Anthropologisch Onderzoek
Digitized by Google ANTBROPOLOGISGH ONDERZOEK. Digitized by Google Digitized by Google ANTHROPOLOGISCH ONDERZOEK VAN C. PRUYS VAN DER HOEVEN. 1. STGDIK DER P ATHOLO Gl S C D E ANTHROP 0 LOGI E. LEIDEN, E. J. BRILL. 1851. 7 >. JT Digitized by Google u EIRLJ0TI1EC/ I; KBG-1A vCF.XSIS.E De geest ondenoebt alle dingen. Digitized by Google VOORBERIGT. Als men een nieuw tijdperk intreedt , ecu tijdperk vooral van revolutie en ommekeer , gelijk wij beleven , dan is he l , orn noch lijdelijk in den stroom medegevoerd , nock in magteloozen kamp overweldigd te worden , van het uiterst belong , de be- ginselen van 'tgeen yebeurt te kennen , en de s trekking van die beginselen natevorschen , in een woord : zijn tijd te begrtjpen. J)al dit kennen en navorschen en begrijpen niel zoo gemakke - lijk is , als men zick wet. verbeeldt , blijkt uit het gedrag zelf der revolutiemannen , die men den een vroeger , den ander la- ter , ziet aftreden , als riepen zij ons toe : zoo had ik het niel gemeend ! fntusschen blijven hunnc plaaisen niel ledig en de revolutie vervolgt met logische geslrengheid haren gang , tot - dat zij , of in haren loop gewelddadig , dock slechts tijdelijk gestuit , of met het bestaande in zeker evcnwigt gekomen is. Die nieuwe slaat bcvat alweder clementen van nietiwe verande- ringen , die alleen nu en dan door tusschenttjden van schtjnbare rust en kalmte worden afgewisse/d. Digitized by Googl VOORBERIGT. TI Dal gedurende revolutionnaire bewegingert de sludien in ha * ren stillen gang niet zelden gestoord worden , wien zal het bevreemden ? Maar dal zij zich aan haren invloed niet kunnen onttrekken , ja veeliijds door haar eene nieuwe rigting zien aangewezen , wordl niet zoo algemeen ingezien en erkend. En loch , niets is zekerder. Want ook in de sludien van letteren en wetenschappen liggen beginselen van revolutie , die met de- zelfde logische gestrengheid voortgaan zich te ontwikkelen. Men kan ze op zinhzelven beschouwen en vervolgen. Men kan ze in verband brengen met de politieke bewegingen , en zoo zal men ontdekken , dal het niet verschillende , maar geltjke beginselen zijn , als die de politieke wereld bewegen. Wat sow lock wel de oorsprong zijn van beginselen , die zulk een revzenkracht en zu/k een levensduur hebben ? Her sense himmen zijn het niet , a/s sommigen ze wel eens noemen , hoe zouden die zoo maglig en zoo duurzaam kunnen zijn ! Diep liggen zij in het menschelijk gemoed verborgen , en hun logische voortgang en ontwikkeling is het bewijs , dat zij in 't verstand opgenomen en geworteld , vandaar den wil beheerschen en tot handelen aanzetten. Onder die beginselen is er een, dat mag tig is meer dan eenig ander , om groote omwentelingen te bewerken : het beginsel der vrtjheid; een beginsel dat slechts met waarheid en billijkheid bestaanbaar is. Datzelfde beginsel der vrtjheid beheerscht ook onze sludien en verloont , waar het heerscht en onbelemmerd werken kan , vrije ontwikkeling en zelfstandig- heid. En zoo wordl als van zelf de schijnbare zwarigheid opgtheren , die den invloed der revolutie als inbreuk op onze ■\ Digitized by Google VOORBERIGT. VII vrtje studie zich voorste.lt. Zij is het , wanneer wij slil ble- ven slaan , wanneer bij ons geen zelfontwikkeling meer plaats greep. Zij is het niet , wanneer die zelfontwikkeling voort - duurde , en wij met onzen tijd en met het levend geslacht bleven voortgaan. JVieuwe denkbeelden vereischen nieuwe vormen. Daarom kunnen handboeken onze wetenschap niet meer dienen , en zul- len of monographic of praklische geschriften ze moeten ver- vangen. Mijne vroegere : fnitia discipiinae pathologicae , die nu verouderd zijn , wilde ik door eene proeve van natuuronder- zoek , en wel van anthropologisch onderzoek , of wilt gy liever van pathologische anthropologie , laten vervangen , waarin ik tevens het hislorisch-krilisch element wenschte opienemen , om u aldus in de moeijelijke studie der pathologie inteleiden en aantewijzen , hoe zij zichzelve in den loop der eeuwen en door de overlevering van denkende menschengeslachten gevormd heeft en in welke gehalte wij haar , hetzij als wetenschap , hetzij als wijsgeerige proeve, of aanvang van wetenschap bezitten , en op hoedanige wijze zij best door ons gekweekt en gepleegd kan worden , om zich vrij en ongestoord en onbelemmerd naar alle ztjden te kunnen ontwikkelen . Dat ontwikkelen gaat niet al- ly d in eene rigting voort, JVu eens naar deze , dan weder naar gene zijde. Die het alleen in het tegenwoordige kent , heeft eene eenzijdige kennis , en kan nock oorsprong en grond van het bestaande , noch strekking naar het toekomstige be- fallen. Zijn horizont is beperkt en zijne kennis oppervlak- kig. Om ruimer te zien , moel hij zich hoog genoeg plaat- Digitized by Google Till VOORBERIGT. sen, om meer ie kunnen overzien ; en dat juist is een der grootsle voorreg/en van in later tijd te leven , dat de voorge- slachten ons onzen tijd, gelijk wij dien onzer nakomelingen profeteren. Geschiedenis en kritiek zullen ons moeten dienen , al schijnen ze thans van ons gcbied verbannen. fVij kunnen %e met missen , als we in waarheid wetenschap zoeken , even- min als karakterkennis van schrijvers en van hunne subjectieve voorstellingen en redeneringen. Eene scherpe afscheiding van object en subject is een probleem , dal evenmin empirisch als dogmatisch , tot nog toe , op eene volkomen bevredigende wijze is