Algemeene Geschiedenis des Vaderlands, van de vroegste tijden tot op heden : Met platen, kaarten en portretten / 3,3 Van het jaar 1581 tot 1795 na Christus ; 3
Neen! de toestand was van anderen aard. De Graaf van pen вкво had de Veluwe be- zet in de hoop, daardoor eene beweging in Holland ten behoeve van een verdrag uit te lokken. Nu had die bezetting reeds zoo lang geduurd, en nog had zich niet het minste teeken geopenbaard, dat Holland met den vijand, genesteld op den bodem der Unie, onderhandelen wilde. Integendeel, de eendracht aldaar was ongekrenkt, de partij- zucht verstomde, voor geene opofferingen van schatten deinsde men terug en de toeleg om den indringer in Vecht en Vaartschen Rijn een onoverschrijdbaren hinderpaal te doen vinden, en zoo hij die wateren overschrijden mocht, hem in het hart van Holland te 1 Мет. de Fréd. Henri, р. 104—109. v. р. capetten, I, 535, 536. aivsema, I, Ы. 871, 872. Resol. Holl..20 Aug. 1629. 2 Ві. 872. 3 Bl. 536. а Zie hiervoor, D. Ш, St. IL, Ы. 540, 542—544. DES VADERLANDS. 409 a verdelgen, was openbaar. Zoo lang de troepen, gehoor gevende aan de bevelen van den. Prins, zich lijdeljk hielden, en zelfs eene stad als Amersfoort zonder noemenswaard geweld kon genomen worden, was de slaat van zaken voor onzen vijand nog vol te hou- den; maar nu men, en zonder dat de Prins zulks had kunnen of willen beletten, tot diergelijke aanvallende bewegingen als de verrassching van Wezel overging, moest VAN DEN BERG tot de overwiging komen, dat de kans voorbij was. Nu kon zijn stand hagchelik worden. Eene Provincie van het gebied der Unie verder tot be- _vrediging van den euvelmoed en tot stilling van den honger уап ’s Keizers Kroaten te laten vernielen, wat voordeel zou het hem aanbrengen? De breuke tusschen de beide verscheurde deelen van Nederland zou er slechts onheelbaarder, en zijn persoon slechts gehater door worden. Want de middelen om zonder gewelddadigheden te gebruiken op vreemden bodem gelegerd te blijven, vermocht noch de schatkist der Infante, noch die van den Keizer of van den Koning van Spanje te verschaffen 1. De soldaten gepaaid met het vooruitzicht, dat zij in de vette Hollandsche » kaaskamer’’ zouden worden bin- nengeleid *, begonnen reeds ongeduldig te worden. Teleurstelling en gebrek, ziedaar genoeg om hen oproerig te maken. Dus besefte de Graaf, dat het tijd was, aan de mislukte proeve een einde te maken, en hoe eer hoe beter молтесосои met zijne troe- pen terug te roepen en тплу, die vast naderde, te laten weten, dat hij met zijn gel- deloos volk den tocht moest staken 5. De Hollandsche volharding had het pleit gewon- nen; de kooplieden hadden gezegevierd; de plannen van den Keizer om de Vereenigde Provinciën te bedwingen, waren verijdeld; de » restitutie” der Kerk, die in Duitsch- land zoo voorspoedig om zich greep, was op de grenzen van Holland gestuit *, en voor de menschheid het bestaan van ten minste éénen vrijen burgerstaat gehandhaafd. 4 Zoo zeker rekende men op de herstelling van de openbare Katholieke eeredienst in Holland, dat Roomsche kerksieraden reeds te scheep herwaarts gevoerd werden (Resol. Holl. 20° Aug. 1629). в p. 90. ШІ Deer. 4 8тгк. 52 1697-- 1630. 1627— 1630. 810 ALGEMEENE GESCHIEDENIS dunkens, als het ware een oordeel Gods uitspraak gedaan: de val van Wezel was in zijn oog, een werk Gods en niet van menschen Ì, en hij was de eersle om de Staten uit te noodigen God in de openbare Kerken voor deze uitkomst te danken 2. Niet dadelijk durfde men in Holland de waarachtigheid van het heugelijk bericht vertrouwen, en eerst na voorzichtig dralen werden openbare feestelijkheden verordend en een dankdag uitgeschreven 5. Ook staakte men de maatregelen nog niet om de linie van verdediging in den besten staat te brengen, evenmin als de verordeningen, die tot Монтксосол de volkswapening strekten *. Eerst toen de tijding kwam, dat момтесостл Amersfoort verlaat oort, Amers- met achterlating van slechts vijftienhonderd man verlaten had 5, staakte Holland voor- loopig de voorbereidende bemoeijingen tot de lichting van 5000 man, en tot de bewa- king van de Vecht door bezoldigde boeren. Ook vond die lichting van 5000 man be- zwaar bij de Staten-Generaal; de hooge soldij, door Holland beloofd, mocht, vreesde men, de soldaten der bestaande armee verleiden om op dien voordeeliger voet dienst te ~ nemen 6, Bovendien was juist іп dezen tijd het regiment van kolonel renenz, sterk vierdehalfduizend man, uit de Deensche in onze dienst overgegaan, te Enkhuizen aan- gekomen 7. Weldra vernam men nu ook, dat zelfs de laatste soldaat van den vijand Amersfoort den 24tten Augustus verlaten had. Dit was echter niet geschied, zonder dat het krijgsvolk zich schuldig maakte aan plundering, aan beleediging der burgers en aan miskenning van het gezag der Magistraat, die door in naam van den Koning te spreken iets meende te zullen uitrichten 8, Het was een les voor hen, die van heil onder 7 Konings gezag gedroomd hadden. Thans verzocht dezelfde Magistraat troepen van de Staten om tegen eene herhaalde komst van de Spaansche vrienden gewapend te zijn. Dadelijk werd er een Zweedsch regiment heengezonden, en de Overste ERENTREI- TER werd commandant van de Stad en van het mede ontruimde Huis ter Eem. Deze oficier kreeg den last mede om de Magistraat, die de vijand had aangesteld, gevangen naar Utrecht te zenden, aan welken last hij voldeed. Nu achtten de Staten van Utrecht zich bevoegd om eene nieuwe Overheid te Amersfoort aan te stellen; doch de Staten- 1 Al heeft de Prins dit niet met zooveel woorden gezegd tot den bode, die hem het bericht van de verrassching van Wezel kwam brengen (in de bronnen vind ik ten minste daarvan geen bewijs), toch getuigen zijn Gedenkschriften (p. 109), dat hij daarin Gods hand opmerkte. 