Algemeene Geschiedenis des Vaderlands, van de vroegste tijden tot op heden : Met platen, kaarten en portretten / 1 Van de vroegste tijden tot op het jaar 900 na Christus
vonsTIUs, zijne verderfelijkste stellingen behelzende, in de Synode ter tafel zou gebracht worden, en dat men zijne gevoelens, zonder hem in persoon te hooren, daarop zou oordee- len 4. Vonstrus, hiervan reeds kennis dragende, schreef denzelfden dag aan de Synode een brief, die geschikt is om tot in onzen tijd toe een ieder te overtuigen, dat de Synode _ zelfs tegen hem onrecht gepleegd heeft. Maar niets mocht haten. De Engelsche Godge- leerden bepaalden zich er niet toe, hem het ambt van hoogleeraar onwaardig te verkla- 1 Dat veniam corvis, vezat censura columbas. 2 CARLETON, lll, p. 42. Resol. Holl. 17 Maart. Resol. Stal.-Gen. 27 Maart, 1619. 3 Resol, Holl. 17 Maart, 1619. carreto, ILI, p. 63. sraxpr, 111, bl. 590. * Resol. Stat-Gen. 27 April, 7 Mei, 1619. canceron, lll, p. 63. DES VADERLANDS. 197 ren; maar wilden zijne boeken uit den handel geweerd en zijne verhandeling over de eigenschappen van God op last der Overheid openlijk en plechtig verbrand hebben, gelijk dat in Engeland geschied was. Hoezeer men op dit laatste punt niets besliste, had de Synode reeds den 4% Mei de sentenlie tegen vonsrrus gereed, waarbij hij op grond van ergerljke dwalingen het ambt van hoogleeraar onwaardig verklaard werd, en de Staten-Generaal gebeden werden, de Nederlandsche Kerken van zulk een schand- vlek te zuiveren. Eenige weken later (den 27"* Junij) bekrachtigden de Staten van Holland het gestreken vonnis, ontzetten hem van zijn ambt en verbanden hem uit hun uit, dat zij hem het geheele grondgebied der Vereenigde Nederlanden ontzegden op boete van anders naar goeddunken aan den lijve gestraft te worden. De schande, dat een vreemdeling, om den roem zijner bekwaamheid ingehaald, om zijns geloofs wil werd uitgeworpen, was in dit lijdsgewricht nog over Nederland bestemd! Hoe be- schamend was voor ons de handelwijze van dien Graaf van Benthem, die »alzoo helaas (dus schreef hij) in de tegenwoordige Nederlandsche troebelen en onderlinge . twisten vele vrome en onschuldige lieden uit schrik en vrees voor der tegenpartijderen onbillijk geweld (gelijk zulks altijd en niet anders bij zulke droevige gelegenheden placht te geschieden) tot hunne en hunner betrekkingen veiligheid wijken en vluchten moesten,” den in Nederland bedreigden geleerde een toevluchtsoord op een zijner kasteelen had laten aanbieden !! Met de veroordeeling der leer van vonsrrus was dat gedeelte van het werk der Synode afgedaan, waartoe de hulp der Uitheemschen vereischt was, en mitsdien was de tijd daar om hun een beleefd en eervol afscheid te geven. Van de openbare afkondiging der Canones en der sententie tegen de Remonstranten maakte men eene plechtigheid 1618 1631. Hij zelf uit Gewest, De Staten-Generaal breidden, den 31° Agustus 1619, dit vonnis in zoo verre * asa lad en. Openbare af- kondiging der * Geloofsregelen cn die mede het hare toebracht om hun verblijf ter Synode feestelijk te eindigen. Den der Sententie. 6" Mei hield de Synode eene openbare vergadering in de groote kerk. Eene talrijke schare, zoo vrouwen als jonkvrouwen, jongelingen en mannen uit alle oorden des lands zamengevloeid, woonde ze bij. Te midden van het groot aantal Edelen zag men ook Graaf ennsr KASIMIR VAN Nassau onder de hoorders. Het was een waar feest en on- geveinsde opgeruimdheid straalde van aller gelaat en sprak in aller houding. Immers ' was men thans van die rustverstoorders verlost, van die lastige onderzoekers, die nim- mer voldaan schenen te willen wezen, alsof de waarheid nog steeds te verwerven was. 1 pranptT, lll, bl. 581— 597. Echter hield vonstivs zich, niet zonder gedurig gevaar, tot in het jaar 1622 binnen Utrecht of in den omtrek van deze stad verscholen. ‘Toen begaf hij zich naar Frederikstad, het toevluchtsoord, door den Hertog van Holstein den Remonstranten in zijn gebied geopend; maar nog voor hij zich daar gevestigd had, kwam hij op het slot Tonningen, aan dien Vorst toekomende, te sterven. sraxpT, IV, 828— 830, 830 — 843. 1618— 1021. 198 ALGEMEENE GESCHIEDENIS Waarlijk de groete wereld had alle reden om met de Kerk feest te vieren! — Het vermoeijende voorlezen van de Canones en van de sententie werd voorafgegaan door een gebed van den President in de Latijnsche taal. Op het tafereel, in den aanvang van dit gebed opgehangen, hae God met de Vaderen geweest was, volgde de klacht, dat er een ander geslacht was opgestaan, hetwelk den Heer had vergeien. Bocenman had ge- lijk: alleenlijk vergiste hij zich in de personen, die al en die niet getrouw waren gebleven aan den geest der Mosessen en Jozuas van de Republiek, — Na het lezen der sententie werden de taehoorders verblijd met het bericht, dat de Geloofsbelijdenis en de Gate- chismus eenstemmig tegen alle aanmerkingen beproefd waren bevonden, en alles werd besloten met een tweede even lang gebed en dankzegging, waarbij de voorganger niet verzuimde aan de Vorsten em Overheden, die hunne afgevaardigden ter Synode hadden gezonden, gedachtig te zijn, in de eerste plaats aan den »grooimachtigsten Koning JACORUS, Koning van Groot-Britannië, door wiens goddelijken ijver, vurig mededoogen en echt kopinkljken arbeid God de leden der Synode zoo menigmaal in hunne zwa- righeden verkwikt had 1,” Na deze feesiviering hadden de