Algemeene Geschiedenis des Vaderlands, van de vroegste tijden tot op heden : Met platen, kaarten en portretten / 1 Van de vroegste tijden tot op het jaar 900 na Christus
De Voorzitter moest op last der Synode de Remonstranten wegens hunne » oneerbiedig- heid en onbeschaamde taal” bestraffen. Die beschuldiging van scheurmakerij, zeide hij, raakte oek de Staten Generaal, ja, den Prins van Oranje, met wier goedkeuring (dus had hij zich kort te voren laten ontvallen) de scheiding was tot stand gekomen, en op wier gezag thans de Synode was bijeengeroepen. In eene uitvoerige beantwoording wier- pen de Remonstranten de blaam van zich af, alsof zij ook de Overheden en den Prins scheurmakers noemden: gelijk zij de voorgaande Regenten geëerd hadden, zoo zouden zij ook den tegenwoordigen Overheden steeds alle eer en gehoorzaamheid bewijzen, zoo- lang het met eene goede conscientie kon geschieden; maar de kerkelijken hadden zij scheurmakers genoemd, en deze eantijging hielden zij, als genoegzaam bewezen, vol, en daarom »meakten zij aan de gansche Christenwereld bekend, dat zij de tegenwoor- dige Synode, ten minsle het meerendeel derzelve, niet voor een wettig rechter erkenden , en derhalve haar oordeel bij hen en hunne Kerken van geene waarde zijn sou.” Na dit pleektig protest verklaarden sij zich bereid om te komen tot de zaak ten principale, em welke zij meenden- gedagvaard te zijn »Toen ik deze dingen hoorde,” schrijft een ooggetuige, » verwonderde ik mij over den moed van deze lieden: zij waren vol- 1 BRARDT, 4. a. pl, Ili, bl, 136—141. DES VADERLANDS, 163 EE — strekt enversaagd, en spraken in de Synode als tot huns gelijken, met een ernstig en helder gelaat, en het uiterste, zoo 't scheen, getroost 1’ Zoo was het inderdaad, en had zich menig lid der Vergadering eenig genot beloofd van bet oogenblik, dat zij die fiere legenstanders als aangeklaagden aan de trappen van hunnen rechterstoel zien zanden, het volslagen gemis aan ontzag en onderdanigheid bij de Remonstranten ver- stak hen geheel en al van die voldoening. — Eene scherpe bestraffing, in den vorm van een besluit der Vergadering ingekteed, en de adviezen bij welke de uitheem- sche Godgeleerden en de politieke Gedeputeerden het protest ongegrond en onbe- tamelijk verklaarden, werden den Gedaagden voorgelezen en hun het bevel herhaald om zonder verder uitstel tot de verklaring van hun gevoelen over de vijf Punten over le gaan. Alvorens hierop le antwoorden, verzochten zij over de tegen hen uitgesproken oordeelvellingen en de hun gedane eischen gezamenlijk te mogen beraadslagen. Het werd hun geweigerd: zij maakten, dit voerde men tegen hen aan, geen Collegie uit: hoofd voor hoofd waren zij gedagvaard, en elk moest voor zich zelven ‘spreken, Er vielen harde woorden. De Secretaris nemers, die meermalen mel het aannemen van een trotschen toon, het opsteken van het hoofd, het zetten van een hooge borst, em het aanwenden van hoogdravende woorden den Gedaagden ontzag poogde in te boeze- men, schreeuwde ditmaal gedurig, met de vuist op de tafel slaande: pmen gebiedt u le gehoorzamen, zegt of gij het doen wilt, ja of neen!” De Remonstranten antwoord- den, dat zij de vrijheid huns gewetens aan geen menschen of menschelijke besluiten konden onderwerpen, en verzochten dat men hun, in eeu vrij land en in eene (zoo bet heelen moest) vrije Synode, in het onderzoeken der goddelijke waarheid geen geweld aan zou doen. Eene poging om hen hoofd voor hoofd te vragen, stuitte af op hunne verklating, dat zij besloten waren in eene gemeenschappelijke zaak niets zonder advies hunner medebroederen te doen, Eindelijk liet men heh gezamenlijk beraadslagen, en zij antwoordden, dat zij » behoudens hun oordeel over de Synode” hun gevoelen over de vgf Artikelen vrij zouden verklaren en verdedigen, en zoo zij eenige twijfelingen hadden aangaande de leer, in de Geloofsbelijdenis en den Catechismus vervat, die met de gronden, op. 21% 1618— 1621. 164 ALGEMEENE GESCHIEDENIS — — | | 1618— eerst na vele woorden en wederwoorden kwamen sij tot de — verklaring van 69^ hnn gevoelen 1, Men legt het Toen de Remonstranten hun gevoelen betreffende het eerste der vijf Artikelen schrif- il — telijk hadden ingeleverd, vond men, dat tj zich nog niet: genoeg tot de eenvoudige vrije beoordee- uiteenzetting’ van hun gevoelen bepaald en van de beoordeeling van het tegenovergestelde * der Verwer. gevoelen onthouden hadden. Men vreesde de kracht, die.de Remonstranten steeds ont- he leend hadden uit de voorstelling der ongerfjmdheden en gruwelijkheden, waartoe de predestinatieleer, kwalijk begrepen, leidde, en vergde van de tegenpartij, dat zij, even als de Contraremonstranten zelven, de leer der Verwerping bescheidenlijk in de schaduw zouden laten, Nog een ander middel om der Remonstranten kracht te breken, had men bedacht. De Voorzitter stelde voor, of het niet raadzaam zou zijn, de Gedaagden één voor één binnen te roepen en elk in het bijzonder over zijn gevoelen te onder- zoeken, zonder dat zij elkander konden bijstaan. Immers had hij vernomen, dat zij onder elkander een Tegensynode vormden, en eenen Voorzitter hadden aangesteld met twee Bijzitters en twee Seqgetarissen, en alles met meerderheid van stemmen uitmaak- ten, gelijk eene kleine Synode. Werkelijk vonden de Remonstranten veel baat hij hunne onderlinge beraadslagingen, aan welke ook Remonstranten, die niet tot de Gedaagden behoorden, onder anderen BARLAEUS en VAN DEN BORRE, deelnamen. Doch het voorstel van den President werd door de uitheemsche Godgeleerden naar verdienste geleakt: het smaakte, zeiden zij,- naar arglistigheid, en had den schijn alsof men zich van streeken wilde bedienen: der Synode betaamde het in alle oprechtheid te handelen, en de waar- heid nam geene snoode kunstenarijen te baat. In een ander punt betoonde: zich de Voorzitter weder voor het oogenblik eerlijker. Toen, namelijk, de Geneefsche Godge- leerden reeds nu beweerden, dat men het gevoelen der Remonstranten uit hunne boeken | _ moest opmaken, antwoordde hij, dat dit niet kon geschieden, aangezien zij gedaagd waren om zelven hun gevoelen voor te stellen en te verdedigen 2. ` De schriftelijke mededeeling van hun gevoelen’ over de vier overige Artikelen deden de Remonstranten gepaard gaan van een vertoog, dat ‘zij noodwendig ook het tegenover- gestelde gevoelen aanroeren en van de Verwerping gewagen moesten, Geen wonder, dat zij dit punt niet opgaven. Hunne voornaamste kracht lag in de wijze, op welke zij hunne denkbeelden mededeelden, en dat zij goed op den weg waren om op gemoederen, die ten minste nog eenigermate onbevooroordeeld waren, een gunstigen indruk te maken, bleek reeds bij eenigen der Uitheemschen 3, Men schroomde derhalve alsnu terstond tot de beoordeeling der vijf Punten te komen, en wilde de Remonstranten eerst nog in de noodzakelijkheid gebracht zien om nieuwe ergernis te geven. Deswegens eischte de Voorzitter, dat zij hunne bedenkingen op de Geloofsbelijdenis én den Catechismus 1 pranpt, III, bl, 156—163. 