opgelost. Leiden, 26 Maart 1850. ’) ') Dit Voorlicrigt hct eerst gesclircven , viior al het Tolgende , ineondc ib als xoo- danig , met den datum , onveranderd te moeten doen afdrukken. A Digitized by Google I N n 0 U D. : t Voorberigt, bl. I. Zelfonderzoek » I. Anthropologisch onderzoek 4. De studie der pathologic »C. Het  10. De logica mil, De praktische methode » 13. Het experiment >13. De hiriorie. . . • >14. De kritiek. . , ,  van de studie der gcn eeskunde. . . . » 17. De analomie » 17. De physiologic » 18. De kliniek. » 19. De anthropologic. » 23. De hygieine. » 23, De pathologische studie in betrekking tot de maatschappij. . ■ » 24. Hisloritch pathologisch onderzoek » 25. Digitized by Google X 1M10UD. De anatomische studie der pathologic. bl. 26. De phyaiologische studie. — Neurophjsiek » 29. De tlinuche studie der pathologie • » 32. De statiatiek » 36. Pathognomie. 39. Ziekelijke innervatie . a b'i. Patiententypen. • • . t> 55. Patientengroepeu » 62. Buiklijden » 62. Boratlijden •....» 68. De Stepp. • ! ! ! • ! S ! ! ! 1 * • ! ! ! t ! I 2^! Hoofdlijden 78. Stijl-, spraak- en taaltypen •....» 90. Ziekenbiographien • . . » 93.  en ontwikkeling. » 129. Eerste torming » 132. Latere ontwikkeling r . ...» 133. Ziekelijke pnberteil >135. Het huwelijk » 138. Vruchtbaarheid en Toortplanting. >141. Onfruchtbaarheid. — Ouderdom » 144. InWoed tan warmle en koude op tiekte en sterfte 147. De saisoenen: acclimatisalie-processen. Tenaperatuurzicken. . a 150. Het Uvea in hoo g er of la g er lucht. » 152. Het leven in groote bevolkte steden » 153. Proslilulie, dronkenschap, pauperisme » 15k. Studie van den mensch in de maalschappij » 160.  statistiekc berigten bl. 172. Psychologic. — De volksmeening en Tolkstem. — Psychisch e^emrigt » 174. Ons Tolk en xolkskarakter 177. Statistieke opgaven omtrent ons land en Tolk 1R4. Stand, rang, beroep, badrijf. 1 H 7 BeTolhing in steden en op het land 190. De geneeskunde in hare betrekhing tol de inaalschappij. . , >197. Het Christendom in betrekking tot de maalschappij » OQQ. Bijbel en romanlectuur , 203. De maatschappij in haar tegenwoordigen toestand » 206- De toekomst. • , 209. - t ' r ' Digitized by Google SCHRIJF- tv DRUKFOUTEN. — BLADVULUNC Bladz. 12. reg. 18enl9 stoat: dc laatstc xich naar de eerstc lees: licit naar baar — 12. Eigenlijk kchooren tlicoric go empiric elkander wederzijds te ver- staan: hetgeen bij eenzijdige opvatting onmogelijk is; waaromtrent H. C. Oersted bclangrijkc wenken geeft in cen bock , dat mij ccrst oulangs inhanden kwam: der Geist inder Plat or , 3 Aufl. Leipz. 1850. Bladz. 24. reg. 20 stoat: Htgiiinb lees: HtgzIz — 26. — 29 — wenking — working — 56. — 9 — overdragt — voordragt — 112. — 1 — nen — tea (dieren) — — — 18 — diepen — dieper — 125. — 17 — overvrigt — evenwigt — 173. — 28 — Voors — Voorts — 180. — 21 — al — als Voortgezctte neurologischc stndicn docn ons Termoeden : dat van de vroegerc vcrdecliogen van het zenuwstelsel , slechts die in een peripberisch cn ccntraal gcdeeltc zal overblijven. Voorts mag ik hierbij voegen , dat de slotsom van mijn onderzoek de bevestiging was der Evangeliscbe leer van het onverbreekbaar verband tnsschen liefde, waar- heid cn vrijheid : de liefde zal ons de waarheid doen kennen cn dc waarheid ons vrijmaken: dhj9evovxes t* 1 dydny yruaeo&e irjv abjdstav, nal >) aXij&esa sXsv&sguoss vfsas- Chortle — verite — liberte. Eindclijk meet ik bekennen , dat ik wel lust zou gchad bebben tot zelfkritick : docb bij nadenken , het beter oordccldc , daarmedc nog ccnigcn tijd te wachten. \ Digitized by Google ZELFONDBRZOEK. Met was mijn oogmerk u mijne vrienden l en mijzelven op te lei- den tot een onderzoek van de betrekking onzer studien tot de maatschappij in den merkwaardigen tijd , dien wij mogen beleven. Want merkwaardig is hij die tijd , meer dan eenig ander. Het is een tijd van veelvnldig en ijverig onderzoek en van sterk uitgedrukt verlangen naar positief weten : een tijd van onvermoeid streven naar wetenschap. Studie, onderzoek, kritiek zijn naauwer dan ooit ver- bonden. De studie wordt dagelijks moeijelijker, dieper, ernstiger. Geen staatsexamens , geen academische graden , geen commutes d’eloge mutuel , geen faam, geen uitspraak van landgenoot of vreemdeling kunnen ons berigten, wie wij zijn onder het nu levend geslacht. Yraagt het aan vriend, noch vijand , noch landgenoot, noch vreem- deling. Vraagt het veeleer uzelven. Onderzoek en kritiek zullen uwe gidsen tot kennis en wetenschap moeten zijn. Welnu begint met zelfonderzoek en zelfkritiek, Onderzoekt en beoordeelt uzelven tegenover het vak uwer keuze en de plaals, die gij in dat vak be- kleedt of bekleeden zult. Ons vak , onze rang en stand als genees- heer (ze zijn mij nu ruim dertig jaren bekend en gedurig meer waard en lief geworden) zware en moeijelijke pligten leggen zij ons op jegens de maatschappij , waarin wij verkeeren , bovenal in dezen onzen leeftijd. Niet ieder is voor die taak berekend. Veel studie en arbeid en inspanning kost zij en na de studiejaren wordt de taak gedurig moeijelijker en de veranlwoording grooter. I Digitized by Google ZELFONDERZOEK. Niet alleen van uwe kcnnis , ook van uw oordeel , van uwe naauw- gezetheid , van uwe volharding, van uwe zelfstandigheid , en van deze meer nog dan van gene hangt de uitkomst uwer pogingen af. Gedrag en toon en taal moeten de uitdrukking zijn van den adel der beschaving en wat het moeijelijkste van alles is , gij