2 Resol. Holl. 23 Aug. 1629. 3 Resol. Holl. 20, 21, 22, 23 Aug. Resol. Stat.-Gen. 22 Aug. 1629. á Resol. Holi. 21 Aug. 1629. 5 Resol. Holl. 22, 23 Aug. 1629. 6 Resol. Holl. 22, 25 Aug. 1629. Resol. Stat.-Gen. 27 Aug. 1629. 7 Resol. Stat.-Gen. 23, 25 Aug. 1629. Resol, Holl. 23 Aug. 1629. 8 Resol, Holl. 22, 23, 25 Aug. 1620. arrsexa, Ы, 868. DES VADERLANDS. 411 nn | Generaal, voorzeker de Stad als door de wapenen der Unie hernomen beschouwend, 1627— kwamen daartegen op, en verlangden, dat die van Utrecht in deze zaak niets verrichten 1630. zouden, zonder alvorens Hun Hoog Mogenden daarin gekend te hebben, en toen de Staten van die Provincie, hen voorbijgaande, eene nominatie aan den Prins gezonden hadden om daaruit de keus te doen, betuigden zij zich ontevreden over deze handel- wijze 1, Nog een andere reden van ongenoegen was ег op hetzelfde oogenblik tegen de Staten Zwarigheden van Utrecht. Dezen toch verklaarden zich onvermogend om de in den laatsten tijd —— aangevangen versterking hunner hoofdstad te bekostigen. De Gedeputeerden van Holland шы мне де boden het geld daartoe te leen aan, ор voorwaarde dat, op het voorbeeld van hetgeen in andere Provinciën geschiedde, de Gedeputeerde Staten van Utrecht persoonlijk borg bleven. Weigerde men dit, dan wilden die van Holland onschuldig gehouden worden aan alle onheil, dat uit de staking der fortificatiën kon ontstaan, en wenschten, dat de Prins werd ingelicht, hoe de versterking niet uit onvermogen, maar uit onwil van de Staten van Utrecht achterbleef. Zoo ernstig gewaarschuwd, kwamen de Staten van Utrecht, na een onderhoud met den Prins, met het aanbod voor den dag om aan de fortificaties van de stad en de kleine steden de som van 20,000 gulden te betalen, mits de verdere onkosten door de Generaliteit gedragen, en de werken van de Grebbe zoo spoedig mogelijk gemaakt werden, mede ten laste van de Generaliteit. De Staten-Ge- neraal namen hiermede geen genoegen, zij dreigden met scherpe maatregelen, en toen dit niets wezenlijks uitwerkte, verklaarden zij, dat de Heren van Utrecht niet schenen bedacht te willen zijn op hunne eigene defensie, gelijk goeden bondgenooten betaamde. Voorts vaardigden zij eene Deputatie naar zijne Excellentie af om hem de weerbarstigheid dier Heren kenbaar te maken. Dus gedrongen, barstten die van Utrecht uit in de klacht, dat de Staten-Generaal hunne Provincie in deze tijdsomstandigheden, daar zij metterdaad grensgewest geworden was, ook als zoodanig volgens de Unie hadden behooren te be- handelen door de lasten harer verdediging op zich te nemen. Voorts, zich bepaaldelijk verstoord op Holland betoonende, verweten zij den Staten van dit Gewest, dat zij van de ramp, die Utrecht getroffen had, gebruik hadden willen maken om zich ten hunnen koste te bevoordeelen ?. Niettemin stonden zij voor het oogenblik zoo veel toe, dat de werken dadelijk konden aangevangen worden. Maar Holland liet zich die beschuldiging niet aanleunen. Hare Gedeputeerden leverden een tegenprotest in van dezen inhoud: Het kwam hun, verklaarden 21, zeer vreemd voor, dat, wat de Staten van Holland 1 Resol. Stat-Gen. 25, 27, 28, 29, 30 Aug. 1629. 2 Wellicht bedoelden die van Utrecht almede, dat die van Holland voor de Vaartsche en Vecht- sche linie ook daarom zoo veel over hadden, omdat zij, in geval van doorbraak van den Lek- kendijk, ook als waterkering zou kunnen dienen (Resol. Holl. 12 Sept. 1629). 52% 1627— 1630, 412 ALGEMEENE GESCHIEDENIS pO | gedaan hadden, door Utrecht zoo miskend werd. Zij hadden ter liefde en ten verzoeke van die van Utrecht hunne burgers uit de steden, hunne boeren van den akkerbouw laten oplrekken om stad en land van Utrecht door hunne wapenen of door het opwer- pen van verschansingen te beschermen. Zij hadden ten einde de buitengewone lichtin- gen mogelijk te maken, hun Gewest met millioenen bezwaard, en hunne Gedeputeerden met de Staten-Generaal naar Utrecht gezonden om deze Stad aan te moedigen tot vol- harding. Dat alles nu werd met ondank en achterdocht betaald! Ook vonden zij het onredelijk, dat die van Utrecht, op grond dat de vijand zich eens in hunne Provincie vertoond had, beweren wilden frontier te zijn, even als Gelderland en Overijsel, die den vijand dagelijks voor de muren harer steden hadden. Zulks was bepaaldelijk onbil- lijk met betrekking tot Holland, dat, als degelijk en telkens metterdaad bedreigd fron- tier, meer plaatsen moest versterken, dan het geheele Sticht groot was, zonder daarvoor aan de Generaliteit, veel min aan het Sticht, een penning in rekening te brengen. Dus mocht men hun wel gelooven, als zij beweerden, noch van Utrecht noch van eenige andere Provincie iets te