Heren Gedeputeerden der Staten ter Synode nog eene hun eenigzins onaangename taak te vervullen. Zij hadden dem Gedaagden hunne sententie bekend te maken. Hzrwsrus las ze hun in de tegenwoordigheid der Heren voor. Daarna werd hun op nieuw aangezegd, Dordrecht niet te verlaten. Hierop nam xrisco- prus het woord en zeide: » Is dit alles? Welnu, mijne Heren, wij danken God Almach- tig en sxzus cmaisrus, onzen Heiland, dat bij ons waardig geacht heeft, ook deze smaadheid en. sehande om zijnentwil te lijden. — Wij zijn veroordeeld, omdat wij tot nog toe de waarheid, die naar de godzaligheid is, bij monde en bij geschrifte hebben verdedigd. — Wij hebben het onze gedaan. — De Heren zullen allen te zamen, elk voor zijnen persoon, in dien grooten dag rekenschap geven, waarom ons dit werd aan- gedaan. Alleenlijk wenschen wij, dat U Edel Mogenden in dien dag zulken Rechter niet mogen vinden, als ons hier in deze Synode door U Edel Mogenden gegeven is. Van hear oordeel beroepen wij ons ep dien grooten Rechter, die de levenden en de dooden oordeelen em rechtvaardig oordeelen zel, En wat aangaat, dat wij hier nog moeten blijven, wij zullen met God en onze conscientie te rade gaan; en daarin deen, gelijk wij in goeden gemoede verstaan zullen te behooren.” ‘Tot eene bepaalde belofte dat zij te Dordrecht zouden blijven, konden de Heren hen niet brengen. Zij beschouw- 1 Acta Syn. Nat, bl. 363—371. manor, lll, bl. 599—603. Resol. Stat.-Gen. 7 Mei 1619. CARLETON (IlI, p. 69.) laat het verhaal van de plechtigheid in de kerk te Dordrecht onmiddellijk voorafgaan door 't bericht dat het toen Haagsche kermis was. Daardoor waren, zegt hij, alle zaken gestaakt, Toch maakte hij zich deze vakantie niet ten nutte om mede naar Dordrecht te gaan, DES VADERLANDS. 199 BETEN den den band tusschen zich en hunne gemeenten door het onrechtvaardig vonnis der — 1015— Synode geenszins als verbroken, en achtten sich dus van de verplichting jegens die * gemeenten niet ontslagen. — Eene kopij van de sententie wilde men hun, ook op hunne herhaalde ernstige aanvrage, niet geven i. Men vreesde de verontwaardiging, die dit stuk bij de liefhebbende gemeenteleden der afgezette leeraars zou verwekken, vóórdat de schrik van oupsrsaanevaLTSs schavot zijn heilzame werking zou hebben uitgeoefend. Den 9°" Mei, het wes hemelvaartsdag, ontvingen de Uitheemschen in eene openlijke Afscheidsfeest vergadering een dankzeggend afscheid van den Voorzitter der Politieken, waarna zij il uitgenoodigd werden om in den Haag door Hun Hoog Mogenden zelven bedankt te | worden en van hen hunne afscheidsbrieven aan hunne Vorsten em Orerheden te ont- vangen. Boarnman eindigde ook deze plechtigheid met eene lofspraak: op de Synode: het had, gaf bij met vele woorden te kennen, het had onbedenkelijk veel ingehad om het zoo ver t® brengen, dat de Synode bijeen kwam, en nu zagen zij hare gewenschte uitkomst met hunne eigene oogen. Welk een stof tot vreugde! Thans was alles ge- wonnen, de stoutheid der vijanden gebreideld, en na tijdelijke verduistering kwam de Kerk weder, gelijk de maan, door het volle zonlicht beschenen, helderder dan ooit te voorschijn ?. Alleszins gepast werd deze blijdschap over den val van den tegenstander met een maaltijd bekroond. Keur van spijzen en Rijnsghe wijn verheugden de harten; de ooren werden gestreeld door het enarenspel en de stemmen van toonkunstenaars en achter gordijnen verborgen toonkunstenaressen, uit de omliggende steden ontboden, en — men dacht niet aan de Remonstranten, en hunne betrekkingen, wien men den bitteren beker der vervolging en het sobere brood der ballingschap bereid had, — Des anderen daags gingen de Heren Politieken de uitheemsche Godgeleerden aan hunne huizen begroeten en hun den gouden penning overhandigen, waarmede de Staten hen ter eeuwige gedachtenis aan de Synode begiftigden 3, Bovendien kregen zij een ruim reisgeld mede 4, Diegenen hunner, welke niet naar den Haag gingen, namen bij deze gelegenheid de efscheidsbrieven aan hunne Vorsten en Overheden aan. De anderen reis- den daarna af naar de hofstad, niet onbewust, dat hun daar eene belangwekkende vertooning, de terechistelling van den Advokaat, bereid was, 1 saanpr, Ili, bl. 607—810. 3 Acta Syn. Nat. bl. 376. 3 Op de eene zijde van den penning stond de Synode afgebeeld met de woorden: religione asserta (de godsdienst gehandhaafd) en op de andere zijde de tempel op Sion van alle kant door de winden bestormd, en door den Naam Gods beschenen, met. dit opschrift: erunt sicut mons Sion (zij zullen den berg Sion gelijk zijn). Deze woorden, aan den 125 Psalm ontleend, moesten, volgens de verklaring van den Heer murs in de vergadering der Staten-Generaal, tevens eene zin- speling zijn op de volharding der heiligen. Resol. Stat.-Gen. 22, 24 Maart, 1619. 4 ↄnanpr, lll, bl, 613, 614. Resol. Stat.-Gen. 27 April; 9 Mei, 1619. 