Het mikroskoop, deszelfs gebruik, geschiedenis en tegenwoordige toestand
A E if i Digitized by the Internet Archive in 2015 https ://archive.org/details/b21 908801 _0003 HEX MIRROSROOP, DESZELFS GEBRUIK, GESCHI EDEN I S EN TEGENWOORDIGE TOESTAND. T3H i \ aiiiaaaa ijuasgaa K :»Oi a»iaaoow»iaDat ('. e ‘ : *) *s fltjov aaoaarAi! naa tm. ; Tf>v , ■ ‘ ?5 U.::u.ii uuf if I Vii k:. h ' • : T — n ft ‘ ^ ‘,J ^ \ ^astse <• .■VU'' VAi'^S t‘t ■ in A'/ (id ^ *• HET NIKROSKOOP, p DESZELFS GEBRUIK , GESCHIEDENIS EN TEGENWOORDIGE TOESTAND. EEN UANDBOEK VOOR NATUUR- en GENEESRUNDIGEN, DOOR P. H A R T I N G , Hoogleeraar aan de Utrechtsche Hoogeschool. derde deel. Met Platen. Te UTRECHT, bij VAN PADDENBURG A COMP. 1850. r. » ,^‘i ;k*33«: . Hi /» i '< iii P r ' 0 D "i Pf} ^ 3 T iuio(h . - aL4>: . c. .vj. .. • .T ?■ 'r a$ii m:- 'mr basiooi Qatfeaf v. yj ' . . ■'•-■.■ - '■ -.t^y^v;-.. -V>' ,-. ., .• _ 6n.'iSJfif> «lc; facif ao’/6id3ir95 t>.^' J’r : -■ .. ■•.'■■ , ;'i>«03i fifib , tlm 700? IWoofto? v£i^^!{(pav ob afiv nsJdoB- O9gcf«ino .~,i ■ ;; ■■ • v- v ; ‘il, UBI bjooig tort ^OlLMsfcj .iL‘ »a ftdiiS^bobaoiooJcD aoisl^lioov ^ -**^V'--- jy ’x-r. . ' -T ;i**^ .u^5>5'^w or {Jce nebwdioo* >'>■'• 'V^' '•■'■/■ '^'- 'V'- ■''■• &Gfiuot>6» sao Rt JfoO ^ofaiowsg. ■ ’ ■ ■’: -. ■i.^.j. -, v/t; ''■>5-<'*i •*> >. » V. v_- ■iMSinosic lob, ailaobag giDoa ft£«^ ? -(tt *^W> 1-jK. v>: ’. -‘•’'.QMtpf. .<^91 J9tn oi5 , ooDbil^pwc „ ^ I' j ' ■. i-;t,-i.-: ;• e nn^bjobiwiOgoJ nvifirf Joto • J ■■% Oi- ;'S. ^ 7-^ . oiifubt 9b 0f jjs 9!ll3W - a9§Qf7 «i i r%t ; ‘ui»hr.,..-; ii-?s. .:'y^is . ,«ia '.I ''tWfiogoo no» ^flaod rJctmos ' •\;^'(*^7 4'^****. goisjiiqncc aoo^J > ‘A !'.bbd,'yv''J!(olo’/r aub pd oo .0»l(Dj«7Obn(i7O«‘ YOORREDE. Indien iemand vddr cen tien- of twaalftal jaren een work gcschreven had als datgene , waarvan tlians het laalste gedeelte voltooid voor mij ligt , dau zoude hij zich niet hebben kunnea ontslagen achten van de verpligting , om in de voorrede of inleiding het groote belang van het gebruik des mikroskoops voor iederen natuuronderzoeker te betoogen, en door eenige voorbeelden aan te wijzen. Thans is het geiukkig anders geworden. Ook in ons vaderland wordt vvel geen heoefenaar van eenig gedeelte der algemeene natuurwetenschap meer aangetroffen , die met regt aanspraak maakt op bekendheid met haren tegenwoordigen toestand , en de gewigtige vorde- ringen , welke zij in de laatste jaren door dit werktuig gemaakt heeft , een oogenblik zoude kunnen voorbijzien. Kcne aanprijzing daarvan zoude derhalve hier misplaatst zijn , en bij den schrijvcr weinig achting voor zijnc lezers doen vooronderslellcn. VI Doch , hoewel in dit opzigt mijne laak eenvoudiger is geworden , zoo blijft echter de verpligUng op inij rusten , om hier ter plaatse korlelijk rekenschap le geven van liet doel , hetwclk ik mij , bij bet schrijven van dit werk , heb voorgesteld , en van bet plan , volgens betwelk ik dit doel beb tracbten te bereiken. Het doel is in den titel reeds geheel uitgedrukt. Echter zij het mij vergund , tot beler verstand der zaak , er hier nog iets bij te voegen. Er zijn er , die meenen , dat het mikroskopische zien zoo moeijelijk is, zoo geheel verschillend van dat methetbloote oog >, dat alleen eene zeer langdurige oefeuiug , met vcci moeile en inspanning gepaard , voor de vele dwaliugen be- hoeden kan , die men anders te ligtelijk daarbij begaat. Sommigen meenen hierin zelfs eenen grond van verschooning te vinden voor bonne nalatigheid , in het gebruik van het mikroskoop bij bonne wetenschappelijke nasporingen. Anderen daarentegen zijn er , die een mikroskoop en een paar gezonde oogen geheel voldoende oordeelen tot vorming eens mikros- kopischen waarnemers. Het lijdt geen twijfel , of beidea verkeeren in tegenover- gcstelde dvyalingen. Maar , zoo genen de taak te zwaar achten, daar toch in het wezen der zaak het mikroskopische zien en het zien met het bloote oog volkomen overeenslemmcn, zoo is het aan den anderen kant even zeer waar , dat zij door dezcn te ligt wordt geacht , want de omstandighcden , waarondcr zich de voorwcrpcn bij de mikroskopische waarneming VII vertoonen , zija in den regel min of meet verschillend van die , waaraan wij , bij het gebruik van bet bloole oog , van kindsbeen af, gewoon zijn geworden. Ora den invloed dier omstandigbeden te kennen , en zich bierdoor le vrijwaren voor de daaruit voorlvloeijende dwalin- gen , of , met andere woorden , om het vvaargenomene behoorlijk te kunuen duiden , is eene naauwkeurige kennis van het gebezigde werktuig , inzonderheid van zijne oplische zamenstelling, een volstrekt vereischte. Deze kennis stelt ons in staat , om den gang der lichtstralen , — hetzij deze van het voorwerp uitgaan , of door den verlichtingstoestel in het gezigts- veld worden geworpen , en door de aldaar aanwezige voorwerpen gedeellelijk niet worden doorgelaten of onregelmatig gebroken en verstrooid , — in alle de verschillende rigtingen le volgen , die zij aannemen, bij hunnen doortogt dcr vele brekende mid- denstoffen , welke zij , op hunnen weg door de mikroskoopbuis, onlmoeten. Zulk eene kennis zoude echter onvolledig zijn , en de geheele theorie van het mikroskopische zien uiterst gcbrekkig , indien het maaksel en de verrigling van het oog als optisch werktuig niet even grondig bekend ware. Zoodra toch het oog zich boven het mikroskoop plaatst, maken beiden le zamen een optisch gehcel uit , waarvan al de deelen zaraenwerken tot vorming van het beeldje , dat op het nelvlies den indruk te weeg brengt , welks verdere duiding eene zuivere verstandswerking is. Ziedaar het standpuiit , waarop ik inij in het ecrsle deel van dit werk bcpaaldelijk