vergen, wat hare souvereiniteit te kort doen of haar met be- trekkelijk grooter lasten dan Holland kon bezwaren. Ten slotte betuigden zij, als men aan hunnen ijver zulk eene hatelijke uitlegging gaf, die van Utrecht gaarne alleen met de versterking van hunne stad te zullen laten begaan 1. — En hiermede liep deze zaak af. De naijver van Utrecht jegens Holland had zich blootgegeven. Steeg Hollands over- wicht by de gebeurtenissen, die men beleefd had, dan moest deze Provincie ook maar geld over hebben voor werken, die hare kracht verhoogden, in dezelfde mate als haar aanzien steeg. — Zoo sprak het gekrenkte gevoel. Ten onrechte. Immers had Holland werkelijk overheersching bedoeld, het zou van de Provincie Utrecht niet gevorderd heb- ben, dat zij zelve zware offers bracht: had Holland de betaling op zich genomen, Utrecht zou daardoor in eene betrekking van afhankelijkheid tegenover den machtigen nabuur geraakt zijn. Met dit offer betaalde die Provincie hare zelfstandigheid. Na den val van Wezel, voerde de vijand niets uit van hetgeen de onzen nog van hem verwachtten. Men had op eene poging van zijne zijde gerekend om die stad te heroveren, of in de Betuwe te dringen, met het ‘doel om daardoor ten minste den Prins (е nopen, het beleg van den Bosch op te breken ?; doch niets van dit alles gebeurde. Bleef derhalve tot in de eerste dagen van September de geest der Staten gespannen op eenig krijgsbedrijf, ten einde den vijand, die onder san van nassau tusschen Zut- fen en Doesburg genesteld bleef, en de schansen aan den зе! bezet hield 3, allen lust en macht tot elken aanslag te benemen, en stelde men den Prins op nieuw de vraag voor, of men het plan niet zou ten uitvoer brengen, beraamd om ’s vijands brug 1 Resol. Stat.-Gen. 27 Aug.; 3, 4, 5, 6 Sept. 1629. 2 Resol. Slat.-Gen. 25, 27 Aug. 1629. 3 Мет. de Frid. Henri, p. 110. DES VADERLANDS. | 415 пъ over деп 1/зе! te vernielen!; van lieverlede week het gevaar zoozeer, dat men zich veroorlooven mocht tot het opheffen der wacht posten langs de Vecht en den Rijn tus- schen Vianen en Wijk bij Duurstede over te gaan 3. De werkeloosheid, ook van onze krijgsmacht, in weerwil van den strijdlust der Sta- ten, was voorzeker mede daaraan te wijten, dat de onderhandelingen over bestand van Onderhandelin- gen over bestand, > vijands zijde ernstiger dan ooit hervat waren. Nog hoopte de vijand iets te verkrijgen, waartoe, zoo als hij zelf gevoelen moest, de kans voorbij was. De Hollanders zouden thans minder dan ooit ooren hebben tot schikkingen, waarbij hunne regering eeniger- mate veranderd of slechts in gevaar van verandering zou gebracht geworden zijn. In- tusschen, slechts wanneer ’s Prinsen betrekking eenigermate het karakter bekwam van die van een zelfstandig Vorst, kon deze met het treffen van een bestand zijn ingeno- men, en slechts in dit geval konden de patriotten in het Zuiden, zonder dat hun land zijne zelfstandigheid en godsdienst prijs gaf, zich vroeger of later aan het Noorden in vrede en. bondgenootschap aansluiten. Toch wilde men nog het middel der onderhande- lingen beproeven, of het gewenschte doel nog door beleid en overreding te bereiken zijn mocht. Om den blaam niet op zich te laden, dat men den vrede afsloeg, waar hij werd aangeboden, hetgeen den oorlog misdadig zou hebben doen worden, verledigden zich de Staten tot die onderhandelingen, welke bovendien dit voordeel hadden, dat zij Frankrijk, hetwelk niels zoo zeer duchtte, dan dat Spanje de Republiek niet meer te bestrijden zou hebben, daardoor gereeder worden moest, om, zonder iets van onze zelf- slandigheid te vergen, eene krachtdadige alliantie met ons aan te gaan. Den 3den September (1629) deed de Raadpensionaris puycx, op last van die van Holland, aan de Staten-Generaal opening van zekere zaak van groot gewicht, de Pro- vinciën in ’t gemeen rakende. De zaak werd geheim behandeld. Zij betrof ’s vijands verlangen, ‘uit een brief van MARQUETTE aan BERKEL gebleken, om de onderhandelingen levendig te houden 5, Het was de vraag, of men daaraan gehoor zou geven; en het antwoord moest men schuldig blijven, zoo de Provinciën niet werden geraadpleegd. Het besluit was, dat de Gedeputeerden de zaak, onder belofte van geheimhouding, aan de mannen van het meeste gezag, elk in hunne Provincie, zouden mededeelen, om te weten te komen, wat zij er van dachten. Binnen ruim veertien dagen zouden zij verslag doen van hetgeen zij vernemen zouden, en intusschen zouden de Staten-Generaal den Heer BERKEL, door hunnen Griffier, corxeris muscu, als van wege hem zelven, laten ver- zoeken eens te Utrecht te komen. Dadelijk verzette de Afgevaardigde van Zeeland, VOSBERGEN, zich tegen dit besluit, waarin hij eenen aanvang van onderhandelingen 1 Resol. Stat.-Gen. 25 Aug.; 9 Sept. 1020. Secrete Resol. 5 Sept. 1629. 2 Resol. Stat.-Gen. 29, 30 Aug.; 4 Sept. 1629. 3 v, р. CAPELLEN, 1, bl. 540, 1627— 1630. 