200 — ALGEMEENE GESCHIEDENIS 1618— Werkelijk stond de doodstraf, bij sommigen lang over hem besloten, maar tot dusverre — uitgesteld, thans weldra uitgevoerd te worden. Reeds op het eind van Maart had carrer- TON geschreven: » Men vermoedt, dat de zaak der Gevangenen opzettelijk slepend wordt gehouden, opdat de uitspraak der Synode over de nieuwigheden in de Godsdienst hunne veroordeeling voorafga: immers zijn hunne aanslagen om de Godsdienst te veranderen een der voornaamste stukken der aanklacht tegen hen, en de uitspraak der Synode moet doen blijken, waarin die verandering bestaat 1. Men redeneerde aldus: door het vonnis der Synode tegen de Remonstranten is door de bevoegde kerkelijke Macht het bewijs geleverd, dat er verandering in de Godsdienst beoogd is, en dat die verandering straf- baar was. Aan den aanslag tot die verandering staan de Gevangenen voornamelijk schul- dig: dus kan men”hen thans gerust veroordeelen. De rechters erkenden alzoo, dat zonder het kerkelijk bewijs tegen OLDENBARNBVELTS slaalkunde alle andere bewijzen te- gen hem onvoldoende waren, en van welke kracht dat kerkelijk bewijs was, is niemand onbekend, die eensdeels doorgrondt, dat de kerkelijke uitspraak niets anders was dan de uitspraak van de wereldlijke Macht zelve, en anderdeels weet, aan welke zijde de afval was vande ware beginselen der Godsdienst en der Hervorming. Zoo was dan nu het vonnis der Gevangenen ieder oogenblik te wachten. Toch gaven hunne vrienden het nog niet op. Bepaaldelijk de Fransche Gezanten bleven tot het Staatkundige laatste toe der Gevangenen voorspraak. Er bestaat alle grond om te vragen: hoe ph met was het mogelijk, dat de Fransche Regering hun dit niet verbood, hun het zwij- gen niet opleide en den eenen zoowel als den anderen niet terugriep? Inderdaad, de Staten waren in dit tijdsgewricht zonder voorbehoud op de hand van het Bewind des Konings van Frankrijk, en gezind hem tegen alle zijne tegenpartijders zonder onderscheid te ondersteunen. Zij vergunden den uitvoer van wapenen, bepaaldelijk ten behoeve des Konings en zijner veldheren 2; zij gelastten den met verlof, hetzij in Frank- rijk, hetzij in Engeland of elders afwezigen officieren van de Fransche troepen in onze dienst zich tegen eenen bepaalden tijd bij hunne regimenten of compagnién le vervoegen ?, en beletten hun alzoo tegen de Fransche Regering zamen te spannen; zij verklaarden zich bereid, die benden, ja, nog andere meer, op de eerste aanvrage der Fransche Regering te laten vertrekken 4; zij waren niet ongeneigd schepen naar het eiland Ré te zenden, en opdat het aan geen openlijk teeken ontbreken mocht, dat zij in de op nieuw uitgebroken burgeroorlog voor zoprwisk XIII partij kozen, gaven zij hunnen Gezant het bevel, dezen Koning op zijnen tocht naar Blois te volgen 5, ! caBLETON, III, p. 46. 2 Resol. Stat.-Gen. 18, 14 Februarij; 18 April, 1619. 3 Resol. Stat.-Gen. 2 Maart, 16 April, 1619. 4 Resol, Stat.-Gen. 3 April, 1619. 5 Resol. Stat.-Gen, 6 Maart, 1619. DES VADERLANDS. 201 toen de Koningin-Moeder eenige - dagen. vroeger zich vandaar met vijandige bedoelingen pem verwiderd had. Wat kon dan de Fransche Regering meer verwachten? Vreesde zij dan niet, dat zij de Staten, door hen lastig te vallen met vertoogen ten voordeele der Gevangenen, van zich afkerig zou maken en hen voor de Koningin-Moeder, die daar de gelegenheid gaarne toe open stelde, en voor de Calvinisten parlij zou doen kiezen? Was haar, nu zij van de nieuwe Regering niet minder erlangde, dan vroeger van de gevallene staatslieden, de zaak van OLDENBARNEVELT zoo dierbaar, dat zij daarvoor de kans wilde trotseren om de ondersteuning der Staten te verbeuren en alzoo hare binnen- landsche tegenstanders onbedwingbaar te zien worden? Werkelijk moeten de raadslieden van LODEWIJK XIII, zoo zij de zaak der Gevangenen tot het laatste toe door zijne Gezan- ten lieten bepleiten, nog iets anders beoogd hebben, dan deze rechtvaardige zaak zelve. Dat zij, wanneer het er op aan kwam, de Staten vrij zouden laten om met die Ge- vangenen te handelen naar hun goeddunken, en de kostbare alliantie met de Vereenigde Provinciën daarom niet zouden verbreken, dit wist aERsseN maar al te wel. — In Het vraagstuk betali een zijner berichten schrijft tanaznak !, dat de Fransche Regering alle betaling van der ——— de achterstallige en loopende soldij der regimenten en compagnién in onze dienst vol- sog van de Fransche troepen strektelijk weigerde, zoolang de oorzaak van haar ongenoegen op Hun Hoog Mogenden, be E dat is hunne weigerachtigheid om aan de vertoogen ten voordeele der Gevangenen gehoor te geven, voortduurde. Zou zij dan soms met die vertoogen niels anders bedoeld heb- ben, dan een voorwendsel te vinden voor hare nalatigheid in die betaling? Neen! om de Staten niet al te lastig op de afdoening van die schuld te doen dringen, daartoe ware eenige inschikkelijkheid in het stuk der Gevangenen een veel beter middel ge- weest, en bij de moeijeljkheden, waarin Frankrijk thans weder verkeerde, waren er waarlijk geene’ voorwendselen voor het verzuim van schuldaflossing noodig. Het vraag- stuk van de betaling der achterstallige soldij was van ondergeschikten aard, en met bijzon- dere bedoelingen, zoo het schijnt, werd het thans weder opgeworpen. Die openstaande schuld van Frankrijk, namelijk, was een geschikte gelegenheid om den Nederlandschen Gezant aan den eenen kant het leven aan het Fransche Hof onaangenaam te maken, en hem van den anderen kant te ’s Hage van gemis aan ijver en bekwaamheid te doen beschuldigen. Deze tweeledige uitkomst werd bereikt, zoo de Gezant uit ’s Hage ge- last werd telkens op nieuw op de betaling aan te dringen, en dit zijn aandringen vruchteloos bleef. Nu deden de Fransche Gezanten te *s Hage den 26" Februarij de mededeeling, dat zij niet konden begrijpen, waaraan het mocht haperen, dat de ach- terstallige soldij van 1616 nog niet was aangekomen: reeds voor geruimen tijd was de noodige som aangewezen; voorzeker lag de schuld aan zaxaERAK, die de zaak niet ge- noeg scheen te bevorderen. Diensvolgens werd er een vermanend schrijven aan den 1 Resol. Stat.