VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
II. Overgaande tot het tweede deel onzer rede, de nafporing van den aard en de grenzen der zedelijke vrijheid, merken wij alvorens- aan , dat men juist geen dwaas behoeft te zijn, om te gelooven, dat iemand, moetende kiezen uit hetgeen hem onverfchillig is, dien ten gevolge eene onverfchillige keus zou kunnen doen, 684 OVER DEN AARD EN DE GRENZEN Maar echter ben ik met vor TAIRE overtuigd, dat er altijd eene reden voor onze keus is, al ware het flechts, bij voorbeeld, als men raadt om even of oneven, of als men verzocht wordt eene kaart of een getal te den- ken; dat men nu eens gemakshalve verkiest hetgeen het eerfte , ftraks weder „ uit vrees, dat de tegenpartij dar fpoediger gisfen zou, hetgeen daarna voor den geest kwam. Maar niet altijd kan men zich volkomen reken- fchap van dergelijke verkiezingen geven; even min als van de reden, waârom wij, zoo het fchijnt zonder aan- leiding , fomwijlen aan iets denken, of waarom ons het eene onwillekeurig vóór het andere te binnen fchiet. In elk geval kan men daaruit geen bewijs voor eene wils- bepaling zonder oorzaak , en dus voor eene tran/cenden- zale vrijheid, afleiden; daar hetgeen onwillekeurig in ons opwelt geen gewrocht onzer verkiezing is, maar noodwendig het gevolg eener ons zelven onbekend ge- bievene ftrekking van onzen geest, hetzij uit eigenen aanleg alleen, hetzij door bijkomende werking van iets buiten ons op de ftemming van ons gemoed. Wat dus de hoofdzaak betreft, of wij namelijk iets kunnen willen, alleen omdat wij het willen , dat is zon- der daartoe bepalende reden, en dus met eene tranfcen- dentale vrijheid, dan wel, of onze wil door iets in of buiten ons, of ook door de vereenigde werking van iets in en iets buiten ons op zijn befluit voor het oogen- blik , telkens noodzakelijk bepaald wordt, en aldus onze vrijheid , als louter empirisch zijnde, zich oplost in de magt, om, zoo dikwijls geene natuurlijke beletfelen dit verhinderen, al datgene te doen, waar onze ondervin- delijke wil onvermijdelijk toe bepaald is: op dat hoofd- punt moct ik mij ftellig voor het gevoelen van voL- TAIRE, €en das voor de louter empirifche vrijbeid, verklaren, De fcherpzinnige KANT erkent de onbetoogbaarheid cêner tranfcendentale vrijheid van wil. Hij fchijnt er echter aan te gelooven, als postulaat der beoefenendt Rede, en dus als iets, dat men, zonder afdoend be- DER ZEDELIJKE VRIJHEID. 685 wijs, om den eisch en zedelijkheid , voor waar moet - houden. Maar wij moeten met het aannemen van ftellingen , alleen in het belang der zedelijkheid , voorzigtig zijn. Is eene waarheid voor de befpiegelende Rede geens- zins tegen alle bedenkingen bewijsbaar , maar heeft zij echter zeer vele gronden voor zich; is er niets in, waarom zij, als tegenftrijdig in zichzelve of met andere onmisbare en onloochenbare waarheden, zou moeten verworpen worden; en is dan het geloof er aan eene behoefte voor den mensch, als redelijk en zedelijk we- zen: dan late men zich nooit wederhouden door eenige zwarigheden, ontftaan uit de bekrompenheid onzer be- vatting, uit dé zinnelijkheid der, uit de vormen van tijd en ruimte zich ontwikkelende, categoriën van ons verftand , hetwelk , bij bovenzinnelijke navorfching , tel- kens in noodwendigen tweeftrijd geraakt met de zuivere, fteeds het aan de beperking van tijd en plaats niet on- derhevige, het zoogenaamd Ab/olute, zoekende Rede; en men geloove hetgeen onze menschheid: als zielsbe= hoefte vordert, dewijl er buitendien de valschheid niet van bewezen is, ja zelfs de waarheid er van de meeste kanfen voor zich heeft. Op zulken grond erkenne men dan ook het voor de louter befpiegelende Rede hoogst waarfchijnlijke , maar nooit met wiskunftige juistheid be- wijsbare , beftaan van cen éénig volmaakt Opperwezen, Schepper , Beftuurder en Regter van allen ; men belijde eene zedelijke vrijheid onzer handelingen, toereikend om ons daarvoor aanfprakelijk te ftellen; en men hope de onfterfelijkheid van onzen geest, door deszelfs voortdu- ring na den dood, in een thans nog door het dierlijk ligchaam omhuld, doch bij het ftervensoogenblik zich daaruit losrukkend fijner omkleedfel, onmisbaar tot ’s men- fchen blijvende werkzaamheid in elke mogelijke, en dus ook in verhevener fcheppingsorde. Maar, tegen het aannemen der tranfcendentale vrij- heid van onzen wil rijzen gewigtige bezwaren ops en de zedelijkheid heeft dit geloof niet noodig. 686 OVER DEN AARD EN DE GRENZEN VıuLeærs (*), de helderdenkende aanprijzer der Critifche Wijsbegeerte, is zeer welfprekend over ’s men- fchen zedelijke vrijheid; maar hij trekt zijne. redekave- lingen zamen in de flotfom: de mensch is vrij in de UITOEFENING van zijnen wil. Hij zelf erkent dus, in waarheid, flechts eene zedelijke vrijheid van HANDELEN. Dit ééne vermogen echter: vrijheid in de uitoefening yan onzen wil, of anders gezegd zedelijke vrijheid van handelen, is voor onze verantwoordelijkheid , in dit en in een volgend leven, genoeg. De ftem van oûs gewe- ten zegt het onwederfprekelijk: De mensch is een vrij- werkend, en daarom voor zijne bedoelingen, woorden en daden, aan God, zijne naasten en zichzelven , yer- antwoordelijk wezen. Eene meerdere vrijheid hebben wij dus niet noodig. De tranfcendentale vrijheid van den wil is, volgens den grooten KANT zelven, onbetoog- baar, Bovendien