2 saaxDT, bl. 107—170. 3 smanor, bl. 170, 171. DES VADERLANDS, 163 rr NE dadelijk zouden oremeveren, opdat zij tegelijk met de vijf Punten het onderwerp van de = 1618— beraadslaging der Synode zouden kunnen uitmaken. De Remonstranten verontschuldigden pe zich wegens de koriheid van den tijd, en op grond der uildrukkingen van den Cilalie- brief en der orde, door de. Staten-Generaal vastgesteld, achtten zij zich. ongehouden om te doen wat men eischte, voor-en aleer over de vijf Punten gehandeld was, Dit ant- woerd leidde tot vele woorden, waaronder men den Secretaris der politieken telkens, met groot geklop op de tafel, ‘hoorde roepen: »de Heren Gecommitteerden der Heren Staten begeren, bevelen, gelasten en gebieden, dat gij zult gehoorzamen.” Wat dreef hierbij hanne tegenpartij, dus moesten de Remonstranten wel, vragen. Verscheidenen hunner verklaarden geene bedenkingen hoegenaamd of slechts bedenkingen van geenerlei gewicht op die belijdenisschriften te hebben, en de Hollandsche Remonstranten wilden niet gehouden zijn aan de bedenkingen, vóór tien jaren bij de Staten huuner Provincie ingediend, Wat vorderde men dan die bedenkingen vóór den tijd, vraagde rersaorrus, en waartoe stond men daarop zoo zeer? » Zulks geschiedt,” antwoordde de Geldersche Raadsheer mantos GREGORIUS, »zulks geschiedt, opdat blijken moge, wat de leer en het gevoelen der rechtzinnige Kerken is." — vja maar," antwoordde geiscoprus weder, » bedenkingen doen geen uitspraak, noch bepalen wat men voor waarheid houdt, al of niet.” — »Deze bedenkingen,” zeide hierop de Raadsheer, » zullen voor een bepaald gevoelen gehouden worden.” — » Als het zoo gaan zal," zeide alsloen zriscorrus, »dan hebben wij in het geheel geene bedenkingen.” — De Voorzitter scheen op dit woord te gevoelen, dat men zich te zeer bloot gegeven had, Niettemin verried hij op zijne beurt niet onduidelijk, dat de Vergadering aan eene drijvende macht van buiten gehoor moest geven: vereenigde en bekortte men niet zoo veel mogelijk de zaken, dan zou het, zeide hij, »te veel tijds en gelds kosten," en » voldeden de Remonstran- ten hunne conscientién niet," daarom moest het hun ook niet zoo zeer te doen zijn, »als wel om de Resolutiën der Staten na te komen.” — Den Remonstranten werd geen langer tijd dan van vier dagen gegund, om, elk afzonderljk, hunne bedenkingen op de belijdenisschriften in te leveren '. Middelerwil had de Synode den tijd om aan eene bezending uit de stad Kampen p, Kampensche gehoor te verleenen, die kwam klagen over de vier Remonstrantsche predikanten dezer MR stad, hen van oproerige predikatiën en van den.toeleg em. de Contraremonstranten de E ? — onts siad uit te jagen beschuldigende. Het was er natuurlijk om te doen om de Remon- siranten aldaar uit de kerken te drijven, en dit doel werd volkomen bereikt; want, hoezeer de uitheemsche en eenige andere leden te recht begrepen, dat deae zaak, als bijzondere personen en omstandigheden betreffende, nog geen punt van beraadslaging mocht uitmaken, liet men de drangreden gelden, dat zij licht zou verspreiden over het 1 aaanpT, bl. 187—190. 1618— 1621. 166 ALGEMEENE GESCHIEDENIS gevoelen der Remonstranten, hetwelk dezen, dus sprak men op de Synode, ongezind waren te ontdekken, De twee Kampensche predikanten (de andere twee waren onder de Gedaagden) werden vóór de Synede. ontboden, en waarschuwende brieven aan de Magis- traat geschreven !, Dus werd ook te Kampen de gemeenie der Remonsiranten van hoofd en kracht beroofd. Weldra schoot er geen vrijplaats voor de vervolgde party meer over, en was er naauwelijks meer eeh uitgever voor de geschriften, in welke hunne zaak bepleit werd, te vinden, Toch besloten de Staten-Generaal, omstreeks dezen tijd, te verbieden, dat er, zoo lang de Synode duurde, doer de eene zoo min als door de andere partij, iets over het daar verhandelde werd uitgegeven. Dit besluit wérd genomen op het bericht der naar Dordrecht gedeputeerde Politieken, wegens een voornemen, dat er bij de Remonstranten zou bestaan, om de stukken, die zij in de Synode brachten , tot beschimping van de handelingen dier Vetgadering en tot ophitaing des volks, te laten drukken 2. Den 21° December in de Vergadering geroepen, verklaarden de Gedaagden, dat zij hanne bedenkingen op de Geloofsbelijdenis gereed hadden en bereid waren ze voor te lezen. Dit liet men hun echter niet toe: zij hadden, zeide men, al redevoeringen ge- noeg gedaan. De voorrede, die zij daarbij gevoegd hadden, werd in hun afzija voor- gelezen. Het haalde den Remonstranten al dadelijk verwijten op den hals, dat zij die bedenkingen niet elk afzonderlijk, maar, alsof zij een ligchaam uilmaakten, gezamen- lijk hadden gesteld, te meer daar er onder hen waren, die verklaard hadden geene be- denkingen te hebben. Ook wraakte men, dat zij de bedenkingen op den Catechismus niet tegelijk ingeleverd hadden, Zoo vele zware misdaden, want daarvoor werd die wijze De Gedasgden Yan handelen uitgekreten, konden niet ongestraft blijven, en van wege de Politieke bij Besluiten der Politieken tot stipter gehoor- zaamheid san de verordeningen der Synode ver- maand. Gedeputeerden werd den Remonstranten een besluit voorgelezen, waarbij zij vermaand werden, voortaan meer acht te geven op zich zelven en degenen, die, door God met de hoogste macht toegerust en thans naar aller oordeel zoo dikwijls getergd, den smaad hun aangedaan niet alleen konden, maar ook moesten straffen. Van deze Reso: latie werd den Gedaagden kopij geweigerd; want, riep de Geldersche Raadsheer vax ESSEN, een der Politieken, » wij willen onze Resoluties door u niet onderzocht hebben: het voegt u ze te gehoorzamen, en niet 3e te beoordeelen 3,” | Den 27", nadat de Synode om het Kersfeest eenige dagen geschorst was geweest, leverden de Remonstranten hunne bedenkingen op den Catechismus over, en dadelijk verklaarde scHuLTETUs, uit naam der met hem verschenen Godgeleerden uit de Paltz, det zij de zaak van den Heidelbergschen Catechismus op lest van den Keurvorst als hunne zaak aannemen zouden. -— Ditmaal waren de bedenkingen der Remonsumnten 1 snarpt, III, bl. 191—193. 