-Gen. 22 Maart, 1619, HI Deer. 3 Stuk, 26 202 ALGEMEENE GESCHIEDENIS RN AMNIS 16018— Nederlandschen Gezant gericht. Maar zoo het punt van de betaling der soldij slechts stof gaf tot een: tusschenspel , wat bewoog dan toch de Fransche Regering de zaak van OLDENBARNEVELT niet op te geven? Zeker was zuivere liefde voor het recht, was ware hoogachting voor de Gevange- Ware reden van Den bij pu mAURIER de voornaamste drijfveer; maar niettemin moest hij een grond hebben , Frankrijks on- dien hij bij zijn Hof kon laten gelden, ten einde een herhaald tusschentreden als raad- vermoeide voor- —— de aam te doen voorkomen, en dien grond ontleende hij voorzeker aan de mogelijkheid, die er nog altijd scheen te bestaan, dat oOLDENSARNEVELT vrijgesproken werd of de Prins tot een ander gevoelen oversloeg: gebeurde. dit, kwamen de Gevangenen eens weder tot eer en invloed, hoe zou men dan de houding van het Fransche Bewind in hunne oogen goed hebben kunnen maken, bijaldien het hen, zijne trouwe vrienden, in den steek had gelaten? Dus was het goede staatkunde, die de Fransche Regering aan den eenen kant eene vriendschapsbreuk met de Staten op het zorgvuldigst deed vermijden, ja, haar zelfs zoo ver deed gaan van sorssmm terug te roepen; maar baar van den anderen kant nv maunren deed vergunnen tot het uiterste voor de Gevangenen tusschen te treden. — | | Een andere zaak was er in dezen tijd tusschen de Vereenigde Provinciën en Frank- rijk hangende, die mede in het groote spel der staatkunde slechts eene ondergeschikte Klachten van plaats innam. Zij betrof de klachten van Fransche onderdaden wegens schaden hun ibus = — van den kant van Nederlanders aangedaan ?, De geweldenarijen van Fransche zeeroo- schaden, hun door Nederlanders a 1 Resol. Stat.-Gen. 20, 21 Febr.; 22 Maart, 1619. 2 [n Februarij 1619 klagen kooplieden uit Rouen en verzoeken recht, omdat de schepen der Nederlandsche Oost-Indische Compagnie hen gedwongen hadden de Hollanders, die op hunne schepen voeren, over te leveren, en hen alzoo belet hadden in de Oost-Indién zaken te doen. DES VADERLANDS, 203 TF vers tegen Nederlandsche koopvaarders moesten voor de reden doorgaan, dat een of meer Nederlandsche oorlogschepen zich in de wateren van Ré zouden gaan vertoonen 1. Maar was dan Frankrijk zoo lang gezonken, dat het eene vreemde scheepsmacht be- hoefde om zijne eigene onderdanen het plegen van zeeroof tegen eene bevriende Mogend- heid te beletten? Deze vraag lag voor de hand, en alzoo moest er eene reden worden opgespoord, die Frankrijk hebben kon om de Nederlanders niet tegen Fransche zee- roovers te beschermen, en die bescherming, des noods, aan de Nederlandsche scheeps- macht zelve over te laten. Zulk een reden vond men in de geweldenarijen, welke Nederlanders op hunne beurt tegen Fransche koopvaarders hadden bedreven. Werden deze niet vergoed, dan zou de Fransche Regering ook de zeetooverijn door Fransche onderdanen gepleegd, niet beteugelen. Vandaar in dezen tijd al die klachten. Met den staat van zaken ten volle bekend, ontwierp LANGERAK eene memorie aangaande de middelen om de zeerooverijen te keer te gaan, van welke de strekking was, dat er oorlogschepen naar de wateren van Rochelle zouden gezonden worden. Met deze me- morie gewapend zond hij zijnen secretaris naar "s Hage. Doch wat deed men? De memorie werd in handen gesteld van de Staten van Holland en door dezen weder in die van Armssen, Van dezen staatsman was wel geen gunstig oerdeel over een ontwerp Van LANGERAK te wachten. Dus wordt die memorie ter zijde gelegd; maar daarom de zaak der zeerooverijen niet vergeten; neen! deze moest thans dienstbaar gemaakt wor- den aan axassens bijzondere eerzucht. De Pensionaris rauw wordt door de Staten van Holland gelast, de aandacht der Staten-Generaal op nieuw te bepalen op de alles te bovengaande verliezen, door de Hollandsche kooplieden van de Fransche zeeroovers ge- leden, Lamcxmax, dus raadt hij, moest met groote kracht bij den Koning van Frank- rijk aanhouden; dat Zijne Majesteit de processen, reeds op eenige plaatsen ter herkrij- ging van de geroofde goederen ingesteld of in te stellen, voor zijn Hof trok. Widers, Later klaagden kooplieden uit Dieppe en St. Malo, dat twee schepen van hen te Bantam door de onzen waren aangehouden, waarbij de opvarenden waren verongelukt. Ja, de Koning zond twee afgevaardigden herwaarts om schadevergoeding ten bedrage van 800,000 kroonen, en om recht voor het ombrengen van Zijner Majesteits onderdanen ten getale van tweehonderd. Over deze zaak traden Gedeputeerden van de Bewindhebbers der Compagnie met de Fransche afgevaardigden in gesprek, en de uitkomst was, dat de klacht van die van Dieppe wel te onderscheiden was van die van St. Mato. Comp., even als in het geval der kooplieden uit Rouen, volkomen in haar recht geweest ter hand- having van haar octrooi; de andere zaak zou hier te lande aanhangig gemaakt worden. Zie Secrete Resol. v. 1615—1634, 18 Apr. 1619. en Resol. Stat.-Gen. 21 Febr.; 6, 23, 25 Maart; 13, 18 April; 10 Mei, 1619. 1 Zie hiervoor bl. 110. 26 + 1618 1621, 1618— 1621. 