is zij in ftrijd met de gewigtigfte waar- heden ; ja! in het Opperwezen zelve laat zulk eene vrij- heid zich niet denken. Trouwens, hoe zou er met mogelijkheid een Gods- beftuur zijn, indien de wil van redelijke wezens niet noodzakelijk bepaald wierd , door de zamenwerking van eigenen aanleg en uiterlijke omftandigheden? De Voors zienigheid zou dan geene onfeilbaar werkende middelen „kunnen bezigen. Zij zou zich in het vooruitzigt der toekomst kunnen vergisfen: want elk redelijk fchepfel zou het dan in zijne magt hebben, allen invloed van eigene zielsgefteldheid en bijkomende omftandigheden krachteloos te maken; geheel anders te handelen , dan naar de wet der oorzakelijkheid gebeuren moest, en al- zoo het weldadig plan der Godheid te verijdelen. Zoo ras nu God-zelf onzeker zou zijn, of Hij wel zijne oogmerken zou bereiken, zou ook ons perfoonlijk ver- trouwen op zijn Albeftuur allen grond en fteun verliezen. De Zdentiteitsleer van scHELLING kan- ons niet (*)EPhilofophie de RANT, 2de part. p. 117—120 de ls 2de édit. Utrecht, chez N. VAN DER MONDE, 1833, DER ZEDELIJKE VRIJHEID. 687 zelden ten dienfte itaan, ter oplosfing van de Zntino- miën der zuivere Rede bij KANT, Ook hier komt hare hulp , onder de noodige wijziging , ons te ftade. Noodzaak en Vrijheid worden in het Volfirekte Zijn, in het Ab/olute, gelijk men het noemt, vereenzelvigd 5 en hoe grooter de noodzakelijkheid is, des te onbepaal- der wordt de vrijwilligheid, De heiligheid van het Opperwezen bepaalt noodzakelijk Deszelfs wil tot hetgeen goed en billijk is; het is voor God onmogelijk , het kwade te willen. , Maar is nu daarom de Eeuwige niet vrij? Is niet, juist om die reden, Zijne. gewilligheid in het betoon ` Zijner liefde ontheven van alle beperking, omdat Zija Wil, door de volmaaktheid zijner Natuur, noodwendig ten goede bepaald is, en er dus in Hem geen ftrijd tus- fchen twee beginfelen plaats heeft ? Is omgekeerd het redelijk wezen, waarin het booze beginfel heerfchende geworden is, piet juist daarom zoo veel te bereidwilliger kwaad doende, omdat zijn wil door eigenen , ten kwade vervormden, aanleg bepaald wordt ? En waar beide beginfelen in nagenoeg gelijke verhou- ding tot elkander ftaan, (gelijk bij het meerendeel der mepfchen) is men ook dáár niet volkomen vrij in de uitoefening van zijnen wil, welk beginfel ook , bij den inwendigen flrijd ~ zegeviere, en den ondervindelijken wil ten goede of ten kwade bepale? Men doet immers altijd datgene, hetwelk men, voor het oogenblik , boven de tegenoverflaande handeling verkiest. - De vrijheid beftaat dus alleen in de magt, om iets te doen of te laten, naar mate de wil des daders onvermij- delijk tot het eene of andere bepaald is. In één punt echter verdient vor TAIRE’s ontwikke- ling van het denkbeeld der vrijheid berisping. Hij maakt, namelijk , geen duidelijk onderfcheid tusfchen natuurlijke en zedelijke vrijheid, De man en zijn hond (om bij het door vorTAIRE gegeven voorbeeld te blijven) ftaan met elkander gelijk in de wijze van uitoefening der natuurlijke vrijheid. 658 OVER DEN AARD EN DE GRENZEN Maar de hond kent de zedelijke vrijheid niet. Deze ís het uitfluitend eigendom van redelijke wezens ; en, fchoon wij haar flechts als empirisch kunnen aannemen , en dus alleen als eene magt om te doen hetgeen ons noodzakelijk het meeste behaagt, is datgene , wat ons het meeste be- haagt, niet altijd hetgeen zinnelijkheid of hartstogt ver- langt , gelijk bij de dicren het geval is. Het gedierte heeft, bij de zucht naar genot en de hartstogtelijkheid der ziel, alleen het verffand, waar- door het, naar mate van zijne behoeften , datgene tracht , te bereiken, waar zijne zinnelijke begeerte , of zijn on- beteugeld gevoelvermogen , naar uitgaat. Het bezit geene Rede, het kenmerkende van den Geest, en daardoor ook geen onderfcheidend begrip van hetgeen in het rijk der zeden geoorloofd em ongeoorloofd is. Bij gevolg kent het dier geenen ftrijd tusfchen een zedelijk en cen zin- nelijk beginfel. — Het redelijk fchepfel , daarentegen, bezit, behalve de natuurlijke neiging tot genot en het zinnelijk verftand met de hartstogtelijkheid der ziel, ook den onfterfelijken Geest, waardoor het der Godheid ver- want is. Tot den Geest behoort de Rede, of het ver- mogen, om een rigtig befluit uit voorafgaande ftellingen af te leiden; welk Redevermogen fteeds ftreeft naar het- geen geen verder vragen, wenfchen of pogen toelaat, de volftrekte waarheid, de volftrekte fchoonheid, de volftrekte deugd, het volftrekte Zijn. Tot den Geest behoort het begrip van onderfcheid tusfchen goed en kwaad, regt en onregt. Tot den Geest behoort ook de zuivere wil, die alleen den naam van wil verdient, en (volgens lretgeen onze diepdenkende landgenoot, de Hoog- leeraar KINKER , ergens betoogd heeft) als Wetgever altijd het betamelijke vordert, gelijk het Geweten „ als Regter , ons gedrag naar dien regel beoordeelt. Die zwivere wil des Geestes ftaat dus over tegen het zinnelijk beginfel der Ziel, hetwelk wij met de dieren gemeen hebben, en dat flechts de bevrediging van nè tuurbehoefte en hartstogt zoekt. Tusfchen den eïsch dier beide beginfelen hebben wij, zoo vaak zij met el DER ZEDELIJKE VRIJHEID, 689 kander in ftrijd geraken, te kiezen; en onze keus wordt telkens noodzakelijk bepaald, door het overzigt, het- welk eigen aanleg en uiterlijke omftandigheden , voor het oogenblik, waarop de keus gefchieden moet, aan één dier twee beginfelen onvermijdelijk geven, Dat overwigt, hetzij van den zuiveren wil des Gees- tes, hetzij van het begeervermogen der Ziel, bepaalt alzoo telkens den empiri/chen wil, die over ons doen of laten beflist, en het Uitvoerend Bewind der Mensch- heid is, Doch dit leidt ons van zelve tot het onderzoek naar den oorfprong der zonde, in betrekking gebragt met het Albeftuur. en de heiligheid vân God, benevens. de zede- lijke vrijheid van elk redelijk wezen; en dus tot het derde of laat{te deel dezer Proeve, waarbij wij de thans, in haren aard en binnen hare grenzen, erkende zede- lijke vrijheid zullen befchouwen in verband met andere onloochenbare waarheden. III. Vooraf merken wij aan, dat de Wijsgeer , als zoodanig , niet vraagt: „ Onder welke omftandigheden is ‚de zonde onder de men/chen ontftaan?” Die vraag is gefchiedkundig, maar niet wijsgeerig van aard, De Wijsgeer , als zoodanig , onderzoekt alleen: „ Hoe heeft de giftige plant der zonde, in het zedelijk gebied der Godheid , kunnen ontluiken?” Of dit nu het eerfte was bij menfchen, bij Engelen, of bij welke andere foort van redelijke fchepfelen , doet niets ter zake, Maar al- dus ‚kan men de mogelijkheid van het ontftaan des zede- lijken kwaads in het algemeen zich verklaren. In het Opperwezen fmelt noodwendig , gelijk wij reeds — hebben aangeftipt, de hoogfte vrijheid met de hoogfte „noodzakelijkheid zamen. Heilig zijnde, wil het niets dan hetgene goed is, en alleen het goede kan, maar ook al het goede moet uit God oorfpronkelijk zijn. Maar buiten God beftaat er niets uit zichzelf, en ieder fchepfel bezit dus flechts datgene, wat God er aan gegeven heeft. Nu vereenigt het Grondwezen der God- heid in zichzelf, (daar het anders geenszins de hoogfte 690 OVER DEN AARD EN DE GRENZEN volmaaktheid, het Ab/oluut Wolkomene, zou wezen) buiten twijfel, bij het oorfpronkelijk Zijn, ook het re- delijk Denk- en het fcheppend Wilvermogen. In fommige, door zijnen albezielenden JWi/, tot aan- zijn geroepene wezens blinkt alleen de door Hem mede. gedeelde Beflaanskracht uit; in andere tevens de van Hem afftralende Denkkracht. Maar in eenige der laat- ften heeft het Denkvermogen , in andere daarentegen de Levenskracht den boventoon. In niet weinige weder, waaronder wij Menfchen, ftaan Levenskracht en Denk- vermogen in nagenoeg gelijke verhouding. Levenskracht en Denkvermogen , beide van God oor- fpronkelijk, zijn ook beide goed in zichzelve; maar, zal het fchepfel kunnen beftaan , dan moet het van God zijn afgefcheiden , en dus vervreemd zijn van het zooge naamd Abfolute, of van dat Volftrekte , dat Grenzen- looze, hetwelk uitbreiding, voltooijing noch beperking toelaat , en Gode-alleen eigen is, Ieder fchepfel moet, dien ten gevolge, aan zinnelijken vorm gebonden zijn, of, door onvermijdelijke oplosfing in het Ab/olute, in den boezem der Godheid dus, vet- liest het zijn afzonderlijk aanwezen , hetgeen (gelijk de Hoogleeraar BORGER, de Mysticismo, te regt heeft aangemerkt) met vernietiging gelijk ftaat. Tijd «en ruimte, welke den zinnelijken vorm daarftel- len, zijn derhalve de noodzakelijke voorwaarden, niet flechts van onze onderwerpelijke waarneming , maar ook in het algemeen (offchoon altijd flechts zinnelijke vorm blijvende) van aller fchepfelen Zeven. Dit is waarheid, ook met betrekking tot alle redelijke wezens , zoo hier op aarde als overal elders, en voor ons menfchen zoo wel in dit, als in een volgend aanzijn; niettegenftaande in een’ volmaakter toeftand eene zekere overmagt van het geestelijke over het ftoffelijke, gelijk hier van het Ttoffelijke over het geestelike, waarfchijnlijk , ja bijna zeker is. Want „ bij geheele wegvalling van den zinge- lijken vorm, zou het redelijk wezen met het Abfolute DER ZEDELIJKE VRIJHEID. 691 hereenigd worden , en derhalve zijne perfoonlijkheid moe- ten derven. Doch daardoor ontftaat dan ook onvermijdelijk, in elk redelijk wezen , tweederlei beginfel, gelijk wij hiervoren zulks erkend hebben: eenerzijds , het in den Geest wo- nende redelijk beginfel, waardoor deze, niet in grenzen- loosheid van vermogen, maar in grondkarakter , Gode gelijk is; en anderzijds, het wel in de Ziel zetelend , maar door het Ligchaam den afdruk der buitenwereld ontvangend, en dien weder aan den Geest voorfpiegelend zinnelijk beginfel , dat ook in de dieren is, die wel eene ziel, maar geenen geest hebben. Het zinnelijk beginfel, fchoon van alle redelijkheid verftoken en derhalve voor geestelijke waarheid onvat- baar, was echter tevens onzondig , dewijl hetgeen rede- lðos is zoo min kwaad als goed, in zedelijk opzigt , kan genoemd worden ; maar het werd , uit den aard der zaak , de tegenpartijder van het goede beginfel en de verleider ten kwade, ja, de eerfte en éénige oorzaak van den val van alle naderhand zondige fchepfelen, zoodra flechts die zinnelijke zielsneiging naar geluk met den zui- veren deugdgebiedenden wil des geestes in ftrijd geraakte, en de aanlokfelen ter afdwaling magtiger werden, dan de zedelijke kracht van het pligtbefef , in het alzoo mede- gefleept wordende redelijk wezen. Of dus, in ieder bijzonder zich opdoend geval, het boosgeworden zinnelijk, dan of het pligtminnend rede- lijk beginfel, bij den zielekamp, zal zegepralen , hangt alleenlijk af van het overwigt, hetwelk