414 ALGEMEENE GESCHIEDENIS ETC 1027— zag, die hij dadelijk afgesneden wenschte te zien 1. Hij liet zich hierin leiden door den invloed van zijnen medegedeputeerde, веломонхт, toen afwezig. Пе voorbarigheid van BEAUMONT werd later door zijne Commitlenten gewraakt 3. Ное het zij, in Zeeland bracht de Kaapvaart winsten aan, en de West-Indische Compagnie, die in geval van vrede van hare plannen zou hebben moeten afzien, telde aldaar een groot getal aandeelhouders. Genoeg om den tegensland van vosperGcen te verklaren, welke echter het besluit niet keren kon. — Den Seten September was BERKEL aangekomen. Nu werd den Griffier gelast, hem buiten de vergadering aan te zeggen, dat hij een concept van antwoord stellen moest op de missieven van MARQUETTE. Bij dit antwoord, door Hunne Hoogmo- genden goedgekeurd, in bedekte uitdrukkingen van de zaak gewagende, verzocht hij den onderhandelaar van de andere zijde wel te willen gelooven, dat hij als een goed Christen niets liever zou zien, dan dat Ше »zwaarmoedige ргоседигеп” eens aan een eind mochten komen; daartoe zou hij, benevens zijn gebed tot God, niet nalaten al wat redelijk en Christelijk was, toe te brengen. Ter zake komende, bericht hij, dat de zaak overwogen was: maar wegens haar gewicht en omdat er hier te lande verschei- dene » geïnteresseerden’ waren, wien zij moest medegedeeld worden, was er nog geen besluit genomen. Evenwel, voegde hi er bij, gaf 75 vijands eisch, dat wij ons zouden haasten, alsof er na den val van den Bosch geen bestand te verwachten was, aan velen aanleiding om te denken, dat slechts het behoud dier plaats en geenszins eene geheele bemiddeling in de bedoeling lag. Derhalve wachtte hij hierop nadere verklaring 3, Intusschen zou de inneming van den Bosch die voorwaarde van zelve doen vervallen. Op de Veluwe en in Gelderland werd door hen, die het beleid van den oorlog hadden, de vijand gespaard; maar ’s Hertogenbosch werd tot de overgave gedwongen. Op de vraag, tot den Prins gericht, of hij zeker plan van aanval op den vijand binnen onze > grenzen goedkeurde, antwoordde hij ontkennend, en ried slechts de eene of andere onbeduidende onderneming voorwaardelijk aan 4, Wezel werd met zoo weinig ijver bewaakt, dat het was alsof het er op werd toegelegd, het weder in ’s vijands han- den te laten vallen. De Prins zou, ware het door de Staten niet verhoed, de 10 Compagnien, die hij vroeger naar die streken, voornamelijk naar Wezel, gezonden had, weder van daar tot zich voor den Bosch hebben doen komen. Ook gedroeg zich de Magistraat zoo, alsof zij zich weldra weder jegens de Spaansche heerschappij De belangen te verantwoorden zou hebben 5. Ook ten aanzien van de Katholieken te Emmerik der Katholieken worden door den Prins ontzien. en elders werden alle geweldige  Sept. 1629. 2 v, D. CAPELLEN, Ы. 556. 3 Secr. Resol. 8 бері, 1620. v. р. capeuten, bl. 547. я 4 Resol. Stat.-Gen. 9 Sept. 1629. 5 Resol. Stat.-Gen. 4, 14 Sept. 1629. а = — — — Е -- - --- — — — нЕ oc HJ Brill dee 7 F. — — сида «>. > `~ ba + “а Н pW ARLI TAS “ КИ М w 4. ..- 4%, zB At. è sip». VADERTLANDS. . е қ“ ” е Aro - a. 2. г. , oe 1- 180. 1 . М “ж l t. : а. А. % ? ` . 7 ! vortzetting belegering Hertogen- а + r 4 ` ‘ a . ! 7 » 4 » a и ' .. a .” ж. в 41 š % + а е . 4 3 . м 1 Аы. “5 % kad І 22. Е 7 Е 1 24 i 9 2 : Я as : ДА Қ» ғ 4 ы 4 “ . : 5 ) 2 Б | : A | | Фан" j С | 94 Р T ie , 4 : г в as А . E ( i ’ “. +. > мас: Ава | Ahe каки, — . № | yu, | 4%. 4 As 7 | | % | a ” , | | в А. Щи : ` á ғ 1 “ А En l 1; . ge’ А | Ф , a , . : | е en. DES VADERLANDS, 415 „СС heid verhoed. Graaf exnst сазімгк еп de Gedeputeerden van Hun Hoogmogenden te Arnhem verlangden de Jezuiten, priesters en studenten uit Emmerik te verbannen: zij waren daar in groot aantal, stonden in verstandhouding met den vijand, en hun kloos- ter was een gebouw van dien aard, dat er een goed getal krijgsvolk zou kunnen schui- len. De Raad van Slate en die van Gelderland ondersteunden dit voorstel; maar de Staten-Generaal vonden er zwarigheid in, vermits het verblijf der Jezuiten te Emmerik op overeenkomsten steunde. Niettemin vonden zij goed, de » belhamels” voor een tijd uit de stad te zetten, еп de Nederlandsche kinderen, die bij de Paters onderwijs geno- ten, naar hunne ouders terug te zenden; voorts wachten voor de deuren der Jezuiten te plaatsen en eene Compagnie soldaten in het klooster te leggen. Doch toen de Prins deze maatregelen vernam, betoonde hij zich misnoegd, dat men ze zonder zijn voorwe- ten had uitgevoerd. Nog minder tevreden moest hij zich gevoelen, toen men vernam, dat een sergeant-majoor, bij de afwezigheid van van pieDEN, niet alleen de Jezuilen met hunne kweekelingen, maar al de Roomsche geestelijken ‚ benevens de kanunniken, had doen vertrekken. De krijgsoverste werd ter verantwoording geroepen 1, Doch ’s Hertogenbosch zou niet ontzien worden. Al was het beleg misschien buiten noodzaak gerekt 2, de Prins was zedelijk verplicht de stad in te nemen. Of waartoe zou het anders gediend hebben, dat hij zoo hardnekkig voor die wallen gelegerd was geble- · ven, terwijl een groot deel van het Land overheerd, en het geheele Land bedreigd werd ? Nadat de Graaf van рек векс, naar de Veluwe vertrokken, opgehouden had de be- legeraars te bedreigen $, was de belegering ijverig voortgezet. Тоеп de forten Isabella 1627- 1630. Voortzetting van de belegering van °з Hertogen- en Sint-Antonie іп 75 Prinsen handen gevallen waren, bleef de moeijelijkheid nog groot, 2027. daar de weg, langs welken de gemeenschap tusschen die forten en de stad onderhouden