VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
ете DOMINICUS droeg veele jaaren lang, op zyn bloot lichaam ,. een rok van yzeren malien, dien һу nimmer uit trok dan om sich te, geesfelen. Zelden ging "er een da voorby, af hy zong twee Pfalters, ten zelfden tyde zic met beide de handen geesfelende , en dit waren , egter , dą- gen van de meeste tvegeeflykheid. Want, іп de Vasten, en als hy boete voor anderen deedt , herhaalde hy ten mintten drie Pfalters op elken dag , onder een geftadi geesfelen ; en dikwyls twee Pfalters, zander eenige tuse {chenpoozing , zonder neder te zitten, of voor een oogen- blik ор te houden met zich te фесѕ( јен. —— PETRUS vroeg hem eens ‚of hy met zyn gemalieden rok kon knielen ? Hy gaf ten' antwoord , wanneer ik wel ben, doe ik honderd kniebuigingen om den vyftienden Pfalm, ’t welk er do, zend voor ’t. geheele Pfalmbaek uitmaakt; ор een anderen tyd verklaarde hy zynen Leermeester , dat hy het Phala- boek acht maalen in één dag en nagt doorgeleezen hadt; en nog eens , zyn uitterfte best doende , hadt hy het tot twaalf keeren gebragt, enzo verre als de Pfalm die aanvangt Beati Qu:rum, of den Destienden, Ну liet het by de honderd- vyftig Pfalmen alleen niet berusten ; maar voegde er de Liede ren, de Lofzangen , de Geloofsbelydenis van ATHANASIUS en de Litanien, by, welke agter de oude Pfalmbneken ge- vonden worden. Zyn vasten еп 4yn gemalieden rok deeden zyn huid zo zwart als die ven een Neger worden, daarenboven droeg hy vier yzeren ringen, twee aan zyge dyen, twec aan 2упе beenen , waar hy vervolgens nog vier andere byvoegde , behalven den gemalieden rok hadt hy een dergelyken, om ор te leggen flaapen, Niettegenftaands deeze geftrengheden ; (tierf hy, in hoogen ouderdom , op deg 14 Oétober des Jaars 1062 , ееп dag door de Kerk van Rowe pe хупег eere gevierd(*). De Geftrengheden van PETRUS бо: DS (*) FLeury, Vol. XIII. p. 99. с. ‘WEGENS DE ZEDELYKE DEUGD, ENZ. 621 DAMIANI waren aan deeze gelyk, en теп Кап ег, by dens zelfden Gelchiedboeker, een verllag van vinden. “In de Dertiende Eeuw ftondt Ter in Jtalie een Aanhang op, onder den naam van Geesfelaars , die zich Van vaar over geheel Europa verfpreidde. Zy liepen in vermengde hoopen van beiderlei Sexen , van allerlei rang en ouucr- dom ‚ op openbaare plaatzen en in wildernisfen , tust ‘geesfeltuigen іп de handen, teisterende hunne naakte lichaa- men met groote geftrengheid; onder een eislyk gefchreeuw , met een verwilderd oog па den hemel ziende; ay deelen -dit om genade voor zichzelven en anderen te verwerveus -want zy beweerden, dat dit Geesfelen van dezelfde kragt twas als de Doop en andere Sacramenten, en dat, door dit «bedryf , de vergiffenis van alle Zonden by cop te bekomen ‚was , zelfs zonder de verdienften van JESUS CHRISTUS- „Dit volk verwierf de agting en eerbiedenis niet alleen des ‘gemeenen volks 3 maat оок van de Overheden; doch toen er zig eindelyk oproerig en woedend graauw onder “mengde , verviel de Aanhang in veragting a De Janfenisten bragten hunne Sttengheden zo verre, dat zy Menfchen , die, door onthouding en lichaamskwel- ‘ling, een einde aan hun leeven maakten, Heilige Slacht- offers der Boete noemden, en verklaarden , dat zy verflen= den waren door het Vuur des Godiyke liefde. Door dit ly- ‘den, dagten zy den Toorn van GoD te verzoenen, zege- ningen voor zichzelven , voor hunne vrienden ‚еп de Kerk, че verwerven. De berugte Abbé ре Paris deedt zich- “zelven een allerpynlykften dood aan, door de onthouding “van alle de zegeningen des leevens, om, naar zyn begrip, "де zogtvaardigheid van een vertoornd сор te, verzoenen (+). Zo beroemd was het Godvrugtig Nonnektooster van Port Royal des Champs, dat eene menigte van Perfuanen toevloeide , om in de nabuurfchap van *t zelve hunne dagen te flyten, en de Zeden dier Nonnen па te volgen: en dit in een Tydperk zo lant als de Zeventiende Eeuw, Zy ftel- den zich ‘voor, door flilzwygen, honger, dorst, bidden, lichaams arbeid, waaken en andere vrywillige bedryven van Zelfverloochening, de zondefchuld uit te wisfchen, de be- fmetting der Ziele te weeren, die ontftondt uit natuur- lyke Verdorvenheid of {пообе Hebbelykheden. Veele Per- {00- (*) Freuar, Vol. XIII р. 205. o СР) Mosnerm ‚Vol, Ш. р. 95. 206, 622 GESCHIEDK. VERS. WEG. DE ZEDEL. DEUGD ENZ, foonen van aanzienlyken rang en middelen verkoozen dee- ze leevenswyze ($). Dr. MIDDLETON gewaagt van een gebruik nog te Romtin zwang, ° welk even aanftootelyk is van wegen deszelfs wreedheid en ongerymdheid. ,, In een hunner Ommegan- „ gen in de Vasten, fchryft hy, zag ік die belachiyke »» boetedoening der Geesfelaaren, die, met Geesfelzw an іп de handen, zichzelven onder het voorttrekken , op de ‚> naakte rug geesfelden, tot dat dezelve geheel met bloed ээ bedekt was, ор dezelfde wyze als de geestdryvende Pries- „ ters Van BELLONA, of de Syrifche Godinne, en бе Ge- »» loftendoeners aan 1315 van ouds deeden; een dwaas be- ‚э dryf °t welk wy by de Ouden zo dikwyls aangetroffen en a, belacht hebben. Maar, „voegt hy er nevens ”, an zy hebben nog een ander bedryf van denzelfden aart, an mede іп de Vasten, °t дееп, onder het denkbeeld van an Boeté , eene nog ongerymder befpotting is van allen Gods- „ dienst: want , op zekeren Dag, ’s Jaarlykstot deeze tuge an tiging bepaald, verzamelen lieden van allerlei Staat , om» an trent den avond in een er Kerken, par Geeslelzwee п, van koorden gevlogten , gereed zyn en toegerei э koorden aan elk der Enkomenden. Naa dat zy allen ver- an Zaderd zyn, en het verrigten van een korten Dienst, an worden de lichten uitgedompt op het luiden van een klein „э klokje; alle de aanweezenden geesfelen daarop zichzelven »» bykans een uur lang: geduurende dien tyd is de Kerk, эз als °t ware, een Hel; men hoort niets дап het gekletter a, van geesfelzweepen en ketenen, gemengd met het getier » der zelfplaageren. Ор een tweede gelui van ’t zelfde kiok- »» je, worden de kaarsfen weder ontftooken en het gejammer an heeft een einde (te (*) Мознк:м Vol. IV. р. 382. (+) MIDDLETON Letters from Кете р. 190 &c. (°t Vervolg en flot by de eerfe gelegenheid. ) WAARKEEMINGEN OVER SPYS EN DRANK. 