één van beide beginfelen , hetzij uit oorfpronkelijke verhouding bezit, hetzij uit bijkomende hulpmiddelen erlangt. Niets kan ook hierin gefchieden , zonder toelating van het Opper- wezen, dat aller lot, met wijsheid, onpartijdigheid en liefde „ regelt; en zoo dikwijls de Regeerder der Wereld eene overwinning aan het boosgeworden beginfel toeftaat, heeft Hij daarmede een weldadig en onfeilbaar doeltref- fend cogmerk. Ook heeft Hij, ten minfte naar mijne perfoonlijke overtuiging, bij zijne regtftreek{che of zij- 692 OVER DEN AARD EN DE GRENZEN delingfche invloeijing op de gefchiedenis der menschheid, zoodanige middelen verordend , zoodanige gebeurtenisfen voorbereid en doen gefchieden, als uit den aard der zaak het zedelijk beginfel, in den ftrijd tegen de zinnelijk- heid , fterken moesten, en aan het goede in den mensch gelegenheid geven tot overwinning van het kwade, Zoodra men de vorenftaande algemeene grondftellingen aanneemt , volgt daaruit, dat het-Opperwezen de bron is van al het goede; dat alles aan het Godsbeftuar is onderworpen , en afloopt naar Zijn verheven en liefderijk oogmerk; dat het kwade, in gegevene omftandigheden, buiten toedoen des ‘Allerhoogften , maar onder Zijne to- lating en leiding tot de beste einden , uit het den fehep- felen noodzakelijk eigen zinnelijk beginfel onttftaat; ein delijk , dat elk redelijk wezen zijnen wil wel door eige- nen aanleg, en. invloed van buiten, bij zamenwerking daarvan , bepaald ziet, maar in de uitoefening van dien wil ongedwongen te werk gaat, en daarom daarvoor aanfprakelijk is. Op deze wijze vinden wij zamenhang en regel in & gefchiedenis der menschheid, der volken en der perf nen. De eisch van ons geweten en de hoop van oi hart worden bevredigd; en, fchoon wij onze vrijheid en verantwoordelijkheid erkennen, blijven wij aan een alles- omvattend , heilig en weldadig Wereldbeftuur onderwor- pen; waaraan te gelooven toch zoo wel eene vordering is der zedelijke Rede, als zulks waarheid is ten opzigt eener toereikende vrijheid, en verantwoordelijkheid dien ten gevolge. (*) Mogten wij, door zulk eene troostrijke befchouwing, tot ijverige pligtsbetrachting , dankbaarheid aan den Eet- wigen , en vertrouwen op zijn voorzienig Beftuur, Te en meer worden opgeleid, en mogt daartoe de geleverde Proeve , hoe gebrekkig in zichzelve , insgelijks dienst baar wezen ; dan zou ik mijnen arbeid rijkelijk zien be loond, en, na het wijsgeerig, ook’ het zedelijk dol mijner Verhandeling hebben bereikt. (*) Zie de Aanteekening achter deze Verhandeling. DER ZEDELIJKE VRIJHEID. 693 Aanteekening van den Schrijver. Reeds vroeger heb ik mij, in dit Tijdfchrifc, offchoon na- meloos, over het hiervoren behandelde onderwerp eenigzins uitgelaten, en wel bij de beoordeeling van H. L. sPieGHEL’s Hartfpiegel , in nieuwer Taal en Dichtmaat overgebracht door Mr. W. BILDERDIJK, te vinden in de rubriek Boekbefchou- wing voor 1832, bl. 685 en vervolgens; en wel, wat de bedoelde plaats betreft, bl, 686 aan het einde tot op bl, 689 ingefloten. Het zij míj vergund, het dáár door mij gefchre- vene alhier, tot toelichting, als juist bij deze Verhandeling te pas komende, met bekorting te herhalen. Het luidt als volgt: » De aandacht van Recenfent viel, in den vierden zang, „ Onder anderen op deze plaats: » Maar, wat is dan de wil (die vrije wil!) in mij? — » Gebonden flaaf der drifc ? — Geen flaaf, maar ook niet vrij. » Daar is geen vrije wil; ’t zijn tegenftrijdigheden , „ Die valsch vernuft in *t hart met hoogmoed famenfmeden, » `t Bepaalde in richting hangt aan 't geen het dus bepaalt, s» Wat duister wanbegrip daar tegen woelt of fmaalt, „Ja , oorzaak ís hij van ’t beflemde , door zijn werken, „Maar zelf ook uitkomst, en bepaald in enge perken, » De wil wordt door verftand en neiging voortgebracht ; > Maar keur hebt ge in den flrijd van lust en redenkracht. „ Dan voelt men neigingen zich wederzijds bevechten, „En "t hangt aan uwe keur, hoe gij ’t gefchil zult flechten; „En deze keur heeft plaats bij °t fchijnbare evenwicht » Voor ’t (dikwerf al te ftomp of achtloos) zielsgezicht. „ Zoo wordt de keur tot wil, naar de aandacht wordt gebogen, ” En *z een of ander wel of kwalijk afgewogen. „Hier dwalen we altijd rond, — Alwijs en vrij is God; zo ? D waalzuchtig, dwalende en af hanklijk is ons lot, „ Recenfenc herinnerde zich hier vorTAIire’s Artikel: De ale Liberté (Dictionnaire Philofophique portatif, Londres, „ 1764. pe 229 etc.) Aldaar zegt B. tegen A.” enz, (zie het geheel hìervoren medegedeelde gefprek.) „ Gaarne (dus gaat mijne beoordeeling voort) ftemmen wij pe pn OLTAIRE €N BILDERDIJK toe, dat het onzin is te „ beweren, dat de wil door niets noodzakelijk zou bepaald MENGELW. 