was, den onzen niet kon dienen om de stad te naderen. Die weg toch was smal, tus- schen de Dommel aan de eene, en een diepe gracht en moerassen aan de andere zijde, en bovendien op twee plaatsen verschanst % Dus werden de loopgraven van alle kan- ten, in weerwil van de zwarigheden en kosten (de arbeiders lieten zich tienvoudig be- talen), onverdroten voortgezet; watermolens moesten den doorweekten grond voor de aarden werken geschikt maken. Achtereenvolgens, en niet zonder veel verlies van man- schappen, maakte zich de Prins meester van de twee verschansingen van den weg tus- schen de forten en de stad, en noodzaakte daarmede de belegerden naar de halve maan voor de Vuchterpoort terug te trekken. Zoo kwam men weldra voor de stadsgracht. De genoemde halve maan werd den eersten September genomen, nadat de Engelsche + Resol. Stat.-Gen. 1, 8, 18, 23 Sept. 1629. 2 Zie v. р. caPELLEX, behalve op Ы. 633, ook op Ы. 545 en 546. 3 Де hiervoor hl. 383. 4 Мет. de Fred. Henri, p. 82. 1627— 1630. Пе Stad capi- tuleert. 416 ALGEMEENE GESCHIEDENIS Luitenant-Kolonel vere еп de Fransche Kolonel, markies pz courTaumer, er het leven gelaten hadden 1. Ook de diepe en breede gracht kwam men door, en nu ging men ег toe over om het bolwerk, dat zich op dit punt bevond, en den muur te ondermij- nen. Nadat meer dan ééne mijn zonder. genoegzame uitwerking gesprongen was, had len laatste de ontploffing van een paar mijnen in den nacht van den 94" en in den morgen van den 11den September zulk een gewenscht gevolg, dat er eene groote bres in den muur en het bolwerk ontstond. De belegerden schaarden zich nog in slagorde in en bij de bres, maar gaven tevens te kennen, dat zij met den Prins in on- derhandeling wenschten te komen, Reeds den 94", den 10den еп den 114" Augustus, toen de onzen tot de gracht genaderd waren, hadden de Gouverneur, de hooge Geeste- lijken en de Magistraat der Stad de Staten van Brabant еп de Infante verwittigd, dat de vesting zonder dadelijke hulp niet meer te houden was? Door hardnekkig stand- houden op alle vaste punten en door gedurige uitvallen tegen den telkens naderkomen- den vijand, hadden de bezetting en de burgerij der stad zich dapper gekweten, en zonder verdenking van plichtverzuim konden 1) alsnu op overgave bij eerlijk verdrag bedacht wezen. Eerst verlangden zij veerlien dagen tijds om de orders van de Infante te verstaan, en te vernemen of er nog hoop van ontzet voor hen was; doch toen de Prins dit verzoek had afgeslagen, vingen de onderhandelingen aan 8. Den 11% Sep- tember besloten de Staten-Generaal te Utrecht, vernomen hebbendey dat de lang bele- gerde Stad capituleerde, zich den volgenden morgen, met achterlating van den Raad van State, naar Bommel te verplaatsen, waar men beraadslagen zou of men verder naar het leger zou doorreizen. Dit laatste werd goedgevonden, en den 12den na den middag ver- gaderden Hun Hoog Mogenden te Vucht in het leger vóór den Bosch. Hier maakten bepaaldelijk de schikkingen, met de Geestelijkheid der Stad en der Meijerij te treffen, het onderwerp hunner beraadslaging uit. 2 Resol. Holl. 14 Aug. 1629. мтземл, Ы. 864. De brieven werden onderschept. Мер vindt ze deels bij вол, Gelegentheyt van ’s Hertogenbosch enz. Ы. 238—240, en alle bij Dr. mermans, Verzamel. v. oorkonden betrekkel. В. beleg v. ’s Hertogenb., Ы. 252—258, 3 Mém. de Fred. Henri, 111—113. arsena, Ы. 881, 882. v. р. сарве, Ы. 540, 543, 544. DES VADERLANDS, | 417 | verscheen de Prins in de vergadering om mede te raadplegen en voor de Geestelijkheid te pleiten 1, Alstoen kwam men overeen, dat de ingezetenen der stad zich zouden heb- ben te richten naar de plakaten van het Land, behoudens, gelijk overal, de vrijheid van geweten. Voorts lieten Hun Hoog Mogenden den eisch van de helft der geestelijke goederen in neutrale plaatsen vallen, om den geestelijken daarvan, zoo lang zij leefden, het vruchtgebruik te vergunnen. Ook zouden de monniken en nonnen in de stad mogen blijven еп hun leven lang worden gealimenteerd uit de inkomsten hunner kloos- ters. Evenwel Hun Hoog Mogenden zouden ze, des verkiezende, in gewone huizen in de stad kunnen laten wonen. De schilderijen, beelden en sieradiën zou de Geestelijk- heid uit de kerken met zich mogen nemen. Toen de andere partij zich tevreden stelde met het genot van de geestelijke goederen ten platten lande en in neutrale plaatsen, werden de artikelen dienzelfden avond laat nog vastgesteld 2. Zij waren ten getale van 27. Het eerste hield de verzekering in eener volkomene amnestie ten aanzien van alles wat er van het begin der beroerten tusschen de Stad en de Vereenigde Provinciën was voorgevallen. Aan alle ingezetenen, zonder eenig onderscheid, werd het behoud van het leven en, voor zooveel het niet tegen de vroeger vermelde bepalingen streed, van hun goed gewaarborgd. De Staten en de Prins namen aan, de Stad en al hare ingezetenen met » alle zoetigheid en goedertierenheid” te behandelen, от » voortaan in alle. vriend- schap, op hun ouden vrijdom, met de andere Vereenigde Provinciën te verkeren.” Slechts voor deze reize zou de benoeming der Magistraat en der rechtelijke ambtenaren aan de keuze staan van Zijne Excellentie en de Gedeputeerden van Hun Hoog Mogenden. Daarna