De natuur en geneeswijze der rotkoortsen beschouwd, en met aanmerkingen vermeerderd over eenige verscheidenheden, verdeelingen en geneeswijzen der koortsen in het algemeen ...
"Er zijn velerlei ziekten die in eene Rotkoorts over- gaan, en daartoe kunnen biidragen, dat de genoem- de eigendommelijke ziekelijke betrekking in de zepro- ductien daarvan het gevolg zijt hevige graden der Sy- nocha, welke wij fomwijlen binnen eenige uren zelfs in eene Rotkoorts verwisfeld zien „ iedere andere koorts met zwakte, en met in het oogvallende men- gings - veranderingen; de brand en ieder ander rottig bederf bij terugkouding der Nageboorte , der Pis, of Drek-ftoffen. In al deze gevallen wordt intus- fchen eene geheel bijzondere , grootendeels onbekende vereeniging van ongunftige omftandigheden gevor- derd, wanneer eene Rotkoorts werkeliik ontftaan zal; waut wanneer hier cene hevige Syrocha reeds in GENEESWIJZE per ROTKOORTSEN. 85 in de eerfte uren eene Rotkoorts wordt, zoo beflaat ’er toch eene andere welligt nog hevigere , welke binnen meerdere dagen dezen overgang niet doctz wanneer hier bij wezenlijke rotting in of aan het lig- chaam, eene Rotkoorts onmiddelijk en onvermijdelijk volgt, zoo gaan’er toch andere ledematen door de ver- fterving verloren, en daarbij bljft voor het overige het ligchaam gezond. Men kan het daarom onze Voorvaders niet ten kwade duiden , wanneer zij eene bijzondere ge- fteldheid of neiging tot rotting , froclivitas ad putredi- nem, in het ligchaam aannemen; want wanneer zij duizend menfchen, die zonder eenige verdere gevolgen,, met eene naald in den vinger fleken ,„ bij eene eenvou- digen, maar' ook zoo onbeduidenden fteek, plotfeling nietalleen den vinger, maar de gehecle arm op het hoogst aangedaan word, bij, eene even Zoo fnel bijkomende Rotkoorts, dan zullen ’er immers hierbij geheel an- dere voorwaarden, voor zulke ongewoone, groote gevolgen vit zulk eene kleine oorzaak , aanwezig zijn ? De voorwaarden leggen ontegenzeggeliik in eene bijzondere betrekking der Herfcheppingen , welke wij , echter niet naauwkeuriger kennen. Alle eenvoudige oorzaken ,„ uit welke men de Rot- koorts pleegde afte leiden, ftellen zulk eene betrek- king vooruit, welkein de meeste gevallen een VooTt- LE, breng- % BE DOVER pe NATUUR en ve brengfel van de vereeniging van meerdere fchadelijke invloeden is. Onder dezen rekent men derhalven, eene heete, vochtige natkoude lucht , vooral wanneer zij door de uitvloeifelen van rottige, plantaardige en dier- lijke zelfftandigheden bedorven is. Ja wij vinden ook de Rotkoorts vooral en in hare hoogfte graden, in heete klimaten , ook na aanhoudende nevelachtige,, nat koude winters, aan lage, vochtige en moeras- fige plaatfen, aan moerasfige ftilftaande Waters, na Overitromingen en Veldflagen, in Geyangenisfen , Gasthuizen , op Schepen en in Legers, in de engfte onreine Straaten, in de Hutten der armen enz. Geheel verkeerd is het, wanneer men, bij voorbeeld, de hitte op zich zelve, als eene toereikende oorzaak voorde Rotkoorts befchonwt; de mensch toch kan zeer hooge graden van dezelve zonder nadeel doorftaan, ook heeft men nimmer gehoord dat de gezonde, krachtvolle Natien onder de Linie veel met Rot- koortf'n te worfielen hebben ; alleen menfchen in Europa geboren en geleefd hebbende, die zich aan die luchtfireek blootftellen , ongelukkige Negers, die men in heete onruime Sgheepsholen geweldig ‚ppeenpakt, deze worden 200 ligt het flagtofler dezer ziek- GENEESWIJZE per ROTKOORTSEN. 87 "ziekte. Even zoo verkeerd is het, wanneer men de Rotkoorts onbepaald van uitwafemingen van rot- achtige ftoffen afleid , daar wij menfchen aantreffen die hun geheel leven in ‚zoodanige uitwafemingen doorbrengen , en daarbij gezond blijven en oud worien, Bedorve , verrotte , weinig voedende fpijzen, en hongersnood ; het nuttigen derhalven van bedorven Vleesch en Visch „ van het Vleesch van zieke Die- ren, van bedorven Meel, van onzuiver, rotachtig Water en dergelijken , geven aanleiding tot Rotkoorts. Van hier zien wij altijd dezelve na voorafgegaan flegt gewas, duurte, langdurige belegeringen enz. ontflaan, Hoe zeer al deze oorzaken de vegetatien en mengingen in ons ligchaam veranderen, leert niet flechts de Theorie alleen, maar wij zien zulks het klaarblijkeljikst bij het Scorbut bewaarheid, dat on- vermidelük uit al deze bronnen ontftaat. Procfne= mingen leeren wijders dat enkel rijkeliik gebruik van Vleesch, zonder ecnige bijvoeging van plantenvoed- fel, onzen Organismus een hooger karakter geeft, dat het in de dierlijke ftof gemakkelijker daaropvol- gende mengings-veranderingen voorbereid, en op het Jaatst wezenlijk esnen toeftand voortbrengt „ die zeer F 4 ge- 88 over pdE NATUUR ren. de gelijjkende is aan dien van het Scorbut. Dat echter pok onder al deze omftandigheden , de wezenlijke uitbarfting eener Rotkoorts nog geheel bijzondere betrekkingen vooraf vordert, leert de ondervinding , volgens welke menfchen die zich aan het volkomenst dieet uit Vleesch beftaande, bij het. dagelijksch g6- bruik van rottig Vleesch en Visch ,„ evenwel gezond gebleyen zijn. Dit geld apk van de nederdrukkende Hartstogten; yan kommer, zorgen, vrees, treurigheid zoo wel als van de overfpanne infpanningen des lischaams en der ziel, van het gebrek aan flaap enz. Terwijl zij de krachten uitputten ,geven zij tot ligtere „ doorande- re invloeden veorbereide mengings-veranderingen aanleiding ! In dit zelfde opzigt kan ook ieder vei-, | zwakkend verlies van vochten, iedere flerke bloed- ftorting,, ieder verzwakkend purgeeren, iedere zaad- verfpilling tot de verwijdexrde vogrwaarden eener Rot- koorts behooren. De beet yan ratel, biil en van andere vergiftige Slangen van heeter Juchtftreken,, plaatst het ligchaam engelooflijk fael, binnen weinige minuten, in den hoogiten graad yan dien toefland ,„ dien wij in de P | s Rot- GENEESWIJZE per ROTKOORTSEN. 