1839. No. 14. Zz ` 694 OVER DEN AARD EN DE GRENZEN _»„ worden; en wij gelooven even min, als voLTAtRt en n» BILDERDIJK, aan die metaphyfifehe (of tranfcendentak) „ vrijheid van wil, welke KANT fchijnt te postuseren, En » toch gelooven wij, dat men beter zegt: onze wil is vrij, » dan: onze daden zijn vrij. Juister nog is-de ftelling: De » mensch bezit eene, zedelijke vrijheid , genoegzaam on hem, » voor zijne bedoelingen, woorden en daden, verantwoordelijk » te maken aan zijn geweten. » Vrijheid en’ noodzakelijkheid zijn tegenftellingen, cie vj „ vormef in ons begrip, doch die geenen grond hebben ia „ het wezen der dingen [in het AAfolute). God is wel te- „ ker ten hoogfte vrij in de uitoefening Zijner magt; mar » Zijn wil wordt woodzakelijk bepaald door Zijne wijsheid e „ heiligheid. God kan geen onregt coen, want Hij wil ket „ niet; en Hij kan het niet willen, omdat Hij heilig is. Zoo » gaat onbeperkte vrijheid met volftrekte noodzakelijkheid » gepaard; ja, vrijheid en noodzakelijkheid zijn bij God bet: zelfde, Maar wij menfchen noemen noodzakelijk, watdoo ftoffelijken nooddwang — vrij daarentegen, wat uit 006 dwongene keuze gefchiedt. In onze daden zijn wij zel vrij; maar geen ftoffelijke hinderpaal kan ons belenen, niets duiten ons kan ons verhinderen, te willen doen, Wil ors behaagt. Niets buiten ons kan onzen heimelijken wensch onderdrukken, Voor zoo ver een wensch onwille- keurig opwelt, is hij wel een bewijs van onze neigiog (0: iets, doch tevens niet vatbaar voor zedelijke belooning ftraf, De keus alleen maakt ons aanfprakelijk ; de gevor®- de wil, of het voornemen, om den wensch te verwezen- lijken, zoodra de gelegenheid zich aanbiedt, verzwaart onze verantwoording; de uitvoering zelve voltooit haar, „ De flrijd over de vrijheid van den wil is dus veelal ees woordenftrijd. Men moge den kunstterm behouden of niti, er beftaat geen verfchil, wanneer men met BILDERDYÉ » den menfchen eenvoudig toeroept: x IE SE: OE: ME: ME: ME: OE: OEE OE: | 3 „ De wil wordt door verftland en neiging voortgebracht; » Maar keur hebt ge in den flrijd van lust en redenkrach „ De eerfte regel bevredigt ons verftandsbegrip van oord” „ kelijkheid, en de tweede ons zedelijk begrip van persnl: » woordelijkheid, Voorts kan men onderfcheid maken 1% „ fchen den zwiveren wil, die altijd zedelijk is, en den #* DER ZEDELIJKE VRIJHEID. 695 „ valligen [ondervindelijken of empirifchen] wil, die het ge- „ wrocht is van verftand of neiging, of wel van beide, „ Recenfent kan zich niet verdiepen in hetgeen de Wijsgeer » KINKER en anderen daarover denken; maar hij herhaalt „het: Er is meer verfchil over de terminologie, dan over, „ het wezen der zaak.” Tot dusver gaat de plaats in mijne vorengezegde beoor, deeling, die dan weder overgaat tot verdere befchouwing des vierden zangs van het daar aangekondigde dichtwerk. arne DE OUDE ARTS. (Een Verhaal, Dr. sTRANHL nagefchetst, door H, A. S.) Er musz als Arzt ein Hokuspokus machen, Damit der Saft dir wohl gedeihen kann. GÖTHE, FAUST.» Voor vele jaren ftond ik, op eenen fomberen November- morgen, verdrietig aan mijn venfter, en zag, niet zonder fmartelijke gewaarwordingen, de fraaije equipagiën mijner Collega's voorbijrollen; zij bezochten rondom in mijne buurt hunne zieken, terwijl ik, hoewel federt bijna zeven jaar- kriogen practisch Geneesheer, zelden geroepen werd, De kring mijner bekenden en vrienden had zich fteeds meer en meer uitgebreid. Met achting en wellevendheid behandelde men mij; in vele voorname, gezelfchappen had ik den vrijen toegang, maar het getal mijner patiënten vermeerderde niet, Zeer dikwijls gebeurde het, dat voorname mannen of rijke vrouwen mij in een venfterbank voerden, en daar gedurende een’ halven avond met het verbaal hunner ziekten pijnigden, Terwijl ik met het meêwarigfte en medelijdendfte gelaat toe- hoorde, om door mijne deelneming het vertrouwen te win- nen , befloten zij het gefprek met de woorden: „ Niet waar, lieve Doctor! eene regt onaangename, hardnekkige ziekte, waartegen welligt alles vruchteloos zal zijn?” Wilde ik als- dan troosten, van de groote hulpmiddelen der kunst, van nieuwe gezigtspunten, ontdekkingen enz. fpreken, dan viel men mij in de rede: „ Ach! geloof mij toch, de Heer N. N. mijn gewone Doctor, is zulk een lief, zulk een voor- treffelijk man; voorzeker heeft hij al het mogelijke reeds Zz2 696 . DE OUDE ARTS. beproefd; hij geeft zich zoo veel moeite, en, daar hij nijn geftel naauwkeurig kent, zou ik om alles ter wereld er niet toe kunnen overgaan, om een’ anderen Geneeshcer te kiezen.” O jammervolle tijd! ver, zeer ver zijt gij reeds achter mij; thans behoor ook. ik tot de uitverkorenen, die in het gevoel hunner waarde {nel door de ftraten heenjagen, door hunne komst reeds zegepralen, en met dezelve troost et kalmte aan huisgezinnen fchenken, van welke een dierbaar lid in doodsgevaar verkeert. Maar nog heden, nadat eene lange reeks van jaren over mijn hoofd en mijne werkzun. heden is heengegaan; nadat ik rijkelijk fchadeloos ben ge- fteld voor de ontberingen, de fmart, de onverfchilligheid en den hoon, die den Geneesheer bij den aanvang zijner loop- baan zoo onvermijdelijk treffen, kan ik niet zonder de piji- lijkfte gewaarwording een’ tijd voor den geest terugroepen, uit welken ik thans eene kleine fchets wil ophangen, Treurig ftond ik alzoo aan mijn venfter, Een in liveri gedoste bediendé las opmerkzaam en navorfchend de not- mers der huizen in de ftraat mijner woning, en fcheen ie- mand te zoeken, Toen hij tot mijn huis genaderd was, & het kleine bord, waarop Med. Doctor ftond, aan dedu gelezen had, nam hij, zoo ’t fcheen geheel bevredigd, eet brief uit den zak en trad binnen, Zoo onverfchillig mij thans de uitnoodiging van een voornaam perfoon toefchijnt, 200 belangrijk was zij mij toenmaals. In gefpánnen verwachtit luisterde ik ‘aan de kamerdeur, ten einde te hooren, of hé bezoek van den geluksbode mij mogt gelden, want er woonde nog een jonge Advocaat in hetzelfde huis, Doch de brief