2 Resol. Stat.-Gen. 22 Dec, 1618. 3 pnawpT, III, bl, 107—200. canLerow, ILI, p. 380—389. DES VADERLANDS. 167 GENE in twee onderscheidene door verschillende namen onderteekende geschriften vervat, en drie ran de Gedaagden verklaarden geene bedenkingen te hebben. Thans kwam de President op de vraag terug, of het dem Gedaagden behoorde vrij te staan, hun gevoelen in de vijf Artikelen vervat, dus te verdedigen, dat zij ook in eene vrije beoordeeling traden van het tegenovergestelde gevoelen, bepaaldelijk van de leer der Verwerping. Deze vrijheid, meende hij, kon hun niet onvoorwaardelijk worden gegund, en zijne meening werd door een Synodaal Besluit bekrachtigd. De Gedaagden, daaren- tegen, begrepen alsnog het eenig hun overgebleven voordeel niet in de waagschaal te moeten stellen. In het vertrouwen op de uitwerking eener krachtige voorstelling der bezwaren, die de tegen hun gevoelen overgestelde meening aankleefden, hadden zij zoo veel ver- duurd. Dus gaven zij zoo goed als te kennen, dat zij liever vertrekken zouden, dan zich aan de hun gestelde voorwaarde onderwerpen. Deze verklaring lokte een Besluit der Politieken uit, bij hetwelk hun gelast werd te gehoorzamen, met bedreiging dat zij anderzins voor wederspannigen gehouden ea met burgerlijke straffen gekastijd zouden worden. Niettemin volhardden de Remonstranten bij hunnen eisch. Zij lieten zich den volgenden dag niet in het wachtvertrek vinden, maar bleven te huis, en verklaarden hun gevoelen mader in eenen brief aan de Synede. De Politieken oordeelden, dat deze brief in de Vergadering niet zou worden voorgelezen, maar dat men eerst de Gedaagden zou ontbieden. Toen zij binnengekomen waren, werd hun eene nieuwe Resclatie voor- gelezen, waarbij. hun onder dezelfde bedreiging nu bepaaldelijk verboden werd, door stilzwijgen of vertrekken de besluiten der Synode en der Heren Politieken krachteloos te .maken, en tegelijk begon de President hen hoefd voor hoofd rekenschap te vorderen van hun gevoelen eerst aangaande het eerste der vijf Artikelen. De Remonstranten echter, betuigende, dat zij aldaar gekomen waren in het vertrouwen, dat men hen vrij zeu laten ten aantien van de wijze henner verdediging, beriepen sich op den iahoud van den brief, door hen ingezonden, en zerscorrus verklaarde het billijk te achten, dat kun volle vrijheid gelaten werd om hun gevoelen te verdedigen, niet naar de mate en de wijze, welke de Synode, maar welke zij zelven goed zouden vinden. Det zeggen verwekte hij de leden der Synode een luid gelach. 1618— 1621. 1618— 1621, 188 ALGEMEENE GESGHIBDENIS Ra ae I a EI eee zich thans en later bij eene dergelijke aanleiding nog meer dan eens. in zulk lagchen verried, was de Vergadering en de gansche staatkundige toestand geoordeeld. — Thans moest het spoedig tot een beslissenden: maatregel komen. Daar de Remon- stranten op hun stuk slaan bleven, had de Vergadering. zich te beraden, welken weg sij nu zou inslaan, Hoewel het genoeg bekend was, dat. de Remonstranten ver. klearden, in geenen deele voor den inhoud van al de gedrakte boeken van hunne partij in te staan, ried de President de Synode, hare gedachten te laten gaan over de waag of men zou. besluiten het gevoelen der Remonstranten alsnu uit hunne boeken op te maken. Ging de Synode daartoe over, alsdan was de tegenwoordigheid der Re- monstranten onnoodig, en schenen zij zich: vrijelijk uit Dordrecht te kunnen verwijderen, Hun wordt Juist daarom werd hun doer de Politieken aangezegd, dat » dewijl zij in hunne-hard- verboden de stad Dordrecht zon- nekkigheid volbardden, de Heren Gedeputeerden geboden, dat niemand hunner zonder der verlof te ver- verlof de siad sou verlaten 1,” Men vreesde, namelijk, den invloed, dien de Remon- laten. strantsche leeraren, zich onder den indruk der ondergane bejegening door het land verspreidende, op hunne gemeenten zouden uitoefenen 2, en hield hen binnen de muren van Dordrecht gevangen. Na den middag van denzelfden dag, het was de 28%a Deien vergaderde de Synode met gesloten deuren. Het gold de vraag, welk middel te vinden om de Remon- stranten iot het in beraadslaging brengen hunner gevoelens te krijgen, zonder hun te veel voordeel tegenover de Synode te gunnen, Men vond goed in eene rechtvaardiging en nadere verklaring te treden van het laatste Synodale Besluit, waarbij den Gedaagden niet anders dan eene voorwaardelijke vrijbeid verleend was om ook over de Verwerping te han- delen. Dit deed men in een geschrift, waarin tevens het recht werd gebandbaafd om de Gedaagden, waar zij hun gevoelen niet volledig genoeg zouden voorgesteld hebben, hoofd voor hoofd te ondervragen. Van dit stuk, in de vergadering van den volgenden dag voor- gelezen, verzochten de Remonstranten kopij, ten einde behoorlijk te kunnen overwegen, of zij zich alsnu in den eisch der Synode kenden schikken. Men stond hun niets anders toe, dan zich even met het voorgelezen gesohrift naar de kamer te begeven, waarin sij zich, zoo zij niet binnen de vergadering waren, ophielden. Weldra kwamen zij terug. met de verklaring, dat hun. meer tijd tot beraad gegund behoorde te worden. Doch dit verzoek werd niet ingewilligd, maar daarentegen werden hun de adviezen voorgelezen, die de uitheemsche leden in dere zaak uitgebracht hadden, opdat zij. te eerder zouden inzien, hoe onraadzaam het was, langer zwarigheid te maken. Al die adviezen brachten mede, dat men eerst van de Verkiezing: moest handelen, en van de Verwerping slechts met mate, en dat de Remonstranten zich ten aanzien van de wijze, waarop de handeling zou ingericht worden, naar de Synode moesten schikken. Die ! pant, lll, bl. 201—216. Acta Syn. Nat. bl. 172. CARLETON, ll, p. 401, 402. US DES: GADERLANDS : - 169 A | | van: dé :EÉnpehchü "en de Brenetiche: Gedgeleerden waren betadigd: gesteld; ` maar de