moet uzel- ven voor anderen kunnen vergeten. Gij zult met allerlei gemoede- ren moeten leeren omgaan en zonder menschenkennis en levenswijs- heid zuilen uwe sludie , uwe wetenschap, uwe knnst voor de maat- schappij onbruikbaar zijn. Gij beleeft een tijd van sociaie rigting der welenschappen en zoudt u door aanmatiging en eigenwaan daar buiten plaatsen, Dat de geneeskunde , die wy bestuderen en beoefenen , natuur- wetenschap is, vermeet ik mij niet staande te houden. Liever wil- len wij haar natuurstudie of natuuronderzoek noemen en wel ’er de praktische toepassing of kunst bijvoegen ; want hoe zou zij zonder dat in de maatschappij kunnen blyven ? Zij is derhalve , naar onze bescheidene meaning , natuurstudie of natuuronderzoek met pra kti- sche toepassing op gezondheid en leven der menschen. Het instru- ment ofwerktuig van dat onderzoek zijt gijzelve. Uwe eerste behoefle is dus dat werktuig te leeren kennen in deszelfs gehalte en bruik- baarheid. Het zal wel gebreken hebben ; want welk werktuig heeft ze niet, Maar als men die kent , is er reeds veel gewonnen. Men tracht ze zoo veel mogelijk te verbeteren en oefening gewent en leert het ons te hanteren , zoodat het ons geheel eigen wordt, ’t Is eene bekende en lang erkende waarheid , dat ieder zijn tem- perament en eigene geaardheid heeft en met zich brengt en dat deze wederom naar de eene of andere zijde overhellen, Daarmede moeten we ons vooraf bekend maken. Onszelven waarnemen en beproeven moeten wij : de veranderlijke en afwisselende temperatuur onzer zenuwen en zintuigen en hersenen en onze mate van sympathie en antipathie in betrekking tot al wat ons omringt: onze illusies of inbeeldingen , onze vooroordeelen , onze afgoden , onze idolen ge- lijk Baco ze noemt en waarvan hij zelf niet heeft kunnen of wil- len scheiden. Dat is ook hoogst bezwaarlijk en vordert jaren inspan- 's Digitized by Googl ZELFONDERZOEK. a ning , ja wat zeg ik , do inspanning van een geheel leven. Of zijn er niet waarnemers , die beter zien dan hooren , zijner niet andere die beter zien en hooren , dan oordeelen ? Slaan voorbarigheid , nala- ligheid , laatdunkendheid ons niet menigmaal in den weg ? Heeft niet ieaereen te veel op met zijne lievelingstudie , zijnen werkkring , zijne rigting , gelijk men tbans gewoon is te spreken ? Zijn partij- schappen ook op dit terrein niet doorgedrongen en vergeten zij , die er den mond vol ran hebben , ook ’t meest personen om zaken , ook hun eigen persoon om de zaak die zij behandelen ? Als gij van het belang der wetenschap in den proloog eener yerhandeling of recensie hoort gewagen , weest dan dubbeld en vooral op uwe hoede. Van waarheid te spreken , haar te verheffen , haar te prijzen , om haar en in ’t belang der wetenschap niemand te ontzien , gelooft mij , dit is zoo moeijelijk niet , als waar te zijn. Daar ligt in de ziel Tan ieder onzer een dramatisch talent verholen , dat in de maat- schappij maar al te veel voedsel vindt en wordt het aangekweekt , meer dan iets anders ons ran onszelven verrreemdt. Het zelfonderzoek heeft nog eene andere belangrijke zijde , dat het subjectief en objectief leert onderscheiden en beider strijd en wederspraak opheft. Eigen ervaring maakt ons meest geschikt , om ons in den toestand van anderen te verplaatsen en de opmerkzaam- heid op onszelren is een middel om de verschillende zenuwstemrning onzer lijders met billijkheid te beoordeelen. Wat we bij onszelven gevoelen en waaroemen , kunnen wij tot verklaring van ’t geen an- deren gevoelen bezigen en alzoo uit onszelven de kennis pulten onzer medemenschen. Daarbij kunnen wij beter den wederkeerigen invloed van subjectief en objectief doorgronden en peilen en door vergelijking van het een met het ander de oplossing van bet vraag- stuk vereenvoudigen. Dat vraagstuk betreft , volgens de hedendaag- sche strekking van het onderzoek , niet de ziekte , maar den zieke en zoo is ieder patient eene nieuwe persoonlijkheid , een nieuw in- dividu , eene nieuwe menschenverschijning , die wij te zien krijgen en gadeslaan en beschouwen. En hier opent zich een onafzienbaar veld van hoogstbelangrijk onderzoek : een onderzoek van bijzonder 1 * Digitized by Google 4 ZEEFONDERZOEK. belong voor ons menschen , vooral voor hen die met hel iigehnarn en deszelfs voortreffelijke inrigting en bouw bekend zijn: juist daar- nm te aanlokkender , omdat ’t hen psychologie met physiologie en anatomie leert verbinden en tot anthropologisch onderzoek opleidt. ANTHROPOLOGISCH ONDERZOEK. Natuuronderzoek heeft zulk eene ruime beteekenis , dat niemand in onzen tijd althans , beweren zal met al wat het omvat , even- zeer bekend te zijn. Daarom heeft men de vakken verdeeld en aan ioder het regt toegekend , een eigen vak te kiezen. Onder die vak- ken is er een dat mij altijd bijzonder heeft tot zich getrokken: de naluurstudie van den menseh , minder de naluurlijke historie van den menseh (wier vraarde ik overigens op hoogen prijs stel) dan wel de sludie van den menseh in zijn hoogen aanleg tot beschaving , tot intellectuele en morele vorming en in zijne betrekking tot de maatschappij. Naar die natuurstudie worden wij thans vooral heen- gewezen. Wat toch is in de regtsgeleerde studien meer aan de orde van den dag dan staathuishoudkunde , wat staat in de theologische meer op den voorgrond dan Ohristologie en het daaraan verbonden onderzoek van ’t menschelijk wezen , wat kenmerkt meer de philo- logische studien dan diepe psychologisehe taalkunde: en in onze medische studien wordt niet onze aandacht van de ziekte op den zieke afgeleid? Derhalve in plaats van pathologische studien anthropo- logisch onderzoek , en in plaats van hand- of leerboeken voor pathologic eene opwekking tot zoodanig onderzoek. Hier hebt gij mijne vrienden 1 den vrijen loop mijner gedachten , toen ik mij tot het schrijven over pathologic gereed maakte. Meermalen was mij door u gevraagd naar een geschikt handboek voor pathologic en telkens vond ik mij in de keus verlegen. Hetgeen ik zelf vroeger uitgaf, was volgens de natuurhistorische school ingerigt en is nn verouderd. De latere handboeken leeren ons meer , hoe de schrij- ver zich pathologie heeft voorgesteld , dan wat zij is of zijn moet Digitized by Google AMTI1ROPOLOGISCH ONDERZOKK. 