623 BELANGVOLLE WAARNEEMINGEN OVER DEN LEEFREGEL TEN OPZICTE VAN SPYS EN DRANK. COnsleend uit DR. FOTHERGILL's Medical Ob/ervations and En- quiries. ) еп vindt eenige Lieden, die zulk een verteerkragt der Spyzen fchynen te bezitten, dat zy, ten aanzien van de Hoeveelheid der Voedzels, zich niet behoeven te be- kreunen: zy voelen geen hinder of van de Hoeveelheid der Spyzen door hun gebruikt, of vam de verfchillendheid derzelven. Zy (зап van de rykst voorziene tafel, waar allerlei (руғеп werden opgedischt, op, zonder eenig Ыук- baar ongemak; doch is over *t algemeen het geval niet: de. meesten, van beiderlei Sexe, zyn op de eene of de an- dere wyze ongemaklyk, door zulk een onoatuurlyke over- pading. Hoe dikwyls hooren wy deezen klaagen over hct flegt bekomen van dit of dat voedzel, daar, ondertuse fchen, hun ongemak misfchien veeleer ontftaat uit de Нос- weelheid , dan шг de ftrydigheid, van deeze of geene Spy- ze met hunne gefteltenisfe. De juiste middelmaat, -welke de Maag onveranderlyk aanwyst ten opzigte van de Hoeveelheid , vordert aandagt , en een niet min dvastig befluit om ’er zich toe te bie paalen. Het Hoeveel moet door іечег Mensch voor ziche zelven bepaald worden: en zy, die gelukkig genoeg zyn em op te houden met eeten op het еегйе gevoel van ver- zadiging, hebben een groote vordering gemaaktin de kunst om huh Eetlust in zulk een bedwang te gezondheid een der zekerfte voorbehoedzels i єп in dezelve een der beste hulpmiddelen tı ` Hoe algemeen en verfleeten deeze Les ‹ zen: dezelve kan niet te diep ingeprent y het verzuim van agt te geeven op de H Voedzel, geëvenredigd aan de behoefte va: niafe, vroeger of laater de ernftigfte gevolge fteekende Ziekten komen ‘er uit voort by « mede de zodanige die geboren worden ui Scherpheid van vogten gepaard. Ву de zwal is dit verzuim de woeder eener talryk kroost v den, die Zielen Lichaam beide aandoen: lyks eene Ziekte noemen, of dezelve ош 7 ` zuim б WW WAARNKENINGEN zalm in den Eettegel ; of wordter door verflimmerd , tot -dat ze, in’t eiude, door geene Geneesmiddelen, door Maarig- heid zelve „niet te hetítellen is. КС Д Lieden van eene zwakke gefieltenisfe hebben hier ор des te naauwer toe te zien: dewyl zy dikwyls onderwor- pen zyn aaneen valfchen Honger, die niet опаа их de eifchen der gezondheid om voedzel; maar uit eene prikke- ‘ling der Scherpe vogten in de maag, welke hun aanzet om meer еп dikmaaler te eeten, dan de Natuur vordert. Was uit oncftaat, dat de zodanigen dikwyls meet voedsels пем ñen dan zy kunnen verteren, en eet de fpyzen verlinden dan eeten: hier door groeijen hunne kwaalen aan, wortes len diep in, verydolen alle de poogingen van den Сёпеев» heer, worden aanhoudend en onherftelbaar. — — Komen de Lyders of Lyderesfen eens in % ongelukkig denkbeeld, en dit bekruipt hun maar al te dikwils — бах een grooter Hoe» veelheid van voedzel te hunner herftellinge: bevorderlyk zal weezen, dan is hun onheil volklonken, — Dit byge» bragte 2уп geen harsfenfchimmen of. denkbeeldige teke Ken in дё Ziektekunde: ieder waarneemend Gezelsheer is Gaar al te zeer улт derzelver daadlyk beftuan, door де ons dervinding, overtuigd: en men kan ze nièt te veel ophaæ len, men Кап "er met niet te veel aandrang van fpreeken om den wil der zodanigen, die gevaar і эш de flagt- offers tè worden van Onoplettenheid of:valichen Eetlust, : ` Vroegtydige hebbelykheid van Zelfbewaaring is voor alle Menfchen een groote тере; zelfs zy, die, Voor tegenwoor dig, geen onmiddelyk ongemak gevoelen om tot de grootfte zatheid te eeten, zhllen het hun belang vinden, дешзапрё (еп opzigte ven dk Maaltydeny E gen het Обу, her Middag en it men, ondet de Grooten, de Avonds } èh miét rede tast men die nitgeftrèk- ге Бу onze Vooroudéren plaats had» tháits zyn ‘er eenige geftellen. voor le Spenzog heilzaam із. Twee ре: met вете окуке tasfchenruimta Hchýnlyk gefnaklgker verreeren dan N beter ftroòken metde keevenspti, een eeen — ingeri, Eige waameering hee my doen derken , dat Liedét , diè zeggen wy- teten ’s avonds піст, bêter zouden doen теё ’s avonds td ееп, en niet op еепшаа1 -de- Natuur te-belasten met cen: zwaard vrage на ке et OVER SPYS EN, DRANK. Gas ' Het algemeen Morgen- Ontbyt befaat, van de Азпеієп- Iykften af tot de бегде toe, uit Thee, Coffy of Cho- colades Het algemeen Morgen +Ontbyr :zeg ik, dewyl Hier veele uiczonderingen plaats hebben van Lieden:, die y бй Феда. of geene reden, iets anders in de pleats. deezer ` Dranken ftellen. ee A Ву. déene Drânken voegt mèt Zuiker, Ёгөой, met mia. of ineer Boter... Dikwyis heeft men ons gevraagd, welk vas die gemelde. Dranken. wy oordeelden gezöndst te weezkn? Misfchien zou- het: beste amtwoord hiér, ор куп, 't geer Dr, MANDEVIELE gaf:aan cen der cerfte Genaven van маб бүлө , by wien hy dikwils ten eeren zyndey Meer finalen de vraag moest hooren: Doktor, is dit gezond} waar op hy E ` fmaakt het uw: Lordfchap:™ ? ef ii Bekomt het uw-Lordíchap wel?” — Ја —9 Wel дан 15 °t gezond! Ps e ! Mogelyk ie dir de beste onderrigting, welke wy