Geschiedenis van het buddhisme in Indië
DE DHARMA. 335 1. NAAM EN VORM, De Indiërs, even als andere volken der oudheid, verstaan onder de schepping der wereld het verrijzen des lichts. In den beginne, in den nacht, is alles een chaos, eene verwarde massa waarin de dingen zich niet van elkaar onderscheiden. Doch zoodra het licht zich openbaart, begint er in die chaos orde te komen; duidelijk afgeronde gestalten vertoonen zich, de voorwerpen maken zich als het ware van elkander los. Wat nu is de oorzaak dat die gestalten, de dingen als zoodanig, zich openbaren? wat is het dat ze schept? Men kan antwoorden, dat er twee samenwerkende oorzaken — zijn ten gevolge waarvan de wereld zich openbaart: het hemelsche licht en de menschelijke geest, het inwendige licht. Zonder het eerste zou het laatste werkeloos blijven; zonder het laatste zouden de dingen niet als eenheden kunnen waargenomen worden. Er zijn dus in zekeren zin twee scheppers. Maar men kan ook, om de zaak diepzinniger te maken, be- weren dat de ware schepper de menschelijke geest is, want al bestaat ook de stof der dingen onafhankelijk van den waarnemenden geest, deze laatste verleent hun toch hun bijzonderen vorm, fatsoeneert ze, schept ze — wel te verstaan voor zich. Doch dit laatste wordt weggecijferd, en gemakshalve laat men ook de stof rusten. Daar de overtuiging dat er een stof moet wezen zich moeilijk uit den weg laat ruimen, zal men, eenmaal de stelling aannemende dat de menschelijke geest de ware schepper der dingen als zoodanig, als verschijningsvormen, is, trachten de twee waarheden met elkander in overeenstemming te brengen. Dit kan men meenen te bereiken door aan al het waargenomene en waarneembare eene betrekkelijke waarheid toe te kennen. Wat wij waarnemen is werkelijk zoo voor ons, maar denken wij ons zelven en de waarneming weg, dan blijven de dingen als afzonderlijke dingen er niet meer: ze keeren terug tot den staat van chaos. Volgens de hoogste, absolute waarheid zal er dan niets zijn dan de massa, de chaos. Hieruit ontwikkelt zich van zelf de leer dat alles, in de hoogste waarheid, ijl, niets is, maar dat in betrekkelijken zin, van het standpunt des menschen uit beschouwd, er afzonderlijke dingen zijn. dingen, gestalten zijn, die de mensch met behulp van bijzondere klanken, met woorden, van elkaar onderscheidt. Vergelijkenderwijs kan men de waarneembare wereld, de verschijnselen voor een bedrog, een schijn, een hallucinatie verklaren. Indien wij deze denkbeelden welke in den lateren Wedânta tot een afgerond geheel verwerkt zijn, voor oogen houden, zullen wij begrijpen waarom en in hoeverre de wereld der verschijnselen reeds in de Brâhmana’s vereenzelvigd wordt met Vorm, d. i. al wat zichtbaar is, en Naam, d. i. Al wat benoembaar is. Wij lezen ergens het volgende: Sovena (vóór de schepping) was dit (d. i. het heelal, de dingen) ononderscheiden; door Naam en Vorm werd dit onderscheiden. Daarom wordt dit ook thans nog door Naam en Vorm onderscheiden. Hetzelfde geschrift bevat ook deze beschouwing: »Vorm is (hetzelfde als de) verbeelding (mano è wai rûpam); want met de verbeelding kent men dit wat zichtbaar is. Naam is (hetzelfde als) spraak (of: woord, wag wat nÂma); want met de spraak noemt men den naam. Zoover als vorm en naam zich uitstrekken, strekt zich dit al uit. In verband hiermee moet gebracht worden hetgeen vooraf gezegd wordt van het scheppingswerk van het brahma. »In den beginne was er dit, (als) brahma. Dat schiep de goden. Na de goden geschapen te hebben liet hij hen hoog in deze werelden een plaats innemen: Agni (het vuur) in deze wereld (de aarde); Vâyu (de lucht, de wind) in den dampkring, en de Zon aan den hemel. Wat eigenlijk het brahma hier is, wordt eenigszils in het duister gelaten; in elk geval is het de hoogste Rede of wat op hetzelfde neêrkomt, het scheppende Licht. In het vervolg wordt gezegd: »Daarop bereikte het brahma de verdere (of: hogere) zijde. Die bereikt hebbende overwoog het: »hoe toch zal ik deze werelden afzonderlijk door dringen (of: begrijpen)?’ Toen doordrong (of: begreep) hij ze afzonderlijk. DE DHARMA, 337 Onze lelijk met deze twee: »met vorm en met naam.« Waar heeft men zich nu den zetel van de hoogste Rede te denken? Naar de mythologische opvatting zeker wel in de hoogste lichtbron, maar naar de wijsgeerige in den mensch zelven; de menschelijke geest toch is de ware schepper van de dingen als zoodanig. De consequentie van het stelsel leidt tot de slot- som: er is geen hogere Rede dan de menschelijke geest, er is geen God dan onze rede. In hetzelfde werk ontmoeten wij ook de leer dat deze wereld begrepen is in Naam, Vorm en Handeling. »Dit (wat er is) is drieledig: naam, vorm en handeling.