5 volgens den tegenwoordigen gang der studie. Als wij dezen oplet- tend nagaan , dan zullen wij bespeuren , dat zij even als physiologic, natuuronderzoek moet zijn en wel in de eerste plaats, gel ij k ik eide , anlhropologiscb onderzoek. Misschien verwondert het u, dat men dit niet vroeger heeft ingezien en dat velen het nog niet inzien. Maar het gaat ons met de studie als in het leven. Door ondervinding wordt men gedurig wijzer en door studie leert men zijn vak beter kennen en er zich in orientdren. Niet door onder- wijs leert men dat, maar door zelfoefening , zelfbeproeving , zelf- onderzoek. wegen zoover gebracht hebben en daarbij denken wij aan onze na- komelingen voor wie onze hooggevierde eeuw le bon vieux temps zal wezen , waarop zij welligt wijzer dan wij niet zoo laatdunkend zullen nederzien. Het was mijn oogmerk mij met u over dat anthropologiscb onder- zoek , waartoe wij alien geroepen zijn , te onderhouden Wij zijn er , om in Academietaal te sprcken , commilitones. De toak is moeijelijk: wij blijven hier en waar niet al, ons leven lang studen- ten. Maar schoon is die taak en wie zou er geen belang in stellen ! Het geldt ons van nabij. Een hand- of leerboek zou ik er niet over durven schrijven. Wie er zich toe bevoegd acht, moge het doen. Maar liefst niet te vroeg: de geschiedenis mogt zich aan hem wreken. Bronnen voor die studio ? Gij hebt ze rondoin en in uzelven. Digitized by Google 6 ANTHROPOLOGISCH ONDERZOEK. Met lezen is niet reel uit te rigten. De tlassiekcn zijn zeldzaam. De anderen kunt gij missen: later kuanen ze dienen tot exempels. Meer zult gij leeren van de Engelsche humoristen , dan van menig Nalurforscher. Meest van de historic , Tooral van die des Bijbels, want in dat boek zit een schat van anthropologisch onderzoek. Maar om dat te erkennen en te rinden , moet men het willen en om bet te willen , moet men met zichzelven op zekeren voet staan , dal ook alweder hoogst moeijelijk is en veel zelfverzaking , veel gemis van comfort, veel arbeid en strijd en inspanning kost. Want volgt men de logica sacra, men valt van de eene revolutie in de andere: men ziet aide illusies verdvrijnen, al dekasteelen sloopen , waarmed men zich zoo gaarne verlustigde en waaraan men zoozeer gehecht was. Om ons op de hoogte te plaatsen van ons onderzoek, is ’t noodig de voorbereidende of propaedeutische studien te repeteren en aan de hand der geschiedenis tot vroegere tijden terug te gaan , waaruit onze tijd is voortgekomen. Wij willen daarbij onze pathologie in ’t oog houden om niet te zeer aftedwalen en haar in hare verschillende vcrschijningen (phasen) volgen. Want natuuronderzoek is zonder historisch onderzoek on- volledig en eenzijdig. Eerie uitvoerige gedetailleerde voorstelling der geschiedenis zoude hier ter plaatse minder voegen. Slechts zooveel als de zaak , die ons bezig houdt , ter opheldering vordert. Dfe toon van het dagelijksche leven , dacht mij beter dan de be- toogtrant voor ons oogmerk en voor onzen tijd geschikt te zijn. Men blijft nader aan de natnur en aan de maatschappij en verder van den preekstoel of calbeder. Mogten wij alzoo aan welenschap- pelijkheid schijnen te verliezen , aan maatschappelijkheid zullen wij winnen. En waarvoor leven wij, waarvoor bestaat de wetenschap, zoo ’t niet is voor den mensch en de menscheiijke maatschappij ? DE ST l DIE DER PATHOLOGIE. Pathologische studien moesten het anthropologisch onderzoek voor- Digitized by Google DE STUD1E DER PATHOLOGIE. afgaan : men kan zc als propaedeutische studiiin voor dat onderzoek beschouwen : zoodat volgens het natuurlijk beioop en den rrijen gang van deokbeelden en begrippen de studie der pathologie enthro- pologisch onderzoek geworden is De pathologie , ziektekunde of ziekteleer heeft het zonderling lot ondergaan van eerst als een der hechlste steunpilaren der geneeskunde te zijn Toorgesteld en daarna deels door de physiologie verdrongen, deels door de kliniek vervan* gen te zijn; terwijl haar aandenken in het anatomisch museum alleen nog bewaard scheen te blijven. Aldus deelde zij in het lot dier over- wonnene rijken , welke Yerbrokkeld in groote naburige slaten worden ingelyfd. Heeft zij opgehouden als zelfstandige wetenschap te be- staan , of bestond zij slechts in naam ? Zou men dan wel Tan het roortdnrend beslaan der physiologie zeker kunnen zijn? Laat ons niet vooruitloopen en het antwoord op die vragen »oor het oogenblik van den verderen gang Tan het onderzoek afwachlen. HET SYSTEEH. ’t Is eene natuurlijke neiging Tan dcnkende wezens, eenheid en zamenhang te rerlangen in hetgeen men weet of meent te weten. Geen fragmenten