Over Middennederlandschen epischen versbouw
» Je suis convaincu que tous les vers de van Maerlant, de Jean de Clerc et des autres poètes de leur époque, out eu un nombre fixe de syllabes (sept ou buit, rare- ment davantage), une espèce de repos (autant qu'il en faut dans les petits vers), et, qui plus est, deux è deux Ie même rhythme, quelquefois ïambique, mais plus souvent trochaïque. Si jusqu'aujourd'hui on y a méconnu tout cela , la faute en est en partie aux copis- tes, qui ont misérablement défiguré presque tous les manuscrits, et en partie aussi anous, qui avons négligé de nous enquérir des régies que nos péres observaient en faisant et en lisant leurs vers." {') Blessagcr des sciences et des arts de la Belgique, torn. 5 (1837) pag. 389: (t) Verg. ook t. a. p. bl. 392. o o £n yerder p. 399 nNous établissons comme règle, que les vers qui rimcnt ensemble, doiyent ayoir Ie même rhythme, ou ee qui reyient au même ici, Ie même nombre de syllabes.-' Men passé dezen regel op eenig mnl. gedicht toe , en men zal zien in hoeyerre het vraarheid behelst, b.y. (ik neem het eerste het beste dat mij onder de hand yalt) uit den Troj. oorlog yan van Maerlant (*); Troilus sat op Pesselande: Ie vrane men in genen lande, No na, no yerre, in gere stat Beter ors yonde dan vras dat: 5. Hi hadde enen vritten halsberch an, Scoenren ne sach- noit man, So ne duet oec nembermere; Hi droech Hectors scilt min no mere Met enen palenstene groene. 10. Enen scacht met enen roden ponioene. Dat hem Briseida sine amie « Hadde gegeven op goede yrie Hefmen hem in die hant gegeyen, •Daer menech mede yerloes sijn leven; 15. Hi hadde enen helm van goede stalc, Daer menech groet steen van kerstale Stont in, ende menech sardijn, Die blecte jegen dat sonnescijn Als of hi al ontsteken ware. 20. Troilus was worden geware enz. De meeste regels schijnen twee aan twee niet het zelfde metrum te hebben en voorts gaat het met de toepas- sing der latijnsche maat ook al vrij moeijelijkj immers (*) Bloramaert Oudvl. Ged. 1 D. bl. 46 vs. 304 vlg. — ook uitgegeven door Ackersdijck N. werken der Maatscli. van Ned. Letterkunde 1, 201. ♦> 1 de verzen 4, C, 8, 10, 12, 15 laten zich, hoe men zich ook wende, maar niet in een jamhisch of tro- chaisch panser wringen. Prof. Bormans heeft getracht zich uit vele moeielijk- heden te redden door er hij te voegen (hl. 94): ))0n doit admettre, ce qui est incontestable ^ que les anciens se souciaient fort peu de Taccent , et allongeaient d vo- lonté les syllahes brèves.'* Reeds heb ik eenige malen ter loops dit systeem af- gekeurd, en de heer Bormans is mij daarom hevig te lijf gegaan in een brief geplaatst in het Belgisch Mu- seum (*). Ik blijf dat stelsel afkeuren. Niet dat ik zoo als de heer B. schijnt te veronderstellen ooit ge- meend heb dat hij ngrieksche of latijnsche metrische voeten of prosodische quantiteiV bedoelde; want ik be- greep wel dat hij ook slechts dacht aan » heffingen en zenkingen en de daeruit ontstaende kadans.'* Maar zoo hij zich »van de benamingen van tamhique en trochaï- que bediende om voor deskundigen den rhythmus met één woord aen te wijzen (bl. 203)", dit bewijst alleen dat hij toen nog niet bekend was met de juister ter- minologie der Duitschers. * Wat nu het systeem zelve aangaat, ik zal niet stil- staan bij de willekeurig afwisselende jambische en tro- chaische maat , die wel is waar ook bij een enkelen fran- schen dichter voorkomt , maar door Diez te recht wordt veroordeeld als eene »das Gemüthliche und Glcichmas- sige des Vortrages storende Einrichtung." (-}•) Het zal genoegzaam zijn bij de laatst aangehaalde stelling van den heer B* onze aandacht te bepalen. Zij klinkt mij, zoo al niet ongerijmd dan toch zeer onrhythmisch. Te' O Jaargang 1846, tweede aflevering. (t) Altromanische Sprachcndenkmale , nebst ciner Abhandl. nber dea episclien vers. s. 110. 