« De grondslag der namen is de spraak, want hieruit komen alle namen voort; de grondslag der vormen is het oog; die der handelingen de ziel (atman, ons binnenste, de persoonlijkheid). Het drietal als eenheid opgevat valt samen met de ziel, en de ziel, één zijnde, omvat het drietal. »Dit is dan het steeds levende, dat onder het bestaande verhuld is. Het steeds levende is de levensgeest (de adem, het leven); het bestaande zijn naam en vorm; onder deze is de levensgeest verhuld.« Valt de ziel, de persoonlijkheid, met naam, vorm en handeling samen, en zijn in deze drie alle dingen begrepen, dan omvat de persoon, het subject, de waarnemer, ook alle dingen. Niet onduidelijk geeft dan ook Yajnavalkya te kennen dat de atman, d. i. bij hem: het subject, alles is. Door zichzelf te kennen, kent men alles, Alle Weda’s, alle wetenschappen zijn een uitvloeisel, of, zooals hij het noemt: een uit- Het oorspronkelijke heeft het woord 'onsterfelijk' en wijst op het feit dat de ziel niet sterfelijk is. De onsterfelijkheid van de ziel, naar de mening die men in het tekst doorziet, bestaat daarin dat de ziel of de levensgeest werkzaam is, niet stervend. De ademning van het zelf of de geest. Tussen dit soort van idealisme en de lozing van de buitenwereld ligt er slechts één schrede. Het is door naam en vorm dat elk ding zich als zoodanig, als individu voordoet. Daarom gaat het samengestelde woord naam-vorm over in de zin van individualiteit. Zoo vinden wij den term gebezigd in een der Upanishads: "Gelijk de rivieren, wanneer zij in de oceaan stroomen, naam en vorm verliezen en verdwijnen, zoo bereikt de wijze, van zijn individualiteit verlost, de allerhoogste hemelse geest." Deze term individualiteit is in de Buddhistische wijsbegeerte overgegaan. Aanvankelijk moet men er den zin aan gehecht hebben van individualiteit, van zakelijk of persoonlijk individu, want in de reeks van oorzaken en gevolgen wordt individualiteit voorgesteld als voortbrengsel van het helder besef, van het denken. Maar uit dezelfde reeks blijkt ook dat men de zakelijke individualiteiten wegdacht, want in de onmiddellijke volgende schakel worden de zes zintuigen of zetels der zinnen uit het individualisme afgeleid. Men kan de beperking van het begrip vergelijken met die welke onze termen individu en organisme hebben ondergaan. Immers gewoonlijk worden deze slechts op mensen toegepast. Wanneer het er op aan komt in minder algemene termen te zeggen welk begrip de Buddhistische Doktoren aan nâmarûpam hechten, stuiten wij op allerlei zwarigheden, o.a. deze dat er omtrent de omvang van het begrip verschil van gevoelen bestond. Beginnen wij met de Noordelijke om op te sporen wat zij onder nâmarûpam verstaan, inzonderheid in de reeks van oorzaken en gevolgen (nidâna’s). De bekende reeks wordt opgevat als een ontwikkelingsgeschiedenis van de mens, in twaalf bedrijven, een geschiedenis die begint ab ovo of eigenlijk nog vroeger en eindigt met ouderdom en dood. Alles gaat in Laatste instantie terug op: 1. onwetendheid, verklaard als zijnde de waan dat het voorbijgaande blijvend is. Uit onwetendheid komen: 2. stemmingen, als genegenheid, afkeer, dwaasheid of verblinding. Hieruit ontstaat: 3. het eerste bewustzijn bij de in de moederschoot bevindende. Uit dat subjectief bewustzijn ontstaat: naam-en-vorm; met welk woord, in ’t kort uitgedrukt, bedoeld wordt de staat van embryo; onder naam verstaat men de vier grondstoffen, aarde enz.; onder vorm wat licht of donker van aard is. Dan komen: de zes zintuigen, die achtereenvolgens het bewustzijn, de vier grondstoffen en den vorm tot gebied van hun werkzaamheid hebben. Door wederzijdsche verbinding tusschen naam en vorm en zintuigen wordt aanraking geboren. Daaruit volgt: gevoel, aangenaam, onaangenaam of geen van beide. Daardoor ontstaat: zinnelijke begeerte, en dien ten gevolge: streven; hieruit: wording of staat; dan: geboorte, d. i. lichamelijke geboorte, of wat op hetzelfde neêrkomt, de vereeniging der vijf Skandha's, waaruit het organisme bestaat. Op geboorte volgt de 42de term: ouderdom en dood, rouw, gejammer, leed en hartzeer. Minder duidelijk is het wat met nama-rupa bedoeld is in de volgende verklaring van de reeks: uit valsche kennis komen (bedriegelijke) visioenen, of met geestesstaan is sanskriet op deze plaats te vertolken blijkens de bijgevoegde woorden. Meer hierover later bij de behandeling der Skandha’s. Eenigszins anders de Zuidelijken, in zoover zij onder 'naam' de uitwendige dingen samenvatten en onder 'vorm' de inwendige; Bigandet I, 93. Hodgson t. a. p. in hoofdzaamheid hetzelfde: "thence proceeds an organised and definite, but archetypal body, the seat of that consciousness." * Hodgson t. a. p. heeft schachmatelijke ontvangenis’, doch zulks is in strijd met het voorafgaande; de ontvangenis heeft vroeger plaats gehad. Intussen hechten ook de Zuidelijken wel eens dezelfde zin eraan. Zoo zegt Bigandet, I, 93: » Upadana, the attachment, or the conception. It is that state in which the desire adheres to something, assumes a shape. It is, in fact, the being conceived. From