204 ALGEMEENE GESCHIEDENIS zoo gaat bij voort, vinden de Staten van Holland, dat als van wege Hun Hoog Mogenden een buitengewoon Gezant aan den Koning van Frankrijk gezonden zal worden,.den zoodanige onder andere punten ook opgedragen worde, krachtiglijk herstel van al die dus beloopen schaden te verzoeken. — Hieruit blijkt, dat de zaak gebruikt werd om de zending van een buitengewoon gezant aan te bevelen, Wie die gezant zijn wilde, is niet onduidelijk. — Dat werkelijk de aanbeveling van een buitengewoon gezantschap een voornaam doel van pauws voordracht was, blijkt hieruit, dat de Staten-Generaal op zijne mededeeling besloten, ter zake van de buitengewone zending met Zijne Excellen- tie in nader overleg te treden 1, De Gezant LANGERAK, dit vernemende, wist evenwel zijn eigenen raad te doen zegevieren. Nadat hij in eenen brief van den 11(** April het denkbeeld eener buitengewone zending ter zake van de zeerooverijen in het alge- meen had toegejuicht, voegde hij er bij wijze van naschrift het bericht bij, dat hij langs een geheimen weg vernomen had, hoe de Fransche rechter te Rochelle in last had den Hollandschen kooplieden geen recht te verschaffen, voordat de Franschen beter recht in de Vereenigde Provinciën erlangden. Hierom gaf bij alsnog in bedenking, »om een oorlogschip of twee op de kusten en omtrent de havens van Frankrijk, inzonderheid Dieppe, Rochelle en het eiland Ré en daaromtrent als tot convooi en beteugeling van zulke onlijdelgke en barbaarsche zeerooverijen te zenden”: hij had, zeide hij ten slotte, een trouw en ervaren persoon, die al de Fransche roofschepen wel kende en aanbood zich op onze oorlogschepen te begeven, ten einde die zeeroovers aan te wijzen. Be- sloot men tot dien maatregel niet, dan, vreesde hij, zouden de schaden dagelijks ver- meerderen, zonder dat er eenig recht tegen gedaan zou worden ?, Hiermede was de raad van LANGERAK en de zin der Fransche Regering zonder het uitstel, hetwelk die buitengewone bezending zou medegebracht hebben, doorgedreven. 2 Deze depéche van LíxcERAK berust in het Secreetbock der Stal.-Gen. ten Rijksarchieve. 3 Resol, Síat.-Gen. 16 April, 1619. 4 Zie hiervoor bl. 112, 113, 116. DES VADERLANDS, 205 Dd val tegen de Fransche Gezanten den indruk trachtte weg te nemen, In dezelfde mate 16is— als dezen en de door hen aanbevolen zaak in de schatting rezen, in dezelfde mate icd daalde de ingenomenheid met den Engelschman en den raad, door hem gegeven. Daarom poogde hij zijn geschokten invloed te-herwinnen door de woorden, die hij den 25% Februarij sprak bi gelegenheid dat hij van zijn Hof bevelen had om de Staten over andere staatkundige belangen te onderhouden. Geen vreemde Vorsten, zeide hij toen, Hatelijke uit- ' moesten zich met hunne bijzondere zaken bemoeijen, en het voorbeeld van anderen zou er tegen de den Koning, zijnen Meester, nimmer doen afwijken van zijne gewone bescheidenheid, PIENE — noch hem verleiden om partij te trekken van hunne tegenwoordige geschillen ten einde zich eenige inbreuk te veroorlooven op hunne vrijheid en souvereiniteit in eene zaak, die buiten kif tot de rechtsmacht der Vereenigde Provinciën behoorde: deze ried hij hun aan ongeschonden te bewaren zonder haar te laten verkrachten, hetzij door binnen- landsche aanslagen, hetzij door buitenlandsche bemoeijingen, en hij was steeds bereid haar te helpen handhaven met raad en daad. »Ik weet, voegde hij er bij, dat de vertegenwoordigers van andere Vorsten u dezelfde aanbiedingen doen. Daarop ben ik volstrekt niet naijverig. Alleenljk bid ik u met uwe gewone wijsheid onderscheid te maken tusschen hen, die zich tot de beschermers opwerpen van bijzondere personen en van eene staalspartij, en hen, die het welzijn van den Staat en van uwe regering bedoelen.” — Zoo trachtte hij de Fransche Gezanten te bezwalken met de aantijging | eener fout, aan welke bij zich zelf schuldig gemaakt had. Maar alzoo maakte hij het toch te grof: zijn eigen Bewind laakte zijn gedrag. Hij verontschuldigde zich deswegens met te verzekeren, dat er van zijnen kant niets was voorgevallen, wat den Gezanlen mishaagd had: zijn vertoog toch was slechtse mondeling gehouden en niet schriftelijk overgeleverd !, Het was geheel overeenkomstig met het belang van de Fransche Regering, dat zij, tegelijk met het bericht van de ontsnapping der Koningin-Moeder, aan hare Gezanten te ’s Hage het bevel deed toekomen om in de zaak der Gevangenen met matiging te werk te gaan, ten einde de Staten niet te ontstemmen 2, Geene week na die gebeur- __ tenis werd porssrses terugroeping geteekend, die trouwens niets liever gewenscht had. pj... In de uitgave van caseron (Ill. p. 16, 17) zijn feilen ingeslopen: twecmaal leest men op bl. 16 Provinces, waar Princes staan moet. Men zie cartetoxs verontschuldiging, II, p. 55. 2 cameron lli, p. 23. 3 ouvrÉ, p. 298. 