99 Rotkoorts waarnemen ; in het gebeten deel wordt fpoedig verfterving befpeurt, en onmiddelijk na den dood is het ligchaam in den hoogften graad van op- losfiug en rotting ; alle vergiften, alle geneesmidde- len, welke de verduwing en reproduerie in eenen hoogen graad beledigen , voeren dien toeftand ger makkelijk aan, gelijk wi) , onder anderen , bij de langzame vergiftiging des Kwikzilvers zien , welke eenen met het Scorbut geheel overeenkomenden toe- ftand verwekt. Vooral moeten hiertoe de Contagia en Miasmata gerekend worden , die als de bepaald- fie, beflisfendfte oorzaken der Rotkoorts zijn te ber fchouwen. Hier geld 'aangaande derzelver werk- zaamheid , hetgeen ik in mijn Werk over de Zer nuwkoortfen, Bladz. ı2 , opgegeven heb. Het is niet flechts het Cortagium der Pest van het Oosten,, noch het Miasma der geele koorts, noch dat, wat zich, zoo als bekend is, in het ligchaam van iederen aan Rotkoorts ziek- leggenden „ ontwikkelen kan , wat wij tot de bewezene oorzaken der Rotkoorts rekenen kunnen „ maar icder Contagium , leder Miasma_ be- hoort daartoe. Zijn Epidemifche betrekkingen, die des dampkrings , zijn andere algemeene of bijzondere omftandigheden „ de ontwikkeling eener Rotkoorts gunflig, dan kan een befmerteljke Carkarrkus, dam 85 | kan f| \ so over pe NATUUR En ve kan de befmetting der Pokken, der Mazelen, der Scharlakenkonrts , de dierliike vegerarien zoodanig aantasten, dat zij hooge graden der Rotkoorts ont» wikkelen. Zulke Epidemien der Scharlakenkoorts, zijn nog in een versch aandenken., Tot de beken- de waarnemingen van rottige Pokken wil ik hierbij twec hoogst merkwaardige voegen. In den omtrek van Thuringen heerschte in de laatfte helft des jaars 1783 en in de eerfte van 1789, eene allergunftigfte befimetting der Pokken,, welke zich zeer langzaam verfpreide. Op geene plaats bevondem zich immer vele zieken bijeen , maar allen werden den een na den anderen overvallen. Even zoo lungfaam verbreidde zich de ziekte van de eene plaats tot de andere. Ik heb nimmer ondervonden „ dat een kind geftorven was „ behalven de zoodanigen ,„ die te voren reeds zeer ziekelijk geweest of foms zeer verwaarloosd waren. Na den op den ı3den dag daarop volgenden dood, had men hetzelve om den walgelijken ftank fpoedig moeten begraven. Zulk een geval der kwaadaardig- fte Pokken, was bij deze zoo alle goedaardigfte Be- {metting ,„ bij eene epidemifche gefteldheid ,„ welke niets minder dan rotting begunftigde , geheel iets on- gehoords , vooral op die plaats zoodanig geen,was ’erte voren voorgekomen „ werd ook naderhand niet be- merkt, het volgende uitgezonderd. Het oudere kind nameljk , bij hetwelk zich te gelik de fchurft vertoonde ,„ had op dezen dag het eerst over de gewoonlijke toevallen, die de Pokken voorafgaan, geklaagd. Na den middag volgde gene hevige braking, welke het kind geene tien minuten na eikander rust liet, maar onafgebroken tot in den nacht voortduurde, wanneer dezelve eindeliik na het wrjven met Aromatica, daaz waar de zitplaats der 9: over ne NATUUR rn DE der maag is, eenigzins verdween. Hitte en onrust waren onbefchrijfljk, Reeds op den volgenden kwamen de Pokken ten voorfchijn, welkeeen zeer bleekrood „ fommige een blaauw en zwart uitzigt hadden ; de laatfte kleur na- men allengs meerdere aan. De zieke lag in eene be- ftendige hitte, dronk onophoudelijk, en bij de aan- ‚raking werdt men de zoogenaamde bijtende hitte ge- waar. — De fchurft werd droog, en ae korften bleven zigtbaar, Den volgenden dag, den ızden Februarij , ging ’er veel bloed met de urin verloren. Onder de zeer mis- vormige Pokken , vermengde zich Gierstuitflag, Vele Pokken bevatteden een helder weiachtig vocht, vele zuiver bloed. Den ı$den en ıgden was de bloedlozing door de urin fteeds heviger : alle toevallen eener rottige op- losfing der vochten vermeerderden; den laatften dag 1 - overleed de zieke, De beste middelen in deze gevallen,, waren hier niet in ftaat, iets vit te rigten, zelfs de zoo hooggeroem- de GENEESWIJZE oerr ROTKOORTSEN 93 de Aluin, welke ik in de mogelikst fterkfte graden voorfchreef „ feneen de oplosfing en rotting der vochten niet in het minst te wederftaan, Van waar in dit enkelde geval , deze zoo groote Ipoedig ontflaane graad van mengings- veranderin- gen? — Ik heb zulk eenen bloedvloed uit de blaas, onder de grootfte eo/liguarien, naderhand niet weder gezien, — Een huisgezin had op verfcheiden tijden reeds vijf kinderen aan boosaardige Pokken verloren, iwee an- dere bijna volwasfenen , door diepe.naden zeer ge- fchonden, hadden daarvan hardnekkige gebreken der oogen en benaauwdheden op de borst behouden, en ftierven daarna ook, de een aan tcering, de ander aan den buikloop, De twece jongfte kinderen van drie en vijf jaren, waren van de Pokken nog bevrijd geblevem, toen zij in den jare 1900, zOuden ingeent worden. Beide kinderen fchenen , eenige fpoor uit- uitgezonderd van eenen aanleg tot de Engelfche ziek- fe, vcikomen gezond, en ongewoon bij zoo menig eene ondernomene inenting ergens eenig belangrijk ongeval gewaar te worden, werd ook hier de inentig met gewoone Pokftof, — want de Koepokken - inän- ting s b4 over De NATUUR En DE ting begon toen eerst hare weldadige eigenfchap te verfpreiden — onder de behoorlijke voorzigtigheid be- werkt. Maaf welk een gevole! De aanftekende ftof imaakte, gelijk in de eerfte dagen, vooral op het oud- fie kind, eenen zoo hevigen indruk, dat eene on- gewoon fterke koorts daarvan het gevolg was, en de wonden der inönting in eenen z00 hoogen graad.ont& | ftoken werden „ dat de geheele arm daardoor ingeno* men en gezwollen was. De ontftekingsroodheid had eene verdachte purper kleur-, en reeds voor de uita barfling der Pokken , ftonden de wonden in volle ettering; — maar de etter beftond uit een, met bloed vermengd, dun vocht, en de randen der fpoedig en zich ver uitftrekkende zweren werden zwart. Uit alles , wat ik in het voorafeaande van het ontftaan, van de graden en zameniteliingen der Rot= koorts opgegeven heb , volgt, dat derzelver duur en verloop hoogst verfelillende zin moeten, ’Er be ftaan graden, welke zich fiel ontwikkelen en binnen weinige uren dooden „ maar ook anderen, welke zich tot negen , verrtien, een - en- twintig, en zelfs nog nee ücre dagen uitlirckken. ! De nörgangen der Rotkoorts hangen deels van de eigendommelijke gebreken der Herfcheppingen,, deefs van de graden en de overige betrekkingen der Vaat- koorts‘, deels ook van andere ziekten af „ Met welke zij vermengd is. Bij den overgang in gezondheid , moest de koorts niet alleen ophouden, maar, wat hier de hoofdzaak zij, de sebreken in de mengingen Muvesien volkomen opgeheven worden, zoodat zij we- der‘ 96 ovEek ps NATUUR EN DB der in volkomene normale betrekking terug traden: Dit gefchied altijd van trap tot trap, en onder het zecr langzaam terugkeeren der Spierkrachten, en der volkomenheden