verlangt men, maar een stel van kundigheden, een zamenstel van wetenschap ; men poogt het een aan het andere vast te knoopen en als een geheel in zichzelren te besluiten en te bewaren. Uit die neiging, uit dat verlangen ontstond het systeem. Het systeem te dikwijls met wetenschap verward en daardoor mis* kend en misbruikt , door sommigen boven mate geschat , door anderen geheel verworpen , is door weinigen slechts op regten prijs gesteld. Het is daarom de moeite wel waard , er eenige oogenblikken bij stil te staan, Wat beteekent het, wat bedoelt het , wat rermag het? Hoorgaans verstaat men er door een zamenhangend geheel van kun- digheden of wel een Jeerstelsel en niet zelden een theorelisch of hypothetisch zamenstel. Eigenlijk is het niets van dat alles, althans behoort het niets van dat alles te zijn. Wat behoort bet dan te Digitized by Google 8 HET SYSTEEM. zijn , vraagt gij , en ik antwoord : rangsehikking of classificatie , hetzij van begrippen, hetzij van voorwerpen. Die rangsehikking heeft men in de wetenschappen ingevoerd en door eene eigene taal en bijzon- dere kunsttermen gekenmerkt ; want bij classificatie voegt termino- logie: een nieuw bewijs , dat de scheiding van welenschap en taal ge- dwongen en onnatuurlijk is, Systeem veronderstelt dus: schikking en benaming , het regelt en plaatst de begrippen of voorwerpen en geeft er namen aan. Het kan gevoegelijk bij een museum of kabinet van natuurvoorwerpen vergeleken worden , waarin men eerst de voor- werpen regelt en plaatst en ze daarna nommert of er etiquetten op plakt. Het regelen en plaatsen moet wel voorafgaan , doch het nommeren of naamgeven moet volgen , zal het werk voltooid en vol- ledig zijn ; anonyme voorwerpen zijn daar even onvoegzaam, als lonter nornmers of etiquetten , als louter namen het zijn zouden, Vraagt men verder wat de bedoeling van het systeem zij , het antwoord is : orde en regel in onze denkbeelden en begrippen te brengen, orde en regel in ons weten. Nietaltijd bedenken zij dat, die systemen met luchlkasteelen gelijk stellen. Wij kunnen het sys- teem in de wetenschap niet missen , evenmin als wij orde en regel missen kunnen. Het systematiseren is ons menschen als aangeboren : den een meer , den ander minder , alien is het eenigermate eigen. Van de stijfheid , afgemetenheid en afgepastheid in toon en taal en manieren van den diplomaat tot degrata negligentia , de bevallige onged wongenheid zijner vrouw of dochters vindt gij het systeem in allerlei nuances en vormen. Zoo is het in de wetenschap : het orthodoxe systhema bolanicum van LlNSE en de heterodoxe of paradoxe natuursystemen der latere botanisten , welk een onderscheid en tevens welke overeenkomst in bedoeling 1 Mij dunkt ik zie u glimlagchen en zeker , het natuurlijk systeem heeft nog al gevarieerd en het is met de plantenfamilien als met de chemische wahlverwantschaften gegaan. Toch bleef de bedoeling: orde en regel en bleef wanorde of anomalie , het varium el mutabile niet voor rekening der na- tuur, maar der menschen. A. Digitized by Google HET SYSTEEB. D Ieder systeem moet uit zijn aard tijdelijk zijn. ’t Is een hulpmid- del waarvan men zich bedient, totdat het onbruikbaar is geworden. Bij elken voortgang in kennis ontdekken wij nieawe voorwerpen en nieuwe eigenschappen en worden meer en levendiger overtuigd , dat iedere rangschikking eenzijdig en ouvolkomen en kunstmatig is en wezen moet als produkt eener gedurig hernieuwde poging en eener gedurig nienwe teleurstelling in de hoop om het al te omratten en te orermeesteren. Yraagt gij eindelijk , wat het systeem Termag , ik ben gereed n te antwoorden : Teel als holpmiddel , weinig als surrogaat van we- tenschap. Als hulpmiddel vermag het orde te brengen in ons weten : het is een vademecum , een memorandum, een woordenboek , zoo gij wilt, dat evenwel al spoedig eene nieuwe uitgaaf behoeft. Als surrogaat ran wetenschap is het geheel onbruikbaar en de bron ran oppervlakkigheid en partijdigheid. Zelfs leert het ons de weten- schappen , onze wetenschap bovenal , meer dan de waarheid liefheb- ben en die eene en ondeelbare wetenschap uit het oog verliezen, waarvan alle andere dusgenaamde wetenschappen slechts deelen en onderdeelen zijn. Gelooft niet dat die verdeeiing , die gij nu aan- neemt, duurzaam wezen zal, vleit u niet dat de vakken onwan- kelbaar bepaald zijn ; verbeeldt u niet dat gij als specialiteit uw werk- kring onherroepelijk hebt afgebakend , of ran uwen toekomstigen arbeid rerzekerd zijt, reeds wacht u eene nieuwe indeeling van ge- bied en misschien is de tijd aanstaande, dat uwe wetenschap of uw rak en lierelingsstudie het zelfslandig leren verliezen zal, dat haar taal tot de doode talen zal gerekend worden en gij van uwe wetenschap verlaten of aan het nieuwe systeem u zult moeten aan- sluiten of uzelven buitengesloten zien zult. DE UETUODE. Daar is in de studie, als in het leven een zeker savoir faire , waaraan men al aanstonds den geoefendon kenner van den onhandi- Digitized by Google 10 DE MET110DE. gen leerling onderscheidt. Wij noemen dat de methode , methodua studendi , die wij niet op eens , maar door veeljarige oefening ons eigen maken, en die ons niet volkomen eigen wordt , voor dat wij onszeken en onze plaats in de wereld die onsomringt, beseffen. Hoe meer wij hier en daar te huis zijn , des te rolkomener eigen wordt ons die methode , tot dat zij eindelijk een deel van onszeken , de treffende afbeelding ran