geplaatst hob. Het bevat do VIII algcmcene beschrijving van den onder den coliccliefnaam van mikroskoop begrepen werktuigen , tevens met aanwijzing van hunne verhouding tot bet oog , zonder hetwelk zij gcenc be- teekenis hoegenaarad zouden bezitten. Zulk eene theoretisebe beschouwing van bet op dit oogen- blik bestaande , dat is van de werktuigen , zoo als zij legen- woordig vervaardigd en gebruikt worden , is op zicb zclve reeds toereikend , om tot hunne volledige kennis te ge- leiden. Echter is er nog eene bron , waaruit men bier , niet zonder vrucht , putten kan , namelijk de geschiedeni?. Zij leert ons , hoe, gedurende den loop der tijden , bet eene allengs uit bet andere ontslaan is. Zij wijst ous op de velen , wier gezamenlijke pogingen eindelijk bet mikroskoop tot eenen trap van volkomenheid gebragt bebben , waarop de eersle jaren dezer eeuw ter naauwernood bet uitzigt openden , cn , indien zulk eene gesebiedkundige beschouwing al niet noodzakelijk bijdraagt tot meerdere juislheid onzer kennis , dan is zij bet toch , die vooral geschikt is , om onze voor- stellingen en begrippen van bet nut eu de beslemmiug der onderscheidene deelcn , waaruit onze raikroskopen thans be- slaan , helderder en levendiger le maken. Bovendien is die geschiedenis , op zicb zelve beschouwd , reeds gewigtig genoeg , en ik gevoelde mij te sterker aan- getrokken tot bare bearbeiding , naar mate bet mij mcer bleek , dat zij door vroegerc schrijvers of gebcel vcronaclit- zaamd is geworden , of met de groolslc oppcrvlakkighcid beliaudcid, zoodat op de weinige bladzijden , wclkc aaii baa IX door sommigen gewijd zijn , een aantal dwaliogcn wordeii aangelrolTcn , die , van hel cene boek in hcl anderc ovcr- gaande , eindelijk eene soort van burgerregt hebben verkregcn. Ook geldt bet bier een werkluig , bel allereersl op vadcrland- scbcn grond geboren , en niemand , vcrlrouw ik , zal bet aan een le ver gedreven gevoel van nalionaliteit toescbrijvcn , indien dit inij een spoorslag te mecr was , orn den vei dercu onlwikkelingsgang van dit werktuig , zoowcl bier als in flen vrcerade , tot op onzen tijd toe , na te sporcn , ten einde daarvan een beboorlijk zamenbangeud overzigt le leveren. In boe verre mlj dit in bet derdc gedeelte gelukt is, moge de der zake kundige lezer beoordeelcn. Tusschen dit derde cn hel eerslc deel neeint bet iweedo, bandelende over bet mikroskopiscb onderzoek , zijnc plaals in. Aanvankelijk bad ik geineend dit aan bet, einde des geheels le plaatsen , docb de reden , waarom ik van deze oogen- schijnlijk meer logische volgorde ben afgeweken , is daarin gelegen , dat de besebouwing der ondcrsclieidene bulpwerklui- gen bij inikroskopische ondcrzockingen de bekendheid voor- onderslelt der gevallen , waarin zij dienslbaar kiinnen zijn. Welligt hadden sommigen verwacbt in dit Iweede deel veel meer aan te ireffen , — eene histologic van planten en dieren, eene geschiedenis der infusorien, enzv. ,enzv. Werkelijk hebben de meesle vroegerc schrijvers over bet mikrt)skoop cn zijn ge- bruik biervan bet voorbecld gegeven , en verreweg bet grootste gedeelte hunner geschriflen is opgevuld met een bont mikros- kopiscb allcrlei , blijkbaar meer bestemd voor zoogenaamde X liefhebbers of dileltanten , dan voor degencn , aan wie de beoefening der wetenschap en bet onderzoek der nataar , door iniddel van bet mikroskoop , eene ernsUge bezigheid verschaft. Een der nadeelige gevolgen van de zoo even be- doelde opeenhooping der meest vreemdsoortige bestanddeelen in een en hetzelfde geschrift heeft daarin beslaan, dat men in de dwaling vervallen is , waarin zelfs velen nog heden ten dage verkeeren , als ware mikroskopie of mikrographie een op zich zelf staande tak van wetenschap, even als chemie, bolanie , zoologie enzv. Men zoude met even veel regt alle waarnemingen , waartoe enkel bet bloote oog gevorderd vvordt, onder eene algemeene rubriek van ophthalmoskopie of makros- kopie kunnen vereenigen. Inderdaad , sedert bet algemeen erkend is , dat bet mikroskoop met vrncht gebruikt kan worden in ieder^n tak der natuurwetenschap , moelen de uilkomslen der waarnemingen , welke daarmede verrigt zijn , ter plaalse worden vermeld , waar zij te huis behooren , dat is in de boeken , die aan de behandeling van een of ander bijzonder vak gewijd zijn, Handboeken over ontleedkunde , zonder dat er de leer der weefsels en van bet fijnere maaksel der dierlijke organen in is opgenomen, — over plantkunde , zonder eene ontwikkelingsgescbiedenis der cel en dcr organen j die de plant zamenstellen, • — over dierkunde, zonder vermelding der alleen met bet mikroskoop waarneembare diersoorten , — over geologie , zonder gewag making van den invloed , dien tallooze kleine organismen op de vorraing van de korsl onzer aarde bebben gebad , zoudcn Ilians even zoo vcle anacbronismcn zijn. it Het is om deze reden , dat ik mij geheel onlhouden Iieb van de mededeeling van eigenlijk gezegde mikroskopische vvaarnemingen , alleenlijk hier en daar het gezegde ophelde- rende door zulke voorbeelden , als welke mij daarloe de geschiksle voorkwamen. Daarentegen ben ik des le uilvoeriger geweest in de opsomming en beschouvving van de middelen tot onderzoek , waartoe eene meer dan twinligjarige ervaring mij in staat stelde. Daaronder heb ik eene mime plaats toegekend aan die , welke slrekken tot opsporing der scbeikundige eigenschappen. Eigenlijk zoude dit mikrocbemi- sche gedeelte in een scheikundig bandboek bebooren , docb eensdeels is het meerendeel der tegenwoordige handboeken in dit opzigt nog arm , anderdeels laat zicb de opnatne ter dezer plaatse ook regtvaardigen door de ovcrvveging , dat , wat de werktuiglijke middelen, als messen, scharen, naal- den enzv. , zijn voor de herkenning der morpbologische be- standdeelen , de scbeikundige middelen zulks kunnen geacht worden te wezen voor de herkenning van den aard der stoffen , waaruit een ligcbaam bestaat. Mogt dit werk velen tot nut en der wetenschap tot eenig voordeel zijn , dan zouden de vele daaraan besteede uren bij mij steeds in aangename herinneriug blijven. Utrecht Jwnij 1830. HARTIIVG. INHOIID DER DERDE AFDEELING, 1NLEID1N6 bl. t. Tijdperken » 3. OVER HETGEEN AAN DE OUDEN BEKEND IS GEWEEST AAN* GAANDE DE MIDDELEN OM VOORWERPEN VERGROOT TE ZIEN . » 5. Plaatsen bij Seneca » » » »Plinius 6. » » Aristophanes » s Fijne kunstwerken der oudeu » 7. Vermeende aanduidingen -van optiscbe werktuigen ...» 