ”. | MENGEL 1iG EW Yö t). Ben ander Reiziger, (s) die te Nova Zemblä overwis. _ terde, geeft-fchrikkelyke voorbeelden van de wreedheid der Beren: 3 matroofen van zyn Scheepsvolk werden door dee- ze dieren verfcheurd: fomtyds kwamen zy de Hollanders aan- tasten tut binnen han fcheepsboord, of in de hut welke zy hadden opgeflagen , om ‘er den winter door te brengen: de kraght van dit dier is zo groot, dat men hem een Stier, of Koe met de voorpooten heeft zien weghalen, terwyl hy op de achterfte heen liep (£)”. _- = Hier op volgt de Zee-rob „de Walrus, de Walvisch ‚de Zaag- vish , de Eenhoorn: visch „ de Zee-kewver en Zee tregter, Dar ` het bygebragte is genoeg om onzen Leezer den aart en fchik- king van dit Werk te doen kennen. (r) „ Deze laatíte waarheeming is vry zonderlinge dezelve zoude eenige opmerking verdienen, indien deze Schryver zynë verhalen niet zo ongelooflyk gemaakt had, door de verdere bly» ken van voorzigtigheid, die hy den Dgeren toefchryft; als daar is de eigenfchap van zich van des jagers (naphaan meester te maken , en denzelven met veel behendigheid tegen zyne vervol- gersaf te,fchieten: wyders het voorbehoedzel van eenen groo. ten fteen tusfchen zyne pooten te nemen, wanneer hy gekwetst is. en zich daar mede in het water te werpen, om de Jagers van zyne huid te verfteken. Zie het gde Deel der Voyages Modet- nes. Pp. 315, 316 ”. (S „ Barents, een Hollander. Wy zullen in de verhandeling van Nova Zembla eene befchryving geven van den kommerlyken toettand, waar in hy zich bevond ”. (t) „ De Bruins reis naar Moscovien. Olaus Magnus, Aardse birchop van Upfal in Zweden. Hist, de Gent, Septent, Lib. XVIIE ap. 26 ”. l aa P. Elementa Phyfiologiæ Corporis Humani. Auctore ALBERTO vV. HALLER. Domino in Goumoeùs le jux, & Ecudi in Ecla- gnens. Preíide Societatis Reg. Scient. Goetting. &c. &c. Tomus feptimus. Ínteftina. Chylus. Urina. Semen. Mulie- bria. Lugduni Batavorum. Apud Cornelium Haak. 1765. Beginzelen van de Natuurkunde des Menfchelyken Lichaams, ‚ Door A. w. HALLER, Zevende fuk, De Darmen, de Chyl, de Pis. Het manlyk Zaad. Het byzondere der vrouwen. In groot Quarto, het eerfle Deel 576 bladz. Het tweede, welk de Vrouwlyke deelen enz, vervat , 201 bladz, | .- W' kunnen van dit uitmuntend en nuttig Werk dea Heeren VAN HALLER , of wel van dit zevende ftuk, | welk 120 A! V. HALLER BEGINZELEN welk wy nu voor ons hebben, geen kort begrip geeven „om dat het een te veel aan het ander hangt ‚en het Werk als cen famenftelzel gefchreeven en uitgewerkt is. Die het Latyn verftaan, en zich op de Geneeskunde toeleggende, de Na tuutkunde van het menfchelyk lichaam oordeelen te moeten kennen, leezen het geheel, of behocren het geheel te lee- zen; vermids ‘er dit deel der Geneeskunde uitvoeriger en naauwkeuriger in verhandeld word, dan tot nog toe in ces hig Werk is gedaan. Alhoewel de Schryver zyn Werk, ze diglyk; Beginzelen genoemid heeft, word het van veel kune dige lieden aangemerkt alseen Phyfiologifche Bibliotheek, om dat men *er in ’t kort alles in vindt, war „tot heden toe, over de Phyfiologie gefchreeven is, gepaard met eige onderzoek en het oordeel van den Schryver. Wy zullen echter om *twerk Eenigzins meer te doen kennen; en om onze Vaderlandíche Leezers eenig vermaak te geeven, ’er iet uit voorhouden; en hier toe verkiezen het gene aangaande de Wormswyze beweging der Darmen (*) gezegd wordt. _ Om dit ftuk in behoorlyke klaarheid en ontwyfelbaar vast te ftellen, legt de Heer HALLER tot een’ grondflag de Bee weegvaardige natuur der Darmen (t): Deeze bewyst Hv door Proeven op de Darmèn van allerhande Dieren genomêr. Een “Darm met eenig fcherp middel van buiten aangeraakt