kunnen geeven, mits wy den Vraager teffens kunnen hoeden voor het ге veel, ‘—=—- Veelo onwraakbaare proeven uitgee Weeren hebbende, dat-Boter, in groate гизое gebruikt, Ааф і is deeze by veelen minder gebruikt. By alle deeze Dranken , is de Zuiker by de meesten een noodwendig toevoegzel, en misfchien hangt het zeer veel af van de Hoeveelheid deezer toevoegzels, of ze ge- zond dan ongezond moeten heeten. Niets is algemeener dan de Menfchen , naa het: Ontbyt, te hooren over de Zoode of het Zuur in de maag , welke zy tyven aan de Thee of anderen Drank. Die Vogten zelve heb- ben weinig of geen aandeel in het voortbren van dit Ongemak. Het ontftaat uit het Brood, de er of de Zuiker „en ftrekt ten bewyze, dat men vaneen, van meer, of van alle deeze, meer genomen heeft dan de Maag kan verteeren: en deeze omftandigheid behoort eene geduurige ` vermaaning, te weezen tegen overmaat in Hoeveelheid , zelf van dingen, die op zichzelven onfchadelyk gekeurd ‘worden. ` De Coffy maakt, misfchien, hier eene uitzondering op het gezegde , dat de Dranken op zichzelven weinig of geen deel hebben in het voortbrengen van de Zoode. Coffy , met veel Zuiker, mist zelden die te veroor- zaaken; еп шеп zal wel doen met er zo weinig Zuiker by te gebruiken als mogelyk is, е Uitwerkzels- van een ongefchikt gedrag ten aanzien dier dingen , welke wy thans tot Ontbyt neemen, zyn van weinig gevolge, in vergelyking van dien, welke ont- ftaan wan een welvoorziene tatel ten Middagmaaltyd, De overmaatigheden by het. Ontbyt verfchaffen flegts weinig ftoffe tot verderf van ons geftel. Herhaalde Onwmaatigheden , Op den Middag, zyn/van есп ernftiger aart. Меп heeft gedagt dat meer Lieden nadeel leden van fterk drinken dan van overtollig езеп, Myne waarneeming brengt. my tot een ander befluit. Voor tegenwoordig gaat het бей drio- ken by de Menfchen van. fatfoen niet in zwang; dit mag nog plaats by gemieener volk vinden; doch ten tyde dat het nog zeer in gebruik was, denk ik dat ?ег meer last leden door buitenfpoorig eeten dan door te veel zuipen. Doch dit ` daar laatende , zal ik eenige aanmerkingen, van het grootfte aanbelang voor het Menschdom in'’t algemeen „ів °t midden rengen. Г Hoewel ik denk, dat de Hoeveelheid van Voedzel de б za OVER SPYS EN DRANK. ба? zaak is die meêst in aanmerking komt, is nogthans de _ Hoedanigheid geen onverfchillig ftuk. ik kan my zelven niet rekenen onder de fterkfte geftellen ; misfchien daal ik beneden het punt van de middelbaar sterken, Ik vond ber. Indien wy het oog vestigen op de gefchiedenis des Menschdoms, de verfchillende deelen van den Aardho- дет, voor zo verre dezelve ons bekend is, bewoonende, zullen wy bevinden, dat de onderfcheide Volken zeer ver- fchillende foorten van Voedzel nuttigen: еп, nogthans, eene maate van gezondheid erlangen, die genoegzaam is om де levenspligten , іп de landen door hun bewoond, te volbrengen. Een groot gedeelte der Oosterfche Wereld leeft van Ryst en Moeskruiden. In veele Landen beftaat men van Visch; anderen hebben een vermengd Voedzel uit het Dieren- еп Planten- ryk. Eenigen drinken geene gegist hebbende Dranken; zommigen geene andere, Nog- thans zy allen, met elkander vergeleeken , gezond, De Maaker der Natuure heeft ons in diervoege gevormd, en de deelen tot de Spysverteering zo gefchikt, dat wy ons allengskens kunnen gewennen aan allerlei foort van voedzel , — van Ryst , van Moeskruiden , van Dierlyk voed- zel alleen of ’t zelve met Kruiden gemengd leeven , zon- der dat het ons nadeel toebrenge. Geene foort van Voed- zel fchaadt ons: wy zyn in ftaat om ons aan alles те ge- wennen; doch dit is het geval niet ten opzigte van de „Hoeveelheid, De natuur kan, by trappen, gewend wor- den bykans ieder deel der fcheppinge te verteeren. en tot voedzel te doen dienen: doch met de Hoeveelheid is het derwyze niet gelegen : се weinig, baart verval van kragten , te veel, verftopping met een rest van kwaalen. Een der eerfte Artykelen van Voedzel , waar over ik wil fpreeken, is Brood: om dit-behoorelyk te verteeren, als het in groote hoeveelheid gebruikt is, wordt een fterke maas vereischt. De Landman , de Arbeider, voelt er zich niet me- VL DEEL. MENGELW. МО. 14. Vv de 628 WAARNEEMINGEN de bezwaard; doch by veele anderen is dit het geval niet, In zwakke maagen is een groote portie Brood onverteer. baar. Het wordt zuur, veroorzaakt de Zoode, Spang, en van winden, en verhindert de kooking van alle andere Spyzen. Men hebbe dit niet toe te (chryven aan eenig ver onderiteld bederf van ’t Brood іп de toebereiding, ik ge loof geenzins dat dit zo verre рза: als veelen dugten; maar aan de eigene natuur van het Brood, "© geen (terke maagen vordert om wel verteerd te worden; en, niet wel'verieerd zynde, grypt hier ftede, ’t geen in zeer veele gevallen ‚doorgaat , dat het verderf , van t geen goed is in zichzelven, ‚ het allerflimst wordt. `~ Ingevolge van dit beginzel heb ik, de zwakken en zic- ken in ’t algemeen, getragt te overtuigen van de nood- zaaklykheid om zeer bedagt en behoedzaam te weezen ten opzigte van deeze algemeen? Leevensnoodwendigheid ; nooit van dezelven zich geheel te onthouden , doch met maatigheid te gebruiken; het Brood aan te merken als een dier dingen, welke , fpaarzaam genomen, noodzaaklyk en hoogst heilzaam zyn; doch anders oorzaak worlen van veele Kwaalen', die wy weinig vermoeden , dat uit deeze bron opwellen. Hier, in Engeland , maakt Dierlyk Voedzel van de eene of de andere foort het grootfte gedeelte onzer Spyze uit. Dat deeze ligter dan andere te verteeren vallen, weet een teder. Ik hel, nogthans, over, tot