Heidelberpgsokén 'beteonden sick verontwaardipd, dat de Rémonstranten ‘zich als ‘de bezeMipde pleftbezorget der verdoemden wilden aanstellen tot bentoeijeliiking "det: nit verketenen, ‘en ‘die van: Genévd oraágen- zich niet met de diepste minachting van. de Rethonstrantey te sprélten en hen van sluwbeid en strafbare: hardnekkigheid te: beschral- digen, De mededeeling dezer: adviesen was niet geschikt om de Remonstranten’ td bewegen, de handen ‘in den schoot te leggen: bij verzéchten op nieuw tijd vari be- raad, : Nw bevolen: de: Politióken, dat mon hun hoofd voor hoefd:zou afrragen, of rij wilder gehourvansen ja of neen: ‘verderen tijd van beraad. was men niet voornemens te^ peveri ,‘veruiits er eanige Heren op het punt stonden naar den Haag te-reëzén om den Staten. hanne ongehoorzaamheid én stijfsianigheid bekend te maken. Bere mededeekmg, | om. den Geduagden schrik aan te jagen ‘tot driemalen toe herhaald, belette hen niet, ten : minste tier uren van ‘beraad te vragen, Eindelijk verleende mew hun: uitstel van antwoord sop" het Synddaal besluit tot ^s avonds zes usen, — het was toen reeds ‘drie Gerten ne: den widdzy. — Dit antwoord, op den bepaalden ‘tijd schriftelijk in de Synode gebracht en aanvankelijk slechts door den President, de Assessoren en. de Politleken ge dezen, gef“ aanleiding tot langdurige: gesprekken tussehen die geestelijke en wereldifjke Heren baiten de overige leden der vergadering om. Het hield eene toetreding in: tot: de eivehin der Synode, doeh met dien. verstande, dat de bepaling van der Remenstranten vrijheid: i»: hef: behandelen der zaken aan hun eigen gevoel van betamelijkheid: overge- inten zou blijven, en. voer het overige'de daur dér handelingen van het oordeel ider politieke-.Gedeputeesden afhankelijk sou zijn. -Daarenboven bevatte het.de uitdruk king, dnt zij (de Gedengden) het gevoelen: der Contraremonstranten om dergénen dés de -Gontreremonstranfen- voor rechtsimwig hielden, wederlepgen zouden. ' Deze uitdruk: king deed poaanwam' met. een groot verteon van ontsteltenis vragen, wie zij version den onder die leoraats, welke de Contraremenstranten voor rechtzinnig hielden. Eves corrus achtte deze vraag ontijdig, en zeide, dat zij die leevaars' wel souden noemen als men ‘200 ver gekomen zou sijn.’ De Remonstranten, begrijpende, dat het noemen van mamen sommige der uitheemsche. Wat die zinspeling op den steun van eene staalkundige zijde door de Remonstranten ge- hoopt, aanbelangt, de spreker schijnt bepaaldelijk op Frankrijks Gezanten te doelen, aan wier listen men den weinigen voorspoed toeschreef, waarmede de zaken in de Synode voortgingen 1, — De uitheemsche Godgeleerden thans in de eerste plaats over het antwoord der Remonstranten gevraagd, gaven te kennen, dat zij hen moede waren, en begrepen, dat men zeer goed in hun afwezen uit hunne boeken tot een oordeel over hunne gevoelens kon overgaan. Volgens scuuurerus, den woordvoerder van die van de Paltz, waren zij onwaardig, dat de Synode met hen in conferentie zon treden: zij moesten als lasteraars uit de Synode geworpen worden, en aan het oordeel Gods en de willekeur der Overheid worden overgeleverd. Alleen de Godgeleerden van Bremen. be- aamden zulke woorden niet. In even bitleren geest als de uitheemsche, spraken de Men beslait inlandsche leden. — Terwijl zoo veel vloeks en smaads tegen hen werd uitgebraakt, had- — [oin den de Remonstranten buiten gestaan. Weder binnen geroepen, werden zij gedrongen, zenden om de Staten- Generaal ed — jen der Synode gehoorzamen wilden, met ja of neen te beantwoorden. Dit meenden zij der Remonstran- niet te mogen doen, en ten laatste maakte de Voorzitter der Politieken aan het dringen ten te raadplegen. j de vraag, of zij de order der Synode volgen en de resolutie der Heren Gedeputeerden en weigeren een einde met te roepen: » Het is genoeg!” er bijvoegende, dat er eenige uit hun midden naar den Haag zouden vertrekken om te vernemen, wat de Staten-Ge- neraal over de personen en zaken der Remonsiranten verordenen zouden, hun ten der- den male gelastende, Dordrecht zonder verlof niet te verlaten, en vooral niet in de buurt te prediken. Bij de eerstvolgende gelegenheid, den 51° December, predikte Professor poLxanper in het Latijn voor de Synode over de woorden: » hoe liefelijk zijn op de bergen de voeten dergenen, die het goede boodschappen en den vrede verkon- digen !’’ — Gelukkig dat het woord van God door bet ijdel gebruik der menschen, niet krachteloos gemaakt worden kan. Dat sullen de Remonstranten gedacht hebben, toen zij van deze leerrede vernamen: tot het aanhooren der redevoeringen, die van tijd tot tijd gehouden werden, waren zij niet toegelaten. Op dienzelfden laatsten dag des jaars 1618 verschenen de Heren VAN ESSEN, MUIS VAN 1 canLeToN, ll, p. 373. 2 sranDT, III, bl, 217—233. DES VADERLANDS. j 171 ——— ————— ——À————————""má!!ÜÁÜ HOLY en VAN HEMERT, Gedeputeerden ter Synode, met FAUKELIUs, den assessor, en 1618— DAMMAN, den secretaris, in de vergadering der Staten-Generaal. De Prins van Oranje EN en Graaf WILLEM LODEWIJK waren tegenwoordig. Zij deden verslag van het in de laatste dagen, bepaaldelijk sedert den 21**» December, in de kerkelijke vergadering voorgeval- lene. Hierop ontstaan lange beraadslagingen. Eene Commissie, benoemd tot het ont- werpen eener resolutie, die den wil der Staten zal uitdrukken, komt vóór den avond niet gereed, en de morgen van den eersten dag des jaars wordt aan de behandeling van het ontwerp gewijd. Eerst na den middag wordt het vastgesteld, Het luidt aldus: De Staten-Generaal, begerende dat alles in de Synode aangelegd worde op het gewenschte doel, de verbreiding van de eere Gods en de handhaving der ware Ghristelijke Religie, tot de meeste dienst van den Lande en de rust en vrede in de Kerk en de eenigheid der goede ingezetenen, — verklaren de besluiten, in de Synode tegen de Remonstranten genomen, voor overeenkomstig met hunne bedoeling en de orde, door hen voorgeschre- ven, Dus verstaan zij, dat de gedaagde Remonstranten zich daaraan dadelijk hadden behooren te onderwerpen en dit alsnog zullen hebben te doen, bij gebreke waarvan tegen hen niet alleen bg kerkelijke censuren, maar ook als overtreders der bevelen van het openbaar Gezag zal worden geprocedeerd. Niettemin zullen de Gedeputeerden tat de Synode de hoofdzaak, tot welke zij is uitgeschreven, ter hand hebhen te nemen, en hare behandeling zoo veel doenlijk bespoedigen, en bijaldien de Gedaagden in hunne pe staten be- ongehoorzaamheid volharden, zal men uit hunne uitgegevene schriften en uit hunne T verklaringen, schriftelijk en mondeling, ook in de Provinciale Synoden gedaan, hun ge- hardnekkigheid der Remonstran- voelen in də leer vernemen, onderzoeken en naar Gods woord oordeelen. 