9. Kennis der ouden aangaande de terugkaatsing der lichtstralen. » 10. Het vergrootend vermogen van holle spiegels reeds vroeg bekend »11. LATERE GESCHIEDENIS DER LENZEN EN UITVINDING DER BRILLEN ...» 12. Alhazen Ben Alhazen » » Vitellio B » Roger Bacon » 13. Citvinding der brillen » 17. UITVINDING VAN HET ZAMENGESTELD MIKROSHOOP EN EER- STE AANVVENDING DER ENKELVOUDIGE LENS TOT WETEN- SCHAPPELUK ONDERZOEK » 22. Fontana b 23. Galilaeus 24. Urebbel 25. Hans en Zacharias Janssen » 26. HET ENKELVOllDIG DIOPTRISCH MIKROSKOOP « 37. Microscopia ludieria, stria, pulicaria; vitra pulicaHa s. muscaria 38. Microscopium parastaticum van Kirch er » 40. liNHOUD DER UERDE AFDEELING. xui Enkelvoudige niikroskopen van Leeuwenhoek , Vo3«ius, Sam. Musschenbroek, Cuno, Hartsoeker, Joh. Musschenbroek, Teuber van bl. 41 — 50. Glasbolletjes in de plaats van lenzen gebruikt bl. 51. Wijze hunner vervaardiging » 55. Enkelvoudige mikroskopen vau Wilson, Milchmeijer, von Gleichen, Steiner, Joblot, Lieberkiihn, Leutmann, Lyonet, Cuff, A da m s , H a r t i ii , J o- nes,Mazzola van bl. 59—68. Periskopische lenzen van Wollaston bl. 69. Gegroefde bollen van Brewster » » Vogelooglenzeu of coniopsiden » » Cijlinderloupen • » 70. Stanhopesche loupen » 71. Doubletten en tripletten » 72. Enkelvoudig mikroskoop van Wollaston » 77. I.enzen van vischlijm » 84. Watermikroskoop van Stephen Gray » » Verschillende vloeistofifen tot lenzen gebezigd » 85. Kristallenzen van visschen » 86. Lenzen van edelgesteenten » 87. Inrigting der loupen u 93. Zakloupen u 97. Loupendragers a 99. Enkelvoudige mikroskopen van Chevalier, Lebaillil, Plossl, Korner, Pritchard, Ross, Smith en Beck, Powell, Carry, Dollond, Slack, van bl. 103— "112. Terugblik bl. 113. HET ZAMENGESTELD DIOPTRISCB MIKROSKOOP » 119. Zamengesleld mikroskoop van Da n 8 en Zac ha ri as Jansse n » » Zamengestelde mikroskopen van Fontana, RobertHooke, Eustachio Divini, Carapani, Salvetti . vau bl. 121— ‘123. Binoculaire mikroskopen bl. 124. Verbinding der lenzen tot stelsels » 126. Zamengestelde mikroskopen van Sturm, Conradi, Grindl vonAch,Zahn » 127. Pogingen tot vervaardiging van lenzen met hyperbolische op- pervlakten i> 129. Bepaliiig der wetten voor de sphaerhsche aberralie door Gre- gory en Duygens » 130. Ecrsle verlichtingstoestellen » 132. Zamengestelde mikroskopen van Tortona, Campana, Celi, Bonannus, Joblot, Marshall, Hertel, Cul- peper en Scarlet, Cuff, Steiner, Lommers, V. Gleichen, Martin, Adams,- Jones, Mann, XIV onouu 1)ER DERDE AFDEELING. Dollond, Rin(j en Vennebruch, Burucker, Brander, den Ilcrlog de Chaulnea . . . van bl. 183 — 151. Verbeterinfien in bet zamengesteld mikroskoop dnor Euler voorgeslagen bl. 152. Zamengestelde mikroskopen van D e 1 1 e barre , Hoffmann , Tiedemann, Wagener, Elkner, Junker, H. enj. van Deyl, Hen .... - van bl. 154—161. Eerste pogingen lot acbromatisatie van bet objectief . . bl. 163. Voorschriften door Euler daartoe gegeven : » 166. Acbromatische objectieven van Aepinus, Beeldsnijder, Charles. ’ » 168. Aehromatische mikroskopen  Horizontaal achr. ,, „ Amici » 181. Aplanatische mikroskopen van Chevalier, T recourt, Bouquet, Oberhauser, Lerebours, Brunner, Nachet, Amici, Pacini, Merz, Pldssl, Schiek, Pistor en Martin, Robert, Kriegsmann, Meyer- stein, Matthiessen, Pritchard, Ross, Powell, Smith, Dancer. Varley, Spencer . . . van bl. 182—255. Middelen tot regtkccring van het beeld,' pankratische mikros- kopen bl. 257. Terugblik b 267. Weg tot verdere volmaking » 276. HET ENRELVODDIG RATOPTRISCH MIKROSKOOP » 291. Ratoptrische mikroskopen van Zahn, Mattmiiller, Tra- ber , Gray » » „ „ ,, Selva » 292. //of katadioptrisoh mikroskoop » 294. Katadloptrische mikroskopen van Newton, Barker, Selva, Smith, Rienks, Amici, Chevalier, Cuthbert, Pritchard, Pott, Tulle y, Brewster, Guthrie, Cavalleri, Barnabita, Doppler . . . .van bl. 294-309. Terugblik bl. 310. DE BEELDMIKROSROPEN 313. Eerste uitvindcrs van den toverlantaarn en van bet zonmU kroskoop » 314. Zonmikroskopcn von Kiroher, Zahn , Dechalcs, Fah- renheit, Lieberkuhn, Cuff, Paauw, Wieden- bufg • . . . J . van bl. 314—319. 1^U0U!) DER DERDE AFDEELING. XV Inrigting van hel zonmikroakoop tot het teekeneii der voor- werpen Verlichtingstoestellen voor ondooraclujnende voorwerpen , van Zeiher, Euler, Aepinus, Martin, Pritchard, en Brewster Toepassing der doubletten en der achromatischc lenzenstel- sels op bet zonmikroskoop Werktuighjke inrigting der tegenwoordigo zonmikroskopen Zonmikroskopen van Chevalier, Lerebours, Pldssl, Pistor en Pritcha rd Tot teekenen ingerigte beeldmikroskopen Draagbaar zonmikroskoop Photographische afbeeldingen Eydro-oxygeenmikroskoop Camphine-mikroskoop Photo-elektrisch mikroskoop bl. 320, 321. 324. 327. 328. 329. 381. 334. 