het denkbeeld, dat "er naauw- lyks eenig gedeelte van Dierlyk Voedzel in gebruik is, of het zal ons, by tyden wyle, wel bekomen, dat is zonder veel moeite verteerd worden, indien wy zo zorgvuldig wa- ‚ теп ten opzigte уап de Hoeveelheid als fchroomagtig ow- trent bet foort; dat denkbeeld althans komt overeen met myne bevinding. Indien iemand zo veel eet van Ham, Spek en Pekelvleesch als hy zou mogen doen van Visch of Ge- vogelte, hy zal het gewaar worden , еп door fmertlyke. or- dervinding leeren. Het Artykel der Puddings is ,op een Engelfche tafel , een ftuk van belang. Naa een overvloedigen maaltyd van Dier lyk Voedzel, dunken my lekker toebereide Puddings-Defer- ten, of zelf Fruiten, een zeer onnatuurlyk en oneigen toevoegzel: boven al, indien de Puddings gebakken zvn: een weinig Boters, langen tyd aan de hitte van een oven bloot gefteld , wordt dikwyls de oorzaak van veel onge- maks. | ` _ Van de Moeskruiden moet ik een kort woord zeggen. OVER SPYS EN DRANK. | 629 De algemeene regel is. die te, neemen , welke eene ièder bevindt, dat met zyne gefteltenisfe best ftrooken.- Alleen zal ik eene korte waarfchuwing , hier toe betrekkelyk ‚ voor- draagen. Zy, die oordeelen aan tafel zittende eenigzins agt te flaan op hunne Gezondheid, behooren zorg te draa- en, dat de hoeveelheid van Brood ‚ van Vleesch van udding, van Groente, ieder op zichzelven geen maal- туа uitmaake; even of eenige Ter alleen- als een toegift Ъукотеп; doch met іп agt te neemen, dat de fom van alle zamen genomen de behoorelyke maate niet te buiten gaa, of inbreuk maake op de eerfte aandoeningen van verzadiging. ` ' Wat de Vrugten betreft, het із een allerfchadelykfte ge- woonte dezelve te eeten , gelyk meest al gedaan wordt, naa wel geëeten te hebben. ‘Er zyn Мепісһеп, die ge- lukkig genoeg fchynen om ‘er geen hinder van te gevoe- len, hoe ruim. zy hier ook toetasten; doch dat dit het geval der meesten niet is, zal veeler ervaarenis toeftem- men. De Vrugten zyn ons zo wel ten nutte als ter verkwikking gefchonken : gefchonken om tot onze Gezondheid mede te werken , niet om dezelve te benadeelen. De Voormiddag fchynt, tot derzelver nutti- ging, де gefchiktfte tyd , wanneer men "er den Maaltyd niet mede verkiest te doen; dit laatfte is de gewoonte on- der veele Volken, en blykt zo wel het bevorderlykst tot de Gezondheid , als beftaanbaarst met de Rede, te zyn. Deeze gewoonte, en eene andere die in Frankryk plaats heeft, zag ik gaarne in Engeland ingevoerd, naamlyk om te drinken zo veel noodig is, of de trek vordert terwyl men aan tafel zit, en voorts de Vles geheel te laaten (аап, э Zal niet oneigen weezen te deezer gelegenheid, ` myn gevoelen ор te geeven onitrent de verfchillende Dranken. Aan hoe minder gegist hebbende Dranken wy ons ge-. wennen, hoe beter. | | Men onthoude zich van Sterke Dranken , hoe zeer ook verlengd, zo veel mogelyk is. | Wel gebrouwd Bier, iemand goed bekomende, mag һу. voor zyn Drank houden, ` Doch als Water wel bekomt, heeft men daar aan den voorrang te geeven, en het beftendig te drinken. Wat de Wyn betreft, hier zal de Gewoonte het meest afdoen. Hoe minder buitenfpoorigheid in de Hoeveel- i Vya —. heid , бзэ ` WAARNEEMINGEN heid , hoe bevorderlyker tot de Gezondheid en een Iang Leeven. Punch is by veelen de geliefde Drank — indien niette fterk , zal ze voor zekere geftellen gezond zyn. . %* Geen wy gezegd hebben van den Eetregel mr alge- meen maakt ook den Drinkregel uit; Tt is, doorgaans meer de Hoeveelheid dan de Ноедапірћеіі, welke kwaad doet: en men kan, bovenal in de vroegfte Tydperken des ke vens, niet te (chroomvallig weezen, om de eerfte verlok- zels tot het najaagen van (їегке Dranken te (chuwen. Ziats het invoeren van de Thee, is, behalven het Ont- byt, het Middag-en Avend-maal, de Theetafel eene foort van Leevensnoodwendigheid geworden. °t Zal, over- zulks, hier #72361 iets te zeggen over het gebruik vaa Thee en Coffy naa het Middag-eeten. Uit verfcheide om- ftandigheden mogen wy opmaaken , dat de fpysverteering naa het Middagmaal eenige uuren aanhoudt. Deeze wer- king vordert meer of min arbeids en tyd, naar gelange van de maate der Hoeveelheid des gebruikten voedzels , en het vermogen der Spysverteering. Veel voedzel in een zwak- ke Maag vordert langer tyd, indien °t zelve in °t geheel ver- teerd werde, dan byaldien men minder genomen hadt. Terwyl dat vermogen , °t geen wy Natuur noemen, dee- ze taak volbrengt, wordt er eene tweede aan toegevoegd, die , hoewel van eene ligte Hoedanigheid, de Hoeveelheid ver- meerdert, еп een bykomende last is; dewyl dit weder ver- eenigd moet worden met de chyl, die zich dan vormt. Voor fterke Geftellen moge dit eene beuzeling fchynen , en zy voelen het niet, maar voor de zodanigen, die een eenig- zins zwak Lichaam omdraagen, is het een ftuk van eenig aanbelang. ‚ Veelen denken, dat de Thee de Spysverteering bevor- dert, door de bygevoegde aanprikkeling der Hoeveelheid. De Thee moge de Maag en Ingewanden aanzetten om de ( verteerende Spyze rasfer te doen voortgaan ‚ dan ze ander- zins zou gedaan hebben, en fchielyker dan de chyl geheel bewerkt 18, zy moge тіѕ(сһіеп helpen om de op Spanningen het voedze! te gelyk weg te neemen. Dit , althans, is myn denkbeeld daar over, en ik oordeel , deswegens , dat de Perfoonen , van welken ik laatst gefprooken heb, Thee of Coffy zeer gemaatigd behooren te drinken ; dezelve, in- zanderheid de Coffy, nooit zoet te maaken : en daar by , zo zelden als mogelyk is, te eeten. Want Koekjes , Zuiker- gebak, of Boter , in hoe gering een hoeveelheid - ook, , Vere ‚ OVER SPYS EN DRANK. 