trekt zich in,en wel zo als of hy. met een band ware toegebonden, én zonder dat eenige holte overblyve.. Het zelfde gefchiedt alsde Darmén vári-binnen „door een fcheikundig vergif, eeni- ge harde aanraaking:of door Wormen enz. getergd worden. En deeze eigenfchap van famentrekking duurt zelfs eenige uuren na den dood, zo lang tot dat het vet geheel geftold is» Ja de Darmen reeds uit het lichaam genomen zynde trekken ‘zich nog famen, als ze met een fpeld geprikt worden, en zelfs afgefneden flukken van het Gedarmte, In doode lie chaamen worden ook dikwils zodanige famentrekkingen vat een groot gedeelte van de Darmbuis gevonden, welken men niet kan twyfelen lang voor den dood gefchied te wezen, als men boven dezelven veel lugt of vuiligheid opgehoopt ziet. Hier uit mag met regt beflooten worden, dat in de Darmen van leevende Dieren een gefladige neiging is tot tamentrek- king welke het voedzel of'de lugt, de zelven uitzettende, nítaat. tege | | . Dit beweezen hebbende, gaat de Schryver over veer de l N ormse l O) Motus periftalticus Inteftinorum. (t) Zuweftinorum natura it. is. ef . …. - | | ` | DER NATUURK. VAN HET MENSCHELYK LICHAAM. 121 Wormswyze beweging , waar door groote gedeelten der Dar- men bewogen worden. Men heeft ontkend dat dezelve na- twurlyk is, en gezegd dat ze niet blykt, de buik van een levend dier doer een hoorne venftertje befchouwd zynde (2); anderen hebben gezegd „dat men ze in geopende Dieren niet ziet dan op het oogenblik des doods, en zich dag als een tuipagtige beweging, uit de benaauwdheid des doods ontftaan- de voordoet. Deeze mannen hebben, naar ’t ovrdeel van den Heer HALLER, , dit fluk niet dikwils genoeg befchouwd, zy hebben by hunne befchouwing een tyd van rust in deeze’ beweging aangetroffen, en hier uit beflooten dat er noit een tyd van beweging ware; wyl ‘er geen geflacht van Dieren bekend is, waar in deeze beweging niet ter bekwaame tyd is gezien”, En hier vindt men eene optelling van Dieren in welken dezelve gezien is; en vervolgens eene menigte ge- tuigenisfen van Schryvers die dezelven in menfchen gezien hebben, en zeer dikwils in Dieren, waar by de Schryver zyn eige getuigenisfe van bevindinge voegt; en wel dit byzon- dere. … ik hebbe ”, zegt Hy, „ zeer duidlyk gezien, in leevende Dieren, dat het Gedarmte fomtyds in rust is, of zich inderdaad zeer langzaam beweegt, en van zelfs van be- weging overgaat tot rust, ook dat het bezwaartyk tot bee weging opgewekt wordt. Doorgaans bevind Ik echter, dat het Gedarmte vaneen levend Dier kruipt en omgewenteld- wordt. En niet zelden ziet men het van rust wederom tot beweging overgaan. En het is niet nodig dat men de lugt toegang geeve om de beweging van het Gedarmte te doen opgewekt worden. Want tk zie dezelfde kruiping , al zyn de Darmen wel gedekt, ja door het Buikvlies, nog geheel. zyude, althans door het Net, of door de geopende borst, als alle de bekleedzelen van den buik en ook het Midden» Jif nog geheel zyn ”. Hier op volgt nu eene nadere befehryving van deeze Wormswyze beweging. … Men wordt dezelve gewaar als men een levend dier, of dat nog maar kort dood is geweest opent, doch ze is moeilyk te befchryven en zelfs waar te neemen, om dat ’er zo veel ftrydige bewegingen in gezien worden. Men ziet het geheel Gedarmte kruipen, en op vep- fcheide wyzen getrokken en te mets famengetrokken , en ook wederom verflapt worden; beurtlings verhard ‚dan naar de regter dan naar de linker zyde gekeerd, en naar om hoog | met (a) Zie de Vaderl. Letteraefen. \Ilde Deel 2de Stuk. bladz. 352. Alwaar eene befchryving van dit hoorne venftertije gegeeven ise _ LDEEL. N. LETT. NO. 3, |. 