the state of conception the being passes inso that of existence.” Genoeg. Hardy M. of B. 394 vertaalt den term met "heet hechten aan bestaande voorwerpen." In stede van »geboorte” heeft Hodgson "verschillende geslachten en soorten"; dit bezeichnet namelijk "geboorte” en „geslacht". Bij Hodgson t. a. p. 22% Indrukken; hieruit algemene denkbeeldens; hieruit naamvorm; hieruit de zes zinorganen (of ’t veld van hun werkzaamheid); hieruit aanraking; hieruit gevoel en gewaarwording; hieruit begeerte; hieruit ontvangenis; hieruit geboorte; hieruit de onderscheidingen van geslacht en soort onder levende wezens; hieruit verval en dood. Bij de Zuidelijken wordt naam-en-vorm meestal zóó gebruikt, dat men het vergelijkenderwijs mag vertalen met: iets individueels, een individu; geest-en-lichaam. Daar nu, gelijk wij straks zien zullen, de geheele mens uit eene verbinding van 5 Skandha’s bestaat, valt naam-en-vorm met de laatsten samen. Eén van de Skandha's is die van den vorm, welke de bestanddeelen en eigenschappen van het lichaam omvat. Na aftrek van den vorm blijft dus als gelijkwaardig met de vier op den geest betrekkelijke Skandha's over het begrip naam. Gewoonlijk echter wordt naam-en-vorm gelijkgesteld met slechts vier van de 5 Skandha's, en sluit men het vijfde, het Vijnana, d. i. het bewustzijn, uit, omdat in de reeks van oorzaken en gevolgen naam-en-vorm uit het bewustzijn voorkomt en dit dus niet kan in zich sluiten. Soms wordt naam-en-vorm schijnbaar materialistisch een samenstel genoemd van de vier elementen. Zoo zei de Buddha: »Denk in de eerste plaats na over dit hoofdpunt, dat hetgeen wij het zelf of het ik plegen te noemen, niets is dan naam-en-vorm, dat wil zeggen: een samenstel van de vier elementen hetwelk onophoudelijk veranderingen ondergaat onder den invloed van het karma (d. i. de som van vroegere handelingen). De ware gelovigen weten zeer goed dat wat gewoonlijk een man, een vrouw, oogen, mond genoemd wordt, bedriegelijke onder-scheidenheden zijn die verdwijnen voor den wijze, die in dat alles niets ziet. 2 Childers, Pali Dictionary. Het is duidelijk dat de theorie van naam-en-vorm en die der Skandha’s uit verschillende bronnen gevloeid zijn en ondanks alle sophisterij niet met elkaar in overeenstemming kunnen gebracht worden. De Buddhisten tellen nu eens vier, dan weer vijf elementen. De dharma, 341 dan naam en vorm, het voortbrengsel van karma en wiwedaka (onderscheiding), d.i. van de eerste en tweede oorzaak. Om den ware aard van het begrip naam-en-vorm te begrijpen, kunnen wij niet beter doen dan teruggaan tot de reeks van oorzaken en gevolgen, en voor ogen houden dat het een verwijderd gevolg is van de onwetendheid of wankennis. Denken wij de onwetendheid weg en naam-en-vorm verdwijnt tevens. Voor de wetende is er geen naam-en-vorm, er zijn geen individuen. Ook de Vedanta loochent de individualiteit der dingen, levende en niet levende, en komt tot de loochening van het waar bestaan der verschijnselen; de waarneembare wereld heeft niet meer werkelijkheid dan een droom, is een begoocheling, een zinsbedrieg, een schijn. Alleen het brahma, het oneindige wezen, bestaat wezenlijk. Maar dat oneindige kan opgevat worden als de oneindigheid, en deze is niet anders dan de oneindige ijle ruimte en de eeuwige tijd. En dat oneindige in ruimte en tijd, dat figuurlijkerwijze alles voortbrengt, draagt denzelfden naam als de nul, is kha. De nul, het niet, de zuivere abstractie, is het gunyam, en het is meer een verschil van woorden dan van voorstelling, of men zegt: "sarvam sunyam, alles is leeg, ijl, niets, abstract" of "het al is brahma." In één woord: het wijsgeerig idealisme der Buddhisten en dat der Vedanta heeft denzelfden oorsprong. 2. DE VIJF SKANDHA'S. De uiterlijke en innerlijke eigenschappen van de mens, of anders gezegd: zijn eigenschappen en vermogens als handelend, gevoelend en denkend wezen, worden onder 5 hoofdgroepen (skandha) gerangschikt. Men ziet dat karma hier de plaats van de onwetendheid inneemt. Volgens de beginselen van de Wedānta kan men ook, uitgaande van de stelling dat alleen de rede, de intelligentie in het subject wezenlijk bestaat, besluiten tot het bestaan van de rede in elk subject. De gedachte som van alle intelligenties blijft intelligentie, en in zoverre is het individu, waaraan alleen de rede iets wezenlijk bestaands is, één met het geheel der individuen. De rede is god. Daar de gedachte som van individuen oneindig is, kan ook god, de reed algemeen, de oneindigheid heeten. Men kan deze niet vergelijken met de categorieën van de Westerse wijsbegeerte en de Indische logica; het zijn eenvoudig rubrieken dienende ter sorteering van de eigenschappen en verrichtingen van het organisme. De 5 hoofdgroepen zijn: 1. die van rûpa, vorm; 2. van wedanâ, gevoel, aandoening; 3. van sañjñâ, besef, gewaarwording, merk; 4. van sanskârâs, voorstellingen, gewrochten der