631 vertraagen eer de Spysverteering dan dat zy ze bevorde- ren, De eenige gepaste tyd van Thee, Coffy , of ecni- en drank van dien aart veilig of met voordeel te drin- еп, is, terftond паа den Middagmaaltyd, in ftede van dan aan de vles te gaan. Dit is eene dier gewoonten , welke by ons misfchien met minder nadeels, dan veele an- деге, van onze Nabuuren zou kunnen overgenomen wor- den. Naademaal, van het wel voltrekken der Spysvertee- tinge, onze Gezondheid , Rust en "CC vooruitzigt op een lang Leeven zo zeer afhangt, behooren му, op bet, aller, zorgvuldigst , alles te vermyden , ’t geen eeniger maate kan ftrekken om die te vertraagen of van ftreek te brengen. Ik heb reeds het Avondeeten den Zwakken aangepree- теп; van oordeel zynde, dat de Natuur met gemak in twee keeren kan verrigten , ° geen op ééns in zekere maa- te belemmering zou veroorzaaken. Ik heb gelegenheid ge- had om aan te merken, dat de Sterken niet geheel bevei- ligd zyn tegen de gevaarlyke uitwerkzelen van een te zeer opgevulde maag. Beroerten ontftaan mogelyk meer uit deeze oorzaak dan uit alle andere zamengenomen. Men- fchen, die geen ongelnak gevoelen van tweemaal daags te ее еп, of van een Maaltyd genoegzaam om de оор. merken van het bewaaren der Gezondheid op één maal te bereiken, dat zy zich daar aan houden. Welgeraadpleeg- de. Ondervinding is zeker de veiligfte Leidsvrouw. De Gewoonte, om het Avondeeten gebeel паа te laaten, | fchynt, om eene en andere oorzaak, veld te winnen, en mag, in zeker opzigt ,aangepreezen worden : want zy, die, by den Middagmaaltyd , maar weinig bedwangs over zich- zelven hebben , doen veilig , met de verzoeking , om tenzelfde dage tweemaal te eeten ‚ te ontwyken. Doch waar Maatigheid voorzit, en inzonderheid by Perfoonen, wier bedryf aan- dågt vordert, zal het plan , om de Maaltyden te verdeelen , beter gevolgd worden: bovenal wanneer ‘de bezigheden de volkomene“en onmiddelyke te werkftelling van ae vermo- gens eifchen. | Ik zal er, ten flot, alleen nog byvoegen, dat de Spys hoe minder in Hoeveelheid en hoe ligter in foort, beet is, Veele zwakke geftellen zullen "e avonds ligter vaste Spy- zen, dan Pap, verdraagen kunnen. De menigte fchaadt ` hun meer dan jets anders. Vleeschzoep, Haveren-gorten pap , geraspt brood en Korenten in water gekookt, en dergelyke, liggen hun niet gemaklyk, zy verwekken fpan- ning van winden, en benauwdheden, | У 3 NIE U~ Ё 632 NIEUWE WAARNEEMINGEN , NIEUWE WAARNEEMINGEN OVER EEN OUDE FABELAGTIGE VERTELLING , ALS WAAR VERMELD., DOOR SIMON PAULI, WEGENS EENE NOORWEEGSCHE PLANT , Gramen. Osfifragum Norwegicum Sim. Pauli, GEHEETEN. Door den Heer GLEDITSCH. (*) T de voorgaande Eeuw verhaalde SIMON PAULI , dat zekere Plant, in Noorwegen, zulk eene vreemde uitwer- king hadt op het Hoornvee „ dat deszelfs beenderen ver- morzeld werden en braken, als zy-daar van aten. PAULI was ligtgeloovig, en eenige Planten van dit Gras: ontvan- gen hebbende, met eenige getuigenisfen, die deeze won- derbaare uitwerking verzekerden , gaf hy ’er den naam aan van Gamen Osfifragum Norwegicum; of Noorweegsch Beenbreekend Gras, Dan het bleek naderhand aan bekwaa- mer Plantkundigen., dat deeze Plant niet behoorde t de Gramina of Gras- Planten. BARTHOLINUS noemde-de Plant Asphodelum paludofum of Gramen Osfifragum innoxium (+) $ en men bevondt, by verder onderzoek , dat die Plant tot de Leliën beboorde. De Kruidkundigen namen, in >с algemeen , dit denkbeeld aan, Linneus fchikte , op een nauwkeuriger befchouwing van Bloem en Vrugt, deeze Plant met zekere (oorten van deu Asphodelus: де Phalan- ium бс. onder de Anthericums: en de Heer GLEDITSCH fchryft, (in de Memorie waar uit wy dit ontleenen) - deeze Plant in ’t breede, als mede de gronden, waar іп dezelve groeit, en de Landen waar in ze voorkomt. Laatstgemelde Heer, die zich in de Natuurlyke Histo- rie eenen grooten naam verworven heeft, onderzocht ver- volgens de vraag wegens de fchadelyke uitwerking deezer Plant op het Hoornvee, welke daat aan den bynaam van O fifragum gegeeven heeft, en bewyst, dat dezelve die Beenbreekerde hoedanigheid niet hebbe, verkeerdiyk daar aan toegekend , en geeft "er voorts dit berigt van. De eerfte uitfpruitzels , die zich zeer vroeg in de Lente ver- toonen , . іп laage en moerasfige gronden , kunnen onge zond genoeg weezen, om het Vee mager, en ‘zwak, te | Г maa с? Nouveaus Memoires de Г Academie Royale des Sc. a Berlin, ‚1781. | ` ` CH) Act. Med. Danice Vol IL, Obfi 130, WEGENS EENE NOORWBECSCHE PLANT. 633 maaken , inzopderheid , wanneer gezonde weiden, die den Dieren het recht voedzel verfchafien, agterlyk zyn in den groei. In zulk een geval Кап ber Ruggebcen , voor ’t oog van onkundigen, zich als gebroken vertoonen. In dit vroege jaargetyde , heeft het Vee, in veele Noordlyke ge- deelten van Europa, zeer groot gebrek aan voedzel: de Wintervoortaad is ор, de uit{pruitzels der Lente komen traag te .voorfchyn en zyn fchaars, de honger dringt hun em alles in te flingeren, wat hun voorkomt. Zulks brengt verandering іп der Dieren geftel te wege; de deelen ter Spysverteering gefchikt verzwakken; de voedende fappen bederven en eene broosheid der Beenderen Кап zomwy- Ien het gevolg geweest zyn van dit natuurlyk bederf der Dierl Huishoudjnge. ’t Is zeker, dat in, of om- trent „ het Jaar MDCCLXXX, eene Kwaal, vergezeld yan eene :breeking.of outbinding der Beenderen , zich onder het Hoornvee , jong en oud, vertoonde in het Keurvor- ftendom Br burg; waar de Plant, aan welke dit zon- derling vermogen word toegefchreeven , niet groeit. MEMORIE EN RAPORT , WEGENS