33G. TOESTELIEN EN HTJLPMIDDELEN BIJ HET MIRROSKOPISCH ONDERZOEK Vtrlichtingstoettellen Inrigting des spiegels Prisma voor de excentrische verlichting Verlichtingstoestel van Wollaston 3t „ Brewster Monochromatisehc verlichting Achromatische verlichtingstoestellen Verschillende eoorten van diaphragmata tot regeling der ver- lichting Verlichtingstoestellen voor opyallend licht Toestellen ter verlighting met gepolariseerd licht . .. Toestellen en hulpmiddelen tot opneming en hevestiging der voorwerpen Micaplaatjes, schuiQes, tangetjes, vorken, naalden, dierdoosjes Bakjes voor mikroskopische voorwerpen Toestellen ter waarneraing van den bloedsomloop .... Toestellen ter waarneming van de celsap rotatie Drukwerktuigen van Goeze, Ehrenberg, Schiek, Purkinje, Pacini, Savi, Lister, Oberhauser, Dujardin, Quatrefages, Yeates, Wallach, Bisschoff, Maissiat en Thuret Mikroskopische roller Mikroskopische spanner Klemveertoestellen Toestellen tot werktuiglyke beweging der mikroskopische voor- werpen in het gezigtsveld Beweegbare voorwerptafel van Her tel, den hertog de „ 345. „ 347. „ 349. „ 352. „ 355. „ 35G. „ 357. „ 358. „ 3G1. „ 3G4. „ 367. „ 372. ,, 373. „ 377. „ 379. ,, 382. ,, 384. „ 391. ,, 392. ,, 393. ,, 395. XVI IINHOUD DER UERDE AFDEELI^C. Chauliies, Martin, Tiedemann, F ra ue n h o fe r , Oberhanser, Schiek, Tyrrell, Varley, Whi- te van bl. 395 - 400, Draaijende voorwerpplaat van llertel, Martin, Strauss Durckheim, Oberhanser, Brunner, Pacini, £egg van bl, 400 — 401, Toestellen tot hot rneten en teekenen der voorwtrpen . , , bl, 402. Handelwijzen van Hooke, Leeuwenhoek en Jurin , „ 403, Eerste toepassing van den schroefmikrometer op bet mikros- koop door Balthasaris en Hertel 405, Waaldmikrometers van Martin en van Adams 407, Glas- en netmikrometers van Hertel, Martin, Brander, de Cbaulnes, Folkes, Baker, Hollmann, Ca- vallo, Coventry, Barton, Ramsden, Dollond, Frauen b o fer , Hoffmann, Lebaillif, Chevalier, Oberhanser 408, Proefplaatje van Kobert , . : 412, Schroefmikrometers van deCbaulnes,Martin, Rams den, Frauenhofer, Plossl, Schiek, Piitor, IVobert, Brunner, Ross 419, Verschillende soorteu van draden in het oculair . . , . 423, Mikrometer van Wollaston 425, ,lenzen tot het zien op verschillende afstanden van Brew- ster • ,, 427, Spitsen-mikrometer van Brewster 428, Dubbelbeeld-mikronieter , eiiometer ,, 429. Diktemeter van Lebaillif. , ,, 431. Beeldmikrometer van Goring ,, 432. Camera lucida van Wollaston ,, 434. Spiegeltje van S 6 m m c r i n g ,, 435. Prisma van Oberhanser Camera lucida van Nachet ,, ,, ,, Mi Ine E d wa r d s en D 0 y e r e . .. Bceldmikroskopen tot metingen gebeiigd Focimeters Goniometers van Brewster, Raspail, Chevalier, Schmidt, Pacini, Brunner, Leeson Toestcllon on hulpmiddclen tot besehermiiig der lenson cm hij mikrocliomischa onderzoekingen Dckplaatjcs . . . . • Regte en gebogen laars Buis van Raspail Mikrochcmischo toeslel van C h e v a 1 i e r Prisma van Men . . ,. „ 436. ) , 43 /. „ 438. ,, 440. „ 441. „ 447. ,, 447. ,, 449. „ 450. >t >> „ 451. INHOUD DER DERDE AFDEELING. im ElektriciteiU-onllader bl. 452. Werktuigcn tot vervaardiging van mikroskopische praepara- 453. Ontleedwerktuigen van Swammerdam ,, Pincetten van Musschonbroek, Varley, Quekett ,, 454. Dubbelmessen • ,, 455. Mikrotomen van Adams, Gumming, Quekett, Top- ping, Oschatz, de Capanema 456. Ilandelwijzen tot bewaring van mikroskopische praeparaten , , 463- Middelen door Swammerdam aangewend ,, 464. Mikroskopische praeparaten van Leeuwenhoek, Cus- tance,Ypelaar, Scholten 466, Bewaarmiddelen van Ehrenberg, Lieberkiilin, Prit- chard, Bond, Goadby, Griffith, Thwaites, Reckitt, Warrington, Oschatz, Pappenheim, Purki'nje van bl. 466 — 473. Varheteringen on hijvoegselen 474. V iliri 4 1 .r'.v.‘ '« 'i' ■ . ' • i« ' >J K • ** 0 . ^ r*'-Y< V 'A. . ; - - - . • • •#j f> T ; i t 0 J pt). * • -O'**' ,4 ' '■*,- -. . - . . .r • ' ‘ y '.V. . * •-■ « i* • • ‘ * • •■ - i i J ' ’. n ^ 1 •: l.> ' -* ij k'-* ijVi • , . !• tl'i* «»•*'. f. ,N ■ kHrMf' . ' . : . v>- itwHt . • , * • -sj ’ 'V ^ ^ i' ■» .' V ^ (>i# ■ i> t d M  !» , .• i .'. A } ' r. 1 1| '•■ ." a«-« v»\V>\.'»- ' . >• *.i-V,- j' *i-*.. 'A. ♦ ■■ 1 C> if. tl, ii •Sf-’-l- ’ • > ' • <isn,'-;*i.'<; ‘ JT. - ri?*' - ’'Ail-, 11 <>.* f . ■( i >? '• I / ' • ri i< •> < 1 •: i.> ' i . .'/lO't f H n /lil W*if IV'*- !-wicn>y*' '9 ■• ;;7i ■ i'v »j f',. f. 0 .bt- 'J ^ , > <i <• •• '^ *' , N ' 1, ; ■:> » ll , a -fA >J 4; (■ f . I. , } ) i Ji .tj M«J ... -4 .’ . . ■■ a’W-ib'<f .f. ,vi ''i^- ■ V"'* ’■*'* v»av^ , / s-o , .‘Si '*/ i' r- >vf^ vi S il '■* , j •*'. l .« « .-• >• ’ ^ 1. <'. m. GESCHIEDENIS en TEGENWOORDIGE TOESTAND VAN 'lIET MIKROSMOOP EN VAN DE BIJ HET MIKROSKOPISCn ONDERZOEK EEBEZIGDE IIDIPWERKIEIGEII. • r 'J ' ■ <f‘ i' iJii •*'*4i^ M'UU^d ■ WfVt^ »uO ;■ ,;J.-Iij(i..... TUVhS <• ‘kVM :^«4« ilug'i'* i4ib*uos<>J i; (Jjn »«i (iftj tlfii' i«'«ir*MlU W"' * ■'* ilu^4 i>%*4iw'iifu u>tf bMe4»r>vl^ ■ IUji. 4*. > -1 ■» ■••Jl W«t' TfUl»-.<» nSM iiAtii ^ I *" 1 '’;'■ ' riji l--»i 'Aw4‘ ‘■'* ,*?<«•" 'iit MM »4t‘4'** 0$? .I4hv>i)<--m^ UH **ifi>A* >4! ;^tH»b4l --•a *4vv4 m j*-**; <^44 . u»i**i t’»(i jt; i|| |»ii4i'U44u<> h U«i^ ^|||»»»^>^ 4MI .# • .1 «4ui 0^ \i|:t«i> bi«4teM i J rift 4» *U» ;jtnt»Ab4v' 'Hi -y -.