onzen aard en karakter geworden is. Wat al zelfkennis , wat al ondervinding , wat al zelfbeproering is er noodig , om het in die levenskunst en levenswijsheid tot zekere volkomen- heid te brengen: want lang is de kunst en kort is het leren. En eveneens is het met de studio gelegen. Het kost moeite , eer de wetenschap hare methode vindt en zich eigen maakt : eer zij zich zeke ran hare studie en streren en doei volkomen rekenschap geven kan. Eeuwen verloopen er in allerlei proefnemingen en pogingen, waarin zij hare krachten oefent , en hoe moeijelijker de taak , hoe Janger , hoe veelzijdiger de voorberei- ding. Zoo ging het met de pathologie, die een diepen grond heeft en een karakter moeijelijk te peiJen. Wij zullen daarvan overtuigd worden , als wij haren levensgang volgen. Want eerst nu begint zij haar waar karakter te ontrouwen, nadat zij door theorie voorbe- reid , door praktijk geoefend en door kritiek geiouterd is. De ge> netische voordragt dezer drie perioden harer ontwikkeling en vor- ming zal meest geschikt zijn, om u met hare beteekenis en diepen zin bekend te maken. DE THEORETISCHE METHODE. in dc eerste jeugdige natuurpoezij der Grieken ontstond de pa- thologie als episode van de elementenleer ran Empedocles , en ging met die leer over in de dogmatische school , waar zij de later zoo beroemde en algemeen heerschende humoraalpathologie geworden is. Als deel der dogmatische en theoretische geneeskunde draagt zij onder alie gedaanten een en hetzelfde kcnmcrk , behoort zij tot een Digitized by Google DE THEORETJSCHE METIIODE. 11 cn hetzelfde element : het logische namelijk. Ik wil hct met u kor- telijk , door de historic voorgelicht, nagaan en vervolgen. D E LOGIC!. De logische bewerking der geneeskunde, had zij in de eerste plaats te danken aan Claudios Galehos, een man van de uitge- breidste kennis en de meeste scherpzinnigheid. Geoefend in de scholen der wijsbegeerte en met al de wapenen der dialectiek toe- gerust , voerde hij met groote behendigheid een onverzoenlijken krijg tegen empiristen en methodisten , en bediende zich van alle beschik- bare en hem ten dienst staande bouwstoffen en hulpmiddelen , otn de dogmatische geneeskunde te vestigen en te verschansen. ileldere en klare begrippen zocht hij in duidelijke vormen te bevatlen en voor te slellen. Hij schonk der geneeskunde taal en spraak , en leerde hare beoefenaars redeneren , disputeren , polemi- seren , was het wonder dat hij de dictatuur zoolang bekleed heeft? Wat Galenus voor de dogmatische geneeskunde , in het algemeen , dat was Gaubius voor de pathologie in ’t bijzonder. In de school van onzen Bokrhaave opgevoed, ontwierp en volvoerde hij het plan eener dogmatische of systematische pathologie , een werk, even omrattend in zijne soort , als Boerhaave’s institutiones en apko* rismi en met niet minder talent volbragl , hetgeen , gelijk een geeslig schrijver aanmerkt , de moeder geworden is van alle latere pathologien , ofschoon de dochlers nietaltijd de moeder erkend heb. ben : een werk waarop nog tot in onzen tijd de schriften der the- oretische pathologen een doorloopenden commentarius leveren. Het nQtoxov ipivfios dezer logische voordragt was het zoeken naar den grond en het wezen van iets , dat men nog niet historisch kende , in den waan , dat men door praten en redeneren het met de zaak eens zou worden. Hoevele rationele pathologien bezitten wij, kopijen van de schrijvende en redenerende logici , maar goen getrouwe afdrukken van hct wezen en karakter der studie 1 Digitized by Google 11 DE I.0G1CA. Bet zoo ons te ver afleiden de logische methode door slie hare pbascn te rolgeD. Onze historia litteraria kan ze u aanwijzen. In een punt komen alien overeen , dat ze on$ niet het object , maar het subject verloonen. Zij geven ons te kennen , wat de dogmatiek of theorie zoo gij wilt , in verschillende tijden zicb als pathologie heeft voorgesteld , hoe zij zich om mij minder Hollandsch , maar meer in ’t heerschend spraakgebroik uit te drukken, pathologie ge- dacht heeft , maar leeren ons niet wat pathologie is. Wei is waar , subject en object trekken elkander aan als de magneet en het ijzer, en het object moet door ons subject passeren , om tot wetenschap in ons te worden : maar hoe meer het laatste zich naar het eerste roegt hoe beter , hoe meer eenvoudig , en suiter en rein het sub* jecl des te meer objectiere waarheid , en daartoe moet een moreel principe medewerken , waarbij het egoisme in 't gedrang korat. Een hoofdzonde der theoretische of dogmatische geneeskunde, die haar steeds ran haar eerste ontstaan is bijgebleTen , is zelfvergoding: die de zonderlinge ketterij heeft ingevoerd , dat theorie niet uit em- pirie , maar empirie uit theorie moet voorlkomen , en de laatste zich naar de eerste schikken moet. Het misbruik ran den sjllogismus heeft met de ontologen niet opgehouden. De physiologen hebben er zich evenzeer aan schuldig gemaakt, en op de OTerdrijving der parasiten- theorie is die der physiologie gevolgd. Helens der ziekte heeft root het en* der wetenschap plaats gemaakt. ’I Is hetzelfde thema, maar uit een anderen toon. Eerst dan, als men van deze dwaling zal zijn teruggekeerd , zal men instemmen met de merkwaardige woorden Tan den verdienstelijken Abebcbombik: »»the great purpose of the illustrious fathers of modern science was accomplished , by bringing back the attention of inquirers to objects which are within the reach of the human faculties. We often talk of the philosophy of Bacox , without fully recognising the important truth , that the phi- losophy of Bacos and of Newtox consists entirely , to use the words of an eminent writer in » ascertaining the universality of a fact. — The theory of gravitation , even extended as it has been to the great phenomena of the universe , is nothing more. — Of the cause of that Digitized by Google DK I.OGICA. 