DE VERRIGTINGEN VAN DEN ‚VYZEL-MODDERMOLEN , GEÏNVENTEERD DOOR W. WRITS 5 VOLGENS. DE LYSTEN VAN DEN STADS OPZIGTER EN MOLENBAAS: VAN DE MAAND MAY TOT DE MAAND OCTOBER A? 1784; GEDIEND. HEBBENDE TOT BE- RICHT, AAN DE WEL EDELE GR. АСНТВ. HER- REN DURGEMEESTEREN, EN THESAURIEREN,) . DER STAD AMSTERDAM. D: Vyzel-moddermolen , gemaakt volgens de Uitvinding van м, WRITS, heeft, in deezen Jaare 1784, op Qr- der van haar Ed. Achtb. ten dienfte deezer Stad gewerkt in het Dok, tusfchen de Eilanden Wittenbyrg en Oosten- Burg,- alwaar dezelve thans nog werkzaam is.. Te deezer plaati heeft gezegde Molen, van de Maand May tot de Maand October ‚еп dus іп den tyd van omtrent 6 Maan- den’, gemaalen en opgebragt, eene hoeveelheid van circa 58оо Schaften Modder; doch deeze kwantiteit is alleen op- gehaald: Io. ao dagen, vermits de Malen den overigen tyd niet heeft gewerkt , zoo wegens de Zon-en Feestdagen, áls die, op welke dezelve wegens het laage water hecft ` ftil geleegen , zoo als blgkt, uit de Lysten van den Stads Vé Pp: o 634 ` RAPORT WEGENS DE VERRIGTINGEN ' Opzigter en Molenbaas, en waar уап de Copyen ter уйе voorhanden zyn. | Cit deeze Lysten zal men tevens kunnen zien, dat de nieuwe Wyzel-moddermolen , met twee Paarden, in ftaat is, om 80, go, ja 100 Schaften Modder daags te kunnen op- brengen; mits dat °ег flegts zoo veel water is,dat de Mod- derfchouwen of Praamen kunnen vlotten, en dat de Los- wallen genoegzaam en niet te ver afgeleegen‘zyu. {ndien теп пи Бегет, dat de grootfte Stads Moddermolens , op 6o Schaften Modder daags bepaald zyn, en deeze met vyf Paarden werken, dan zal men hier uit genoegzaam kunnea opmaaken, dat de nieuwe manier om Vaarwaters.te ver- diepen, en de Modder -ftoffen op te haalen door middel van de Pyzel of Schroef, veel beter, fpoediger en voor- deeliger is, dan de oude wyze op welke men zulks door middel van den Kettingmolen verrigt. Doch om dit ver- {chil naaukeuriger te weeten, dan hebbe men flegts de vol- gende vergelyking te maaken, en (1 te overweegen het verfchil der grootte, (2 de fterkte en ( 3 het getal der Paarden, te weeten: (1 De oude of gewoone Stads Moddermolens van de grootfte foort, die eigentiyk Ketting- molens zyn, hebben de langte van Bo еп de breedte уап 24 voeten, : De Nieuwe , of Vyzel-Meddermolen , heeft Пертз de langte уап so, en de breedte van 16 voeten; evolglyk is de Hefboom van den ouden Molen ‚аап welken Paarden werken , 4 voeten langer dan die van de nieuwe Molen: еп dus Кап de eerfte ongelyk meerder kragt oeffe- пеп dan de laatfte. et verfchil „derhalve, dat in deeze beide werktuigen plaats heeft, beftaat dan voorndmelyk hier in, te weeten; dat de Vyzelmelen 30 voeten korter еп.8 voeten fmalder із; dat zy een veel kleinder Hefboom, en 3 Paarden minder heeft; en boven dat ongelyk zwakker en ligter gemaakt is dan ge ouce VAN EEN VYZEL - MODDERMOLEN,. 635 oude Stads Moddermolen. Hier uit zoude men gereedelyk befluiten , dat deeze laatfte ongelyk meer zou verrigten dan de Vyzelmoten ; doch het tegendeel zal men uit dit naauwkeurig Raport der Proeven , еп dus door de uitkomst en ondervinding zelve , ontwaar worden: en derhalve blykt duidelyk , dat de padeelige Conftruêtie des eerften, en de voordeelige famenftelling des laatften , welke reeds vooraf wiskunftig betoogd is, nu door proeven еп bewyzen vol komen is bevestigd. Dit zal men nog duidelyker zien, wanneer men flegts het gde Artikel, te weeten het getal der Paarden van beide deeze Molens , alleen , in aanmerking geemt, zonderde andere voordeelen, van grootte en Ќегк- te, hier by te voegen, en dan zal de vergelyking en bere= kening dus uitkomen. \ leder Stads Moddermolen is gecalculeerd op ееп zekere hoeveelheid fpecie, die hy naar evenredigheid van zyne grootte , еп van het getal van zyne Paarden , moet opbren-= gen, zoo als bekend is; deeze hoeveelheid is, voor de grootfte Molens, bepaald op бо Schatten Modder, daags s en dewyl elke Molen van 5 Paarden voorzien is, zo maakt dit voor ieder Paard 12 Schatten per dag. Nu heeft de Vyzelsmolen maar 2 Paarden, en wanneer men dec- ze mede berekent ор 1а Schaften , daags , voor ieder Paard , dan was dit 24 Schatten zamen: gevolglyk; wanneer de kleine Vyzelmolen 24, Schaften Modder daags opbragt, dan ‚ftond dezelve , naar. evenredigheid van het getal der Paar- ‚den, gelyk met de grootfte Stads Ketting- moddermolens. Doch uit de Stads Lysten ‚`еп voor al van de Maand Septem- ber laatstleden, blykt, dat dit kleine werktuig geen 24 , maar 94 Schaften fpecie daags heeft opgebragt, dat is in proportie 70 Schaften daags meerder’, dan de grootfte der oude Molens doen, Hier uit kan men nu duidelyk befef- fen , van welk een vermogen deeze nieuwe Molen zoude weezen , indien zy even groot en even fterk gemaakt was „ en tevens: met een zelfden langen Hefboom , en met het zelfde getal van Paarden konde werken als de oude Molens. Ten minften- is het wiskunftig betoogbaar , dat één zodanige Molen, na behooren zamengefteld , ongelyk meer in den- zelfden tyd zoude uitvoeren en verrigten, dantwee van de grootte gewoone Ketting molens. Het is waar „dat de Stads Molens, fomtyds , meer дар бо Schaften fpecie daags opbrengen, en dat er werd overge- maalen wanneer de gelegenheid zulks toelaat; doch veelal gebeurt het ook, door de zwaare bewerking , dat zy vry win - у 5 er w 636 RAPORT WEGENS DE VERRIGTINGEN der dan dit getal’ opmaalt, en dat men de Paarden om die reden moet uitfpannen. Maar het is ook tevens waar , dat de Vyzelmolen, door гупе gemakkelyke bewerking, vry meer dan het bovengemelde getal, еп ten minften 