iri de gevoeligheid: De veelvuldige verfchijnfelen , welke wij in het tijdvak der genezing waarnemen ; zijn zweet van velerlei kleur ,„ reuk en.andere eigenfcehappen , urin met troebelheid en velerlei bezinkfel, dubomes, bloedzweren,, zwering der parotis, doofheid , ehronifche huiduitflageni. In welke betrekking deze verfchijnfelen tot de genex zing ftaan, kunnen wij naauweliiks bepalen, intus- fchen fchijnen zij in eene Ziekte met zulke groote mengings-veranderingen, waar in de Bewerktuiging openlijke Scheikundige procesfen voorafgaan en ftof: fen afgefcheiden worden, niets minder dan geldende te zijn. —- Andere ziekten, welkie zoo dikwerf op Rotkoortfen volgen, beftaan gedeeltelijk in algemee- ne flepende zwakte , gedeeltelijk in langzaam vodrt- gaande gebreken der menging en herfchepping, wel- ke zich als teering, cachexie „als de na Rotkoortfen z00 gewoone Gasthuiscachexie en dergelijken , vertoo- nen. — De doodkan uit zekere graden der Vaatkoorts, van eenin het oogvallendlijden derhersfenen, van den hals „ der longen en van andere gewigtige werktui- gen, van de grootheid der ziekeljke menging - ver- an“ GENEESWIJZE ver ROTKOORTSEN. 97 enderingen, en van de Zoo even genoemde näzikk« ten afhangen. 98 over pe NATUUR en vg hier tusfchen de Vaatkoorts en de eigendommelijke gebreken in de mengingen plaats heeft, gedeektelijk in de wankelende meeningen van de werkingswijze en de genceskrachten der zoogenaamde rottingwe= rende middelen. Zoo zeer de Rotkoorts ontegen- zeggeliijk eene eigendommelijke ziekelijke betrekking in de mengingen en vegetatien vooruitftelt, zoo kan zij klaarblijkeljk alleen door zulke middelen gene- zen worden , welke indie dierliike mengingen in- gaan , en derzelver gebreken verbeteren. Dit be- wist ons openlijk de eenvoudige rottige toeftand bij het Scorbut; waarmede helen wij dit? Immers daardoor, dat wij in de plaats der flechte lucht en voedingsmiddelen die hetzelve verwekten „ betere ftel- len? Hier helpt geen geneesmiddel, het moge volgens onze Schooltaal opwekken of verzwakken, of de- ze of gene afmeting vorderen; maar alleen cene zui- verder „ warmere lucht en goed voedfel, datin een beter bloed verwisfeld kan worden , zijn het, die bij nog beflaande verduwingskrachten, het Scorbut in zijne geneesbare graden , alleen kunnen genezen. Van deze zelfde zijde , dit ligt openlijk in de Na- tuur der zaak, moest ook de Rotkoorts genezen ,ge= lijk ook de haar ten grondflag leggende gebreken in de mengingen der dierljke ftof, verbeterd worden. Hoe _ groot GENEESWIJZE per ROTKOORTSEN 03 gtoot zijn echter de zwarigheden , die zich tegetl dezen eisch ftellen. Vooreerst kennen wij de ftoffen nog in het geheel niet met zekerheid „ welke wij eigenlük‘ hier in de zieke mengingen en herfchep* pingen moeten brengen, om dezelve te verbeteren; en dat nog zijn bij deze Rotkoorts, vooral bij alle hoogere graden , de verduwings- en asfßmilatie pros ces/en zoo zeer beledigd „ dat het niet aan onzen willekeur flaat ,„ de vegezaiien naar welgevallen te veranderen. Juist dit is bij deze ziekte cene zoo oi« gunflige omftandigheid, dat het : var deszelfs men« ging beroofd bloed voorzeker icdere bronisafgefneden , waaruit het zich herflellen konde, om tot alle Scheia kundige procesfen in het ligchaam, de noodige ftof« fen af te geven; daarom gaan juist het eens aange« vangen bederf zoo onophoudelijk voort, zonder dat wij het zelfs op eenedadelijke wiize in ftaat ziju te be= perken. Eene gelukkige zamenloop van omftandighe- den , welke wij voor het grootite gedeelte nog niet kennen „ behoort daartoe, warnnker de Natuur zelve die grenzen vinden, en allengs tot de normale mengin- gen terugkeeren zal. Voorzeker hebben alle geneeswijzen,, welke men te- gen de Rotkoorts heeft aangewend, deels op her- k Ga ftel= i°0o0vEr be NATUUR en vE ftelling der krachten „ deels op vermindering der Vaatkoorts, welke hier eene bijzaak is, betrekking. Maar hoe zullen wij daar de krachten herftellen , waar derzelver eerfte grond-aanlagen ,„ de bepaalde menging der dierlijike ftof ,„ vernietigd is? Welk zoogenaamd verfterkend of prikkelend middel, kan eene Tpier kracht geven, welke zijjne inwendige voor- waarden daartoe, die in bepaalde menging en be- werktuiging opgefloten liggen, verloren heeft. Dit alles kan alleen langs den weg eener verbeterde ve- zetatie gefchieden ! Met de Vaatkoorts, zijn wij bij iedere Rotkoorts in de grootite verlegenheid , maar wat kan onze kunst, bij gebrek van alle fpecificke tegenftellingen, daarbij uitwerken ? Niets verder dan cene verzwakkende of eene prikkelende geneeswijze aanwenden ; de eerfte vermindert de koorts „ ver- zwakt de zamentrekkingen in de flagader; de twee- de vermeerderd dezelve, verfterkt en verminderd de zamentrekkingen van den pols, word fneller „ de hitte grooter, ‚enz. Beide gevolgen zijn, met opzigt tot het hier plaatshebbend hoofd gebrek „ ten hoogften nadeclis.. Alwie in eene Rotkoorts verzwakkende middelen aanwend „ die vermeerderd deze hoofdge- bıeken en vermoord zijne zieken „ en des te zeker- der ,„ naarmate het gevolg verzwakkend was. Dit heeft GENEESWIJZE per ROTKOORTSEN. 101 heeft de ondervinding reeds lang bevestigd. Alwie daarentegen de koorts door prikkelende middelen verfterkt, die verfterkt ook te gelijk en onvermijde- Jijk de Scheikundige procesfen in het ligchaam, en met de vermindering van den pols en de vermeerdering der hitte, nemen de mengings- veranderingen en het bederf fpoedig de bovenhand. Alwat ieder huid- prikkel bij de Rotkoorts plaatfelijik doet ,„ dat hij namelijk ligt verfterving verwekt, dat doen ook de algemeen verhittende prikkelende middelen ; zij verminderen en vermeerderen de colliguatien. De groote nadeelen eener prikkelende „ verhittende ge- neeswijze bij de Rotkoorts ,„ zijn daarom lang er- kend. In het kort, bij alles » wat onze hier zooon- magtige kunst ondernemen kan, vind zij in de eigen- ‘ dommelijke gebreken der Reproductien , in de belee- digde , afgezonkene procesfen der vegetatien, zwa- righeden en hinderpalen , en zij kan zich flechts op eene zeer verwijderde wijze beroemen, dat zij Rot- koortfen geneest! — Naar de verfchillende voorftellingen diemen zich van de naaste oorzaak der Rotkoorts vormde, (Bladz. 