206 ALGEMEENE GESCHIEDENIS 1618— verwachtte eene gelukkige uitkomst; maar, mocht het kwaad zich soms verder uit- 103. breiden , dan was hij voornemens de regimenten, die hij bier te lande had, terug te roepen, en rekende hij er op, dat de Staten hem volgens de alliantie bij zouden staan. Hierop verlangde hij ten spoedigste hun antwoord te vernemen. Intasschen verzocht hij, dat zij de krijgstucht bij die troepen zouden bewaren en onder geenerlei voorwendsel aan de bevelhebbers verlof zouden geven om zich te verwijderen ten einde misschien in Frankrijk. de tegenpartij des Konings te gaan versterken. Dat hij vertrekken zou zonder een woord ten: behoeve der Gevangenen te spreken, was wel niet van hem te wachten. De Koning, zeide hij, meende nog altijd, dat hij den Staten geen beter raad kon geven, dan dien hij steeds gegeven had: want, daar de oorzaak van het kwaad, dat hunnen Staat verontrustte, in meeningen en opvattingen gelegen was, zoo zouden zachtheid en overreding meer vermogen, dan geweld. Reeds uit de lange gevangen- schap, die de vermeende staatsmisdadigers doorgestaan hadden, bleek dat zij onschuldig waren aan de hun te last gelegde gruwelen. De Staat was niet in gevaar; geen hunner onderdanen beklaagde zich over de gevangenen; bloed was er om hunnent wil niet ge- stort, Dus ried hun de Koning alsnog, het volk niet te verbitteren door een streng vonnis; want nimmer moest de straf de schuld te boven gaan. — Na nog een kort woord ten behoeve van de Fransche onderdanen, die voor het in de Oost-Indië geleden onge- lijk recht zochten, nam sorssrsz afscheid, dankende voor de ondervonden beleefdheden, en zich op eene oprechte en uiterst eenvoudige wijze verontschuldigende wegens zijne gebreken, die, zeide hij, opgewogen zouden worden door zijne blijvende genegenheid !, Alvermogen Het antwoord op dit Voorstel zou, dus besloten de Staten, ontworpen en vastgesteld dit tijdsgewricht. worden met advies van Zijne Excellentie 2, Wat dit in dit tijdsgewricht zeggen wilde, is duidelijk, Buiten den Raad van State om had de Prins sedert de stoute wending, die aan de zaken gegeven was, zijne raadslieden, In staatsstukken werd gesproken van die van den Rade van Zijne Excellentie. 3 Resol. Holl. 8 Febr., 1619. Resol. Stat.-Gen. 26, 29 Nov., 1618. 18 Febr. 1619. DES VADERLANDS. 207 niemand anders dan de Heer van somwxLspux. Deze dan zou het antwoord aan Borssise —— 1618— ontwerpen, en uit deze handen. gekomen, sou het onwederstaanbaar gezag van den dads Prins het allen tegenstand bij de Staten.deen trotseren, Het is waar, breed had sorssisz niet over de Gevangenen uitgeweid; men begreep, dat: hij slechts om aan zijn bekend gevoclen niet ontrouw te schijnen van hen gewaagd had. Maar niettemin had hij dui- delijk te kennen gegeven, dat.hunne lange gevangenschap, gedurende welke geen be-. zwarend feit tegen hen was uitgekomen, genoegzaam béwees, dat het hier niets betrof dan staatkundige beschouwingen, waaromtrent men straffeloos van meening kan verschil- len 1, Naarmate dit onwederlegbaarder waar was, moest.dit onbeschaamder weérsproken worden, en daartoe moest AERSSEN zich aan het werk zetten, te meer, vermits dat ge- voelen op eene onrustbarende wijze veld won, zelfs bij personen, die den grootsten in- vloed op den Prins hadden. In dezen tijd, nameljk, was Graaf wintem LODEWIJK ten Graaf wiiLEX volle overtuigd geraakt, dat het een. schreeuwend onrecht zou zijn, de Gevangenen op voor opens, = te offeren. Hij sprak in dezen zin met de Friesche Gedeputeerden 2, en besloot al het "5YELTS behoud. mogelijke te beproeven om hen te redden, Ten dien einde ontbood hij den Fiskaal pum bij zich. Na wel twee of driemaal met hem geraadpleegd te hebben, hoe den » ouden man, die zoo vele diensten gedaan had," het leven te redden, werd ten laatste tusschen hen beraamd, dat pum den Prins zou spreken. Deze, na de zaak herhaaldelijk in | beraad genomen te hebben, ontbood zijnen neef en pum te zamen bij zich, Zij had- den een langdurig geheim onderhoud, en de uitkomst van dit gesprek schijnt geweest te zijn, dat, kon men OLDENBARNEVELTS zonen er toe bewegen om voor hunnen vader vergiffenis te vragen, de Prins zich zou laten overhalen om ze hem te verleenen. Nie- mand scheen die trotsche mannen met meer hoop van slagen tot dien stap te kunnen brengen, dan de Prinsesse-Weduwe van oranze., Dus bewoog Graaf witism LODEWIJK de Vorslin om daartoe eene poging te doen. Zij sprak de echtgenoot van den Heer VAN GROENEVELD ’s Advokaats oudsten zoon; doch kreeg, nadat deze haren man en schoonbroeder gesproken had, het fiere antwoord, »dat zij daarvoor geen voet zouden verzeilen, al moest hun vader het met zijn hals bekoapen 2’ Weldra daarna vertrok de Graaf naar Friesland 4; maar zijn geweten liet hem geen rust: hij schreef den Prins een brief 5, waarin hij als de voorspraak van den Advokaat optrad, en dezelfde gronden gebruikte als de Fransche Gezanten steeds bij de Staten-Generaal hadden doen gelden. Bovendien schrijft hij: het welzijn, het herstel der rust van den Staat is de. 1 canteton, Ill, p. 44, 49. 3 Archiv. de la Mais. d'Or. 8, II, T. 11, p. 567. 3 BRANDT, Rechtspleg. bl. 184, 135. 4 cantetox, III, p. 44. S Deze brief is na xLur door GROEN VAN PNISSTEARR uitgegeven in de Archiv. de la Maison d Orange S. II, T, 1I, p. 564—607. 1618— 1621. 