verbeelding, indrukken, stemmingen; 5. van vijfiana, helder besef, onderscheidingsvermogen, oordeel, verstand. Bij de Noordelijken is de volgorde: rûpa, vijfiana, wedanâ, sañjñâ, sanskârâs. Dat met deze afwijking ook enig verschil in opvatting van de termen gepaard gaat, zal ons later blijken. Deze hoofdgroep omvat alles wat betrekking heeft op het lichaam in engere zin en telt 28 onderdeelen: 4. het element aarde; 2. element water; 3. element vuur; 1. element lucht. Deze vier vormen de stoffelijke bestanddeelen; de volgende heeten alle afgeleide of afhankelijke: 5. het oog; 6. het oor; 7. de neus; 8. de tong; 9. het lichaam; 10. vorm; 11. geluid; 12. reuk; 13. smaak; 14. het tastbare; 15. de vrouwelijkheid; 16. de mannelijkheid; 17. levenskracht; 18. het hart; 19. element ruimte; 20. lichaamsgebaren; 21. spraak; 22. lichtheid; 23. zachtheid; 24. geschiktheid voor werk; 25. ophoping of dikte; 26. uitgestrektheid of duur; 27. slijten; 28. onduurzaamheid. Alle deze artikelen laten weer een onderverdeeling toe. Zo behoort De voornaamste voor dit onderwerp geraadpleegde werken zijn: Hardy M. of B. 899, vgg.; Childers Pali Dict.; Sarwadarana-Sangraha 20; Gwalandananda in Vedanta-Sutra 547; Colebrooke Essays 253 (Misc. Ess. 393). Het woord voor element, datu, wordt in meer dan één zin gebruikt; als grondstof: aarde, water, vuur en lucht; als grondslag; als grondbeginsel. Allerlei immaterieele feiten, gelijk vernietiging, Nirvana, enz. heeten ook datu. Het is, in het kort, alles wat onder de wissel der verschijnselen, eeuwig en onveranderlijk hetzelfde blijft. Een der axioma's luidt wel: »alles is onbestendig of vergankelijk,” maar van dat alles moet het bestendige en onvergankelijke uitgezonderd worden. De lijst bij Childers onder rupa laat No. 14 uit, doch heeft daarvoor aan het einde als No 28: spijsopneming. De Dharma, N°. 1, twintig lichaamsdelen die uit aarde gevormd zijn: haren, nagels, tanden, huid, vleesch, aderen, beenderen, merg, enz. Uit N°. 2, de grondstof water, zijn twaalf lichaamsdelen gevormd: gal, slijm, etter, bloed, zweet, enz. Ne. 3 is in vierderlei vorm in ’t lichaam aanwezig: als vuur dat het lichaam tegen verrotting bewaakt, zooals zout het bederven van vleesch weert; als vuur ontstaan door hartzeer, dat het lichaam doet wegkwijnen alsof het verbrand werd; als het vuur dat verval en zwakte veroorzaakt; als het verduwingsvuur in de maag. Bij N°. 4, lucht of wind, worden zes soorten van wind in ’t lichaam onderscheiden. Dit zal voldoende zijn om het beweren te rechtvaardigen dat het stelsel der 5 Skandha's: ook een soort van physiologie in zich sluit. Ter kennerschetsing van de aard dezer physiologie kan nog de volgende theorie, die min of meer dichterlijk gekleurd is, dienen: "Het lichaam wordt door de aarde, waaruit het samengesteld is, verhard, alsof het gebeten was door een slang met een droge mond; door het water bederft het, als gebeten door een slang met een rotten mond; door het vuur wordt het verbrand, als gebeten door een slang met een vuurige mond, en door de wind wordt het uiteengereten als gebeten door een slang met een mond als een vlijm." Bij de Noordelijken omvat de hoofdgroep vorm, in ’t algemeen uitgedrukt: de zinorganen benevens hun voorwerpen in betrekking tot den waarnemende persoon; met andere woorden: de zintuigen en hun voorwerpen, zooals deze zich in de geest afspiegelen, de dingen subjectief opgevat. Gevoel of aandoening is drieërlei: aangenaam, onaangenaam of geen van beide. Naar gelang van de verschillende organen onderscheidt men Zes soorten van gevoel: 1. wat ontstaat door de werking van het oog; 2. van het oor; 3. van den neus; 4. van de tong; 5. van het lichaam (de huid); 6. van den inwendigen zin of het gemoed, De aandoeningen kunnen ook van zedelijken aard zijn; zoo zijn er goede, zondige en onbekende aandoeningen. Soms wordt het getal aandoeningen bepaald op 108. Er zijn namelijk zes genoegelijke aandoeningen met het huiselijk leven, zes met de verzaking der wereld verbonden; er zijn ook zes onaangename aandoeningen die zich aan het huiselijk leven, en evenveel die zich aan de verzaking der wereld vastkloppen; eindelijk zijn er zes soorten van onverschilligheid: in betrekking tot het huiselijk leven, en evenveel in verband met de verzaking der wereld. Dat geeft 36. Rekent men nu nog dat er 36 verschillende verleden aandoeningen zijn, 36 toekomstige, en evenzooveel tegenwoordige, dan komt men tot het totaal van 108, toevallig een heilig getal. Bij de Noordelijken omvat deze hoofdgroep in 't algemeen alle aangename, onaangename en onverschillige aandoeningen; genoegelijk, pijnlijk of onverschillig gevoel. Zij laten evenwel de groep van wijfana voorafgaan, zodat zij het laatste opvatten als besef, bewustzijn. III. Besef, gewaarwording, merk. Deze hoofdgroep is zesledig. Door het oog merkt men of een voorwerp zekere kleur heeft; door het oor