73 ein 74) heeft men, uit dien hoofde, ook verfchillen- de geneeswijzen dezer ziekte daargefteld. Maar van dic geheele proces weten wij niets af, en wat de hoofdzaak is, wij kennen noch de ftofien, welke wij in dat geval in de menging brengen moe-: ten, noch de voorwaarden „ onder welke deze Sc- Jukt of niet gelukt. Bij de betrekkingen der Rot- koorts, hebben wijgeen verduwin 85 „ asfiıntlatieof re- produetie proces zoodanig in onze maet , dat wij de antifeptica in de werktuigen naar ‚welgevallen kunnen laten affcheiden. ° Het is dus niet meer dan eene bloot empirifche poging, wanncer wij de Rot- koorts door zoogenaamde antifeptica trachten te genezen ,„ ’t welk dikwerf mislukt, G4 Al 124 -over-pe NATUUR EN DE Alwie ,„ volgens eene onvruchtbare Opwekkings« theorie, de naaste oorzaak der Rotkoorts met het woord asthenie beteekend, word ook met zijne ge- neeswijze ligt tot ftaan gebragt, prikkelt en ver- fterkt ; hij vraagt of het de eerfte „ tweede of der- de graad der zwakte zij, om denzelven tevens prikke- lende middelen van den cerften, 'tweeden of derden graad tegen te ftellen. Daarmede vermeerderd hij naar goedvinden de verminderde levensfterkte, en de ge- breken der menging moeten dan van zelfs, gelijk het de fchalen en de voorfchriften der opwekbaarheid be- wijzen „ in orde komen. ‚ Zulk eene praktijk ftaat nog ’zeer verre onder de gewoone empirie , hoe wetenfchappelijk zij zich aanftellen moge. Alwie te weinig zuurftof in het ligchaam var deh aan Rotkoorts ziek liggenden vind, — deze ver- goed dezelve door zuren „ welke reeds onze Voor- vaders als Condenfantia of Coagulantia bij de Rot- koortfen gebruikten. Daar onder al die middelen, ‚welke men tot hiertoe tot verbetering van het zoo- genaamd rottig Bederf, aangewend heeft, en waar- van wi bewijzen hebben dat zij onder zckere bepa- ingen met voordeel in de ziekelijke mengingen in- vloed hadden ,„ de zuren voorzeker de grootfie op- merk» GENEESWIJZE per ROTKOORTSEN. 105 merkzaamheid verdienen „ zoo is het zeer t2 ber jammeren , dat men ze onlangs zoo zeer tot een ON- derwerp van theoretifche en koopmanfchappelike fpeeulatien heeft ,„ vernederd. Een geneesmiddel , dat zulk cen lot wedervaart, komt daarna niet ligt weer in dat gebruik', zoo als het verdient; dit leert ons de Gefchiedenis der geneeskunde, want het ge- tal der onbevooroordeelden die aan deze fpeculatien geen deel nemen ,„ is altijd het kleinfte. Ik heb mjj daarover voorheen duidelijker verklaard , gelijk ook over den zinneloozen firijd over de vraag , of de zuren verfterken of verzwakken ? De ziekte- ge- fchiedenisfen door welke men in Duitschland en Engeland het nut der zuren bij de Rotkoortfen bevestigen wilde .„ zijn gedeelteljik de elendigfte fprookjes , welke het juist daaraan ontbreekt wat eene flechts mogelijke Geneeskundige waarneming ken- merken moet. Ik wil dit, daar de meeste Duitfche Artfen in dit seval geen gekfcheren verflaan, door een echt Engelsch voorbeeld bewijzen. Gelijk be- kend is heeft men wonderbare dingen van de Gest yan bier verteld „welke haar Koolftofzuur zoo fnel en met zulk een in het oogvallend voordeel aan het lischaam van de aan Rotkoorts zi:ken afgeeft , dat zii daardoor dadelijk gezond worden. Ligt ge- G 5 100» \ 106 over ps NATUUR EN DE loovige Duitfchers namen dit gretig aan ,„ maar welke Ziektegefchiedenisfen ! ,, Ik werd, zegt een zeker Doctr. WATKINS, (Samml. fur prakt. Aerz. te, 24 Band, 5.44.) op den ı2den September bij eenen man van ongeveer 46 jaren geroepen, die aan eene galachtige Herfstkoorts ziek lag.” De zieke lag zon- der beweging eu gevoel: de pols floeg bijkans go fla- gen in eene minuut, en was zwak en opgezet. De oogen van den zieken ftonden open en volko- men firak. Alleen dan veranderden zij , wanneer men iets aan dezelve aanbragt, terwijl dan in de- zelve gewoonlijke trillende beweging ontftond, Daar de mond geopend was, zoo konik zien dat de tong en .de flokdarm met een donker gekleurd galach- tig im bedekt waren. De uitwendige deelen des zieken waren koud ss em het geheele lischaam met een koud kleverig zweet bedekt. Van tijd tot tijd bemerkte men, eene trilling en trekking in de fpieren der armen en handen. Alle pogingen om den zie- ken tot rede te brengen „ waren te vergeefsch. _De zieke was zedert 15 dagen zick, enlag reeds 24 uren in den nu befchreven toeftand. —— Ik liet twee groote Spaanfche Vliegpleisters aan de kuiten leggen ,„ en den zieker alle twee tot drie uren cen alas Madera wijn met eenig water ingieten; en in dien GENEESWIJZE per ROTKOORTSEN. 107 ‚dien tusfchentijd de inet. Cort. Peruv. met: eene Tinet. Aromatica toedienen. Tien uren verliepen ’er, eer zich de geringfte beterfchap vertoonde. De zieke bleef altijd in dezen zelfden ongevoeligen toe- ftand ,„ behalven wanneer men hem , om hem den win te geven, in de hoogte tilde. Hij dronk den win zeer gaarne „ wanneer men denzelven aan den mond bragt. Naar verloop van 24 uren werden de Spaanfche Vliegpleisters verbonden, en de blaasjes doorgeknipt. Daar ik geene beterfchap befpeurde, z00 bevond ik mi) in geene geringe verlegenheid. dk liet nı den mond en den flokdarm van den zieken met azijn en honig unitwasfchen „ en hem alle drie uren een eetlepel vol gest geven. Tien uren daat- na klaagde de zieke, daar men de Spaanfche Vlieg- “pleisters op nieuws verbond „ over pijn, en fprak van zijnen naderenden dood. Hij bemerkte echter nimmer mijne komst „ en kon op de hem VOOTgc» ftelde vragen geen antwoord geven. Zijn pols was Jangzaamer en voller dan te voren, de huid warm en de oogen ftonden levendiger. Ik liet den zieken des avonds een verdoovend middel geven , hetwelk hem eenen goeden flaap bezorgde Den volgenden morgen vond ik hem in het bed overeinde zitten, Zijn pols deed nu ongeveer 70 flagen in cene minnut. Di; ng 168 over De NATUUR ern #£ Hij was vol, week en regelmatig, en ’er waren gee- ne andere ziekelijke toevallen ,„ als eenige zwakte, overig. Hij at eene goede hoeveelheid broodpap , hetwelk het eerst was dat hij fints drie dagen ge- nuttigd had. Daar nu alleen de krachten te onder- fteunen waren , zoo liet ik met de Tinct. Cort. Peruy. met wat wijn voortvaren ,„ en fchreef eene voedende di&et voor. Ik liet hem door zacht af- voerende middelen „ door de Senebladeren open ljf houden. De beterfchap volgde zeer fpoedig en de zieke kon in drie dagen uitgaan. —- Hier had- den wij alzoo van den eenen kant; twee groote Spaan- fche Vliegpleisters, zeer veel Madera wijn , Kina en Aromatifche Tineturen , een verdoovend middel,, waar- fchijnlijk Opium, — en aan de andere zijde een lepel gest. En dan word ons daarbij het fterke geloof ge- vergd dat deze gest geholpen zou hebben ! Alwie eindeliik bij de Rotkoorts eene ziekelijke magnetifche of eleetricke betrekking vooraf bepaald , die vergeet deze voorafbepaling wanneer hij tot eene | einpitifche optelling der geneesmiddelen komt, want höe kan ’er tusfchen Kina, Zuren, Acher „ Mos- ch: ‚s, Arnika, Kamfer en dergelijken ergens eeni- ge "betrekking' tot magnetismus of tot electriciteit aall- GENEESWIJZE per ROTKOORTSEN. 