172 ALGEMEENE GESCHIEDENIS mE DEM ——————————— eend dat zij hunne zaak op het spel gezet en verraden hadden. En zulks nimmer te doen, daartoe zullen zij zich jegens zich zelren en de hunnen met een duren eed verbonden hebben. Daarom besloten zij zich in geenen deele te onderwerpen aan de voorwaarden, die de Synode aan de verdediging van hun gevoelen wilde stellen. Die voorwaarden toch zouden hen in den aangevangen strijd onfeilbaar tot eene nederlaag geleid heb- ben, hun toegebracht met wapenen, die zij zelven als eerlijk souden hebben erkend. De betuiging, dat hun geweten hun verbood de mate en wijze goed te keuren, door de Synode voor de behandeling der vraagstukken verlangd, die betuiging zou het schild zijn, waarop al de aandrang dezer Vergadering zou afstuiten. In dit besluit waren zij ver- Brief van sterkt door eenen roerenden recht apostolischen brief, door vvTENBoGAERT uit zijne bal- aan de Gedaag- lingschap aan de kleine schaar geschreven, die, aan al den smaad en den toorn hunner den. vijanden ten prooi, voor het Remonstrantisme zoo dapper in de bres stond. In dien brief beschouwt hij de vervolgde Remonstranten als de eenige zelfs in het anders vrije Neder- land overgeblevene getuigen tegen kerkelijke heersch- en verdoemzucht, die één in wezen, hetzij zij door Rome of door de Gereformeerde Kerk in praktijk werd gebracht, der Christenheid tet onecr en ondergang moest strekken. Al ware hij het, schrijft hij, in alle leerstukken met de tegenpartij volkomen eens, toch zou hij haar drijven onlijdelijk vinden, een grove dwaling van iemand, die luisteren wil naar den zin Gods, veel dra- gelijker achtende, dan louter waarheid van iemand ‚ die heerschen wil met zijnen zin. Wie op zulk eene wijze de waarheid bezat, had ze maar door een gelukkig toeval, niet bij rechtmatig bezit, voortspruitende uit de gifte Gods; en zulks was der waarheid zoo zeer tegen de borst, dat zij, liever dan te blijven, waar zij zoo gevangen was, zich uit zulke handen maakte om zich als in het vrije veld zelve te helpen met hare eigene wapenen. Deze dingen had God hen doen verstaan; bij hen was de waarheid in leven en kracht, terwijl zij aan de anderen slechts hare schaduw gelaten had. Voor die waarheid moesten zij voortgaan dapper te strijden, en het liever tot een scheiden uit de Synode laten komen, dan een voetbreed toe te geven. Vragen moesten zij niet wat zij doen zouden, als zj uitgeworpen waren, Dat zou God hen wel doen zien, en wat de tegenpartij aanging, hoe zij ’tmaakte, de waarheid zou over haar triomferen door hunne wel- aangename dienst in cuarsrus Jezus, » Strijdt,” dus eindigt hij, » strijdt gij vromelijk : ik ben op den berg; mijne handen zullen niet loom worden, daar de zwakheid mijner armen ondersteund wordt door den geest des gebeds 1.» Hoe konden de Remonstran- ten, dus toegesproken, anders handelen dan zij deden? Ten einde aan het door hen genomen besluit betreffende de handelwijze, die zij in acht te nemen hadden, gevolg te geven, stelden sij een geschrift ten betooge, dat de zaak, over welke zij met de ! Zie den brief bij sraxnr, LIL, bl. 235—241. DES VADERLANDS, 175 Synode in geschil waren, eene zaak van conscientie was, en het hun by gevolg niet 1618— vrij stond, in dat stuk de Synode te mille te zijn. Dit geschrift deed, zoo als wel p, Goiagien te wachten was, de Synode niet van gedrag ten hunnen aanzien veranderen. In de beroepen sich op zitting van den derden January, toen de Resolutie der Staten Generaal, in de zaak dey tie, ten einde Synode genomen, in het Nederlandsch en in het Latijn was voorgelezen, begon de pre- rl pls sident socenuan de Remonstranten op nieüw hoofd voor hoofd te ondervragen: de eerste rip vraag was, of zij de vif Artikelen, en bepaaldelijk het eerste Artikel, voor de uitdruk- king van hun gevoelen. erkenden. Vast besloten. om zich niet aan de ongunstige kan- sen van een geloofsonderzoek, door den vrager naar willekeur in zijn voordeel inge- richt, te onderwerpen, gaven zij hierop in de ernstigste bewoordingen ten bescheid, dat zij geen andere manier van behandeling hunner zaak konden toelaten, dan zij in hun laatste schriftelijk antwoord hadden te kennen gegeven. Niettemin begreep de Presi- dent verder te kunnen vragen en dan die vragen, op grond van de klaarblijkelijkheid der zaak, voor hen te mogen beantwoorden, Doch daar de Remonstranten voortgingen met ernstig tegen deze wijze van handelen te getuigen, zoo verloor hij het geduld, De Po- liticken mengden zich in de woordenwisseling, en eindelijk riep de Voorzitter uit: »'t is nu genoeg, en ’t is tijd, dat gij vertrekt, want gij vermoeit mij en u zelven en zoudt de geheele wereld wel moede maken met tegenspreken.” Hierop gebood men den Remonsiranten de zaal te verlaten % Des avonds van den volgenden dag bad er eene bijeenkomst van de voornaamste leden der Synode plaals, in welke besloten werd, dat men de Remonstranten zou blijven vragen, maar dat de Vergadering met haar werk zou voorigaan, al wilden zij niet antwoorden: slechts zou men in dit geval hun gevoe- len uit hunne boeken opmaken, Van hunne zijde stelden de Remonstranten in eenen brief den staat der zaak aan de Staten. Generaal voor. »Zij namen God, den harteken- ner, tot getuige, dat zij door louter drang van hunne conscientie deden, wat zij deden, en geen anderen ruggesteun hadden; dan de rechtvaardigheid hunner zaak. Den 11? January ontbood men de Remonstranten weder ter vergadering, en de Voorzitter zeide hun aan, dat men hen een tijd lang ongemoeid gelaten en hun de gelegenheid. gegeven had om zich nader te bedenken. Thans vermaande bij hen voor het 3 spaaxpr, lIl, bl. 243, 247, 248. 2 snaxpr, III, bl. 244—200. 3 Resol. Stat.-Gen. 9 Jan. 1619. zaanpr, Ill, bl. 266, 267. 1618— 1621. 