was werkelijk aan mij gerigt, en fpoedig had ik hem in hat- den. Haastig werd hij opengebroken, Hij was van een’ mij- ner ambtgenooten uit eene der provinciën, die eene zeer ziee kelijke Dame, welke in de Refidentië hulp zocht, aan mit geneeskundige bekwaamheden aanbeval, De Dame was reeds aangekomen en verbeidde in het Mitel de Rome mijn eeft bezoek. De bediende in eene rijke liverei, eenige vitdret- kingen van mijnen vriend, en het beroemde Hôtel, 't welk de zieke zich had gekozen, lieten mij niet Ianger twijfelen, of mijne lijderes was overvloedig met de gaven der fortis gezegend. Men lagche niet over de vreugde, die zich bi deze ontdekking van mij meester maakte! De jonge Genees- kundige toch heeft bij den aanvang zijner praktijk bijaa vit fluitend met lieden uit de lagere volksklasfe te doen, die zij" DE OUDE ARTS. Spoedig maakte ik mijn toilet, en, waarom het verheeld ? met meer zorg en naauwgezetheid dan gewoonlijk ; en ik be- dacht onderwijl, wat toch wel beter en raadzamer zou zijn, of om mijne nieuwe lijderes terftond te bezoeken, of nog eenige uren te wachten. In het laatfte geval verkreeg ik het voorkomen van eenen met drukke bezigheden overladen Arts, en zou met cene zekere foort van fuficance moeten optreden ; 698 DE OUDE ARTS. iets, hetwelk, zoo als bekend is, een gunftig vooroordeel opwekt. Aan den anderen kant werd in aanmerking geno- men, dat mijne fpoedige komst als eene beleefdheid , als een bewijs van belangftelling zou opgenomen worden, hetwelk Dames ook dàn nog verlangen, — wie weet zulks niet? — wanneer zij oud en ziekelijk zijn. Alles wèl en goed over- wogen, fcheen het mij beter toe, om liever als een hoffelijk, dan wel als een met bezigheden -overladen perfoon te ver- fchijnen , en ik ijlde alzoo naar mijne voorname vreemdelinge in het Hótel de- Rome. ‘Eene elegant gekleede, maar reeds in jaren gevorderde Dame ontving mij tamelijk trotsch, niettegenftaande ik mij deed voorkomen als haren vermoedelijken levensredder. Haar gelaat vertoonde dien ftrakken, gefpannen trek en de vale, fletfe kleur, die wij bij fomimige zenuwziekten zoo menig- vuldig waarnemen, en helaas! de ziektegefchiedenis , die zi mij met eene ongemeene woordenrijkheid en vlugheid van tong mededeelde, en die mij aan cALL’s herfenorgaan, Lo- quacité deed denken, bevestigde al fpoedig mijn vermoeden aangaande den aard der ziekte. Zij fcheen gekweld te wor- den door eene dier zenuwaandoeningen, van welke de Ge- neesheeren bijna evenveel lijden als de zieke zelf, dewijl zi veroordeeld zijn, om, buiten ftaat het lijden op te heffen, dagelijks nieuwe amentos met het kalmte aangezigt en met de altijd hernieuwde belofte, hulp te zullen verfchaffen , te moeten aanhooren, Naauwkeurig won ik berigten en ophbel- deringen in, betrekkelijk de leefwijze mijner. nieuwepatiënte, en ‘bevond al fpoedig, dat, zou er althans eenige verbete- ring te wachten zijn, een doelmatig diëet ftreng moest iz acht genomen worden, dewijl mijne zieke, aan elken lust in fpijs en drank toegevende, te dien aanzien veelvuldig zon- digde. Beleefdelijk gaf ik haar alzoo te kennen, dat voort- aan eene menigte van geregten, die zij dagelijks at, van de fpijskaart moesten gefchrapt worden. Maar mijne yoorname lijderes wilde van zuik eene reforme harer-leefwijze niets we- ten, en gaf, gevoelig geraakt, te kennen, dat hare eenige fchadeloostftelling voor zoo veel, lijden, als zij droeg , daaris beftond, om nu en dan eenig genot in de bevrediging var haren eetlust te zoeken; en dit genot zou zij zich niet later ontnemen, al wilden alle Artfeí der wereld, met God A£ +- CULAAP en den Oudvader niprocRaATES aan het Bobi, haar daartoe bewegen, Nu deed ik pogingen, qm den se | DE OUDE ARTS, 699 prikkelden en opgewekten ftaat van baar zenuwgeftel en gees- tg leven, door eene met de natuur meer overeenkomende verdeeling van waken en flapen, te bedaren; te meer, daar het mij gebleken was, dat zij zeldzaam vóór middernacht ter ruste ging, maar dan ook den flaap tot nabij den middag voortzette. Maar ook die pogingen bleven vruchteloos, Mijne nieuwe en, zoo als men ziet, zeer aangename en be- minnelijke zieke beweerde, dat zij zich laat in den avond zeer. Bij mijn bezoek van den volgenden dag vond ik de lijderes nog te bed; zij ontving mijnen groet met een fomber, be- neveld aangezigt, en beantwoordde dien geenszins, — „Hebt gij wèl geflapen Mevrouw ?” vroeg ik deelnemend, — „ Ge- flapen?”’ hernam zij fchamper; „geen oog heb ik geloken,” — Ach! ik beklaag u zeer. Is uwe hoofdpijn niet vermin- derd? — „Zij is zoo woedend als ooit,” antwoordde zij mij morrend, — „ Mijn drankje fchijnt u alzoo geene ver- zachting verfchaft te hebben?’ fprak ik verlegen en vrees- achtig. — „ Dat drankje,” viel zij vit en lachte hartelijk 3 „ ik geloof zeker, dat ik reeds dood zou zijn, had ik nog flechts één’ lepel er van genomen,” — „ Hoe dat?” vroeg ìk verfchrikt, — „In uw geneesmiddel moet gif zijn,” fprak zij kalm en bedaard; „ want naauwelijks had ik een’ halven lepel er van genomen, of ik ondervond de allerhevigfte hoofd- pijn, zoo dat ik geheel zinneloos meende te. worden.” — „ Maar, Mevrouw !” hernam ik, en was op weg, om zelf mijne zinnen te verliezen, „ gij hadt gisteren vóór het ge- bruik van mijn drankje reeds zeer hevige hoofdpijn , ens.” — „ Lieve Doctor,” viel zij mij in de rede, „dat genees- middel past in het geheel niet voor mijn’ toeftand; ik moet u dringend verzoeken, mij een ander voor te fchrijven,” — Terwijl ik mijn’ inktkoker en zakboek te voorfchijn haalde, en het papier in den gewonen receptvorm vouwde, zeide mijne beminnelijke zieke: „ Ik heb u vergeten te zeggen, 200 DE OUDE ARTS. dat ik de valeriaan volftrekt niet verdragen kan; ook hoop ik, dat gij mij met- de affchuwelijke afa foetida niet zu lastig vallen; hofmansdroppels ftaan mij geweldig ‘tegen, en opium, ach! het doodt mij reeds, wanneer ik het ruik” — Onder het flaken van een’ gefmoorden zucht, beloofde ik, de genoemde geneesmiddelen in mijn fecept te zullen vermij- den, en fchreef eene mixtuur voor, die flechts onver{chil. lige ingrediënten bevatte, en ten hoofddoel had, om de fmaakwerktuigen mijner lijderes, die zeer delicaat fchenen te zijn, niet te krenken, in de hoop alzoo eindelijk hare gunst te winnen, Toen ik affcheid nam en mij beleefdelijk aanbeval, verzocht mij de zieke angftig, haar toch niet te vergeten, en in allen gevalle fteliig nog heden eens naar haar te komen zien, Toen ik des namiddags mijn bezoek herhaalde, zat de zieke, zoo °t fcheen veel verkwikt en kalmer, in eene fav- teuil, en voor haar ftond het kleine overfchot eener paté d ‘foie gras de Strasbourg, waarvan de arme lijderes hare kleine -portie van hoogftens een half pond, zoo als zij verzekerde, tot zich genomen had. „ Ach, goede God!” zeide zij al fteunende, „ ik kan niets meer verdragen; alles, on be even wat dan ook, bezwaart mij geweldig” Onwillekeurig moet ik zeker een zeer bedenkelijk gezigt vertoond hebben,. want zij vroeg mij: „ Wat dunkt u van de Paté de fii ‘gras? Niet waar, een zeer onfchuldig voedfeltje?” Ik wilde juist antwoorden, doch de zieke nam terftond weder ‘het woord: „ Maar, à propos, lieve Doctor, eer ik het vergeet, wat hebt gij mij'toch heden voorgefchreven? Ws daar geen ipecacuanha onder?” Ernftig verzekerde ik ket tegendeel, en vroeg met bevreemding, ‘hoe Mevrouw op | dat denkbeeld gekomen was. „ Ik werd vóór een half uur zoo kwalijk, ach zoo kwalijk!” zeide zij met eene klagende uitdrukking des gelaats, „ even alsof ik braakwortel had in- genomen en de werking fpoedig volgen zou” De lever “pastei! dacht ik, maar zweeg, en, om mijne innerlijke boos- ‘heid en-geraaktheid te verbergen, zeide ik lagchende: „l7 derdaad, Mevrouw ! ik moet u betuigen, nimmer eene Dane ontmoet te hebben, die zulk eene vertrouwde bekendfchi? met de Pharmacopoea en geneesmiddelleer aan den dag legi als zulks met u het geval is, zoodat...” — „ Ach jif viel zij In, terwijl zij nog een klein gedeelte der pastë trachtte te nuttigen; „ik meen een en ander van materi" DE OUDE ARTS. 701 medica te verftaan; ik laat mij niet zoo gemakkelijk om den tuin leiden.” — „ Dat wil dan toch ook niemand, Me- vrouw !”* antwoordde ik gevoelig. Doch, waartoe dit beeld in deszelfs ftootende trekken nog verder afgemaald? Dagelijks herhaalden zich dergelijke too- neelen; dagelijks wilde ik aan die lastige Dame verklaren, dat zij zich liever den Droes tot Arts moest kiezen5 en toch hield ik het uit, omdat ik er grotsch op was, dat mijn hueur- rijtuig dagelijks voor het Hótel de Rome ftìlhield, en de hoop voedde, daardoor den naam van een wijd en zijd geroepen Arts te erlangen, „ Waar de groote hoop gaat, gaat het individu ;” die geldt van geen ftand meer, dan van den geneeskundigen, Het volk maakt het befluit, dat hij, die het vertrouwen van velen be- zit, veel vertrouwen moet waardig zijn; ‘en zoo nemen de uitgebreide werkkring en het vertrouwen dikwerf toe , zon- der dat het meerendeel in ftaat is, zichzelven van den grond en de oorzaak des vertrouwens rekenfchap te kunnen geven. Maar al te dikwerf ondervindt men, dat de vermaardheid van een’ Geneesheer met zijne waardigheid in eene omgekeerde rede ftaat, en veelal is de gezochte Arts een fijngeflepen homme du monde, maar bij lange na niet altijd de beste Practicus. “Na eene behandeling zonder verbetering van vijf weken gaf mij de zieke op zekeren dag te kennen, dat zij van on- derfcheidene vrienden en vriendinnen, Mevrouw A., Freule B. en C., de Kamerheer D. enz. den raad gekregen had, de hulp van Dr. E., lid van de Commisfie die, van het be- ftuur dat, en wat niet al titulaturen meer, in te roepen, en zij moest ronduit bekennen, dat zij, de wonderkuren, die ‘deze buitengewone man zou verrigt hebben, in aanmer- king nemende, en dewijl men zijn Ed, eenftemmig voor den eerften ziektekenner van zijnen tijd. verklaarde, brandde van verlangen, om zijne kennis te maken, „ Overigens blijven wij, Doctortje-lief, de beste vrienden,” zoo voegde zij ver- trouwelijk er bij; „ gij gaat vooft met mij te behandelen ; 702 i DE OUDE ARTS. . i ik verg van ù- flechts, om het geneesplan van den Heer E. ia werking te brengen.” Ik boog, en beloofde, op haar verzoek , den wonderman van den geuiten wensch zelf berigt te zullen geven, Den volgenden morgen ftond ik in de antichambre van den Heer E., ten einde het overgroote getal zijner patiënten te helpen vermeerderen, De oude. Arts had reeds aan eenen lijder toegang verleend, en, daar buitendien de kamer met eenige hulpzoekenden gevuld was, won ik tijd genoeg, om alles, wat mij omgaf, opmerkzaam in oogenfchouw te nemen, Ik meende inderdaad, mij in het vertrek van een’ Vorst te bevinden, Een kostbaar tapijt