‘^ *M i‘v> W>>i4 44ii't •«a.''b Om eenige zaak grondig le leercn kennen slaan ons gewoonlijk twee wegen open. De eerste is eene naauwkeu- rige en alzijdige beschouwing dicr zaak , zoo als zij zich op liet oogenblik van bet onderzoek aan ons voordoet. Dc tweede beslaat in bet navorschen hoe liaar legcnwoordigo toeslaod zich allengs uit vroegere ontwikkeld heel’t. Bcpaaldelijk geldt zulks van iedcr der in de naluurkunde gebmikte werktuigen. Elk dier weikluigen beeft zijne eigene geschiedenis , die eene ware outwikkelings-geschiedenis mag heeten, en men kan veilig beweeren, dat niels beter ge- schikt is, om tot eene beldere inzage te geleiden van bet belang en de bestemming van elk der ondcrdeelen van zulk een werkluig, dan bet onderzoek, boe deze in den loop der tijden door Irapsgewijze verbetcringen daaraan ontstaan zijn. Ilet zoude niet moeijelijk vallen de waarheid hiervan door bet voorbeeld van verscheidene werktuigen te staven, docb er is er welligt geen, dat zulke sterk sprekende bewijzcu voor de juislheid dezer slelliiig oplevert, als bet mikroskoop. Terwijl in de eerste afdeeling van dit work de ouderscbei- dene soorten van niikroskopcn nil algemeene gezigtspunlen III. 1 iM.ElDJMO. bescliouwd cii bcschreven zijn, en (laarbij van die sun dezeri of genen maker opzeltclijk niet inecr gewag is geinaakt dan volslrekt gcvordcrd vverd tot goed versland der behandclde ondervverpcn . zoo is deze laalstc afdecling gewijd aan de bij%ondere beschrijving der mikroskopen en der bij bet mi- kroskopisch onderzoek gebezigde vverktuigen, van de eerstc tijden hunner vcrvaardiging af, tot op onzen tijd toe. ■\Vij zulleu bet werkluig, dat in de handen der bcden- daagsche naluuronderzoekers zulk cen magtig bulpmiddc! is geworden, oin door te dringeu in de geheimste schuilbocken der schepping, van deszelfs gcboorle af aan in de vcrschil- lende ontwikkelingslijdperken gadeslaan, die bet opvolgend doorloopen beeft, lot dat hot cindclijk dien boogen trap van voikomenheid licefl bereikt, waarop wij bet lhans kennen. Zulk eene gcschiedcnis is leorrijk , niet alleen lot ficreiking van bet zoo even genoemde doel . ecne naauwkeurigc kennis van bet werkluig zelf en van zijue deelen, maar ook oradat zij een onderdeel uitmaakt van de algcmeene geschiedenis der menschelijke wetenscbap en beschaving. De opvolgende verbeteringeu , die bet inikroskoop ondergaan beeft,zijn meeslal slecbts gelrouwe spicgels, waarin zicb bet beeld terugkaalsl van den toenraaligcu toosland der praklische werkluigkunde en van de kennis der wetten, die bet licbl voIgt. >Ycl is waar zullen wij ccnige inalen in den loop van ons geschiedverbaal gewag moeten maken van vcrgeefscbe pogin- gen, van vrucblelooze proefnciningcn , docb ook dcze mogcn niet met slilzwijgen worden voorbijgegaau , want elk dier pogingen bad baren grond, en bet is boogst nullig van acbleren do redencn op te sporen , waaraan bet mislukken van deze of geene inoefneming ic wijlen is. Bovendien, — cen groot dicblcr bceft bet gezegd , en bet bccld is allbans TlJDPEilKEiN. bier volkoiueu vvaar, — alle menschelijlifi beschaviug streeft niel voorwaarts in ecne regie !iju, maar steeds in de rigting eener spiraal. Eindclijk heeft zulk ecne geschiedkundige bcschouwing nog eene zijde, die haar aanlokkelijk maakt. Zij geeft ons na- inelijk gelegenheid om den tol van erkentelijkheid te betalen aan hen , wier vernuft en werkzaamhcid ons met de middc- Icn heeft toegerust, oin onze kennis te verrijken door niede te werken aan de uilbreiding der wetenschap van de naluur en hare verschijnselen. Wij staan op hunne schoudcrs en mogen dit niramer vergeten. 360. Men kan de geschicdenis van het mifcroskoop in de volgende vier groote tijdperken verdeelen. Het eerste tijdperk bevat al datgene, wat van de vroegste tijden af bekend is gewcest, betreftendc do middelen oin voorwerpcn vergroot te zien , en loopl tol omstreeks het jaar 1500 onzer lijdrekcning , het tijdstip, waaromslreeks de ci- genschappen van holle en bolle Icnzen en de middelen om hen te vervaardigen meer algemeen bekend werden. Het tweede tijdperk strekt zich nit van het genoemde Jaar tot omstreeks 1600, toen de uitvinding van het zamcngc- stelde mikroskoop plaats had . en men tevens van de loupe of het enkelvoudig mikroskoop aanving gebruik te maken tot het doen van onderzoekingen. Het derde tijdperk cindigt met het jaar 1894, locn voor het eerst de juiste middelen gevonden werden, om de uit- werksclen der sphaerische en chromalische aberratien in de raikroskopen vveg to nemcn , ofschoon reeds vroegcr daartoe gcdeeltelijk welgeslaagdc pogingen waren in hot vverk gestcld. Het viei'de tijdperk eindclijk strekt zich uit tot op onzen fijd. 4 INLEIDINC. 5G1. Wij inoclcn echtcr hierbij niet vcrgeten, dat bel woord milc7'Oslcoop cigenlijk cene collectiefbenaming is (z. Dl. 1. § i en 2), waarmede onderscbeidene werktuigen worden aan- geduid, die wel alien daarin overeenkomcn , dat zij bet ver mogen bezillen, om ’van kleine voorwerpen een vergroot beeld le vormen, maar overigens in velerlei opzigten, zoowel in zamenstelling als in bet doel, waarloe zij bestemd zijn, van elkander verscbillen , zoodat dan ook ieder dier weiklui- gen lot op eene zekere boogte zijne eigene gescbiedenis beeft. Ten einde derbalve bet gescbiedkundig oveizigl gemakke- lijker te maken , zal ik inij in bet volgende niet strong bou- den aan de zoo even genocnide verdeeling in vier tijdperken, maar komt bet mij gepaster voor, om in de eerste plaats te vermelden wat aan de onden bekend was aangaande de middelen om voorwerpen vergroot te zien ; daarna mede le deelen wat men weet aangaande de uitvindiug van bolle en bolle leuzen en bunne vereeniging tot bet zamengesteW mikroskoop; om vervolgens bij elk der werktuigen, die met den naam van mikroskoop bestempeld zijn , afzonderlijk slil le staan; en eindelijk te besluilen met een overzigt van de gescbiedenis der onderscbeidene werktuigen , die bij bet mi kroskopiscb onderzoek gebruikl worden , tevens met vermel- ding der bandelwijzcn , die ter bereiding en bewaring der voorwerpen zijn aangewcnd. OVEK IIETGEEN AAN DE OEDEN BEKENO IS GEWEEST AANGAANDE BE MIDDEEEN OM VOORWERPEN VERGROOT TE ZIEN, 362. Het is vroeger (Dl. I. § 16 en 42) geblekeu, dat men op twee verschillende wijzen het vergroote beeld van eenig voorwerp kan waarnemen , namelijk ten eerste door middel van doorschijnende ligcbamen met bolle opper- vlakten , en ten tweede met belmlp van bolle spiegels. Beide zoowel de dioplrische als de katoplrische melbode zijn ten beboeve van het mikroskoop aangewend, en wij zullen dus achtereenvolgens onderzoeken wat de ouden bieromtrcnt wisten. 