109 aangewezen worden; of hij verliest zich zelven in holle, niets beteekenende voorfchriften , bij voorbeeld. De middelen, welke aan de drie oogenblikken in de drie verfchillende afmetingen beantwoorden , zijn het Nitrum, het Kywik en de Moschus. Gelijk het Nitrum de Longen, 200 roept het Kwik de Le- ver en de Moschus de Hersfenen te voorfchijn. . Het Nitrum is de Slagader in de Aderlijkheid, het Kwikzilver ,„ de Ader in de Aderlijkheid , de Moschus, de Ader in het Zenuwgeflel. Al wat in het Bewerkiuigd. gejtel tusfchen de Longen, de Le- ver en de Hersfenen, de Slagader , Ader Cr Dar nuw invalt, beantwoord of meer aan het Nitrum , het Kwik of aan de Moschus en kan dezen toegeeisend worden. —— De (in de koorts) aan te wenden middelen zijn elkander niet tegengefteld, zij vor- men gezamenlijk., van het Nitrum af tot de Mos- chus,. flechts eene rei, Over het geheel bHjfi 00% bij den Synochus de Geneeswijze antiphlogistisch 00% hier firekt zich de eenige poging daarheen uit .'- ontfleking weg te nemen , en aldus kunnen ook alle werkzanze middelen in den Synochus, van Braak- . wijnfleen af tot Mauskıis toe ,„ flechts antiphlogistica zijn. De zuivere Putrida, deze onttekings - toe- fland der Aderlijkheid, moct ,gelijk alle oyerige ontfle= | kim it6 ovEr DE NATUUR EN DH kingen , antiphlogistisch behandeld worden. Alleen de fpecifieke gefteldheid der ontfleking vordert hier , gelijk overal , [pecifieke gencesmiddelen. Wat in de Synocha het Nitrum uitwerkt, werkt bij de Pusrida (de Rotkoorts) de kamfer „ de Schaal der geneesmiddelen begint met ‚Spirieus Mindereri, doorloopt de Arnica , de Serpentaria, de kamfer en de. Naphtha. Zij roepen de aderen te Yoor- fchijn; het hangt dezen van derzelver graad var Cohacfie af. De geneeswijze is (bij den Tüjphus) de zuivere antiphlogistifche. Het antiphlogistisch middel is dus hier de Moschzs ! Ik zoude wel mogen zien hoe men uit deze redeneringen eene juiste ge- neeswijze der Rotkoorts zou kunnen afleiden. Het gcheele inzigt , dat het hier alleen op wegneming der ontfteking. in de Aderen aankome ,„ is valsch, want alles hangt in de Rotkoorts , van de verbe- tering der ziekelijike mengingen af. En wie bewijst mij ook flechts met eenigen grond dat het nut vau de Kamfer „ der Moschus ,„ enz. bij de Rotkoorts daarvan alleen afhange ,„ dat zij eene voorgewende ontfteking in de Aderen ontbinden. In Engeland, waar men voor weinige jaren open«- lijk niets meer dan eenige lepels Biergest behoefde om GENEESWIJZE per ROTKOORTSEN. ıır om bij Rotkoortfen van den hoogften graad, de zieken binnen weinige uren te redden .» prüst men thans niet flechts in de Rotkoorts , maar in alle koortfen zonder uitzondering, het begieten der zie- ken met koud water (*) , tot een gelijk doel aan. Voorzeker is dit een groot middel in zulk eene ziekte, waar de maag hare ontvang-vatbaarheid voor geneesmiddelen verloren heeft .» waar de uit haar uitgaande herftellings - procesfen vernietigd ziin, en waar de huid alleen ons overig bljjfe, van welke wij op de levenswerkzaamheden en Op de vegetarisch in het Bewerktuigd Geftel kunnen werken, A] wat ik van het gewigt der huidprikkels bij de Zenuw- koortfen gezegd heb,, geld in ziinen geheelen omvang vooral ook bij de Rotkoortfen „ en ervarene Artien hebben eenparig alhier koele omflagen uit goeden win, wijnaziin, 'kamferazijn, aromatifchen azjn, ftovingen uit welriekende kruiden op den onderbuik aanbevolen, zoo wel om de koorts te matigen, als om de mengings-veranderingen in de vochten te- genftand te bieden. Deze uitwendige middelen doen, gs *) J: CuRrRIE uber die wirkungen des kalten ung warmen Wusfers als eines heilmittel in Fieber „ eic. Aus dem Enz, Leipfig » 1£01, 1807. 2 Theile, 8,. 12 OVERÜDE NATUURV ENTSE gelijk ik dikwijls gezien heb , meerdere dienften dar de inwendige, welke dikwijls in eene volle maag ko- men , en mogen dus bij geene Rotkoorts verwaar« loosd , of zelfs niet ten tijde van het grootfte'gevaarı weggenomen worden. Derzelver werking berust voorzeker niet flechts daarop, dat zij door hunnen indruk de werkzaamheden der huid veranderen; en daardoor eenen voordeeligen invloed op de algemee- ne prikkelbaarheid en gevoeligheid oefenen , maat Zi gaan voorzeker in de dierlijke mengingen in; en verbeteren die eigendommelijke ziekelijke betrekking , welke den grondflag der Rotkoorts uitmaakt. Dit geld in het bijzonder omtrent de zuren, en ik zou ‚zelfs bij grootere toeneming der colliguatien „ ge- noegzaam verdund zwavel, zoutzuur, in verbinding met Aromatica tot koude omflagen verkiezen. Al deze middelen fchijnen mij, op verre na werkzamer te zijn dan het enkele koude water, bij hetwelk wij hoofdzakelijk alleen op den indruk der koude om de levenswerkzaamheden eene andere ftemming te ge« ven, veel minder echter op het dadelijk ingaan van werkzame ftoffen in de dierlijke vegetatien, waarop bet hier vooral aankomt „ rekenen kunnen. Ook behooren wij niet te .vergeten dat de waarnemingen van CURRIE, waaraande kritiek in het algemeen zoo veel sl- GENEESWIJZE per ROTKOORTSEN. ır3 te berispen had voor het grootfte gedeelte bij perfo- nen uit de lage klasfe des volks genomen zijn, welke in Engeland met dat de vocht veel vertroue welijker omgaan dan wij bij onze meeste duitfche zie= ken vooronderftellen kunnen. Ik wil nog eene andere geneeswijze der Rotkoort- fen , der Typhus in het algemeen,, opgeven , welke ‚men Zedert cenige jaren uit Engeland ons even ZOO zeer aanprijst „ en hare nuttigheid even zoo bondig door ziekte-gefchiedenisfen bevestigt, als de groot- fte geneeskrachten der biergest, en het begieten met koud water. HAmıL Ton (*), die in zulke veel- vuldige gevallen, waar de Geneesheeren dezelve een- parig verwerpen, fterke purgeermiddelen geeft, bij _ voorbeeld , in de Scharlakenkoorts „in den marasmus, zetanus ,„ geneest door dezelven ook de Rotkoorts. Hij fchrijft Calomel, Falappa, Aloes , Onzijdige Zousen , Senebladeren en dergelijken voor; de zie- ken purgeeren daarvan, en Zijn, wanneer wij de ıne« degedeelde ziekte-gefchiedenisfen geloven zullen , bin- nen (*) Ueber den nutfen und die anwendung abführender mittel in Jau- ligen und neryenfiebern ; in der Sammlung auferlefener Abhandlungen fur akt, derzie, g4 Band, S. 433. fl f 114 OVER,DE NATUUR EN. DE. nen weinige dagen gezond, Leert ons de gefchiede- nis der Geneeskunde niet welke misgrepen , welke ondoelmatige,, elkander, tegenfprekende geneeswijzen der Artfen, het zieke Jigchaam onder zekere omftan- digheden verdragen kan, zonder daardoor te gronde te gaan, dan zullen deze ftellingen doorgaans onbe- grüpelijk zijn. Ik meen dat men vele eenvoudige gefchiedenisfen bijeenbrengen kan, dat menfchen van eene aanmerkelijke hoogte afgeftort zijn , ZON- der befchadigd te worden ; dan zal men daaruit „ dat deze enkelde perfonen gelukkig het. leven daar- van afbragten „ het nut van de nederftorting in het algemeen „ wel willen bewijzen ? Alle ondervin- | delijke ‚Artfen zeggen eenparig dat Purgeermiddelen bij de Rotkoortfen fchadelijk zijn; de Theorie bied onomflootbare gronden aan dat zij fchadelijk moeten wezen, de oppervlakkige waarnemingen van ceenen | Engelschman , zulien, naar ik hope, deze gronden hun- ne kracht .niet ontnemen - gelijk ik ook niet twijfel dat HAMILTON onder. de ligtgeloovigen Duitfche Artfen ag ae vinden zal. | Deze z00 verfchillende geneeswijzen der ‚Rotkoort- fen , welke nog gemakkeliik door.veelvuldige oude vermeerderd kunnen worden „"bevestigen het zonder al- GENEESWIIZE peH ROTKOORTSEN 115 allen tegenfpraak , hoe zeer wij ook hier tot groove empirie vervallen zijn, en hoe zeer het ons aan vaste grondfkellingen mangelt, om daarop eene verftandige geneeswijze te bouweh. Hoc kan het ook anders zijn, daar wij van de naaste oorzaken der Rot- koorts ,„ de gebrekkige betrekkingen der reproduesie 200 weinig weten. Alwie bij deze of gene handel- wize ,„ eenen zieken binnen eenige weken allengs gezond ziet worden „ deze zegge toch nimmer dat hij denzelven genezen hebbe. Wij Sing niet meer doen, dan door geneesmiddelen die niet verhitten, nioch de koorts van het Vaatgeftel vermeerderen , door Arnica, Valeriana, Serpentaria „ Angelica , Cam- phora, Achher 5 Moschus (*)5 en dergelijken » de krach- Er Zeer gaarne bezig. ik deze gelegenheid, om alhier eene door Doctor WARNEKROSsin Gri; /fswoud, mij minzaatm/medegedecld& waar. neming aarı te voeren, welke het. groot nut der Moschus, en al war ik daatvan in mijn vorig gelchrift gezegd heb, voortreffelijk Bevestigd: Eli) Ichrijft mij: ,, Met wezenlijk genoegen heb ik uw Gefchrift over de Zenuwkoottfen gelezen; gij' zult het mij vergeven wanneer ik 3 daaromtrent deze aanmerking maake, dat de Moschus, ook zelfs na den negenden dag in groote dofis toegediend, zeer heilzaam i is; ik had gelegenheid Kortelings desaangaande een belangrijk geval waar te nemen, toen een Zieke, eerst op den negenden dag, aan mijne be. handeling werd toevertrouwd. Zijn vorlge Arts had bem alle twoa I a uag 116 over de NATUUR sn De krachten en werkzaamheden zoo veel mogelijk te ons derhouden, door het inwendig gebruik der zuren en der koortsbast, de gebreken in de mengingte verbeteren,, ten minften derzelver voortgang te ftuiten, en, watde hoofdzaak uitmaakt , de genoemde uitwendige midde- len. zoo wel op de huid als in klijfteeren in het darmkanaal, aan te wenden. Bij zulk eene handelwijze gelukt het als dan fomwijlen „ dat de ziekelijke men- ; gingen en vepetatien weder tot de betrekkingen vanden gezonden toeftand terugkeeren,, hetgeen wij op eenen ‚ onmiddelijken weg en volgens openlijke kennis, nim- mer bewerken konden. In eene zoo gevaarvolle ziekte, 'waarin de onderhouding van het leven aan zulk uren een half grein Moschus laten gebruiken, ik liet echter alle @ uren vijf greinen toedienen, 200 dat de zieke tot den ı5den dag, binnen 24 uren, zestig greinen bekwaın;te gelijk gebruikte hij Naphtha, een fterk afkookfel van. Kina tusfchen beiden door , uiterlijke inwriivingen en prikkelende klijsteeren , welke zich voural werkzaam vertoonden. Voor het overige moet ik hierbij opınerken dat alle teekenen eener nade- rende ontbinding aanwezig waren, als. Facies Hippoeratica, moeielij« ke flikking, vallende het ingenomene als of men iets in cene flesch giet, half opene oogen, bedwelmde toeftand,, peesopfpringingen ; vlok= jeslezing, een kleine trillende pols, koud zweet, in het algemeen, alle indicia mortis 5 hier waren alleen de fterkfte prikkelende zoo wel in als uitwendige, dienflig; binnen vijf weken heb ik dezen ınan herfteld, - zoo dat hij ziine bezigheden op nieuws verrichten Kon.” cZNEESWIZE: ver ROTKOORTSEN. 117 zulke teedere en. onbekende draden hangt, komt het daar zeer veel op aan, .dat men niet te veeldoet, op dat wij deze draden door te groote werkzaamheid niet ‚verfcheuren: (*)... Ik wil daarover een onzer Voorvaders laten fpreken ; hij moge. bewijzen dat men in. de voor ons walgelijke taal, geliik zij voor eene Eeuw. was, evenwel iets goeds en waaıs- zeggen kon, dat ongelijk ‚meerdere praktifche waarde heeft dan dikke Boekdeelen „ waarin de Longen in de Longen , de Lever in. de Lever, of de Hersfenen in de Hersfenen te voorfchijn geroepen worden. Een voormalig Geneesheer in Hongariien , MOLLERSs (Breslauer Sammlungen, Siebenter Verfuch $. 39.) fpreekt van de Hongaarfche koorts, berispt de eer- tijds aangenomene geneeswijzen en vervolgt als dan op deze wijze; ,, en ik heb in mijne Zraxis van 20 (HD Het is eene daadzaak dat voorname, rijke Zieken, die de g8= neeskundige en andere hulp, in den grootften overmaat ondervinden, fpoediger aan Rotkoortfen fterven, dan armen, aan welke men zich weinig laat gelegen liggen. Men heeft het de flechtere lucht toege- Ichreven, die door deze laatften ingeademd word; ik hen overtuigd dat, behalven vele andere ongunftige onftandigheden , welke bij de rij- ken plaats grijpen, de Over loed aan hulp, hunnen veelvuldigen dood vervorzaakt, terwijl bij dearmen, de aande Natuur mogelijke Genezing: proceslen door geene grove aantästing der kunst gefloori worden, H3 id 0VER DE NATUUR EN DE ko jaren lafıg waargenamen', dat wanneer 'een Ge: neesheer in de genezing dezer en van andere Aeete koertfen wel varen, wil, :hij ‚meer \.eeien Minis- irum als. Magistrum. Naturae. zijn\, en: zijne Cor« flia en Indicariones curativas,wolgens’ de Spontaneis decurfibus ‚harum Febrium. „‚welke:hij bij.de-Patien- ten die ‚Sine medico et arsificio convalescunt , waar* genomen heeft, moet inrigten. Wanneer nen »de- zen weg der Natuur, fecundum, Temperamentum et alias individuorum circumflantias , vlütig en conffan= ti animo in. acht neemt , dan kan men voor het minst alle enorme en confufe motus.et gravia Sympiomata voorkomen „ en. .den ıdesunfum ‚morbi dragelijker maken, offchoon mente. gelijk. niet beletten kan dat bj voorbeeld ;.’onder .