bedekte den vloer, voortref- felijke fchilderijen verfierden de wanden, en aan beide zijden der fchitterende venfterpenanten ftonden twee vazen van Ca- rarisch marmer, die de fchoohfte pronkkamer geene oneer zouden hebben aangedaan. De zware groenzijden meubel gordijnen temperden den invallenden dag; een zacht licht ver- fpreidde zich in de tooverachtig verfierde kamer, die met welriekende geuren geheel en al doortrokken was. Vijf of zes lijders, die op het eerfte gezigt als zoodanigen te erken- nen waren, verwachtten, zoo als ik, reikhalzend het oogen- blik, waarop zij den ouden Medicus eenige minuten zouden kunnen. fpreken. Op de prachtige fopha zat een krijgsman van een belangwekkend , ontzag inboezemend uiterlijk, wiens borst met verfcheidene ridderorden verfierd was, en wiens gele, min of meer in het zwarte fpelende gelaatskleur, in overeenftemming met de fombere, bijna wrokkende uitdruk- king van het oog, een diep verborgen lijder der buiksorgs- nen verried. Aan zijne zijde flond een flank man met eene {malle borst en blond haar, die zeer dikwijls hoestte, en, zeer angftig het opgehoeste in den zakdoek opvangende, de bloedftreepjes ais telde, die er in bevat waren, — „Hoe gaat het, Heer Majoor ?”° vroeg de flanke, bleeke man zacht- | kens aan den foldaat; „ zijt gij iets beter f° Hoe is Kari- bad u bekomen?” „ Ach, Mijnheer,” antwoordde de Majoor, „ Karldad even weinig in dic jaar, als Kisfingen en Töplitz in de vong? jaren; mijn lijden is bijna onveranderd gebleven; de hevigîe pijnen kwellen mij dag en nacht, en, wat bet ergfte is, mit fpijsvertering is zoo zwak, dat de zachtfte voedfels mij de hevigfte toevallen veroorzaken; van daar ben ik zeer droe DE OUDE ARTs. ftelt mij echter gerust, en verzekert mij eene fpoedige en algeheele herftelling. De pillen, die ik thans gebruik, be- komen mij zeer goed, en ik wil zijn Ed, aanftonds vragen, of ik met het gebruik daarvan’ moet voortgaan.” — Bij deze woorden nam hij een recept uit zijne brieventasch, om het aan Dr, E, te vertoonen en zijn herinneringsvermogen alzoo te hulp te komen, Met opmerkzaamheid had ik het gefprek aangehoord, en uit het voorkomen en de vertelling des laatften lijders de overtuiging verkregen, dat hij aan eene ongeneeslijke tering leed, die zich onmiskenbaar door erfelijke voorbefchiktheid bij hem ontwikkeld had, Tot mijne leering wenschte ik het middel van den ouden AesCULAAP te kennen, en verzocht alzoo be!eefdelijk den teringlijder om verlof, zijn recept een oogenblik te mogen inzien. Tot mijne groote verwondering vond ik een mengfel van artfenijen, die mij in dit geval zoo veel te minder aangewezen fchenen te zijn, dewijl ik de verhittende eigenfchappen derzelven te regt vreesde. Ik fchaamde mij ondertusfchen voor mijzelven over dit beflis- 704 DE OUDE ARTS, fend oordeel, en een blik op al het glinfterende en pracht- volle, wat mij omgaf, deed mij fpoedig gevoelen, hoe veel hooger en dieper tevens de inzigten van den ouden Arts dan de mijne moesten zijn, De beurt, om bij den Medicus toegelaten te worden, was thans aan den Majoor gekomen. Haastig ftapte hij in bet heiligdom, en reeds na verloop van weinige minuten trad hij weder uit hetzeive, gedachteloos een ftukje papier, het- welk hij in de hand hield, befchouwende, terwijl zijn edele trekken teleurftelling, ja, verontwaardiging te kennen gaven. Het broze der menfchelijke natuur is mij nooit levendiger in het oog gevallen, dan wanneer ik een’ krachtigen, bijna tot volkomenheid fchoonen, den ArorLo van Belvedère naderenden mannenvorm, die eene niet geheel te vernietigen en immer ftrijdende levenskracht fcheen te bewaren, in den bloei der jaren door eene flepende ziekte langzaam zag ver- woesten, Ik naderde den lijder met deelneming, en veroor- loofde mij, naar de hoop te vragen, die de beroemde Dr. E. hem gegeven had, » Zoo als gewoonlijk fcheepte hij mij zeer foel af,” zeide de krijgsman met eene bewogen ftem, „ en dit’ op het re- cept wijzende, „ is alles, wat ik van hem, na eenige vlug- tige vragen, verkregen heb. Ik had hem;federt acht dagen niet gefproken,” voegde hij er bij; „ ik had mij voorbereid, alles te kunnen mededeelen, wat mij voor den Arts. belang- rijk te weten toefcheen, en dat wel zoo veel te meer, daar ook de laatfte door mij gedane bezoeken even kort, als dat van heden, afliepen. Maar hij brak elke phrafe, die ik wil- de beginnen, kort af, met de verzekering, dat bij mijnen toeftand naauwkeurig kende; en, terwijl ik nog fprak , fchreef hij dit recept, hetwelk hij mij met een zeer dubbel- zinnig gebaar, dat op mijne verwijdering aandrong, overgaf.” Begeerig nam ik het recept aan. De fchoone man had mij, door de gelatenheid , waarmede hij zijn lijden fcheen te dragen, eene buitengewone deelneming ingeboezemd, Maar hoe groot was mijne verwondering, toen ik het recept van den bejaarden Geneesheer las! Het was nagenoeg betzelfde als dat van den teringliĳder, — Onwillekeurig werd ik aan dien Zwitferfchen Geneesheer herinnerd, van wien ZIMMER- MAN verhaalt, ‘dat zijne kamer dagelijks door eene menigte hulpzoekenden belegerd werd. Op een bepaald uur verfcheen hij, en raugfchikte zijne zieken, na weinige vragen, in drie DE OUDE ARTS, 705 tijen: de eerfte rij moest braken, de tweede rij zweeten , en de derde werd adergelaten, De opmerkingen, welke ik in de antichambre van Dr. E. 