208 ALGEMEENE GESCHIEDENIS EEE | hoofdzaak. Dit doel nu werd beter door. goedertierenheid, dan door de uiterste streng- heid bereikt, ’sPrinsen leven zou aan dubbel ‘gevaar worden blootgesteld, indien hij behalve den buitenlandschen vijand nog de wraak eener zonder genade behandelde binnenlandsche partij tegen zich wapende. Van eenen man van OLDENBARNEYELTS wijs- heid en karakter was niet te wachten, dat hij de hem bewezen goedertierenheid zou mis- bruiken: al wilde hij zulks, bij zou er niet toe in de gelegenheid zijn, en al was het ook dat sommigen niet gerust zijn konden, wanneer de Advokaat in het leven bleef en de Prins vóór hem kwam te sterven, mocht men om zulk eene reden een mensch om het leren brengen, en verried zulk een drijven geen gemis aan vertrouwen op God, die immers na ’s Prinsen dood zijne zaken wel even goed als nu zou weten te redden? Dus moest men in geen geval tot pijniging overgaan, veel min mocht eenig bloed vergoten worden. Geschiedde dit, zoo zou deze overdreven gestrengheid door de geheele wereld aan den Prins geweten worden, terwijl het zijner Excellentie tot lof zou strekken en door de gansche wereld voor een groot werk gehouden zou worden, indien deze zaak zonder bloedstorting kon worden gevonden. — Werd de Prins aldus door zijnen neef toege- sproken, dan behoefden de Fransche Gezanten, die zeker door de Prinses van oRANsE onderricht zullen geworden zijn van hetgeen er omging, hunne zaak volstrekt niet op ie geven, en dan had van den anderen kant Arnssen alles te vreezen, Hij is het, dien de Graaf in zijuen brief bepaaldelijk op het oog heeft, waar hij spreekt van dezulken, die voor het geval beefden, dat de Prins vóór den Advokaat kwam te vallen. Dan, dacht hij, den Advokaat en zijne aanhangers naar zijn eigen wraakgierig hart beoor- deelende, ben ik en al mijne medestanders kinderen des doods !. De Prins was denge- nen, die de omwenteling doorgedreven hadden, het eenig plechtanker hunner hoop. Ontriel hij hun, zoo was de tegenomwenteling, docht hun, niet te keren. Zij sidderden op het denkbeeld dat hij in dezen tijd mocht sterven, hetzij een natuurlijke dood, hetzij het staal van een moordenaar aan zijn leven een einde maakte, Vandaar die thans weder herhaalde aanmaningen van de Staten-Generaal, dat de Prins toch voorzichtig zijn mocht en zich van eene lijfwacht trouw mocht laten bewaken ?, Maar in allen geval, de Prins was sterfelijk, en Azmssew dacht met den Psalmdichter: vertrouw niet op Prinsen; gaat hun geest van hen uit en keren zij weder tot de aarde, zoo vergaan hunne aanslagen met hen, — en in plaats van met Graaf witLEm LODEWIJK derhalve op God te vertrouwen, wilde hij het zekere voor het onzekere nemen en OLDENBARNEVELT uit het land der levenden bannen 3, Bij alles wat agnssen in dezen tijd bezorgd maakte, ! Zie zijne woorden bij BRANDT, Rechtspleg. bl. 133.. 2 Resol. Stat.-Gen. 23 April; 9 Mei, 1619. 3 CARLETON, IlI, 61. » Le plus grand nombre de voix va à prendre le mesares les plus sûres.” DES VADERLANDS. 209 ng 1618 — kwam nog dit, dat verscheidene van de Rechters niet onlveinsden, geene genoegzame 1621. gronden te vinden om over OLDENBARNEVELT het vonnis des doods te vellen 1, en genoeg deden blijken, dat zij, naar de vergunning om hem het leven te redden, als naar eene verlossing uitzagen. Hoe vele slemmen had arnssen derhalve te smoren in het antwoord, dat hij stellen — a zou op sorsusks afscheidsrede, wier taal de kreet van bijna aller harten was geworden! sists afscheids- Het stuk vangt aan met de ruimste toezegging van bijstand, ingeval 's Konings gezag in — Frankrijk door de nieuwe onlusten ernstig bedreigd mocht worden, » De Staten hadden zoo groot eene liefde voor ’s Konings dienst en zulk een belang bij zijnen voorspoed, dat zij tegen zich zelven en tegen den plicht der dankbaarheid zouden zondigen, zoo zij (in dat geval) niet in allerijl toeschoten om met al hunne macht en, zonder eenige nadere aanmaning af te wachten, met der daad te voldoen aan alle bepalingen van het bondgenootschap, zoo zeer, ja! meer dan hunne eigene zaken het zouden toelaten.’ Deze sterke taal wordt echter aanmerkelijk verzwakt door hetgeen er volgt aangaande de krijgstoerustingen der Aartshertogen en des Konings van Spanje, die de Republiek noopten hunne troepen, ook de Fransche benden (natuurlijk in haar eigen land) onder de vanen te houden, en vooral door de bedreiging, die er schuilt in de herinnering, dat, zoo de door Holland voorgeschoten soldij niet voldaan werd, de Koning licht zou kunnen zien gebeuren wat hij gaarne vermeden zag. Doch zulk eene dubbelzinnigheid behoorde, zal aznssen gedacht hebben, tot den eisch eener fijne staatkunde, die zelfs niet behoefde terug te deinzen voor eene twijfelachtige waarheid, zoo als het gerucht van krijgstoerustingen in Spanje, hetwelk, en Agnssen moest het weten, onlangs van wege het Collegie der Admiraliteit te Amsterdam zelve op grond der jongste berichten was geloochend 2% Niettemin meende de steller van het antwoord met die eerste toe- zeggingen, welke trouwens, in Frankrijk ruchtbaar gemaakt, veel goeds konden doen, den Koning zoo gelukkig gemaakt te hebben, dat men ten aanzien der Gevangenen niets behoefde toe te geven, ja, hem en menigeen zijner Raadslieden de hardste taal kon doen hooren. Wat betreft, das heet het, Zijner Majesteits tusschenkomst voor de Gevangenen, zoo wilden de Staten daarin gaarne een bewijs zien van ’s Konings medelijdenden en goedertieren aard; maar niettemin hielden zij het er voor, dat zij hem was afgedwongen door de onophoudelijke inblazingen van personen, die hem in den waan brachten , alsof die misdadigers onwedersprekelijk onschuldig waren en niemand hier te lande buiten hen het welzijn der Fransche Kroon lief had. UI Deer. 3 Srux, 27 1618 — 3621, 210 ALGEMEENE GESCHIEDENIS A dat hij van de beëedigde Rechters geen oneerlijk vonnis zou wachten. Dus moest Zijne Majesteit het voor den geheelen Staat onteerend vermoeden afwijzen, alsof de Gevangenen zich niet aan een gruwelijke misdaad hadden schuldig gemaakt. De lange duur hunner gevangenschap verdiende veeleer aan zachtheid en lankmoedigheid te worden toegeschre- ven, daar hij hun tijd gaf tot boete en