563. Men trcft eenige plaatsen bij de oude scbrijvers aan, waaruit blijkt, dat zij met de uitwerksels van bolle doorschijnende ligcbamen wel bokend waren. Seneca (1), die in de eerste eeuvv onzer jaartelliug leefde, zegt; » Poma per vitrum adspicieiitibus tnuUo majora sunt'\ of — zoo als hij zich in een- ander ge- deelte van helzelfde boek uitdrukt — o si innatant vitro." Op eene andere plaats (2) zegt bij : » Literae quamvis minutae et ohscurae per vitream pilam aqua plenam , majores olarioresque cernunlur." Uit deze plaatsen blijkt (1) Natur. Quaest. Lib. I. cap. 3. (2) Ibid. cap. 7. G IIEKEN’UIIEID UEn OLUEN JIET VEUGKOO 1 (Jl.A/ES. echler nog niet, dal de ouden bollc geslepen glazen bezclen liebbcn, docb de volgende plaats nil denzelfden schrijvei raaakt bet waarschijnlijk , dal de kunsl van glasslijpen bun ten ininsle niel vreeuid was: » Vivgula solet fieri vitreae piuribus anguUs — haec si ecs transverse solem accipit^ coloretn talent^ qualis in area videri solet, reddit." En verders: » Si apta fahricata foret^ totidem redderet soles ^ quot habuisset insecturas.” Hier wordl blijkbaar van eene boekige slaaf gesprokeu, welke niel door blazen, maar, belzij door slijpeu of door gielen, in dien vorm verkregen was. Nog duidelijker ecblcr drukl PI ini us (1) zicb uil, waar hij, over glas bandelcnde, zegl: Aliiid flatu figuratur, aliud torno teritur, aliud argenti modo coelatur, Sidone quondam iis officinis jwbili, siquidem etiam specula excogitaverat. Haec fuit antiqmt ratio vitri." Bij deze plaalsen kunnen er nog andere gevoegd wordeu , die bewijzen, dal de ouden reeds veel vroeger in bel bezil van brandglazen zijn geweest. Zoo beefl do la Hire (2) bel eersl opmerkzaam geraaakt op eene plaats in de Wolken van Aristopbanes (5), die vijf eeuwen voor Cbrislus Icefde, waar gewag wordl gemaakt van een loen wel bekend glas gesebikt om, met bebulp der zonnestralen , papier op eenen afsland in brand to steken. Andere plaalsen, die aanduiden dal de ouden brandglazen gehad bebben , zijn door W a I- Icr, (4) vcrzameld, uil welke doze besluit, dal do aldaar (1) Uist. Natur. Lib. XXXVI. cap. 26. (2) Ilisioiro de VAcad. royalc. 1708. Verg. Smilli Optichs II. Re- marks p. 15. (3) Act. II. Sc. 1. (1} Philosoph, Exper. and Obsorv. by Hooke etc, p, .318, BBANUGI-AZEN BIJ DE OIjnEX BEKE.^l). verinelde brandglazeu geen bolle leozen rnaar gehccie bol- len wareu, en dat zij voornainclijk gebruikt vverden door heelnieesters als cauterisalie - rniddel , alsmede door dc Ves- laalsche inaagden om bun vuur aan te sleken. Uit de zoo even genoemde plaats van Aristophanes leidt echter dc la Hire te regt af, dat bet daar bedoelde gias niet bol maar lensvonnig was^ omdat gesproken wordt van op eenen af- stand papier in brand te steken, iets dat inoeijelijk toepasselijk is op eenen bol , welks brandpuntsafstand steeds gering is. Ook zijn er dadelijke bevvijzen overgebleven , dat de ouden bet in do kunst van slijpen op eeue zeer groote boogie gebragt haddcn, daar zij zelfs stukken bergkrislal zoowcl tot eenc lens- als tot eene bolvormige gedaanle wis- ten (e brengen. In sommigo verzainelingen van oudhedeu wordeu dcrgelijke lens- en bolvonnig geslepen stukken berg- kristal bewaard (1). Bovendien Ireft men in dergelijke verza- melingen eenige overblijfselen van de graveerkunsl der ouden aan , welke zoo uitstekend fijn bewerkl zijn , dal dit zondcr « werktuig tot vergrooling schier onniogclijk scbijnt. Zoo vindl men in I'Histoire de V Academic des Inscriptions (^) (1) Priestley [Tho historlj and present state of discoveries relating' to vision y light, and colours. London 1772 p. 8.) zegt vaii deze geslepen steenen , die door sommigen geliouden worden voor aan de Druiden te hebben loebelioort; * I'liey are made of rock crystal of various forms, amongst which are found some that are spherical, and others lenticular; and though they are ?iot so well wrought as to perform their ofjico as well as they might have done, if they had been more judiciously execu- ted, yet they are so well wrought , that one can hardly suppose it pos- sible, that their effect, in magnifying at least, could have escaped the notice of those who had often occasion to hattdle them, if indeed, in the sperical or lenticular form , they ware not purposely intended for the use of magnifying or burning." (2) T. 1. p. 270. Dit zegcl bekend onder den naain -van Cachet dc Mtchel- /ingn is van knrnalijn. I'eszcirs Inigfe fgf>mc(en nan do afbecl- 8 FIJNE KUNSTWERKEN DER OUDEiN. de beschrijving van een zegel , helwelk voor hot bloole oog een geheel verward cn onkenbaar beeld vertoont, maar onder bet inikroskoop gebragt, zich in eenen bewonderens- waardigen arbeid verandert. Eindelijk inoeten onder de kunstwerken der ouden, welke bezwaarlijk zonder de hulp eener loupe konden vervaardigd worden, nog diegene vermeld worden, waarvan Plinius (1) spreekt. Zoo verhaalt bij , op bet gezag van Cicero , dal zekere Strabo den geheelen Ilias van Homer ns op een vlies had geschreven, dat in eene noot kon besloten wor- den. Verders zoude Callicrates raieren en andere kleinc dieren nit ivoor vervaardigd hebben , welker deelen door anderen niet meer konden onderscheiden worden. Myrrae- cides maakle zich beroemd door de vervaardiging van eenen vierspannigen wagen van ivoor, zoo klein, dat hij door de vleugelen eener vlieg bedekt werd, alsmede van een schip, dat onder de vleugelen eener bij verborgen kon worden. ding, die bij de beschrij-ving gevoegd is) bedraagt 15 en de breedle 12 inillim. Op deze geringe luimte zijn niet minder dan 17 beelden van menschen en dieren gegraveerd, behalve nog eenige acsessoria. Het stelt yoor eene feestviering ter eere van de geboorte van Bacchus, of, volgens anderen , het feest te Athene onder den naam van Puanepsies bckend , dat door Theseus was ingesleld. Intusschen bestaat de inogelijkheid , dat dit zegel door werktuiglijke iniddclen gesnedeu is, op eene der verschillende vvijzen , die tegenwoordig tot hetzelfde doel worden aangewend. Zoo vertooude Arago in de zitting van den 21“'" July 1845 (Compt. rend. XXI. K®. 