122. A. V. HALLER BEGINSELEN met de ingehoude ftoffe , dan wederom naar beneden ge: voerd, en de Darmen korter en ook wederom uitgeftrekt worden, naar voren uitkoomen, en naar achteren wederom. fchuilgaan , en zich krulsgewyze omflingeren, De faamge- trokke ponten zyn veríchillende en onbeftendig, zo dat een deel ’t welk in rust geweest is nu beweegd wordt,'t welk famengetfokken was nu verflapt wordt, en dan knoopen ge- maakt worden van de opgehoopte drekftaffen , welken door de famentrekkingen tegengehouden worden; welke knoo- pen wederom verdwynen „als de famengetrokke deelen, wel- ken den knoop onderfchepten , nader: tot malkander ge bragt worden. ‚ | » Men ziet de beiderleie vezelen baarblyklyk werken, zodat nu de langwerpige het Gedarmte verkorten, dan de dwerfe het zelve vernaauwen en famentrekken. Ook werken wel de beiderleie vezelen te gelyk, zo dat het Gedarmte te gelyk kor- ter en naauwer wordt. Als'deeze vezelen werken worden ze zichtbaarder en onderfcheiden. Het Gedarmrte laat zich door gaans naar de famengetrokke plaatfe optrekken , en wordt kor ‚ter, en zendt zyne ingehoyde ftoffe derwaards, naar boven en paar beneden. Het faamgetrokke deel haalt de hoeken van den Darm naar zich, verwydt dezelven en maakt ze kort. Het deel beneden de famentrekking wordt uitgezet, wordt wyder en langer. . | » Lugt of drekftoffen verzamelen de Darmen tusfchen twee famentrekkingen, dus zwellen ze, en kort hier op verdwynen de uitgezette ringen, en de lugt ontfnapt. Somtyds is de fa: mentrekking fterker, en dryft de drekftoffe „of de lugt terug, - zo dat de ingefloote lugt geene opening vindt om te ontkoo- men, en de drekftoffen, na den dood, tusfchen een faamge- trokken ring van weerzyden opgehouden wordt ”. Deeze Wormswyze beweging noemt de Schryver'de Spee- lende, en aangaande alles wat Hy hier van gezegd heeft, be: roept Hy zich op-zyn eige Proeven , genoegzaam alleen „eent ge weinigen van anderen uitgezonderd. Vervolgens befchryft de waare Wormswyze beweging welke naar beneden voert. „» In deeze {chynbaare verwerring, gelyk in het geheele f menftel der wereldlyke dingen, blykt echter een zeer goede orde, en het verwerde welk ’er fchynt ondergemengd te wee zen {trekt ten nutte van het Dier, Te weeten „de beweging, welke de fpyzen naar beneden van de Maag tot het uiteinde van het Gedarmte moet voeren, heeft dermaate de overhand, dat ze deezen weg naauwkeurig , fchoon wat traag, volge, 3 fchyut een ftrydige b-weging hier tegen gekânt te zyn. DE d > MT I a a a DER NATUURK, VAN HET MENSCHELYK LICHAAM.! 123 is zo bekend, dat het naauwlyks behoeft verklaard te worden ”. Hier worden: eenige Voornaame Mannen aangehaald, welken dit in Dieren en eindelyk ook in den mensch gezien hebben. | » Door deeze beweging worden de fpyzen naar beneden ge- dreeven „en de drekftoffen door het uiteinde van het Gedarm.- te uitgeworpen, tot dat het zelve geheel ledig zy. En zo wordt ook °t gene in de Darmen onthouden wordt „als dezel- ven door eene wonde afgefneeden of geopend zyn, uitgedree- ven. Althans worden de fpyzen opgehoopt ter plaatfe waar een. beletzel is, °t welk zy niet kunnen te boven koomen, gelyk wâar een Darm door een band is toegebonden, by den Endel- darm „als deeze door een toeval geflooten is. of door langwy- - ligheid van den flaap, gelyk in de Beeren. Zo wordt ook de lugt opgehouden, als ‘er ergens eenige fluiting is. En deeze Wormswyze beweging heeft plaats door het geheele Gedarm. te, in den Twaalfvingerigen, den Nugteren „den Omgewon- den, en ook zelfs in de dikke Darmen. En het Gedarmte wordt geheel famengetrokken, niet alleen tot een derde ge- deelte, maar zo dat ’er geene holligheid overblyve ”. 