zou de Regering aan de Magistraat еп de drie Leden der Stad (de Geestelijkheid, de Schepenen en de Raden) verblijven, en slechts geboren of genaturaliseerde Bosschenaars daartoe aangesteld worden. Tot Goeverneur of plaatsvervanger van den Goeverneur zou geen ander gesteld worden, dan een lid van het Huis van Nassau of eenig ander Nederlandsch Heer of landzaat. Het garnizoen mocht met alle eer en behoud van wapenen, krijgsbe- hoeften en eenig geschut de stad uittrekken en zou kosteloos voorzien worden van de middelen om de bagage naar Diest, Antwerpen of Breda te vervoeren 3, — Middelerwijl waren uit de verschillende Provinciën eene ongeloofelijke menigte nieuwsgierigen aan- gekomen om getuigen te zijn van den overgang der stad, De Prinses van Oranje en de Koning van Bohemen hadden zich mede naar het leger begeven. Ten einde de vertooning recht ontzagwekkend te maken en ook aan het uittrekkend Spaansche garnizoen een groot denkbeeld te geven van de sterkte en het goede voorkomen onzer troepen, waar- onder echter vele zieken waren, liet de Prins uit de naburige garnizoenen zooveel volk komen, als men missen kon, en met die manschappen al de wachten verdubbelen. De Гу. D. CAPELLEN, bl. 546. 2 Resol. Stat.-Gen. 11, 12, 13 Sept. 1620. 3 мтзьма, 1, bl. 882-886. Ш Deer. 4 Srvx. 55 1627— 1630. Het garnizoen trekt uit de Stad. 1627— 1680. Maatregelen om de Gerefor- meerde gods- dienst in de Stad en de Meijerij in te voeren, 418 i ALGEMEENE GESCHIEDENIS uittocht had plaats op Maandag den 17den September. Своввехоокк begroette bij het doortrekken den Prins, die omgeven was van een aantal Fransche en Engelsche edellie- den van den hoogsten rang, en ontving van hem vele beleefde betuigingen over de ver- dediging der stad 1, — De Staten-Generaal verordenden, dat overal in de Provinciën, nevens openbare teekenen van blijdschap, den 104" October ееп dankdag zou gehouden worden »over de groote genade, die God Almachtig dezen Staat had gegeven”. Bij de gebeden, dien dag op te zenden, moest niet verzuimd worden (zoo besloten de Staten) God te smeeken, dat hij de harten der ingezetenen van’s Hertogenbosch wilde bekeren, opdat zij de ware kennis van Gods heilig woord mochten bekomen. Hiertoe trachtten zi da- delijk mede te werken. Reeds in Julij had de Synode van Zuid-Holland, ie Leiden vergaderd, GIJSBERT ҮОЕТІП8 naar het leger gezonden, ten einde den Prins en de Gede- puteerden te velde te verzoeken om bij de te maken verovering bovenal de uitbreiding van ’sHeren woord en de voortplanting van Zijne Kerk іп het oog te houden, en niet alleen de Stad en de Meijerij met goede en trouwe predikanten te bekleeden, maar ook »alle afgoderijen еп superstilién” daaruit te weren, en de geestelijke goederen » volgens de generale intentie der eerste gevers” tot de ware dienst Gods en waarlijk tot vrome doeleinden te bestemmen ?. In hoeverre de Prins en de Staten geheel aan de strekking van het laatste gedeelte van dit verzoek voldaan hadden, stond te bezien; maar aan den maatregel, in het eerste gedeelte aanbevolen, wilden zij dadelijk uitvoering geven. Zij verordenden, dat voorloopig door de kerken van Gorkum, Heusden, Bommel en Utrecht bij leening in de bediening te ’s Bosch zou voorzien worden , om aldaar, nevens Dominus COENRADUS, die Woensdag den 18% September met den Prins, de Staten en zoovele toegestroomde Hollanders in zijn gehoor in de St. Jans-kerk eene dankzegging gehouden had, »in alle modestie en discretie eene nieuwe gemeente op te kweeken” 3. Е Zie вов, t. а. pl. Ы. 222, еп seamans, t. а, pl. 236. 3 Resol. Stat.-Gen. 16, 17, 18, Sept. Resol. Holl. 24 Sept. 1629. 4 Resol. Stat.-Gen. 29 Sept.; 19 Oct. 1629. | 5 Resol. Stat.-Gen. 10, 16 Oct. 1629. DES VADERLANDS. 419 --- ee eee strijdkrachten te denken. De vijand op de Veluwe scheen niet meer te duchten; met 1627-- een leger van geringer sterkte zou hij gemakkelijk te verjagen zijn; de kosten van zooveel buitengewone troepen waren niet meer te verantwoorden noch uit te houden, en bovendien begon men overlast van sommigen van al dat vreemde volk te krijgen. Bepaaldelijk waren het de 2500 man soldaten van FERENz, die zich balddadigbeden Men heeft te veroorloofden. Slechts om beter toegerust te worden, waren zij nog niet naar het leger Utrecht overt vertrokken, waar de Prins hunne aankomst verbeidde 1. Den 242 September vervoegden troepen. zij zich te Utrecht, waar zij in sommige kerkgebouwen gelegerd waren, op eigen ge- zag in militaire orde en volle wapenrusting vóór het stadhuis, Een deel vatte post op het Vreéburg. Het voorwendsel dezer vertooning was dat zij de volle maand soldij verlangden, door Hun Hoog Mogenden verstrekt, maar waarvan hunne kapiteins hun slechts de helft hadden uitbetaald. De Staten-Generaal, alsnog te Utrecht, hierop (het was zondag) bij- eengekomen, droegen den Raad van State den last op om te zorgen, dat de troepen uitéén zouden gaan, een duizendtal nog denzelfden dag naar het leger ingescheept en eenige belhamels gevat en gestraft zouden worden, doch met voorzichtigheid en rijp overleg met den Krijgsraad. De burgerij zou daarbij in de wapenen komen, om allen euvelmoed der vreemde soldaten te weren. De Raad van State beraamde met den Krijgsraad