174 ALGEMEENE GESCHIEDENIS laatst, op de voor te stellen vragen te antwoorden, en met een kwam hij met eene groote lijst van vragen voor den dag, in dien tusschentijd met gemeen overleg opgesteld. Toen hij de eerste vraag gedaan had, las gpiscorrus hun een geschrift voor, met goed- vinden van al de Remonstranten ontworpen. Zij zagen zich, dus luidde dit geschrift, teleurgesteld in de hoop, dat men hunne conscientie zou hebben voldaan. Toch hadden zij aan de Synode geene wetten voorgeschreven, maar geene andere vrijheid begeerd, dan goddelijke en menschelijke rechten den gedaagden verleenden en de citatiebrieven hun toe- kenden. Uitvluchten zochten zij niet: immers was er in hun gevoelen niets dat zij be- hoefden te vergoelijken: dit was veeleer het geval met hen, die het tegenovergestelde gevoelen dreven. Stond men hun toe, bunne stellingen, zoo veel zij zelven noodig zouden achten, te verdedigen en de tegenovergestelde meening te wederleggen, dan wilden zij op alle vragen antwoorden, die men hun wilde voorleggen en nog op duizend andere; maar konden zij die vrijheid niet verwerven, zoo hadden zij geene reden om van hun voornemen Voortdurend af te wijken en op de vragen te antwoorden. De Voorzitter oordeelde het niet noodig, misverstand. zeide hij, op deze nieuwe beschuldigingen te letten: men gunde hun alle billijke vrij- heid, en thans hadden zij slechts te antwoorden. Na vele woordenwisselingen , waarbij de Raadsheer yan peN HONAERT, toen Voorzitter der Politieken, op het punt was den Re- mopslranten meer toe te staan, dan de toongevers der Vergadering goedgevonden zou- den hebben, begon BOGERMAN op nieuw te ondervragen. Alweder te vergeefs, In de nu hervatte woordenwisseling liet de Voorzitter zich ontvallen, dat zoo zij slechts eerst die vragen beantwoordden, men hun daarna zou toelaten, er bij te voegen wat hun dunken zou nog te ontbreken: dus was het, zeide hij, slechts een verschil omtrent de orde. Hierop nam episcopius het woord, en zeide, dat zij om de orde niet wilden twisten; was het de meening, hetgeen nooit te voren gezegd was, dat zij in bunne ver- klaring buiten de voorgestelde vragen mochten gaan en daaraan mochten toevoegen wat hun dunken zou te ontbreken, zoo waren zij bereid de vragen aan te nemen ten einde ze schriftelijk te beantwoorden. Zij zouden, voegde hij er bij, de antwoorden in hunne verklaring inlasschen of daar bijvoegen en ze eerstdaags met de verklaring over het eerste Artikel, die gereed was, overleveren. Dit zeggende stak hij de hand uit. Nu meenden velen der tegenwoordigen, dat de zaak gevonden was; eenigen, bepaaldelijk de uitheemsche Godgeleerden, zegt BRANDT, stonden op, en gaven met het uitsteken hunner handen en met wenken aan den President te kennen, dat men den Remon- slranten de vragen behoorde over te geven. Doch in plaats hiervan, opperde BOGERMAN de zwarigheid, of het wel de manier was, dat men aan gedaagden de vraagpunten schrif- telijk overleverde; dit, docht hem, was het geval niet; ook was het hier niet noodig: de vragen, zeide hij, waren niet duister, de Remonstranten konden ze licht op staanden voet beantwoorden, indien zij slechts wilden. Hij begreep, dat met het toestaan van der Remonstranten laatst verlangen, hun het recht zou worden toegekend om de DES VADERLANDS. 175 -———————————————————————————A— !"]n———Á" Synode als hunne partij en niet langer als hunnen rechter té beschouwen, en dit gezegd hebbende, beval hij hun te vertrekken 1, — Door zich op dat verleidelijk oogenblik voor toegeven te wachten, had de Voorzitter de Vergadering voor een overgld besluit behoed. Thans kon men in alien geval nader overwegen, of men den Remonstranten nog datgene zou toeslaan, waarmede rij genoe- gen hadden genomen. Men had nu, zeide hij, te beraadslagen, wat thans verder te verrichten, ten einde het bevel der Staten en de verwachting der Kerken te voldoen. De Remonstranten bleken niet uit hunne vorige schriften alleen geoordeeld te willen worden, maar ook naar het gevoelen, dat zij thans hadden, en dat zij wilden verklaren naar hon goeddunken, zonder aan de vragen der Synode gebonden te zijn. Zoo stelde socznmsn den eisch der Remonstranten voor; maar, in plaats van uit die voorstelling zelve de billijkheid van den eisch af te leiden, kwam hij tot het besluit, dat het derhalve tijd was, dat men, met terzijdezetting van het bijzonder gevoelen van dezen of genen, eens in overweging nam, wat zij in hunne schriften tot nog toe voor den dag hadden gebracht. — Duidelijker kop hij niet verraden, dat hij voor het te voren door de Synode opgevatte gevoelen de nederlaag vreesde, bijaldien men aan het verlangen der Remonstranten gehoor gaf. — Op zijn voorstel verzocht BOGERMAN het goeddunken der politieke Gedeputeerden te mogen ver- nemen, wel wetende, dat hij in den geest van de meerderheid dezer Heren gehandeld had, en dat van deze zijde alle kracht komen moest. Dit maal echter was het besluit der Politieken niet dadelijk vaardig. Na bijna een half uur te zamen beraadslaagd te hebben, stelden zij nog hunne beslissing tot ’s avonds vijf uren uit. Het werd zeven uren vóór zij in de Synode verschenen. Toen door den Voorzitter gevraagd, hoe zij wilden, dat men van nu aan met de Remonstranten zou handelen, begeerden zij eerst het advies der Synode te verstaan. Velen van de uitheemsche Godgeleerden waren van oordeel, dat men het verzoek der Remonstranten zou voldoen. Sloeg men het af, zoo zouden zij met den glans, welke dengenen omstraalt, die het recht aan zijne zijde heeft, uit de handeling scheiden, en de Synode zou er geen eer by inleggen. Maar de Professoren en meest al de inlandsche Godgeleerden oordeelden, dat men het gevoe- ` len der Remonstranten zonder hen verder te vragen of te vermanen, uit hunne schriften moest oordeelen: langer moest men niet den spot laten drijven met deze eerwaarde Vergadering, maar de wederspannigheid der Remonstranten straffen en eenigen van hen tot een afschrikkend voorbeeld stellen, Thans lieten de Politicken de Remonstranten in 1 paanpt, ILI, bl. 274—289. 1618.— 1621. 