32 recht, duukt mij, zei Lelyveld (*): «ledere taal heeft hare eigene Prosodie en by zondere wyze van seandeeren. In de onze yersta ik door seandeeren der verzen, niet alleen de afmeting der voeten, bestaande uit korte en lange syllabes enz. ; maar ook de meerdere of mindere laagte en hoogte der toonen waarin voornamelijk de wel' luidendheid onzer verzen gelegen if.'" Ook op de mnl. verzen moeten deze woorden toepasselijk zijn, willen zij op den naam van verzen aanspraak maken, want die rhythmiek is op den aard van alle duitsche taal- takken gegrondvest. Zoo daarentegen onze ouden den klemtoon , de hebung , maar lieten vallen waar het toe- val hem heen bracht, en zoo zij hun oor gestreeld voelden door een chaos van toonen en klanken, dan dunkt mij is het niet noodig zooveel moeite te doen om hun metrum — let wel, een onrhythmisch me- trum! — te herstellen; en ware dit mijne overtuiging, ik zou geene reden zien om van rhythmus en metrum te spreken, maar integendeel tot het systeem van Huy- singa Bakker terugkeeren, en met hem eerlijk van iederen mnl. dichter verklaren: »het geheele rijm werk is ongeregeld, heeft gestadige afwijkingen van hooge en laege grepen, en anders om." Onwillekeurig komt de vraag bij mij op , of hetgeen de heer B. (bl. 202) van den nkakodaus eener Mone- ïsche scansie** zegt niet op hem zelven toepasselijk is, en pf Petrarcas woorden ook niet tot hem kunnen worden gericht; Frate, tu vai Mostrando altrui la via , dove sovente Fosti smarrito, ed or se* piu che mai! Zoo er den heer Bormans ondanks zijne nieuwe ac- centleer nog moeielijkheden overblijven, hij tracht die (*) Op Huydecopers Proeve I, 422. 33 te ontkomen door aan te nemen dat de schuld ligt aan het HS, en dat het fouten zijn van den afschrijver die het werk verbroddeld heeft. Wij antwoorden met Dr. Snellaert (*): j»Het is alleen te verwonderen dat niet één handschrift, niet één fragment on verminkt tot ons zij gekomen.'' Ondanks het onhoudbare der stelling vond dit sys- teem (waarvan, zoo men de weifelende uitspraak van Huysinga Bakker niet mede wil rekenen, Docen wel de eerste voorstander is geweest, die ten jare 1807 in Aretins Beitrage IX, 1091 ten opzichte van Maerlants Alexander reeds sprak van »die gewöhnliche Versart in kurzen gereimten Jamben.'') — algemeen bijval, het- geen alleen te verklaren is uit de zucht om zich tot eiken prijs los te maken van het verouderde gevoelen , dat men toch als belachelijk had leeren aanzien. Onder de eersten die zich voor dit systeem verklaar- den behoort Jhr. Ph. Blommaert in het eerste deel zij- ner Oudvlaemsche Gedichten bl. 41 : ))De vergelyking van verscheiden afschriften van 't zelfde dichtwerk kan niet weinig tot het hervinden van het rhythmus der ouden en het herstellen van den oorspronklyken tekst mede helpen. Onder het ver- basterend afschryven der onkundige copisten zijn wei- nige dichtstukken van dit vroege tijdvak, onveranderd tot ons overgekomen, en het is geen wonder dat men by de oppervlakkige inzage dezer onnaeuwkeurige schrif- ten algemeen van gedachte geworden was, dat de oude dichters op toon noch maet pastten, maer alleenelijk naer het rijm omzagen. »De flr. J. H. Bormans, professor der vaderlandsche letterkunde van de hoogeschool te Gent , trok nu onlangs de aendacht der taelkundigen op dit belangrijk punt." (•) Verhandel, over de Ned. dichtkunst in België bl. 33. 3 34 Ook Dr. Snellaert schaarde zich ondanks de boven aangehaalde opmerking onder dezelfde banier. Hij schrijft (*) : »De beminnaren onzer letterkunde hadden opgemerkt dat onze oude schrijvers geen acht op het juist getal voeten gegeven hebben, en het eene vers onverschillig korter of langer dan het ander maekten. Ik had al- tyd gedacht dat zy alleen op rym en toonval acht sloe- gen, en meer hun gehoor dan hunne vingers raed- p!eegden. Professor Bormans meent dat zy een vast getal lettergrepen gebruikten en hunne verzen in iatn- ben, maer meestal in trocheeën schreven. De toenmaels by de Franschen gebruikte versificatie vermeerdert zelfs de v^aerschynlykheid dezer wyze van zien." Evenzoo verklaarde mijn vriend Dr. M. de Vries in de Jagers Taalk. Mag. IV, 283: »Voor het overige heeft de naaiivrkeurige vergelijking van verschillende afschriften van één rijmvrerk mg in de overtuiging ver- sterkt, dat het niet moeijelijk zou zijn, bij onze