120 а 350 Schaften of meer, daags zoude kunnen opbrengen; doch de weinige Loswallen; de verre afltand van dezelve; het kleine getal V igen tot het tranfport der (pechen no- dig; maar inzonderheid het laage water; zyn alle beletfejen die de werking kunnen vertraagen; eu het eerfte en laate is alleen oorzaak geweest, dat er met deeze Molen niet nog meer verrigt is , fchoon .men zig egter over zyne werke’ zaamheid niet behoeft te beklaagen. Up al dit bygebragte , zal men gereedelyk kunnen be, en, van welk een groot Nut het algemeen: gebruik de? Vyzelmolens , voor deeze Staden haare Scheepvaard, zou- de, ren: doch dit zal mea nog beter befpeuren еп zyn voordeelen nog duidelyker zien, wanneer men agt geeft op de volgende vergelyking, tusfchen deeze twee gericht, kende werktuigen. (1. De oude of Kettingmolens gaan door hunne zwaarte omtrent з voeten dieper dan den kleinen Jy- zelmolen „en gevolglyk kan deeze laatfte werken, ter plaat(e daar weinig water is,en alwaar men de eerfte niet kan ge- bruiken. ( 2. De kleine Vyzelmolen kan door zeer laage, naauwe en fmalle plaatfen, en dus door meest alle Sluizen en Bruggen pasfeeren, het welk de Kettingmelen niet kan doen. (3. Dewyi ide Bak der Vyzelmoten „ van ouderen, omtrent 2 voeten breeder is, dan die van den Kettingmoien ; zo kan de eerfte zo veel meerder Modderftof bevatten , en de gronden zo veel meerder in de breedte afneemen dan de laatfte. (4. De Vyzelmolen kan de Modde egaal „en gelyk , afneemen „om dat dezelve aan twee Kabels vast is, en om die reden lings en regts kan beweegen, dat de Kettingmolen niet kan doen, om dat deeze maar aan ééne Kabel vast is, en daar door altoos ribben en hoogten overlaat. (5. De Wyzelmolen kan niet alleen harde, vas- te, en ftyve fpecie, maar ook zeer dunne en flappe Mod- derftoffen , ophaalen ; welk laat(te de Kestingmolen niet kan doen ‚door de groote ruimte tusfchen den Modderbak en de Kleppen, door welke de danne Петр wederom te rug loopt. 6. De Vyzelmolen kan de {pecie veel hooger uitftorten dan e Ketttngmolen, wyl zyne Stortbak wel з voeten hooger plaatst is, en dus kunnen hier Vaartuigen met hooge boorden onder gelegt , en deeze met veel meer voordeel gebruikt worden dan de gewoone Schouwen, die іп geen VAN EEN VYZEL - MODDERMOLEN. ‚ 637 hol water kunnen уаагеп: (7. De Modderbak уап деп Pe zelmolen kan, door т a 2 Man , іп den tyd van 2 Minu- ten geligt worden, waar toe іп den Kettingmolen wel 6 of 8 Мап , en fomtyds wel een Uur tyds, vereischt werd. (8. De kleine Vyzelmolen heeft maar з Paarden nodig, dat is 3 Paarden minder дап de groote Kettingmalen. (9. De Vyzelmolenkan, door middel van zyn intapkokers en Dom, реп, ryzen en daalen, en dus in diep en in ondiep water werken , waardoor haare helling altoos een zelfden hoek bes · houd, al het welke de oude Molen mede niet kan doen, wyl deeze‘altoos even diep in °t water ligt, еп, om die Te» den, by groote diepte, een fchuine of tele helling heeft, dat zeer nadeelig is.. (10. Eindelyk kan de nieuwe Vyzel- molen , van de grootfte foort, de gronden wel 8 а то voe- ten dieper afneemen dan de oude Kettingmolen , zonder dat zulks zyne werking merkelyk zal verzwaaren. Uit deeze Vergelyking, zal men dan genoegzaam kun- пей opmaaken, welke gewigtige voordeelen het gebruik dee zer nieuwe inventie oplevert, in tegenoverftelling уай het gebruik der oude of gewoone Stads -Kersing-nnddermo- Bens, die men ‘in deeze enkel tot сеп voorbeeld репоо- men heeft, om dat dezelve tot hier toe alleenivk in Stads dienst gebruikt zyn. Wat nu de Wiskundige Demonftratie deezer Uitvinding betreft, deeze ís. uitvoerig betoogd, in de Verhandeling, welke door den Uitvinder, in de Vergadering van de Маль fchappy der Verdienflen, is voorgeleezen, en welke Ver- handeling , benevens de Afbeelding en Befchryving der Ma- chine, mogelyk , eerlang het licht zal ziens derhalven zal men dit in deeze korte Memorie niet ішаѕ(еп, te meer, dewyl een iegelyk, мап dit geraporteerde volkomen kan overtuigd worden, door de Befchouwing der Machine zel- ve, en van de uitwerkfelén door deeze te wege gebragt, ter plaatfe waar zy thans nog werkzaam is. - Dit Bovenftaande, ter Elucidatie genoegzaam zynde, zoo dient wyders by deeze Memorie tot berigt, dat, door bo- vengemelde Auteur, ook nog is uitgedagt, een Machine of Werktuig , welke tot zyne inventie der Wyzelmolen „betrekkelyk is, en ° geen dient, om de Vaartuigen , of Schouwen, even zoo fpoedig en gemakkelyk te losfen, en de Modderftoffen. uit de Vaartuigen op het land te wer- ken, als deeze nu door middel van,de Molens hunnen Jast ontvangen: al het welke niet alleen tot preferveering der Loswallen zoude dienen, maar tevens voor de Stad van: vecl nut en voordeel zyn, vermits als dan, by gebrek van an- 638 VAN DE VERKICTINGEN EENS VYZEL-MODDERMOLENS. Manfchap , flegts 6 of 8 Schouwen of Praamen, en even zo veel Werkluiden, het zelve zouden kunnen verrigten als nu 20 dergelyke Vaartuigen doen: еп weik een voordeel dit zoude toebrengen ‚Кап een iegelyk ligt befcffen. — Nu zoude men by dit alles nog kunnen voegen, de Copyen der Lysten , of dagelyk{che Aantekeningen van den Stads Opzig- ter еп Molenbaas , zoo als dezelve in teder week zyn opge- maakt , van May tot October , met de {pecifique- opgaave , hoe veel dagen de Nieuwe Vyzelmolen in ieder week heeft gewerkt, en hoe veel Schaften fpecie dezelven in den gezegden tyd, op ieder dag , heeft opgebragt ; als ook, welk een hoeveelheid Modderitoffen, in dien tyd, zyn gebeugeld , dat is met het baggernet opgehaald, alzo dit enkele reizen gebeurd is, ter plaatfe