ı0.. patienten een of twee fomwijlen fterven kunnen. Men.doe echter wat men wil,, zoo behouden deze koortfen.echter hunne or- dikaria tempora, en düuren usque ad ı1 er 14 diem et faepius aı. Wil men deze feptenarios periodos welke de Natuur ad praeferibendam morbi materiem voorneemt , dwingen en veranderen , dan bevordertmen den dood weldra der zieken „ vooral wannceer men ze in den beginne niet Zeniter maar met purgantibus _Venaefectionibus en Sudoriferis behandelt. Voor- waar, wanneer men cene zickte circumjpecte en leni- \ ser GENEESWIJZE per ROTKOORTSEN. 119 $cr behandelen moet, dan zijn het voorzeker derge- lijke heete 'koortfen. —— Na de laatfte doorgeftane pest grasfeerden in het jaar ı710 en ı7ı1r door het geheele land de febres acutae, malignae et conta- gio/ae 200 hevig op het'land , dat in vlekken en dor- pen voorzeker geen huis gevonden werd „ waarin niet dergelijke :patienten. waren aantetreffen. ar aTr aim. | " yalg Toor | WO RE ER, Voor DocToren,;, APOTHeREnSs, CHirurcYns ; derzeiver ‚LRERLINGEN , enandere Liefhebbers der Meng: en Scheikunde welke heden in den Boekwinkel van LODEWYK van BES, In de Kalverftraat by den Heiligeweg , te Amflerdam, afgeleverd worden, als: KR. G. Hacen, Leerboek det Apothekerskufist , waarin alles wat tot cene kompleete kennis der geheele Apotheek nood- zaaklyk dient gewerten te worden, met een algemeen Regis. ter vermeerderd, waarby nog gevoegd zyn de nicuwe be- namingen der meeste zamengeftelde Geneesmiddelen,, voorko- mende in de Pharmacopoea Bataya, en met een aanpryzend Voorberigt door F. v. D.-BREGGEN Uornz. , Med. Dot. te Amflerdam, 1807. 2 deelei, gr. 8vo. vusEyn-d HET is onnoodig de nuitigheid en algemeene graagte, waarmede ditWerk ont- ‚vangen is, te willen bewyzen, Negen uitgaven alleen in Duitschland‘, kunnen Zulks genoegzaam bevestigen; 60k heeft de Kommisfie van Genees- kundig Toevoorzigt voor Amfterdam, hetzelve mede waardig gekeurd, oin het de Leerlingen aan te beveelen. K. G. Hasen, Onderwys ih de Grondbeginfelen der Apotheek, Amft. 1801. gr. 8vo, . . i F1-i16-0 S. F. Hermsstaprt, Katechismus der Apothekerskunst, of eerfte Grondbeginfeleu der Artzenymengkunde , vertaald door r. M. zynen, Apotheker te Amflerdam , met een Aanhangfel vermeerderd, gr. 8vo. : Be En 2=- 8-0 E B. Trommsporrr, Leerfchool der Apothekers, of beknopte Tafelen der Artfenymengkunde, ten gebruike der Leerlingen , en.der zoodanigen , welke zich voorbereiden tot het doen van hun Examen, mer Byvoegfels door c. c. reınınour, Chimisk etı Apotheker te Rorzerdam, Rort. 1809. in folio f 3- 0-0 De Bataafiche Apotheek, Amt. 1801. gr 8v0. . f 4- 6-0 E. Stırzınger „ Bereidingen der R &agentia , in de Piarmacopoea Batava voorkomende, mer Aanmerkingen en. Verklaringen der Verfchynfelen, welke er by het Reageren plaats heb- ben; voor beoefenafen der Aitzenymengkunde, Amjl. 1807s ‚gt: 8vo. | . FIÜENF ie . fo-n-o NB. Dit Werkje dient voor de bezitters der Phermachpoea Batäya, ei Bataaf- [ehe Apotheek, daar het onontbeerlyk by behoort. E. Sritzincer ; Scheikundige Verhandeling, over her met Lool- ftof Bezwangerde Regenwater, of, Handleiding by de bes proeving van hetzelve, voor Geneesheeren en Artzenymeng- _ kundige, Amf. 1807. gr. 8vo. F 2 ee Ps van "VeRKHuoVEN, Handboek der Scheikunde , voor Onges oefenden, Urr. 1809. gr. $vo. . 1 f 2-10-0 P, van Werkuoven „Chemifche en Phyfiiche Oeffeningen ‚2 dee. len kompleet, gr; $vo* ; \ ‘ f 6- 0-& “ sg Vu W. Henry, Chemie voor beginnende Liefhebbersig \tiet Aa.’ merkingen van J..B. TROMSDORFF ENiAsOYPEY, Amfk 1807, ‚He 8vo. ie vita MAV ıA T000 „ei f t=- 13.0 A. Yery, Systhematisch Handboek der. befchouwendesen: wer- kende Scheikunde ;ingerigt volgens :denleiddraadıder Chemie, voor beginnende Liefhebbers; ‚doorw. HENRY,:OM te dienen tot Opheldering en Uitbreiding; van sgemelde Werkje, 5 dee- len, gr. vo. n ; . . „uvB fig "10-0 Byvoegfels: eiv Verbeteringen op hetzelve, a deelen’fio- 0-0. SCHEIKUNDIGE Bibliotheek, bevatrende. de nieuwfte ontdekkin- „gen en verbeteringen, welke' van-ıyd tot. tyd» gedaan zyn3 waarin. de «voorzaamfte ftukkenm door .de eerfte beroemde Ge- teerden: in Euroda, bewerkt zyu 5: als door VAN STIPRIAAN. LUISCIUS ,"FOURCROY5 VAUQUELINS )MORVEAU,) HASSENFRATZ 5 "PROMMSDORFF 5, VAN MARUM3,. VANIGEUNS, HAHNEMANN, PEL- LETIER, BERTHOLLET , VOGLER „en! meer aüdere „Am/z. 1807. »2 deelen, gr.8vo, ) sblsllage . f 4-10-0 Lavoısier‘, Grondbeginfelen der ‚Scheikunde,, wit het Fransch „vertaald en met Aanmerkingen vermeerderd door N. cC. DE FRE- \MERY''en Pi!’ VAN WERKHOVEN, Uzr.:1800.'2. deelen, mer pl gruigvomsguay W au 13700 x ob f8= 0-0 Povrcrov, Scheikundige Wysbegeerte, of 'Grondwaarheden der Hedendaagfche Scheikunde ,4mfl31799. gr» 8vo. f 1- 2-0 Jacquin, Leerbock: der’ Algemeene\enArtzenykundige Schei. »kuude, gr. 8vo. Dit Werk,. bevattende een volledig Leer- $telfel' van her) ganıfche . vakı der nieuwe Scheikunde, toeges © past op de Artzenybereidingen ‚is van zeer veel:nut voor Ge» > neesheeren’en Apothekers, 2 deelen 5, veÄBSUGEE PLenk en BAK® 5 Natuur- en:scheikundige Verhandeling over de vVochten des’ Menfchelyken Ligchaams ,vermeerderd: mer eene > verklaring der daarin voorkomende Scheikundige »Konstwoor- den, Amf»1807. gri8vosimalı 00 som Vf 1=16-0 Pienz , Grondbeginfelen der Scheikunde, 1803. gr.8vo. f2=-:4-o CHhaprat , Grondbeginfelen der Scheikunde ‚mer Aanmerkin- gen van N: C. DE’ FREMERY, Amfes 1808. ıfte.deel, "mer pl, gr. 8vo, R : N,.2930m0U, zmaibalft Je Bo KasTELeın, Chemifche Oefeningem,'vwoor»de Beminnaars der Scheikunst in’’t älgemeen en 'voor“Apothekers, Fabrikanten en Trafikanten in byzonder , 1788. 