oude dichters daar, waar zich de gelegenheid tot zulk eene vergelijking opdoet, meestal de oorspronkelijke maat der verzen te herstellen. Het eene handschrift toch verlengt of verkort doorgaans de verzen, die in het ander door den afschrijver te kort of te lang gemaakt zijn. En daarbij beroept hij zich op de boven uitgeschre- ven plaats van Prof. Bormans. Ook hij v^erd dus tot eene dwaling verleid waarvan hij echter sedert, naar ik meen, is terug gekomen. De eenige die zich tegen het meer en meer veldwin- nend systeem verklaarde zonder het oude stelsel te blijven aankleven , was de helaas ! te vroeg aan de we- tenschap en zijne vrienden ontrukte Willems. (*) Verh. over de Ned. Dichtk. in België bl. 33. 35 Reeds in het eerste deel van zijn Belgisch Museum (*) , zei hij : ))De heer Bormans heeft omtrent de regels der versi- ficatie bij de ouden een standpunt van beschouwing gekozen^ waarop ik hem niet volgen kan." En later, als de heer Lambin bij de uitgave van een fragment van het vroeger door Blommaert uitgegeven gedicht Van der zielen ende van den lichame (■{■), nog verklaarde (§) »dat de verzen van het een en ander stuk niet regelmatig zijn : het meeste getal is van 8 of 9 lettergrepen, eenigen zyn van 10, van 11 en zelfs van 12 en 13. Zoude men hieruit mogen besluiten dat de dichters der middeleeuwen de regelmatigheid in de lettergrepen over het hoofd zagen?'' — toen tee- kende Willems daarop aan: »De regelmatigheid was by hen niet gelegen in de evenredigheid of het gelyk getal der syllaben van lede- ren regel ; maer in de foonslagen. Er zijn vier zulke slagen in elk der bovenstaende versen, en deze vallen altyd op de wortelsylben.'* Uit deze woorden blijkt genoegzaam dat Willems in den grond de wet van den versbouw onzer vaderen ge- voeld had, hoewel hij dan ook wat de détails betreft de waarheid op verre na niet gevonden heeft, of al- thans met zijn onderzoek niet tot genoegzame zekerheid schijnt gekomen te^ zijn om zijne theorie breedvoeriger uit een te zetten of toe te lichten, gelijk ons ook uit zijne aanteekening Belg. Mus. 1846 bl. 231 vlgg. blijkt. Schier ter zelfder tijd dat Willems ons het spoor wees waarop wij onze onderzoekingen moesten voort- zetten 'vestigde ook de verdienstelijke hoogduitsche ge- (*) Bl. 455, in de noot. (t) Achter zijnen Theophilus bl. 57 vig. (§) Belg. Mus. II, 77. 3^ 3C leerde F. J. Mone de aandacht der beoefenaars van de mnl. letterkunde op den versbouw, en even als Wil- lems dacht ook hij niet aan willekeur en bandeloos- heid, maar evenmin aan latijnsche jamben of tro- chaeên (*), terwijl hij van het systeem van den heer Bormans in het voorbijgaan zegt (^) dat het de mnl. metriek «nicht mit der gehörigen Scharfe und Gründ- lichkeit" behandelt. • Zie hier zijne theorie over het mnl. rhythmus (§) : »In der mnl. Verskuust darf man sich nicht an die Redêryker halten, man könnte sonst glauben, sie sey nach der Französischen eingerichtet , weil die Redêryker 80 Manches aus dem Französischen übemommen. Al- lein die Französische Metrik, wenn man auch nur auf ihre sylbenzahlung sieht, weicht ofTenbar von der Nie- (*) Eerst in de tweede helft der zestiende eeuw schijnen onze dichters hunne verzen op fransclien leest geschoeid te hebben. Toen van lieverlede bij de rederijkers hel gevoel voor het natio- nale rhythmus was verloren geraakt en hunne verzen, zoo wat vorm als inhoud betreft, een i^algelijk mengelmoes vertoonden, was het de kamer in Liefde bloeijende^ die zich daartegen begon te verzetten. In de Twespraack van de Nedcrduitsche Letterkunst door haar in 1584 uitgegeven heet het in het 5^ hoofdstuk, han- delende va7i de maatklanck emle wjtspraack , als er sprake is van verzen die «schicklyck óf wanschicklyk voortlopen*': »De Reedners van ouds [dat zijn dunkt mij onze mnl. dichters] hebben dit in haar schriften, mede waarghcnomen , maar onder ons ist zó heel vreemd, dat wy Rymers, naulyx óyt daar af heb- ben horen spreken, ick laat staan, dat wy in ohs dichten daar op zouden achten. »Daar zynder óóck huydendaaghs , dieër op beghinnen te ach- ten : ende ick laat my niet