het plan om hen in de kerken, nadat zij derwaarts teruggekeerd zouden zijn, met de andere troepen van het garnizoen te belegeren: wie eigenwillig de kerken verliet, zou neêrgesabeld, en de uitlevering der belhamels geëischt worden. De uitvoe- ring van dit ontwerp was bij de min gunstige stemming van de stedelingen en het garnizoen te gevaarlijk. Daarom vereenigden zich de Staten-Generaal met een ander voorstel, volgens hetwelk eenige Regeringsleden de oproerlingen zouden zien te bewe- gen genoegen te nemen met de halve maand soldij; zoo zij hierin niet slaagden, zou men de kapiteins gelasten de volle maand te betalen, waarop de soldaten naar het leger zouden worden ingescheept; alleenlijk zou men de belhamels uit de schepen lichten om te recht gesteld te worden, of hunne straf zich tot gelegener tijdstip voor- - behouden. Toch werd nog meer kracht ontwikkeld, dan dit voorstel medebracht. Ten minsle des anderen daags liet de Commandant der Stad, BREDERODE, de Staten weten, dat acht belhamels in hechtenis genomen waren; tevens stelde hij in bedenking, of men die personen voor het oog hunner kameraden zou straffen, dan of men dezen da- delijk naar het leger zou zenden. De stedelijke Regering was voor den laatsten maat- regel, op grond, zeide zij, van de vermoeidheid der burgers, die anders nog langer in de wapenen zouden moeten blijven. De Raad van State, in welks midden de Heer VAN SOMMELSDIJK gedurende al dezen tijd groote werkzaamheid en veerkracht betoonde, was voor de strengere partij. Maar de Staten-Generaal gelastten, de manschappen hoe 1 Res. St. Gener. 26, 31 Aug. 1629. 55% 420 ALGEMEENE GESCHIEDENIS ESE 1627— eer hoe beter іп te schepen, en hun de belhamels achterna te zenden, om in het leger hunne straf te ondergaan 1. Hoe vurig moest na zulk eene gebeurtenis het verlangen worden om van het vreemde volk zooveel mogelijk te worden ontslagen. Тоеп nu °з Hertogenbosch zich had over- gegeven, en de vijand aan den JJsel zich stil hield, scheen de afdanking op eenigzins ruime schaal mogelijk geworden te zijn *. Doch de Prins was niet van dit gevoelen. In plaats van onbezorgdheid bij anderen te wetligen, had hij, ten minste zoo lang den Bosch het nog hield, de versterking van de Grebbelinie en de voltooijing van de ver- schansingen van de Vaart tot den Hinderdam 3 zoo behartigd, alsof er een vernieuwden Reden waarom inval te duchten was, En zoo lang de vijand den IJselpas bezet hield, scheen waak- men de Keizer- . . .. schen niet met zaamheid raadzaam. Maar waarom hem dan niet met geweld verjaagd, Цетег dan met geweld van den IJselpas ver- jaagde. overing van den Bosch zal daartoe het vermogen althans niet ontbroken hebben. En groote kosten en lasten onze armee op dien uitgebreiden voet gehouden? Na de ver- de Prins gaf werkelijk eene nieuwe krijgsbeweging als de reden op, waarom hij de af- danking nog uitgesteld wenschte te zien * Doch het waren keizerlijke troepen, die onder Graaf san van nassau dien pas bezetten, en konden dezen goedschiks aftrekken, zoo was zulks boven eene vijandelijke ontmoeting te verkiezen, daar er geene oorlogs- verklaring van den Keizer tegen ons, of van ons tegen den Keizer geschied was. Den eersten Seplember gaven de Staten-Generaal te kennen , dat men »van wege dezen Staat vooralsnog niet goedvond, de neutraliteit met de Keizerschen te breken” 5. Maar vooralsnog trokken de Keizerschen niet af; zij meenden, dat, bij de hangende onder- handelingen tusschen ons en Spanje, de Staten door het aanbod van de ontruiming van ons grondgebied tot meer inschikkelijkheid te brengen zouden zijn. De Staten, dit bevroedende, wilden juist die onderhandelingen te baat nemen om de Keizerschen goedschiks te doen aftrekken. Daartoe verordenden zij, nadat мавопЕттЕ іс kennen gegeven had, dat de Infante, in weerwil van de overgave van den Bosch, tot vrede ge- neigd was, in overleg met zijne Excellentie een nieuw onderhoud tusschen BERKEL en MARQUETTE te Rozendaal, waar onze zaakgelastigde hem ie kennen zou geven, dat er ! Res. St. беп. 1, 2, 3 Sept. 1620. 2 Res. Holl. 20, 25 бері. Nog tot in het midden van September kwam er nieuw volk, .door AITSEMA voor ons geworven, hier te lande aan (Res. Sf. Gen. 16 Sept. 1629). 3 Res. St. Gen. 31 Aug.; 3, 6, 7, 9 Sept. 1629. Res. Holl. 12 Sept. 1629. Nog later drongen die van Utrecht en de Prins, doch zonder veel ijver hij de Staten-Generaal op te wekken, op de voortzetting en de versterking der Grebbelinie aan (Resol, Stat.-Gen. 8 Nov.; 1 Dec. 1629). 4 Res. 54. Gen. 4 Oct. Res. Holl. 28, 29 Sept. 1629. 