waar men den Molen úiet konde brengen „of ter tyd als dezelve onklaar was, en het welk, hoe gering dit ook Zy, van de bovengemelde hoeveelheid moet worden afge- trokken.. Dan dewyl deeze origineele Notten of Lysten, aan het Comptoir der Stads Modderwerken, en de Copyen daar уап, by den Inventeur deezer Machine , berustende хуп", zo kunnen Ive door alle , desbegeerende , aldaar worden nagezien; en derhalve agt men het onnodig, om zulks in deezen te infereeren ‚ dewyl het bovengezegde , genoeg ter overtuiging zal kunnen ftrekken: doch dit niet voldoende zynde, zo kan een iegelyk, door де Befchouwing van dit Werktuig en haare verrigtingen , ter plaatfe bovengemeld, zig nader informeeren , of zig vervoegen by die aanzien- lyke en kundige Perfoonen , welke deeze Machine en haa- re werking , met hunne tegenwoordigheid en volkomen goed- keuring verëerd hebben. Ёп op wierampel Raport door haar Ed. Gr. Mog, de Heeren Staaten van Holland en West- vriesland ‚ aan den Uitvinder een gunftig O@roy verleend is. mmm - UITTREKZEL VAN EENE REIZE , DOOR DE CAPITEINS СООК, CLERKE EN GORE, NA DEN STILLEN OCCBAAN,IN DE JAAREN MDCCLXXVI , MDCCLXXVII , MDCCLXXVIIL, MDCCLXXIX кн MDCCLXXX, MET DE SCHE- PEN de Refolution en Discovery, OM ONDEKKIN= GEN IN HET NOORDER HADFROND TE DOEN. (Vervolg van bl. боз.) Or den Negenden Augustus des Jaars MDCCLXXVII, ontdekte Capitein cook het klein Eiland Toobuai „от | ui UITTREKZEL BENER REIZE VANCAPT. СООК, ENZ. 639 ‚ Zuider Breedte van 23,, 25 еп 210, 37 Ooster Lengte, Doch , dewyl de Inboorlingen , met hunne Canocs de Schepen naderende , niet konde bewoogen worden aan boord te komen, en de Capitein geene begeerte hadt, om daar te landen, zette hy zyne reize voort. Op den twaalfden, zag hy Maitea , еепе der Societeit Eilanden , en kort daarop Otaheite. Dit Eiland was, voorheen , twee- maalen bezogt door onzen grooten Zeeman ‚ zo wel als door de Heeren WALLIS еп ри BOUGAINVILLE. Dit Eiland ‚їйє voorgaande befchryvingen reeds bekend zynde, zullen wy ons meest bepaalen tot de ontmoeting, die omar hadt onder гупе Landsgenooten; en tot eenige der ортегкепѕ- waardigíte handelingen van Capitein соок met de vriende- lyke Inwoonderen. Wanneer wy eerst naby het Eiland kwamen, fchryft Са- pitein соок, wenden verfcheide Canoes na ons toe, elk met twee of drie тап, Maar, vermids het gemeene lies den waren, flueg omar geene byzondere aandagt op hun, „еп zy even min op hem. Zy ісһеепеп zich niet te begrye ` реп, dat hy een hunner Landsliede was, fchoon hy eenigen tyd met hun fprak. Eindelyk verfcheen een Opper- hoofd , dien ik voortyds gekend had, oorer geheeten, en @mAr’s Schoonbroeder, die by geval aan deezen hoek des Eilands waren, met nog drie of vier Perfoonen , die allen OMAI , gekend hadden, eer hy by Capitein FURNEAUX aan boord ging, op ons Schip. Niets teders of treffends was ‘er indeeze ontmoeting: in tegendeel , zy fcheenen te weder- zyden volftrekt onverfchillig omtrent elkander, tot dat OMAI, zyn Schoonbroeder met zich in de Kajuit genomen hebbende, de kist opende, waar in.hy zyne Roode Vede- ren hadt, en hem eenige van dezelve gaf. Dit be= kend geworden zynde , onder de overige zyner Landsgenoo-. ten op het dek, veranderde de gedaante der zaaken, te eenemaal „-en OOTEE , die omat korts nauwlyks verwaardigde toe te fpreeken , verzogt nu dat zy Tayos of Vrienden mog- ten weezen, en Naamen wisfelen. Omar nam dit eerbee toon aan, сп bekragtigde het van zyn kant met een ge- fchenk van Roode Vederen; en ooTeg zondt, by wyze van tegengefchenk, na Strand ‘om een Varken. Het bleek, ` voor ieder onzer, ten klaarften, dat het de Man niet, maar zyn Goed , was, °t geen zy beminden. Hadt OMAI zyn Schat van Roode Vederen niet getoond, welke op dit Eiland in de hoogfte waarde gehouden worden, ik twyfel zeer of zy hem wel één Cocusnoot zouden gegeeven N ebe 640 UITTREKZEL ERENER REIZE hebben. Dusdanig was omar ’s eerfte ontmoeting onder- zyne Landgenooten. k beken, dat ik nooit eene andere verwagt hadt; doch ik bleef nog һоореп, du de ryime еп aanzienlyke voorraad van goederen, met welke de milddaadigheid van ома Vrienden in Engelund hem ryklyk begiftigd hadt, het middel zou weesen om hem een groot Man te maaken, geagt en gevierd door de voor- naamfte Perfoonen іп de geheele uitgeltrektheid der Socie- teit Eilanden. Zulks zou ook , ongetwyfeld, het gevolg geweest zyn , hadt hy zich met eenige maate van voor zigtigheid gedraagen. Doch, in ftede hier van, het {шеп my het te moeten zeggen, floeg hy te weinig agts op de . herhaalde raadgeevingen zyner welwenfcheren , en liet zich bedotten door elken loozen knaap. Het gewigtig nieuws der Roode. Vederen aan boord onzer Schepen , door omaI’s Vrienden aan land geb zynde: was de dageraad es anderen daags niet aan de kim, ef wy vonden ons omringel door eene menigte van Canoes , opgepropt met volk; Varkens en Vrugten ter markt bren- gende. In ’t eerst Коп men voor eene hoeveelheid Vede- ren, niet meerder dan men van een Mees zou kunnen pluk- ken, een Varken koopen van veertig of wyftig Ponden. Maar , dewy! bykans een ieder aan °з Scheepsboord eenigen voorraad hadt van deeze kostbaare koopmaníchap , daalde de waarde, vóór den avond , zeer; doch het bleef aan onze zy- de goede Koophandel ; еп de Roode Vederen behielden hunne meerdere waardye boven alle andere waaren. Еепі- gen der Inboorelingen wilden geen Varken afftaan „ of zy moesten er een Byl voor krygen; doch Spykers , Koraslen en andere fnuisterijen , die, op onze voorige Tochten, op dit Biland zo veel en Ќе gezogt werden, wilde men thans niet aanzien. 