3 deelen ‚gr.8vo. f9=10*0 KAsTELEIN „ Chemifche en. Phyfifche: ODefeningen , voor-Bemin “naars der Schejikunst in ’t algemeen ‚. em voor Apothekers, 'Fa- > brikanten en Trafikauten in ”t byzonder, Leid..1797.13 dee- len, gr. 8vo. . 2 . . /9- 0-0 Kastenein, Befchonwende en Werkende Chemie, Ami. 1788. > godeelen,, 4 ftukken ‚ugr: 8vonodl „mb „wueas //12=- 4=o0 Kasrerein en Meyer, 'Scheikundige Proeven en Natuurkundige: Verhandelingen , Amflv 41778 5 2deeleny /gr..8vo..'f.3-10-6o Drawssen, Scheikundige Waarneemingeny179n gt.8v. f 1- 10-0 Loorr, Nuwigkeid der’ Scheikyude, 773. gr. 8vo, f . x Bueo DAIRG N’ a KT . Goyro®-Morveau;: Middel:om'de Luchr te zuiveren, de be= ‚(mettingute voorkomen', en#derzeiver voortgang reftuiten. „Vic her ‘Fransch-, door A. VAN STIPRIAAN -LUISCIUS , Leyd. 1802. grH '8vo. 1.ıab Asadbuell- , : f 1-16-0 Tresout, Beredeneerde Latynfche, Franfche , Neder-en Hoog- «duitfche Naamlyst of Nomenclatuur der Scheikundige Verbin- ‚dingen, volgens .dennieuwft&'Scheikundige Theorie ;_ Gron. 1806. «gr, 8vo, F ü “ On f.I- 16-0 Nanvis,cover her Phlogistonz)ofibeginfel' der Ligchamen, Urr; gr. 8v0:0 wi, ‚sbameyacd „Awsıhoildifl ofizuunnb: Macquea ‚> Befpiegelende Scheikunde, 1773, gr:8vos f 2= 4-0 DMACQUER , BeoefendeScheikunde, 1780, 2d.gri8vo.f 4=10- 0 APOTHEEK, (de nieuwe: Brifehe) behelzende:dä Bereidingen en Samenmengfels' vanndemieuwe: Londontche en, Rdinburg- fche Apotheken, 4 deeleny:gr..4to nv» srmnf8= 10-0 ELZEVIER , \groor 'Apothekers, Woordenboek', vervattend e: de Voorfchriften der famengeftelde Geneesmiddeleny die in alle bekende Dispenfarorien gevonden worden ;ıenZ, » deelen , gr; 4to. ac yıaammay noyuidg un vfIR=10-0 Remter ‚. Tafel van. de ıhoeveelheid«der soplosbaare: Beftanddee- len welke uit de Gewasfen,.door Water en. Wyngeest nitge- trokken worden, &c, Deift 1790. gun: 8v0.liHı0 fro=-12=0 Knoop, 'Steutel der:LarynfcheıKonstwoorden, welke.in de -Bo- tanie 5, Päarmacie 'en Medicynen‘ 'gebruikts«worden „1758. gt. Svo,“ 93 abnssevad „Aa W. vd ff achı6so ' Lemerv,, Woordenboekuder senkele’ Droogeryem;; Amfl. 1743. Met pl; gr: '4tos ärv al. 85y0ihramdyassııA Alf r-ia=-o ETIQuerTen, om op alle dePotren, :Dozen, ‚Vlesfen,.&e..inde geheeie,Apoıheek voorkomende ce kunnen worden opgeplakt; te -zamen over de soo’ fluks, zynde alle dernieuwe namen der Ingrediänten,daar op gedrukr, mer randjescch «ob vf4-16-0 ZAKBOoRR voor Genees- en Heelkundigen, inhöudende de Ge- neeskundige Staarsregeling' ‘van her Koninkryk Holland, re zamengefteld,ren dienften van de Kommisfiön van: Generskun- dig Onderzoek en Toevoorzigt , alsımede:voor alle Proiesfo- sen en; Medicine Doctoren , Fleel- en Vroedmeestersy'Apo- thekers;: ChimistenzoDrogısten en derzelver: J.eerlingen , ‚&c, oTweede'‘, verbeterde \enovermeerderde Druk , dmf, 1807. >g6:18vo. B 75. 19laab £.BAcy „1: N i f a-15-0 T. Cavarıo, Vollediges Verkandeling‘ over ide Elekıricireit, in ‚de ‚Theorie en‘ Praktyk ,. mer-proeineemingen „ Yzr..17%0, met pl: gt. ®vo. ENT ” HUSYU I 4 . “a he A. f2 -Aro Ts: Hi "Roosey Ehandboek- der Phyfiologie,;s of Natwurkunda van den‘Mensch, Amfl. 1809..gE. 8vo, ı' d f 2-16-o A. Yeevr, Handleidingrorde Phyfiologiey1809.gr. Bvo.f y4-12-0 GC. W. -HureLann „ Waarnemingen , AatdytBeloop- en T'oeyallen der Zenuwkoortfem, met> Voorredens//vanı THOM. A TE BESSINK en Fı V, D..ERÄGGEN Qornz.; Fr alukken kompl. f 4:.-25-0, aTy 2 A ® ae A. F. Hecker, Geneeskundige Theorien, Stelfeis ei Gerides.-) wyzen der Artfen, Uit her Hoogduitsch, door F. v. D. Brec- Gen Cornz., Haarl. 1809. gr. 8vo. s 2-10-0 A. F. Hecker, de Natuur eu Geneeswyze der Rotkoortfen be: fchouwd, en mer Aanmerkingen vermeerderd over eenige ver.’ fcheidenheden , verdelingen en Geneefing der Koortfen in het algemeen. Uit her Hoogduitsch door F. V. Ds BREGGEN Cornz., Amft. 1810. gr. 8vo.. N F fı-8-o A. F. Hecker, de Zenuwkoortfen befchouwd, met Aanmerkin- gen over de Prikkelende, Verfterkende en Verzwakkende Ge- neeswyze. Uit bet Hoogduitsch door F. v.D. BREGGEN Cornz. Am/t. 1810. gr. $vo. : 5 e fı- a-o A. F. Hecken, over de Gonorrhoea of Druiper. wit het Hoogd. door J. W. KIRCHNER, „Amfl. 1804 gr. 8vo. f ı-10-0 E, Horn, Bydragen tot de Beoefening der Geneeskunde. . Uit het Hoogd. door A. MOLL ,1809. gr. 8vo. ıftedeel f 2-16-6 Bypracen tot Theoretifche en Practifche Geneeskunde, uitge- geven door het Genootfchap: Arti Salutiferae. Amfi. 1810. gr. 8vo. eerfte Stuk x R 1 fır- 6-0 J. Käupr, over de Verftoppingen des Onderbuiks, en nieuw& wyze om dezelve zeker en in den grond te geuezen , waarvan, vyf-en-zestig Gevalien hier ten bewyze verfirekken, gefchikt voor Geneesheeren en Lyders. Amfi. 1310 gr. 8vo.f 2- 8-0 T. J-Preng,over de Ziekten der Kinderen, 1808. gr;$vo. f 3- 0-0 7.]-Preng, over de Ziekten van het Vrouwelyk Geflacht, #2. 1809: gr. Bvo. . ’ 4. Fauchk f3-'4-9 J. J. prenk, Heelkundige Vootraad van Geneesmiddelen, ge- rangfchikt en befchreven , naar derzelver Heelkrachten. Nieu- we Uitgave, aangeprezen door A. BONN, Hoogleeraar in de Ontleed- en Heelkunde, enz, 1808. 2 deelen gr. 8vo. f3- o-o (> Dit Werk is een der leerzaamfte van dezen geachten Schryver en onont- beerlyk voor alle die zich in de Heel- of Geneeskunde willen oefenen. ]. Quarın & FauLLort, Aart, Kenmerken en Oorzaken van ons derficheidene Ziekten, benevens opgave der Geneesmiddelen tot Werbetering en Herftel derzelve ; als over de Beroerzes Vallınde Ziekten, Hoest, Bloed/puwen , Tering, Aamborse ztigheid ,„ Bloedbraking , Persloop , Geeizucht , dambeijen, ficht, Voeteuvel, Venusziekten zenz. 1807: gr 8v0. f 2- 4-0 ]- P. Mickerr, over de Oorzaken, Onderfcheiding en Gene- zing der Hebres Catharrhales ‚of Zinkimgkoorefen, /mfl. 1806. gr. 8ivo. en? . R ie fı+ 0-6 ]. Mactyuer, Pathologie, of Ziektekunde, esne beichouwing van her Menfchelyk Ligchaam in den Ziektenflaat. Met eene Aanpt’yzende Voorrede doof J. E.Doorn:K Med, Doct , dmf£. 1808. 3 deelen , gr. 8vo. i e . f 3-ı16-a T. a Tut ıessınk en T. Wnuıte, over de Ziekte en ÖOntaarding der Watert raten en Klieren, gewoonlyk Szruma of Serophula ges noemd „ Amft. 1807. gr. vo: > “, fı- 5-0 A. F. Il zmpeu, Grondbeginfelen der Ontleedi.nnde ; Haar. 1809. eerfta Stuk, grs 8vos T s s f ı-ıo-e. u oh: > » 29 L: et rer Ne. Br RES we u a De 2 2° 0 2 07 2207 0PL A LER \ var al = an 4 De ee 5 2 Ten uns Rn re a % a i zT 6 = a / > Ser 4 % n' v D & a 2% 200 A i Ai “ vr ü fi a a Dr DE hi wi a) p TW wu lg U rn 3 De > “.y A 5 er 4 n k r 2, a Arechg Pe F iR x 5 Er x H m. ” . sr r Pier. > 2a E ee 2 > N. 