5 Res. St. Gen. 1 Sept. 1629. DES VADERLANDS, 421 T_T aan de voortzetting der onderhandelingen niet te denken was, zoo de vijand of zijn bondgenoot niet-alvorens den IJselpas gehéel verliet. Doch toezeggingen van hetgeen de Staten doen zouden, wanneer de tegenpartij hem hierin te wille was, mocht BERKEL niet geven і, Ор het vernemen van deze boodschap stelde млвосетте zich aanvanke- lijk zeer boos aan; maar later vraagde hij, of Hun Hoog Mogenden tegen het verlaten van den IJselpas niet gezind zouden zijn iets van hunne zijde in te willigen, bij voorbeeld, Wezel aan den Hertog van Palz-Neuburg in te ruimen. Berker be- loofde niets, maar verklaarde dat, zoo de vijand onzen bodem niet verliet, de Staten de middelen hadden om hem met Gods hulp van daar te verdrijven. Hierop begaf zich MARQUETTE naar Brussel om het gevoelen van de Infante te gaan vernemen, ho- pende, naar hij zeide, dat hij ten spoedigste met eenen last terug zou komen, die Hun Hoog Mogenden naar den zin zou zijn. BERKEL, voegde hij er bij, kon de zaak voor gedaan houden. Het spreekt echter van zelf, dat onze tegenparlij zonder eenigen waar- borg, dat daardoor de voortzetting van de onderhandelingen verzekerd zou zijn, het pand, dat zij bezat, niet uit de handen zou geven. Ook kwam er dadelijk bericht aan BERKEL uit Brussel, dat men de Veluwe en den pas over den IJsel zou verlaten, zoodra er eenig verdrag zou gesloten еп geteekend zijn. Dus zou мАВОПЕТТЕ den 7den October weder te Rozendaal wezen, ten einde de zaak zoover te brengen, dat men ze door plechtige gezantschappen van wederzijde haar beslag kon doen erlangen. — Zoo zagen de Staten zich de gelegenheid aangeboden om, zekerlijk op geene ongunstige voorwaarden, tot het einde van den oorlog te geraken. Maar zij waren niet verlangend naar den vrede, en schroomden dus niet de voorwaarde, welke de vijand aan den voort- gang der zaak verbond, niet aan te nemen, en zich voor te behouden de indringers ie nopen ons grondgebied te ruimen. Dus toonden zij zich niet volvaardig en lieten BERKEL aan zijnen medeonderhandelaar van de andere zijde antwoorden, dat hij niet be- loven kon den 74" October te Rozendaal te zijn. Hoe het zij ‚ bij dezen staat van zaken moest men zich noodwendig met den Prins verstaan, die, terwijl Hun Hoog Mogenden den 27sen September te ’s Hage teruggekomen waren, zich nog in of bij den Bosch bevond. 1 Secr. Res. 21 Sept. 1629. 2 puisck overleed in het midden van September. Den 13den werd de vergadering van de Sta- ten van Holland wegens zijne ziekte eenige dagen uitgesteld, Hij werd juist begraven op den dag dat er in den Haag dankzegging en feestelijkheden waren verordend wegens de verovering van den Bosch (Resol. Holl. 13, 19, 20 Sept. 1629). 3 Secr. Resol, 29 Sept.; 2 Oct. 1629. v. р. careLLeEN, Ы, 547, 548. 1627— 1630. De Staten pol- sen den Prins om te weten te ko- men, of hij be- stand begeert, al of nict. 422 ALGEMEENE GESCHIEDENIS 2-2... ee 1627— Пе Prins had onder het gesprek te kennen gegeven, dat, zoo de Staten goed vonden 1630. bij traktaat een einde aan den oorlog te maken, zulks nimmer met meer eer en voor- deel geschieden kon dan nu. Maar vonden zij dat niet goed, zoo moest men niet tegen het dragen van zware krijgslasten opzien: want. де oorlog diende dan niet bloot verdedigen- derwijze gevoerd te worden: deze wijze van oorlogvoeren was het verderf van het Land. Zijne Excellentie verzocht zijnde zich nader te verklaren, deed niets anders dan herhalen wat hij reeds gezegd had, met de vraag: wat de Heren begeerden dat hij meer zeggen zou of wat zij meenden dat hij meer zou kunnen zeggen і. — Uit deze taal van den Prins bleek zooveel, dat, als de Staten geen vrede sloten, maar zich daarbij tot de bescher- ming van hunne grenzen bepalen wilden, zij in Zijne Excellentie geen ijverigen helper hebben zouden: want niemand dient met ijver eene zaak, die hij verderfelijk acht. Dus werd hun de keus gelaten tusschen den vrede of eene veroverende oorlog. Het laatste was in alle opzichten meer te duchten dan het eerste. Dus begrepen zij van nu aan De Provinciën de zaak der onderhandelingen ernstiger ter hand te moeten nemen, en besloten, de worden uitgenoo- .. digd zich op die Provincién uit te noodigen om over de groote vraag te beraadslagen, еп daarna tegen zaak te verklaren. den sten Februarij 1650 haar besluit kenbaar te maken. Opdat dit oponthoud de andere partij niet moedeloos mocht maken, gelastten zij BERKEL te schrijven, dat men wegens de inrichting van onzen Staat tot dit uitstel genoodzaakt was, en dat hij hoopte dat het wel ten goede zou uitvallen 2, Dus konden de Infante en Spanje op een voor- spoedigen voortgang van het vredewerk hopen. Zoo ver, dat de Provinciën op de vraag van bestand beschreven waren, was het in al die jaren niet gekomen. l Hetzij omdat de tegenpartij, bij haren wensch naar vrede, inzag, dat de bezetting van den IJselpas, die de gemoederen der onzen ergerde en verbitterde, meer goed dan kwaad zou doen, hetzij dat men begreep anders spoedig voor geweld te zullen De IJselpas moeten wijken, Graaf san van nassau ontruimde nog voor het midden van October ontruimd. zijnen post. Werkelijk had hij reden gehad om eenen aanval te duchten. De Prins bad Graaf exnst САзімің gelast zich met 10,000 man voetvolk en 55 Compagniën ruiters tusschen Doesburg en Keppel neder te slaan op een uur afstands van Steenderen, waar JAN VAN nassau gelegerd was. Deze volvoerde dit bevel 3, en intusschen liet de Prins de Staten raadplegen, wat hij zelf met zijn leger aanvangen zou, of ook hij niet naar den IJsel zou optrekken 4, Zoo moest зам VAN Nassau het ergste vreezen. Vóórdat ERNST CASIMIR zich geheel verschanst had, kwam het keizerlijke legerhoofd met het meerendeel zijner 1 artsema, Ы. 900. 2 aitsema, I, Ы. 900. Secr. Resol. 11 Oct. 1629. v. р. carsurex, 548—650. 3 Мет. de Fréd. Henri, р. 117. v. р. careLLEN, 548. 