176 ALGEMEENE GESCHIEDENIS 1618— de Vergadering roepen en deden eene Resolutie voorlezen, die zij gereed hadden mede- im gebracht. Dit ergerde de Uitheemschen, want zoo bleek het hun, dat men hun ad- vies slechts eerst had willen hooren om zich daarop te kunnen beroepen, wanneer het met der Heren zin overeenkwam, terwijl men zich thans kennelijk om hun gevoelen Waaraan de Diet bekreunde, Bij die Resolutie bejammerden de Gedeputeerden der Staten de voort- desen T durende bardnekkigheid der Remonstranten, en zij kenden der Synode het recht toe om uid pogen tehen van nu aan uit hunne schriften te oordeelen; maar daarenboven geboden zij den Remonstranten, zoo zij nog iets hadden tot verklaring of verdediging van hetgeen door hen was uitgegeven, dit in te leveren, mits zij verklaarden, dat zij de Synodale beslui- ten zouden gehoorzamen. Om zich hierop te bedenken, werd hun (het was thans _ vrijdag) tijd vergund tot maandag vóór den middag. — Dit besluit behelsde alzoo eene toestemming van het door de meerderheid goedgevondene; maar zonder daarom aan de Remonstranten te vergunnen, zich op een eervolle wijze terug te trekken; integendeel, het dwong hen óf zich aan de ongunstigste beslissing te onderwerpen, óf met een daad van ongehoorzaamheid te besluiten. Dit mocht een stout gebruik heeten van het ge- weld, dat men in handen had. Zoodra de Resolutie gelezen en op verzoek der Remon- stranten, die geene kopij mochten erlangen, herlezen was, begeerden de Politieken, dat dezen hun geschrift tot verklaring van het eerste Artikel, hetwelk volgens hetgeen EPISCOPIUS voor den middag gezegd had, gereed was, terstond of den eerstvolgenden dag zouden overleveren. Eerscorrus antwoordde, dat hun tijd gegeven was tot maandag, en buitendien dat geschrift niet zoo zeer gereed was, dat het dadelijk. kon overgeleverd worden. Deze verklaring, waaruit blijken moest in welken zin hij verstaan wilde heb- ben wat hij vroeger gezegd had, werd hem als eene schandelijke leugen aangerekend. — Hoeveel eer doet deze aantijging den Remonstranten: want hoe onberispelijk moet hunne houding en taal geweest zijn, dat men zulk een woord zoo breed uitmat en daarvan als een gruwel door de Remonstranten bedreven ,.met gretigheid partij trok 1, i In den namiddag van den volgenden dag, den 12** Januarij, werden de Remonsiran- ten bij de Politieken afzonderlijk ontboden. Hier trachtte men hen zoo door ernstige waarschuwing als door schoone belofien van billijke behandeling tot onderwerping aan de laatste Resolutie over te halen. aan de Synode ter hand te stellen. Dit aanbod voldeed nog niet. De Politieken stelden, na beraad met het Geestelijk Bestuur der Synode, daar eene acte tegenaver wier quderteekening zij van de Remonstranten vorderden. Deze acte herhaalde nagenoeg de woerden van het aanbed, maar met eenige uitlatingen en, wat meer zegt, met eenige toevoegingen. Zij wilde, dat de Remonstranten niet alleen beloven. zouden, bij ge- schrifte, maar ook bij monde te antwoorden, en dat wel niet alleen op vragen ontleend aan, ieder, yan de vijf Artikelen, gelijk zij zelven ze gesteld hadden, maar ook aan de zwarigheden, uit de Artikelen (onbepaald hoe of door wien gesteld) ontstaan. Hadden de Remenstranten :deze aote onderteekend, zij zouden niets gewonnen hebben boven hetgeen zij tot nog toe hadden meenen te moeten afwijzen. Toch wilden zij tot eene voorwaardelijke onderteekening overgaan. »Opdat het blijke, verklaarden zij, dat wij niet em de orde twisten, zoo onderteekenen wij de acte, mils ons de andere voprwaar- den, in ons eehrifielijk antwoord van den 29" December uitgedrukt, niet ontzegd worden.” Eene voorwaardelijke onderteekening echter namen de Heren niet aan, en dus zou op maandag, den 14", alles beslist worden. Dien dag werd de vergadering Het geschil geopend met eene mededeeling der Politieken betreffende de vergeefsche moeite door de wize, op welke de Remon- hen aangewend, om, zeiden zij, de Remonstranten tot inschikkelijkheid en gehoor, Stranten zich zou- zaamheid te brengen. Daarna verzochten zij, dat de Synode zich zou verklaren omtrent igen “(nadert de vraag, of men den Remonstranten de maat had volgemeten al of niet, en zoo ja, —— of men hen dan niet nog eens behoorde binnen te roepen.em hen voor het laatst tot gehoorzeamheid te vermanen, en of men, zoo zij hardnekkig bleven, niet volgens het Besluit der Staten-Generaal tot het onderzoek van hun gevoelen uit bunne schriften diende over te gaan. De twee Assessoren en Secretarissen verklaarden zich dadelijk vóór het adries der Politieken. Dit was te verwachten. Maar thans was het aan de Uit- heemsohen om hun oordeel uit te spreken, en ook dezen slemden in den zin van het voorstel, Mede geen wonder! De partijdige voorstelling, door de Politieken gegeven van de woorden en stukken, tusschen hen en de Remonstranten gewisseld, gaf hun een uitweg aan de hand om over hun gevoel te zegevieren, en gehoor te geven aan den invloed, die op hen werd uitgeoefend. 178 ALGEMEENE GESCHIEDENIS gegeven !, of zouden, zelfs dan wanneer de Engelschen van. een ander gevoelen geweest waren, zich tegen de Remonstranten verklaard hebben. Dus betuigden de Uitheemsehen , dat het thans bleek, hoe sommigen hunner door het aanbod, dat de Remonstranten verleden vrijdag gedaan hadden, waren misleid: derhalve oordeelden zij nu, dat de Gedaagden het geduld der Heren Politieken en der Synode lang genoeg misbruikt had- den: het was duidelijk, dat hunne hardnekkigheid niet te breken was. SamurrETUS voegde daarbij, dat de Remonstranten met niets. dan met leugens, bedriegerijen, uit- vluchten en wederspannigheden hadden omgegaan. Toen de Uitheemschen hun advies uitgebracht hadden, bevolen de Gedeputeerden der Staten, dat de President het om- vragen zou staken, en de Remonstranten zou laten binnenroepen. Wat beoogden zij met dit bevel?” Het heeft aanleiding gegeven, dat menigeen, bepaaldelijk van de uit- heemsche Godgeleerden, het toen betreffende de Remonstranten beslotene voor onwettig verklaard heeft: immers waren de stemmen slechts van een derde deel der Vergadering gehoord, Zeiden de Remonstranten, zoo schreef BANCALQUAL aan CARLETON, dat een vonnis was uitgesproken, hetwelk het vonnis der Synode niet was, zoo zouden zij niet liegen. Doch hierom bekreunden de Politieken zich geenszins. Zij namen, wetende dat de staatkundige nooddwang de veroordeeling der Remonstranten eischte, alle ver- _antwoordelijkheid gaarne op zich. De Uitheemschen hadden gesproken, en dit was ge- noeg: want het mocht den schijn niet hebben, dat hun gevoelen niet geteld was. Die Uitheemschen verlieten het land weldra weder, en niemand zou hen