13 fact we know nothing, and all the investigations of Newton were carried on independently of any attempt to discover it. — A consi- derable number of medical doctrines, there is reason to apprehend , will come out of the examination in rather an unsatisfactory man- ner , if we apply to them the tests which this rule would fur- nish.” ” DE PRAKTISCIIE METDODE. Uit de oude empirische school was de pathologie verbannen. Niet weten of kennen , mnar genezen was haar doel. Eerst sedert Baco van Ykrulam de praktische wijsbegeerte in het leven geroepen en in de natuurstudie had ingevoerd , heeft men ze op pathologie leeren toepassen , en ’t is vooral in zijn vaderland dat zij te huis be- hoort. Dortl think but try: was de les van Hunter aan Jenner , waarmede hij het eigen wetenschappelijk karakter zijner natie uit- drukt. Dal karakter is later Europeesch geworden , of heeft althans algemecne navolging opgewekt, Staan wij er een oogenblik bij stil. nET EXPERIMENT. Twee groote onldekkingen toonen ons, wat het experiment ver- mag, door het praktisch genie der Engelschen gebezigd , die van JIarvet en Bell , waardoor bloedomloop en zenuwwerking , het me- chanisme van circulatie en innervatie , zijn in ’t licht gesteld. fk zoude er Edw. Jenners uitvinding bij kunnen voegen en de inocula- tiemethode op de syphilis overgebragt en menigte van proeven met lucht en voedsel en vergiften , en de overplanting der methode naar Frankrijk en Duitschland , en elders. Ik zoude Flourens en Ma- gendib en eene gansche rij kunnen noemen, die met meerder of minder talent en geluk zich ran dit middel bediend hebben, om u aan te wijzen , hoe de experimentaalmethode zich over ’l gansche gebied onzer kennis heeft uitgobreid. Maar ’t zou mij te ver van Digitized by Google 14 MET EXPERIMENT. mijn plan afleidcn , cn gij kunt ze bij Lund en latere schrijvers nit* voerig vermeld vinden. Hier zij ’t genoeg aan te merken , dat de physiologische proeven meerendeels pathologische proeven zijn , dat nergens grooter omzigtigheid en fijner kritiek noodig is , dan juist hier en dat de kunst van proefnemen nog verre afstaat van die vol- komenheid , waarvoor zij valbaar zon zijn , en die zij zou moeten bereikt hebben , om tot den rang van wetenschap verheven te wor- den. Daarom ware het wenschelijk , dat bij iedere inrigting voor hooger onderwijs in de geneesknnde , physiologische en pathologi- sche instituten in werking kwamen , gelijk daarvan het voorbeeld in Duitschland gegeven is. Ondertnsschen is het bestaan eener proef- ondervindelijke geneeskunde , reeds door Haller ontworpen , een probleem voor de toekomst. Men denke slechts , om van de duis- tere leer der ziekteoorzaken , van aetiologie en pathogenic niet te spreken , waar nog alles te ontginnen is, men denke slechts aan het experiment, door therapeutische reagentia, van vvelke ons de kina en kinazouten een merkwaardig voorbeeld opleveren, hetgeeo eene onafzienbare streek van onbekend land voor ons onderzoek heefl open* gesteld. En terwijl men terugziende op de afgeloopen baan van proefneming, zich meent te mogen verheffen op voornitgang in ken- nis en op het bezit van proefhoudende wetenschap , vergete men niet voor zich uit te zien en verlieze nimmer den afstand u it het oog , die tusschen het experiment en het organisch proces gelegen is: een afstand, die, zal hij ooit worden aangevuld , nog geheele reeksen van gedurig herhaalde en op nieuvv bevestigde proeven vorderen zal. D E II I S T 0 R I E. Met het woord historic bedoel ik ter dezer plaats niet de histo- rische pathologic , die nog in haar prille jeugd verkeert, maar ik versta er onder , al wat men buiten het experiment gewoon is era- pirie te noemen: historische studie der pathologie, studie vooral der verschijnselen en van den gang van het organisch ziekteproces. Digitized by Google OF. H1STORIK. 15 Aan die historiekennis , vermoedt gij welligt, zal het ons niet ont- breken. Of heeft niet reeds Hippocrates een begin gemnakt en zijn niet duizende geslachten hem opgevolgd. Wie zal de schat van waarnemingen optellen , in dat heirleger van boeken opgeteekend , die in onze Bibliotheken in slagorde geschaard staan : wie duizelt niet bg de gedachte aan al die periodieke en andere praklische ge- schriften, die 9edert de uitvinding der boekdrukkunst in het licht verschenen , en waarvan een groot deel thans in ’t stof begraven ligt. Ik beken het , groot , oneindig groot is de voorraad , onme- telijk bijna de schat van waarnemingen, ongeteld en naauwelijks te tellen zijn de waarnemers. Alles bijkans schijnt uitgeput. Doch , het moge paradox klinken , het is niet minder waar : eerst onlaogs heeft men aangevangen deze historie naar eisch te bestuderen en met historisch talent te schrijven. De vroegere waarnemingen be* troffen hoofdzakelijk de kuur of genezing , hetzij door natnur, hetzij door kunst; gene was het object der Hippocratische waarneming en onzer Boerhaviaansche school , deze dat der overige praktische schrijvers: alien bewogen