merkt men, bij ’t hooren van zeker geluid, van welk voorwerp, bijv. van een trom, een fluit, enz., het afkomstig is. Door de neus worden wij gewaar of iets geurig is dan wel het tegendeel; door de tong hoe iets smaakt, bitter, zoet, zuur, zout, wrang of scherp. Met behulp van de tastzin merken wij of een ding aangenaam of onaangenaam op het gevoel is. Door de inwendige zin beseffen wij hoe iets uit zijn aard is of moet wezen. De gewaarwording, die door middel van elk dier zintuigen tot ons bewustzijn gebracht wordt, heet sensatie. Ook bezigt men dezelfde term waar wij besef zouden gebruiken. Dus is er een besef bij de wijzen van ’t onbestendige der dingen, een ander van ’t onwezenlijke, onheilige, ellendige; voorts het besef dat men het verkeerde moet laten, zijn hart er van moet aftrekken en alle aandoeningen onderdrukken. Soms worden er zeven, een andermaal negen of tien soorten van wijs besef opgesomd. Eenigszils afwijkend is de bepaling die bij de N. Buddhisten aangetroffen wordt en hierop neerkomt dat sañjñà’s zijn de notie bij ons opgewekt bij het hooren van bepaalde termen, zooals koe, paard, en dergelijke, of bij ’t zien van zekere merken of teekens. De oorzaak van het verschil is niet ver te zoeken; het woord laat namelijk meer dan één opvatting toe: teken, wenk, merk; toestand dat men iets merkt, van iets bewust is; kenmerkende benaming, term. IV. Voorstellingen, indrukken, stemmingen. Alvorens kennis te maken met de onder deze hoofdgroep gerangschikte begrippen, zal het wellicht niet overbodig zijn stil te staan bij het sprekende woord sanskāra, waarnaar deze afdeeling genoemd is. Sanskāra is het fatsoen dat men door zekere kunstbewerking aan een stof geeft en ook de kunstbewerking zelf. Zoowel het fatsoen dat de pottebakker aan de kneedbare klei meedeelt als de indruk, die men op was en andere weekke stoffen te weeg brengt, heet zo. Op den geest overgebracht is het de werking der verbeelding of het gewrocht hiervan; ook verstaat men er onder den aanleg van iemands geest of karakter. Bezigt men het in meervoud, dan bedoelt men er vooral de door vroegere verrichtingen te weeg gebrachte toestanden; en ook de door inwerking van buiten ontstane indrukken of voorstellingen. In de Yoga is het een zeer gewone uitdrukking en verstaat men er onder elk door vroegere toestanden bewerkte voorstelling of indruk, die in den geest rust, doch naar verkiezing kan worden opgeroepen. Daartoe behooren de indrukken die aan 't geheugen en de valsche instincten hun ontstaan te danken hebben, en voorts iemands zedelijke toestand die een gevolg is van vroegere sanskāras. platten zin is opgevat geworden, hetgeen gepaard is gegaan met het uitvinden of toepassen van vrome legenden. Een dier verhalen mag hier een plaats vinden. De monnik Tishya had trouw de gewoonte aan de relikwieën zijn vereering te brengen. Bij zeker feest keek hij naar de plaats waar de voornaamste relikwieën nedergelegd waren en dacht bij zichzelf: hoeveel menige monniken en religieuze personen zijn hier in vroegere tijden vergaderd geweest om hun vereering te brengen! Terwijl hij hierover nadacht verkreeg hij de macht der verrukking, waardoor hij in staat gesteld werd zich in de lucht te verheffen en naar de gewijde plek te gaan. Behalve genoegen betekent N°. 42 ook liefde en dan is het het tegenovergestelde van kwaadwilligheid of de begeerte om anderen leed aan te doen. De 44de plaats wordt ingenomen door: het geloof, kalm vertrouwen. Dit is een bijzonder te roemen eigenschap; het werkt even reinigend en heiligend als verheffend. Ook 45. geheugen, bedachtzaamheid is een aanbevelingswaardige eigenschap, die iemand weet houdt van kwaad te doen en hem aandrijft ten goede. Men kan haar vergelijken met een trouwen minister die de koning terughoudt en aanzet naar gelang van omstandigheden, door hem goed raad te geven en de noodige inlichtingen te verstrekken. De opsomming wordt voortgezet met: 46. schaamte; 417. schroom; 18. onbaatzuchtigheid; 19. welwillendheid. Dan volgt 20. vroedheid, wijsheid. Zij is het die de onwetendheid verdrijft en openbaart wat goed en wat niet goed is, gelijk een brandende lamp de voorwerpen welke in de duisternis verborgen zouden blijven zichtbaar maakt. Het tegendeel is onwetendheid. Men moet onderscheid maken tusschen besef, verstand en wijsheid. Door het eerste worden wij het verschil in de kleuren der voorwerpen gewaar, doch het is niet voldoende om ons hun onbestendigheid te doen ontdekken. Met het verstand kennen wij èn de kleuren èn de onbestendigheid der dingen, maar het is onvoldoende om ons de wegen ter zaligheid te wijzen, terwijl de wijsheid ons alle drie: kleuren, onbestendigheid en de wegen leert. Er is ééne soort van wijsheid, die alleen door de Pratyekabuddha’s en de hoogste Buddha’s bezeten wordt, namelijk die waardoor men de 4 hoofdwaarheden ontdekt. DE DHARMA. verwerven en om de goede werken, die