berouw. Beter ingelicht, zou Zijne Majesteit het geduld en de billijkheid toejuichen, door hen in acht genomen bij het bestaan van eene zamenzwering, hoedanige gewoonlijk door de terechtstelling der verdachten zonder voorafgaand onderzoek onderdrukt werd !, Zoo zou Zijne Majesteit én de zamenzweer- ders zelven veroordeelen én degenen, die bevonden zouden worden hun raad en toevlucht verleend te hebben, ten einde hen te helpen de vrijheid en het Vaderland te gronde te richten. Zij gaven toe dat er een verschil van meeningen en opvattingen onder liep, en voor zoo verre het kwaad van dien aard was, hadden zij werkelijk den weg van zachtheid en overreding ingeslagen door eene Synode bijeen te roepen en haar de uit- spraak over te laten. —- Dus sprekende misleidde men dubbel: want waar soissese van verschil van meeningen en opvattingen had gesproken, had hij juist en uitsluitend de slaatkundige gevoelens der Gevangenen op het oog gehad, en ten anderen: op de Synode liet zich waarlijk niet als op een zacht middel van overreding wijzen! — Doch (zoo gaat het staatstuk voort) de andere grond van de onrust in den Staat, te weten, de toeleg om zonder eenige reden of recht en alleen om aan de breidellooze eerzucht en het boos opzet van eenigen te voldoen, de Unie, de Godsdienst, de Justitie en het ge- heele gezag der Regering om ver te werpen, en bijgevolg den ganschen Staat in het verderf te storten, die toeleg had hen genoopt de beslissing van 's Lands wetten zonder eenig ontzag en toegefelijkheid in te roepen. Dit doende hadden zij in geenen deele de wraak van hunne onderdanen te duchten, die in allen gevalle, noodig hebbende met klem bestuurd te worden, voorzeker veel gehoorzamer zijn zouden, als zij bespeurden , dat hunne Overheden en Meerderen zonder aanzien des persoons recht deden; en tevens zou aldus de Republiek beter in staat zijn om haren bondgenooten, met name Zijner Majesteit van dienst te wezen. Dit stuk, in hetwelk echter op te merken valt dat de steller, hoe onbeschaamd ook, de Gevangenen niet van samenspanning met het Buitenland durfde betichten, werd zonder dat het eenigen tegenstand schijnt gevonden te hebben, door de Staten-Generaal 1 Dit was de leer van den tijd, door Venetië onlangs in toepassing gebracht , zie hiervoor bl, 43, en vergel. L, RANKE, über die Verschwör. gegen Venedig, in 1618, p. 189. DES VADERLANDS, 211 TE « goedgekeurd, en de Heren voocr en magnus benoemd om het den Ambassadeur sorssrss aan te bieden, tegelijk met den gouden ketting, ter waarde van 4000 gulden, dien hij vroeger geweigerd had aan te nemen !, Toen der Staten Afgevaardigden bij den Ge- zant ontvangen werden, was ook pu mauaa daar tegenwoordig. Zij lazen het stuk voor, en dadelijk bleek dat het der Gezanten hooggaand ongenoegen wekte. Geen De Fransche m . Gezant ige- wonder! Hoe konden zij een stuk met welgevallen of maar met geduld aannemen, in apu — aan te nemen. 1618— 1621. hetwelk zij zelven als voorwerpen van het verdiende misnoegen van hunnen Koning werden voorgesteld: immers waren zij niet onduidelijk bedoeld, waar gesproken werd van degenen, die den zamensweerders raad en toevlucht verleend hadden. Zij verklaar- den zich heftig tegen de strekking van het antwoord, Zij vorderden, dat Hun Hoog Mogenden onvoorwaardelijk beloven zouden de Fransche troepen te laten vertrekken, en dat de plaats gewijzigd zou worden, waar gezegd werd, dat ’s Konings tusschenkomst ten behoeve der Gevangenen hem door de inblazingen van kwaadgezinde personen was afgedwongen. Werd dit een en ander niet gewijzigd, zoo kenden zij zulk een antwoord niet aannemen, en ten bewijze, dat zijne ontevredenheid ernst was, wilde sorssme het hem aangeboden geschenk evenmin aanvaarden. Hij was een eerlijk man, en had er de opoffering van zijn eigen voordeel voor over om niet medepliehtig te worden aan de dubbelzinnigheid der Staten, die tegelijk schenen te willen beloonen en te bestraffen. Uit eerbied, zeiden de Heren voocT en maaxus, voor de Vergadering brachten zij de re- denen der Fransche Gezanten niet eens in al hare hevigheid aan de Staten over. Reeds hadden zij het advies van Zijne Excellentie en zonder twijfel tevens dat van aznesex in- gewonnen, en de Prins had verklaard, dat het Hun Hoog Megenden tot schande zou versirekken, indien zij, tegen alle gebruik aan, iets veranderden in een na rijp overleg vasigesteld en niets dan waarheid behelzend staatstuk. Dus stalde hij voor, het te laten zoo als het was, en het, buiten de Ambassadeurs om, aan LANGERAK te zenden met den last het den Koning aan te bieden. De Staten vereenigden zich met dit advies, en bouwende op den slaat van zaken in Frankrijk, besloten zij de Fransche Gezanten te trotseren. Alleenlijk zouden zij in eene afaonderlijke acte eene nadere verklaring afleg- gen, dat sij de troepen zenden zouden, wanneer Zijne Majesteit die tot bare dienst zou begeren ?. Evenwel wilden zij nog eene poging doen, of »orsssE soms nog ot meer- dere inschikkelijkheid was over te halen. De Heren vooar en macmus deden hem uit- geleide tot Rotterdam, hetgeen hij de vorige reize versmaad had 5, en beden hem nogmaals het antwoord en het geschenk aan. Doch hij bleef een em ander weigeren: alleen den reeredentiebrief aan Zijne Majesteit nam hij aan. Almu werd bij buitenge- Ken buitenge- wonen bode het antwoord aan den Nederlandschen Gezant in „Frankrijk toegezonden ror prenst rijk over. 