3) aan de fransclie Aca- demie eene op koper gesneden kaart van geheel Frankrijk , tot eene zeer kleine schaal herleid door Paulo Wicz, met behulp yan een door hem uitgCYonden werktiiig, waaraan bij den naam ysn\ pa7itograaph heeft ge- geyen. Op deze kaart ontdekt men door middel eener loupe de lijnen en de namen der piaatseii met eene volmaakte netheid, boewcl de middellyu dor geheele plaat naauwlijks drie centimeters bedraagt. (1) Nalur, Hist. L. VII. cap. 21. SPOKEN VAN OPTISCHE WERKTUIGEN BIJ DE OUDEN. f) 564. Uit dit ecn cn auder mag raeu de volgcnde be- sluiten alleiden : 1” dat de ouden de kunst bczeten hebben, om glas niet alleen le bl^izen, maar ook te gieten en te slijpen; 9' dat zij bolle en ook lensvormig geslepen glazen ver- vaardigd, en zich van deze als brandglazen bediend hebben; 5° dat zij opgeraerkt hadden , dat met water gevulde bolle flesschen de voorwerpen, die er zich achter bevon- den , vergroot vertoonden. Nergens wordt , vvel is waar naar bet schijnt, bepaald gewag gemaakt van een vergrootend vermogen der lens- of holvonnig geslepen glazen, maar men kan het als bijna onmogelijk stellen , dat dit aan diegenen , welke deze glazen dikwerf gebruikten, geheel ontgaan zijn zoude. Somraigen hebben zelfs geraeend bij de oude schrijvers aanduidingen te vinden van optische werktuigen. Zoo voert Paucirollus [De rebus inventis. Tit. 15) door Moly- neux (I) aangehaald, eene plaats aan, die bij Plautus zoude voorkomen : •> Cedo vitrum , necesse est conspicilio %ti'\ doch volgcns Molyneux is deze aanhaling onjuist en de bedoelde plaats nergens te vinden. Junius (2) deelt uit Pisidas, een Christen schrijver, die in de 1^° eeuw le Constantinopel leefde, de volgende zinsnede mede: » (jt,£XXovToi ag ^lOTTTpov tru (BXsTTsig.'^ Wat bier voor ecn werkluig, waardoor toekomeudc dingen ziglbaar zouden zijn, door het woord 'Biowrpov bedoeld wor- de, is thans moeijelijk uit le niaken, maar het schijnt niet (1) Treatise of Dioptricks, London 1692. p. 253. (2) Zie Jones, An essay on the first principles of Natural philoso- phy. Oxforl, 1762, p. 277. 10 SFOKEiy VAN OmSClIE V.'EIIHTUIGI'.N BU BE OUBEN. dal er eenige bepaalde grond bcsla ora bier aan eencn venekijkcr le deidien, zoo als Joaes doet. Docb alhoewel men bet als uilgemaakt mag bcschouwen, dat de oudon bekend waren met de voornaamste uilwerkselen van bollc doorschijnende ligcbanien, zoo schijnt' bet niel le min zeker, dat zij van de. oorzaak dier verschijnselen , namelijk de breking der lichtstralen , geen helder denkbeeld hadden , schoon hot huu niet ontgaan was, dat er cene afwijking van de regte lijn ontstaat, indien voorwerpen gedeellelijk onder water gezien worden , gelijk blijkt nit somraige plaat- sen der werken van Aristo teles en Plutarch us (1). Plo- lemaeus, die in de 2**° eeuw onzer jaartelling leefde, en de straalbreking zeer goed kende en zelfs gemeten heeft, schijnt met de veiscbijuselen der bolle doorschijnende lig- cbamen niet bekend te zijn geweest. De eersle, die daar- van eene alhoewel onjuiste verklaring gaf, was Vitellio, die omstreeks 1270 schreef, en kort na hem Roger Ba- con, doch over hen slraks nader. 56S. Dat de keunis der oudcn aangaaudc de verschijnse- len der teriujkaatswg van de lichtstralen meer volledig waren, is niet le belwijfelen. Het is genoeg bekend, dat men reeds vroegtijdig brandspiegels vervaardigd heeft, welke, indien datgene, helwelk van bunne uilwerkselen verhaald vvordt , voor waar mogt gehouden worden , die vau onzeu tijd zelfs in vermogen overlrolTeu zouden hebbeu. Ilet zal naauwelijks noodig zijn bier le hcrinneren aan bet bekende schoon door velen bclwijfelde verbaal van bet in brand sicken (1) Tc Tinden bij Reciiault, Donginc etneienno de la physique nou- vcUc. Amsterdam 17G5, p. 175. HOME SPIEGELS BIJ l)E OUDEN IlEKESl). dor Rouieiusche schepcn voor Syracuse door Archimedes (1). Archimedes zoude ook eeue vcrhandeling liebben ge- schrevei) over parabolische brandspiegels, doch vvelke verlo- ren is gegaan. Er beslaal verders eeue aan Euclides loe- geschreven Optica^ waariu ook over de verschijnselen der hollo spiegels gehandeld wordt , doch er zijn redenen , om te vermoeden, dal dit werk niet van Euclides afkomslig is (2). In elk geval is helzelve echter van hooge oudheid, lerwijl het zeker is, dal de welten, die het licht bij de Ic- rugkaatsing volgt, bepaaldelijk die van de gelijkheid der hoeken van inval en van lerugkaalsiug , reeds zeer vroeg aan do vol- gelingen van Plato, waarloe ook Euclides behoord heeft, bekend geweest zijn. Dal de ouden van de eigenschappcn van den hollen spicgel gebruikt gemaakt hebben, oin voorwerpen vergroot tc zien, vinden wij medegedeeld in de volgende vuile door Porta (3) aangehaalde plaals: » Talia fecit concava specula Hostius,' ut refert Seneca, ut redderent majorem justo imaginem^ qui quadra fuit Ubidinis magna^ sic specula disponens, ut dum drauemn pateretur , sui admissarii motus onines adversus videret^ talique crassa memhri crassitie se ipsum fallens oblectaretur." (1) Omstaiidig handelt liierover, Lehalve vele oudere echrijvers, Wilde in zijne Gcschiclite der OpHk, 1838. I. p. 31 et seq. (2) Encyclopaedia Brittanica XIV. p. 179. Anderen (Wilde 1. c. I. p. 11) raeenen , dat hetzclve wel door Euclides geschreven, doch door Theon eii andere commentatorcs veranderd is. (3) Magia naturalis , sive de miracuHs rerum naturalium, Antwer- piae, 1560. lib. 1. cap. 14. In eene latere in 1607 te Frankfort versche- nen uitgave iu 20 boeken , lib. 17, cap. 4. LATEBE GESCHIEDENIS DEB LE:<ZEN EN DITVmmNG DEB BBILLEN. 