van hun doen of laten rekenschap afvorderen; doch met de inlandsche Godgeleerden was dit geenszins het geval: menigeen uit hun midden, in zijne woonplaats teruggekeerd, zau weerloos tegenover verwijt en overlast gestaan hebben. Zulk een overlast vreesden de Staatsleden niet: zij waren immers gewapend met de » volle macht” der Generaliteit, Daarom, als echte Politieken, dat zij waren, onthieven zij de inlandsche Godgeleerden gaarne van eene hatelijke verplichting, zich sterk genoeg achtende om alles voor hun geweten en de geheele wereld te verantwoorden. Zoodra de Remonstranten binnengekomen waren, vraagde hen de President, of ze nu het besluit der Heren Staten-Generaal en der Synode zonder beding wilden ge- hoorzamen en zonder verdere uitvluchten tot de handeling treden. Episcoprus zeide hierop, dat zij hun antwoord in een geschrift vervat hadden, hetwelk hij verzocht te mogen voorlezen, Men verkoos dit niet toe te staan, willende dat elk in het bijzonder met ja of neen zou antwoorden: de Voorzitter der Politieken, verradende wat hen in deze gansche handeling dreef, verbood het zelfs met te zeggen, dat er het Land aan gelegen was, Eindelijk gebood hij den Remonstranten hun geschrift over te geven. In hun afzijn werd het gelezen. Het hield in, dat zij, bij hunne vroegere meening vol- 1 cARLETON, II, p. 376. DES VADERLANDS. 179 Re a IT NE TT LI TTT LTE TE hardende, niet onvoorwaardelijk konden toestaan wat men van hen eischte. Indien men hen deswegens kerkelijke en burgerlijke straffen waardig keurde, zouden zij ze zich getroosten, aan onbevooroordeelden overlatende, in hoeverre die bejegening billijk was. Ten einde te toonen, dit zeiden zij ten slotte, dat zij geene uitvluchten zochten, legden zij hierbij de verklaring van het eerste Artikel over, en verklaarden zich bereid op gelijken voet tot het vervolg voort te gaan. — De vraag, hun, nadat zij weder binnen- geroepen waren, voorgesteld, of zij bleven bij het antwoord, in dat geschrift begrepen, werd door allen toestemmend beantwoord. Toen vorderde de Voorzitter, dat zij één voor één de plaats uit het geschrift, op welke hun weigerend besluit stond uitgedrukt, aan zijne tafel zouden komen onderteekenen. Doch het is gevaarlijk zekere toestanden al te lang te rekken, en van de gemoederen eener gansche Vergadering, die in eene onnatuurlijke spanning verkeert, een geruimen tijd lang eene volkomene lijdelijkheid te verwachten. Dit werd de Voorzitter gewaar, en om het veel tijd vorderend heen-en-weder- loopen te voorkomen, liet hij den Remonstranten toe, hetgeen hij met eene in de oogen van vele leden der Synode ergerlijke hooghartigheid aan reiscorrus geweigerd had, aan hunne eigen tafel de verlangde onderteekening te verrichten. Toen deze was afgeloopen, wendde hij zich tot de Remonstranten, in eene krenkende rede, hem door zijn ontsteld ge- voel van het oogenblik ingegeven, onzamenhangend en zonder waardigheid uitgesproken. Hij liet hen gaan, zeide hij, na de optelling van eene lange reeks van grieven, met het getuigenis, hetwelk een der Uitheemschen hun had gegeven: »met een logen zijt gij begonnen, met een logen eindigt gij,” en na zich op God, den hartenkenner, tot staving van hunne arglistigheid en van de oprechtheid en het geduld der Synode, be- roepen te hebben, verklaarde bij hen onwaardig, dat de Synode langer met hen han- delde, en met de bedreiging van de straf, die hen voor het oog der gansche Christen- beid wachtte, gaf hij hun uit den naam der Heren Gecommitteerden en der Synode hun afscheid, met de woorden: »men ontslaat u, gaat henen!” Dat hier door den Voorzitter eener zich eerwaardig noemende Vergadering bij zulk cene gelegenheid zulk een toon gevoerd werd, was het gevolg en tegelijk de straf van de valsche betrekking, waarin de Synode zich van den aanvang aan tot de nu uitgeworpenen geplaatst had. Veel heeft socenman van zijne medeleden moeten hooren over de wijze, waarop hij den Remonstranten hun afscheid gegeven had, en de Bremensche Godgeleerde Professor cROcrus merkte te recht aan, dat er, in plaats van eenige bittere woorden van een enkel hartstochtelijk man, een door de gansche Vergadering vastgesteld plechtig formu- lier van afscheid had behooren uitgesproken te worden. Met volkomen recht en dieper beteekenis, dan bij zelf kon meenen, verontschuldigde zich de Voorzitter. op dezen grond, dat de Politieken hem gelast hadden, de zaak dadelijk af te doen. Werkelijk, de President en al de Geestelijken waren niet vrij: terwijl zij, zoo als gerscorros klaagde, tirannij op de Remonstranten uitoefenden, had hun bartstocht hen tot de slaven gemaakt 23 * 1018— 1621. De Remon- stranten worden uit de Synode ge- worpen. 180 ALGEMEENE GESCHIEDENIS ——————————————————»———»——À———'Oo''—— 1618— eener politieke partij, die op hare beurt, hoezeer schijnbaar alvermogend, de baan ten 131. einde toe moest afloopen, die hare strafbare staals- en ijrerzucht haar geopend had. — Toen de President zijn laatste woord gesproken had en terwijl hun nog door de Politieken toegeroepen werd zonder hun verlof niet uit de stad te vertrekken, stonden de Remonstranten op, en verlieten de zaal, Episcorrus zeide onder het henen- gaan op kalmen toon: »Ik zal met mijnen Zaligmaker, Jezus cunistus, op dit alles zwijgen, en God zal tusschen ons en de Synode oordeelen.” Iets dergelijks zeiden ook anderen der Remonstranten, en HOLLINGERUS, onder de toehoorders gekomen — in dezen tijd waren er als bij eene openbare terechtstelling ook vele vrouwen onder —, zeide tot zijne medebroeders, die vóór hem gingen: » Gaat uit de Vergadering der boozen!” ! De Staten-Ge- Wat geschied was, moest door de Staten-Generaal bekrachtigd worden. Daartoe ver- E NIE trokken de Heren BREDERODE en muys met den Assessor ravkKELIUS en den Scriba rzsrvs der Synode goed. gommwrvus naar ?sHage, en deden den 17% verslag aan de Staten in tegenwoordigheid van den Prins en van Graaf wrLLEM LODEWIJK. In de resolutie, naar aanleiding van dit verslag vastgesteld, werden de besluiten, die de Politieken en de Synode tegen de Remonstranten hadden genomen, met den naam van meer dan billijke decreten bestem- peld; de houding der Gedaagden als van alle rondheid en eerlijkheid ontdaan gebrand- merkt, en zij zelven als schenders van het openbaar gezag van den Lande gekenschetst. 