hij verricht heeft, zal hij dan in een der hemelen geboren worden; overreedt hij andere hetzelfde te doen, dan zullen ook zij hetzelfde loon ontvangen. Op gedachte volgt ? ten 5de: behartiging; 6. oplettendheid; 7. levenskracht; omschreven als het levensbeginsel dat de onzienlijke of ideale eigenschappen of vermogens voedt gelijk het water den lotus. Verder worden opgenomen: 8. vorming, gissing (witarka), en 9. overleg, redeneering (wijkaar). Het kenmerk van het eerste, zoals het ergens verklaard wordt, is dat het iets invoegt, evenals bijv. een timmerman een door hem bewerkt stuk hout ter bestemde plaats invoegt. Men kan het vergelijken met de slag op een metalen gong aangebracht, terwijl het tweede de nagalm is. Hoe weinig bevredigend de bepaling ook is, kan men uit de bijgevoegde vergelijking opmaken dat de schrijver van ’t aangevoerde werk voor den geest heeft gestaan wat in onze vertaling is uitgedrukt. Ten 40de komt: geestkracht, krachtsinspanning, het tegendeel van sloftheid. Het eigenaardige van dezen sanskara is, steun te verlenen; bij wijze van stut verhindert hij de vernieling van zedelijke verdienste; wanneer een huis naar éénzijde overhelt zal men het immers scheren opdat het niet instort. Het 44de begrip is: ernst, toeleg. Vervolgens komt: 12. behagen en 13. lust. Een hooge graad van behagen is verrukking, die in staat is iemand in de wolken op te voeren. Als uitvloei van de zucht om aan de schoolsche wijsbegeerte een stichtelijke en vrome tint te geven, mag men het beschouwen dat de zoo even gebezigde figuurlijke uitdrukking in. Niet zelden wordt het eerste in den meer algemene zin van 'een gedachte' gebruikt. Ook in Yogasūtra 1, 17 staan vijaksa en vichara naast elkaar en wordt het eerste verklaard met “grove raming” en het laatste met “fijner indringen”; doch in 1, 43 betekent vijaksa met onzekerheid, eenigen twijfel gepaard; in 2, 33 is vijaksa een opkomende gedachte bijv. zal ik iets doen of niet doen, # plan.” Behalve de werkzaamheid duidt hetzelfde woord ook het feit, de op gegende wijze verkregen kennis, aan. Ter verduidelijking van het verband tussen de zes zinvermogens en het verstand worden eenige niet onbelangrijke bijzonderheden medegedeeld. Van het oog wordt er gezegd dat het een bal van donkere en een kring van witte kleur heeft. Gelijk een druppel olie op de buitenste van zeven in elkaar gelegde katoenen zakken spoedig door alle zeven heendringt, zo gaat ook het licht dat in het oog valt door alle de zeven concentrische lagen van ’t vleeselijk oog. Tot de samenstelling van het oog dragen de vier elementen bij, maar zijn voornaamste vermogen is het kenvermogen, het verstand, gelijk een vorst het hoofd is zijner volgelingen. Niet het oog is het wat ziet; want het heeft geen bewustzijn. Evenmin ziet het verstand of de geest het beeld, want het heeft geen oog. Indien het verstand zag, zou het ook het beeld binnen een muur zien; het zou doordringen tot het binnenste van een ondoorschijnend donker lichaam; doch dat is niet het geval. Wanneer 't oog en het beeld met elkaar in gemeenschap of contact komen, dan eerst ziet men. Daarvoor is noodig dat er licht komt van 't oog. Dewijl het licht niet van binnen een muur komt, kan wat daarbinnen is niet gezien worden. Van sommige zelfstandigheden, zooals kristal en edelstenen straalt licht uit, zodat men zien kan wat er binnen in is. Wanneer een voorwerp gezien wordt, geschiegt het niet door 't oog alleen, en evenmin door 't verstand alleen. Dat wat ziet is eigenlijk het gezichtsvermogen, hoewel wij, in het dagelijks leven, zeggen dat het oog ziet. Alle overige nummers maken een register uit van goede of heilige, slechte of zondige, en onverschillige gedachten, gezindheden of begrippen. DE DHARMA. 351 (cittas). Het goede, heilige, zondelooze denken (kugala-vijjana) sluit 24 soorten in zich van goede gedachten, welke gericht zijn op een der hogere sferen of een bovenwereldsche, geestelijke sfeer, en daarnaar ingedeeld worden, alsmede naar de verschillende omstandigheden waarmede die vrome gedachten gepaard gaan. Op grond van die verdeeling hebben er 8 begrippen betrekking op het luchtgebied der Wensen (Kāma-vacara); 5 op dat der Vormen (Rūpa-vacara); 4 op het Vormenloze (Arūpa-vacara), en 4 op het nog hogere bovenwereldsche of zuiver geestelijke (d. i. hersenschimmige) gebied (Lokottara). Aard en strekking van deze zedelijk-mystieke begrippen kan niet beter in ’t licht gesteld worden dan door een aanhaling uit een Pali-geschrift te laten volgen. "Het op het luchtgebied der wensen gerichte denken is achtvoudig, dewijl men het onderscheiden kan al naarmate het in verband staat met blijmoedigheid, onverschilligheid, kennis en aandrift; te weten: gedachten gepaard met blijmoedigheid en verbonden met kennis, en wel of spontaan of kunstmatig ontstaan; dan: gedachte gepaard met blijmoedigheid en niet verbonden met kennis; voorts: gedachte gepaard met onverschilligheid en verbonden met kennis, en of spontaan of kunstmatig; wijders: met onverschilligheid en zonder kennis. Wanneer namelijk iemand almsdienst geeft en andere goede werken doet, niet lusteloos of door een ander aangekondigd, maar blijmoedig, ten einde de ontvanger van de gift te verblijden, dan heeft hij een spontane gedachte, met blijmoedigheid gepaard en met kennis verbonden. Wanneer daarentegen iemand op voorzegde wijze blijmoedig, uit gewoonte van vrijgevigheid of anderszins, hoewel met waarachtig goed Inzicht en innig geloof, toch lusteloos of door een ander aangespoord handelt, dan heet diezelfde gedachte van hem kunstmatig. Verder, wanneer jonge monnikken, door 't goede voorbeeld van hun verwanten er aan gewoont om blijmoedig en met kennis, jonge monnikken, door 't goede voorbeeld van hun verwanten er aan gewoont om blijmoedig en met kennis, gewend, met blijmoedigheid, doch onbesuisd, weggeven wat zij op 't oogenblik in handen hebben, of vrome vereering bewijzen, dan ontstaat de derde gedachte. En wanneer zij hetzelfde doen omdat zij door hun verwanten aangezet worden om te geven of vrome vereering te bewijzen, dan wordt de vierde gedachte geboren. Eindelijk, wanneer iemand in de vier overige gestelde gevallen zonder blijmoedigheid te werk gaat, aan welke reden de afwezigheid van blijmoedigheid dan ook te wijten zij, dan ontstaan de vier gedachten gepaard met onverschilligheid. En aldus is het op het luchtgebied der Wenschen gerichte reine en heilige achtvoudig. Er zijn 12 zondige gedachten, waarvan 8 gepaard gaan met baatzucht, 2 met toorn, 2 met dwaasheid of verblinding. Nog grooter is het aantal onverschillige gedachten of gezindheden die nog goed noch kwaad zijn. Zeven soorten er van leiden tot slechte gevolgen; 8 tot goede, 8 andere tot het luchtgebied der Wenschen onder bepaalde omstandigheden; 5 tot dat der Vormen; 4 tot het Vormenloze; 4 tot het bovenwereldsche of zuiver geestelijke. Eindelijk zijn er een aantal van onverschillige gedachten welke leiden tot handelingen die, naar het heet, geboorte in de verschillende aetherische gewesten ten gevolge hebben. Bij de Noordelijken omvat deze hoofdgroep het verstand, dat sommige verzenzelvigen met geest, ziel of zelf bewustzijn (atman) ; verder de werkzaamheid van het zelfbewuste verstand of het denkproces, den stroom van gedachten en gezindheden. De geheele groep wordt door hen samengevat onder den naam van citra, intelligentie, geest, zelfbewustheid, of ook atman, terwijl de vier overige groepen caitta, d. i. intellectueel, van geestelijken aard of aan den geest behoorende, genoemd worden. Het geheele samenstel is adhyatmika, psychisch, of liever: op het subject betrekking hebbende, in tegenstelling tot bhautika, stoffelijk. Van streng monistisch-Buddhistisch standpunt beschouwd is ziel, atman, een uitdrukking voor den geheelen persoon, voor al zijn lichamelijke, geestelijke en zedelijke eigenschappen en vermogens, en indien wij dit voor ogen houden, kunnen wij de leer der 5 Skandha’s met den naam van psychologie evenzeer als van fisio-logie bestempelen. Nu is het Buddhisme niet eenvoudig een wijsgeerig stelsel, maar een wijsgeerig kerkgenootschap. 'Van daar dat aan de psychologie, gelijk uit het voorgaande gebleken is, in niet geringe mate een zedelijke en stichtelijke strekking gegeven is. Denkt men zich deze weg, dan komt, een stelsel over dat in geen geval aanspraak kan maken op idealisme, in tegenstelling tot de leer van naam-en-vorm, die haar hoog idealistische oorsprong nergens verloochent. Al vermogen wij geen inwendigen samenhang tusschen het psychologisch en het fenomenologisch gedeelte van de metaphysica te ontdekken, toch houden wij het er voor dat beide van den aanvang af deel hebben uitgemaakt van het kerkelijk stelsel. Van het laatste, de fenomenologie, kan men aantonen dat het ouder is dan het Buddhisme en dus overgenomen, en wat het laatste betreft, wettigt de overeenstemming tusschen de Noordelijken en Zuidelijken de gevolgtrekking dat het evenmin een later toevoegsel is als het andere. Het lijdt geen twijfel dat beide hoofdstukken van den Abhidharma voort- durend uitgebreid en verfijnd zijn geworden en dat de vorm waarin zij tot ons gekomen zijn in menig opzicht wijziging ondergaan heeft, maar de grondtrekken en de terminologie moeten reeds bij de oprichting der broe- derschap bestaan hebben. ! 3. PERSOONLIJKHEID. Het inbegrip der 5 Skandha’s vormt de persoonlijkheid. 2 Empirisch gesproken is het de persoon, doch idealistisch beschouwd zijn het samen- . 1 Wij meenen de juistheid van °t gevoelen van Wassiljew Buddh. 91 «dat de. vroegste Buddhistische werken niet anders dan ruw in den vorm kunnen geweest zijn omdat ze niet schriftelijk opgesteld waren’ in twijfel te mogen trekken. Uit het voorbeeld der Weda’s weten wij dat gebruik van het schrift niet noodig is voor °t voortbrengen en bewaren van vormelijk beschaafde geestesgewrochten. 