566. %»ij moeten thans eene lijdruimte van niet minder dan tien eeuwen overstappen , eene tijdruimte , welke voor de beoefening der wetenschappen zeer weinig heeft opgele- verd , terwijl van dat weinige nog slechls eeu gering gedeelte lot oils is overgekoraen. De eerste, welke na dien tijd ge- wag maakte van de verschijnselen der bolle glazen, is Alhazen Ben Alhazen, een Arabier, die omstreeks bet jaar 1100 leefde, en een werk over Optica schreef, waariu men vindt vermeld, dat indien een voorwerp digt tegen de vlakke oppervlakte van een segment van eenen glazen bol wordt gehouden, waarvan de bolle kant naar bet oog ge- keerd is, bet zicb dan vergroot zal verloonen (1). Hier vinden wij dus bet eersl gewag gemaakt van de werking eener piano -convexe lens, ofscboon Albazen niet opge- merkt heeft, dat bet onnoodig is bet voorwerp vlak tegen de lensoppervlakte le houden. Vilellio, een Pool, beeft later (1270), al wat in bet werk van Albazen belangrijk was beboudende, eene verbande- ling over Optica gescbreveu , waarin van betzelfde verscbijnscl wordt gewag gemaakt , ofscboon zoowel zijne waarnemingcn (l) Opticao thesaurus Alhazeni Arahis. Baiileac 1572. lib. Vlt. 41 cii 45. ALHAZEN, VITEI.LIO, UOGEK BACON. 15 als zijnc verklaringen zeer onjuist zijn (1), en hct bijna zeker schijnt, dat hij niet uit eigen ondervinding sprcekt, maar alleen datgene heeft widen verraelden, wat Alhazen daaromtrent zegt, en bet daarbij duidelijk is, dat hij dezen laatslen verkeerd beeft verstaan, want terwijl Alha- zen van de werking van een bolsegment spreekt, dat groo- ter dan een halve bol is, vermeldt daarentegen Vi tell io een segment, dat kleiner dan een halve bol is, en meent dat het punt, waarin zich al de stralen, die door zulk een segment gaan, vereenigen , juisl het rniddelpunt van den bol moet wezen. Een tijdgenoot van Vitellio was Roger Bacon (gebo- ren 1214, gestorven 1292) een man, die alien, wclke ge- lijktijdig met hem leefden , voorbijstreefde in kennis aangaande de natuur en hare verschijnselen , en het gewone lot moest ondervinden van hem, die uilmunl in kennis, terwijl alle die hem omringen dom en onwetend zijn. Men beschul- digde hem van toverij , hij werd in de gevangenis ge- worpen, waarin hij ticn jarcn lang zuchtle, en volgens sommigen stierf (2). Op vele plaalsen zijner schriften treft men bevvijzen aan, dat het gebruik van bolle glazen hem gemeeuzaam was, en zelfs zijn er tamclijk duidelijke sporen van zijne po- gingen , om deze tot meer zamengestelde optische werktuigen te vereenigen (5). (1) Vitellionis Thuringopoloni libri X. a Federico liisnerOy Basileae 1572, lib. X. 48; tegelijk met het werk van Alhazen uitgegnven in Reiner Opticae Thesaurus. Bus. 1583. (2) Vergelijk hieromtrent Molyneux, 1. c. p. 2.57. (3) De volgonde uiUrekscls zijn overgenomen uit de vvcrken van Moly- neux en van Smith. u UOGEU BACOM. Zoo zegt Ilij : « Si vero corpora non sunt plana ^ per quae visas videt, sed sphaerica, tunc est magmi diver si- tes, nam vel concavitas corporis est versus oculum vel con- veccitas, etc.” en een weinig verder vervolgt Lij aldus: « De visione fracta majora sunt, nam de facile patet, maxima posse apparere minima et e contra; et longe distanlia videbuntur propinquissime et e converse. Sic etiam face- remus Solem et Lunam et Stellas descendere secundum apparentiam hie inferius etc. Het duidelijkst bewijs echter voor de bekendheid van Bacon met vergrootglazen levert de volgende plaats (1): » Si vero homo aspiciat literas et alias res minufas per medium cnjstalli , vel vitri, vel alterius perspicui suppositi Uteris, et sit por- tio minor spherae , cujus convexitas sit versus oculum, et oculus sit in acre, longe melius videhit literas , et apparebunt ei majores. Nam secundum veritatem canonis quinti de sphae- rico medio infra quod est res , et citra ejits centrum, et cujus convexitas est versus oculum; omnia concordant ad magm- tudinem: quia angulus major est sub quo videtur, et imago est major, et locus imaginis est propinquior , quia res est inter oculum et centrum, et ideo hoc instrumentinn est utile senibus et habentibus oculos debiles. Nam li- teiam quantumcumque parvam possunt videre in suffi- ciente magnitudine." Eindelijk verbaalt nog Record (2) dat Bacon een glas geslepcn heeft, vvaardoor men zulke zondcrlingc zaken zag, dat men de werking daarvan algemecn aaii de magt des duivels toeschreef. (1) Opus majus. London 1733. p. 352. (2) Chemin de la Science 1.551. KOGEB BACON. 15 Uit (lit alles volgt ouzes inziens (1): 1’ dat Bacon plano-convexe lenzen bezat, en met der- zclver vergrootcnd vermogcn door eigen waarneming zeer wei bekend was; 2° dat hij de oorzaak, vvaarom zij bet voorwcrp vergroot vertoonen, daaraan tocschreef, dat zij verooilooven bet voor- werp onder eenen grooteren hoek te zien, en a' dat hij bet nut inzag, hetwelk dergelijke lenzen voor hen moeten hebben , die oud en zwak van gezigt zijn. 