zich bij voorkeur op het gebied der kunst en hunne waarneming was inzonderheid op het organisch proces van genezing of heeling gerigt. Therapeutische techniek is daarna vervangen door diagnoslisehe techniek , en verheelen mag men het niet , dat het experiment de historie heeft teruggedrongen , haar als is voorbijgesneld ; ’t zij voor- barigheid , ’t zij de lust tot handelen , tot interventie, tot ingrijpen meer gelden dan kalme beradenheid en rustige waarneming, zeker is het , dat wij ’er nog ver van af zijn , eene historische kennis van. de zaak te hebben , aan wie wij thans door geweld haar geheim willen ontwringen. Of bezitlen wij eene volledige historiekennis der organische pro- cessen in gezondheid en ziekte ? Kennen wij de pragmalische his- torie van het ziek organisme in betrekking tot den invloed der oor- zakcn , die er op werken ? Bestaat er eene geschiedenis van het physieke leven der menschheid ? Zijn natuuronderzoek en historisch Digitized by Google 16 DK HISTORIC onderzoek vereenigd of gescheiden , zoodat historisch natuuronder- zoek ter naauwernood bij name bekcnd is en alleen bij uitzondering wordt beoefend en aangekweekt ? En vergelen wij niet te dikwijis dal de historic , de eerste in rang oudere regten en aanspraken heeft , dan het experiment en het eerst verdient gehoord te worden , als het op getuigenis der waarheid aankomt? Ieder die gelieft na te denken , en voor hen alleen heb ik geschreven , zal mij toestemmen , dat de pathologie nog niet naar eisch en gelijk het pas geeft , his- torisch bestudeerd is , dat wij hare historische feiten nog niet ten voile kennen , en dat die kennis een van hare eerste vorderingen is aan de wetenschap. D E E R I T I E K. Hoewel het niet ontbroken heeft aan gestadige verandering en hervorming van het systeem , daar iedere school of secte nieuwe leerstellingen pleegt te verkondigen , zoo is men echter eerst onlangs begonnen de pathologie kritisch te behandelen en het is ’er nog verre af, dat men dit werk voltooid zou kunnen achten. Wei heeft men afgebroken en het oude onbruikbare weggeruimd en den grond ge- zuiverd , maar het was om alweder terstond te gaan opbouwen en zelfs uit de afbraak bouvvstof voor het nieuwe bijeen te zamelen. Die zuivering en loulering moeten worden voorlgezet en aan geen nieuw gebouw worden gedacht , eer de gronden onderzocht zijn. ’t Is niet genoeg het oud dogmatisme te slechten , om ’er een nieuw dogmatisme voor in de plaats te stellen ; de kritiek moet verder gaan. Geen nieuwe vormen , geen nieuwe bespiegelingen noch nieuwe leerstellingen , maar eene praktische rigtiog , een praktische geest past aan den praktischen, den empirischen aard van het on- derzoek , waarmede wij ons bezig houden. Naamsverandering be- diiegt : hoe dikwijis heeft men er anderen en zichzelven door mis- leid en zonder het te weten of te vermoeden , het oude thema ge- varieerd. Niets toch dat minder begrepen enmeer misbruikt wordt, Digitized by Google DE KR1T1EK. 17 dan kriliek en niels , dal als element ran wetenschap hooger waarde en edeler bestemming heeft. Zij is de onverzoeneiijke wederpartij ran den achijn , waaraan wij meer dan aan ons leven hangen. Zij is de vuurproef der waarheid. Daarom moet zij bovenal zijn wat zij schijnt en zelve zich kennen en beproefd hebben. Met zelf- kritiek moet zij beginnen en dat is eene zware taak , eene levenslaak, waarmede wij in onze jeugd moeten aanvangen en die wij tot in laten ouderdom moeten voortzelten. Dat kritiek in naam bestaat , wie zal het ontkennen? Maar bestaat zij in wezen ? Is zij op pa- thologic toegepast , toegepast op hare hedendaagsche studie , toe- gepast op hare instruinenten en subsidiGn enmethoden? Bestaat zg als zelfkritiek in de rolie beteekenis van dat woord ? Moeten wij belijden , dat de andere melhoden nog veel te wen- schen overig laten, de Lritische methode, de voortreiTelijkste ran die alien , heeft nog naauwelijks den eersten voet op het gebied van zelfkennis en zelfontwikkeling gezet. DE PATBOLOG1E ALS DEEL VAN DE STUDIE DER GENEESKUPiDE. Tot dusverre beschouwden wij de pathologische studie op zich zelve. Maar wij kunnen haar niet volkomen kennen , zonder te let- ten op hare verwantschap met de overige zoo theoretische als prak- tische studien der geneeskunde, en wel bepaaldelijk met anatomic , physiologic en kliniek. Hare plaats in de orde der studien is tusschen de beide eersten en de laatste , hoe we I niet in de kronijk der geschiedenis haar die- zelfde plaats is te beurt gevallen ; want de studie der eersle ont- stond later en die der tweede volgde bij de ouden eene andere rigting. D E A N A T 0 M 1 K. De anatome practica vroeger amanuensis der praklijk , heeft zich 2 Digitized by Google 18 DE ANATOMiE. later als anatome pathologica een eigen gebied verworven , vanwaar zij de praktijk overziet. Die weten wil , welke vorderingen deze studie gemaakt heeft, besludere Roeitanset’s handboek en de latere pathologische histologic. Hoemeer zij zich van de kliniek losmaakt, hoe vrijer zij zich ontwikkelt, des le zelfstandiger zal zij haar ka- rakter handhaven , des te rijper , des te heerlijker vruchten zal zij dragon , des te eerder zal zij tvorden wat wij van haar verwach- ten : een hoeksteen der wetenschappelijke kliniek. Rustig voort- gaande , zonder overijling, zonder pralerij , zonder aanmatiging of meesterschap , zal zij eenmaal zeker hare grootsche bes lemming bereiken. DE PHYSI0L0G1E. 