3 Die met den Âtman samenvalt, hoewel dit laatste woord in engeren zin bij de Noorde- lijken met citta of wijfÂna vereenzelvigd wordt, zooals wij straks gezien hebben. 23 354 DE DHARMA. stel der Skandha’s en de persoon wederom niet hetzelfde. Aangezien alles wat concreet is onophoudelijk verandert; niets, behalve grondstoffen en abstracte grondbeginselen, in twee op elkander volgende punten des tijds hetzelfde blijft, is ook de persoon niets anders dan eene som van op elkander volgende, aan elkander ongelijke toestanden, tusschen welke geen ander verband bestaat dan dat ze op elkaar volgen. Om een denkbeeld te geven van de wijze waarop deze stellingen werden betoogd, zullen wij een verkorte uittreksel geven van eenige bladzijden uit een der beroemdste geschriften der Z. Buddhisten, dat reeds meermalen in ’t voorgaande ter loops is aangehaald en ten titel voert "de Vragen van Milinda." In het begin van ’t gesprek tusschen den Griekse koning Milinda (Menander van Bactrië) en den Kerkvader Nâgasena, vraagt de eerste: "Wie is uw naam, eerwaarde Heer?" Nâgasena antwoordt: "Ik heet Nâgasena. Zoo noemen mij mijn genoten en dien naam hebben mijn ouders mij gegeven, doch het is niets anders dan een naam, een begrip, een benaming, een aanduiding, een gebruikelijke term; een individualiteit is er niet in te bekennen." De koning merkt op: "Indien dat zoo is, wie is het dan die u aalmoezen, enz. geeft? wie gebruikt ze? wie houdt de zedelijke geboden? wie legt zich toe op bespiegeling? wie verwezenlijkt de vier trappen van heiligmaking, het genot er van en het Nirwâna? wie doodt? wie steelt? wie is ontuchtig? wie liegt? wie drinkt geestrijken drank? Dus bestaat er geen goed, geen kwaad; bestaat niet hij, die goede of booze werken doet of laat doen; bestaat er geen vergelding van goed en kwaad. Als iemand u doodt, maakt hij zich niet schuldig. 3 Puuggala, Sanskr. pudgala is nu eens een atoom, een monade, een individu; dan weer een als eenheid gedacht afzonderlijk geheel van atomen. In den alledaagschen zin van een persoon, een individu bezigt Nâgasena het woord bijv. Mil. P. 61. Het diepzinnige onderscheid moet wellicht hierin gezocht worden, dat hij hier het bestaan van een persoon is in den naam ontkent. Minder diepzinnig dan wel nuttig is het, in de metaphysica aan één woord meer dan ééne betekenis te laten, liefst zonder nadere bepaling welke betekenis men in een gegeven geval bedoelt. Dan kan men beter met de woorden goochelen. De Dharma, 355 aan -moord schuldig. Degenen die onderwezen hebben bestaan er niet; uw priesterwijding bestaat niet. Wie is dan Nāgasena? Zijn de hoofd-haren Nāgasena? — »Neen, Koning. — »De huidharen dan? — »Ook niet. — »Zijn de nagels, de tanden, de huid, enz. het? — Het antwoord luidde ontkennend. — als een van de 5 Skandha’s Nāgasena? — »Neen! — »Zijn ze alle vijf samen Nāgasena? — »Neen! — als er iets anders dan die vijf Nāgasena? — »Ook dat niet. — »Dan zie ik al vragende Nāgasena niet; dan is Nāgasena louter een klank; er bestaat geen Nāgasena.» Om de dwaalbegrippen des konings te bestrijden richt de Doctor wedervragen tot hem, eenigszins in den trant van Socrates. Hij begint ongeveer aldus: »Zijt gij te voet hier gekomen, Koning, of in een wagen? —- »In een wagen. — »Indien dat zoo is, zeg mij dan: is de disselboom de wagen? —- »Neen. — »Is de as het? — »Neen. — »De raderen? de kast? het juk? de teugels? de zweep? — »Neen. — als dat alles te zamen de wagen? — »Ook niet. — »Is er iets anders behalve dat alles de wagen? — »Neen, eerwaarde Heer. —- son, Koning, zie ik al vragende geen wagen; dan is de wagen louter een klank; er bestaat geen wagen. Gij, Koning, zijt de machtigste vorst van geheel Jambudwipa; welke vrees beweegt u dan eene onwaarheid te zeggen? Luistert, gij 500 Grieken en 80000 monniken hier aanwezig: De terloops zij het gezegd — merkwaardig veel overeenkomst hebben met die van de kettersche Indische logische school, den Nyâya. Doch met een andere strekking. Terwijl Socrates antwoorden uitlokt om den ondervraagde zelf de oplossing te laten vinden, overstelpt Nâgasena den Koning met vragen om diens tegenwerpingen, welke hij niet ontwijken kan, in een woordenvloed te verdrinken, en de aandacht van het punt in vraag af te trekken. Vreemd dat Nâgasena de opsomming niet verder voortzet en niet vraagt of soms ook de paarden, de wagenmenner, de koning zelf, en voorts alle mogelijke dingen die nooit iemand als deelen van een wagen beschouwde, evenmin als de teugels of de zweep, den wagen uitmaken. Koning Milinda erkent dat hij in een wagen hierheen gekomen is, doch nu ik hem verzoek mij te verklaren wat een wagen is, slaagt hij er niet in. Is zulks goed te keuren?" Toen de kerkvader zoo gesproken had, juichten hem de 500 Grieken toe en verzochten den koning het antwoord niet schuldig te blijven. 