anders voorstaan : Zó men hier in met verstandighc opmercking vóórt vaart, óf *t sal metter tyd eene behachlycke cierlyckheyt ende welstand in onze taal brenghen: doch dunckt my, dat men meer na den aard van onze spraack , als na den voet der Latynistefi moet ie werck ghaan** (I) Uebersicht der Nie4erl. Volks Literatur ülterer Zeit, s. 399. (§) Uebersicht enz. s. 30 ff. 37 derlandischen ab, die anscheiulich gar keine regelnias- sige Sylbenzahlung in den Yersen hat; sodann ist der Französische Ton öder Versaccent, der gewöhnlich auf den Flexionssylben ruht, ganz verschieden vom Nie- derlandischen, der wie im Teutschen auf den Wurzel- sylben liegt. Im Französischen richtete sich der Ton nach dem Lateinischen , dessen Flexionssylben meistens lang sind, im Teutschen aber muste der Ton auf die Wurzel fallen, weil die Flexionssylben allraalig "ver- kürzt und stumm wurden. Das Niederlandische hat die alten vollen Flexionen noch früher abgelegt als das Hochteutsche , daher muss das Yerstummen der Ëndun- gen dort sich weiter ausgedehnt haben als bei uns, was auch das Versmass wirklich beweist. Die gewönlichen Niederlandischen Verse haben nam- lich vier Hebungen wie im Teutschen und wahrschein- lig keine andem als stumpfe Reime, denn hinter der vierten Hebung verstummt jede Nachsylbe, wodurch alle Reime stumpf werden mussen. Die Senkung (The- sis) kan in jedem Versfusse wegbleiben und alle Flexi- ons- und Ableitungssylben verstummen, wenn vor oder nach ihnen eine tonlose Sylbe in der Senkung steht. Die Sylbenyerschleifung wird durch die Inclination sehr erleiehtert, sowie durch die Elision vor Vokalen und H. Doppel- und Zweilaute sind einsylbig, auch die Conjunction ende. Der vorschlag is meistens ein- fach, doch kommt auch der doppelte vor.'* De vraag is hier niet of Mone in alle bijzonderheden juist ziet , en zijn systeem met genoegzame grondigheid , uitvoerigheid en duidelijkheid heeft ontwikkeld; voor ons, die ons een eigen onderzoek voorbehouden, is het genoegzaam te weten of het beginsel waarop dat sys- teem rust het eenige ware zij , dan of het eene onge- rijmdheid of eene hypothese bevat gelijk de vorige the- oriën. 38 Als Dr. Snellaert ia zijne Verhaudeling t. a. pi. het systeem van den heer Bormans heeft uiteengezet Toegt hij er hij: uDe toenmaels by de Franschen gebruikte versificatie vermeerdert zelfs de viraerschijnlijkheid dezer wyze van zien." Maar met meer grond zou men kun- nen beweren : De toenmaals bij de Duitschcrs gebruikte versifikatie maakt deze wijze van zien hoogst onwaar- schijnlijk, A priori toch was het veeleer denkbaar , dat een volk van den duitschen stam de eigenaardige ver- sifikatie van dien geheelen stam zou volgen, zoo als Snellaert zelfs getuigt dat in de vroegste tijden plaats had (^), dan zich aan te sluiten aan de eigenheden van een rhythmus, dat in duitsche ooren niet harmo- nisch kon klinken, en waartoe zich de duitsche taal niet dan weerbarstig kon leenen. Van dien kant reeds wordt Mone's stelsel waarschijn- lijk, en wanneer men met aandacht de mnl. verzen onderzoekt, dan springt reeds terstond in het oog dat het beginsel der theorie door hem en Willems voorge- staan (de vier arses) in den grond het eenige ware is. Bij de uitgave van de Dietsche Doctrinale in 1842 was ik daarvan reeds zoodanig overtuigd , dat ik in de inleiding op dat werk (-j-) de aandacht onzer taaiken- ners bij vernieuwing op den mnl. versbouw meende te moeten vestigen en het systeem van Mone ontwikkelen. Hetgeen op die weinige bladzijden voorkomt was even- wel onvolledig en hier en daar onjuist: van het eerste was ik toen reeds overtuigd (zie aldaar bl. LUI) en het was hoofdzakelijk om een nader en grondiger onder- zoek uit te lokken dat ik mijne gedachten mededeelde. Tot nog toe werd evenwel die hoop te leur gesteld (§) ; (*) Verhandeling bl. 12. (t) Bl. XLVIII— LYII. (§) In Duitscliland deelde mijn vriend Julius Zaclier eenige \yenken mede over mnl. metriek in zijne beoordeeling mijner Bc- 39 want behalve Prof. Bormans, die in een hevig artikel in het Belgisch Museum 1846 bl. 158 vlg. zijn stelsel verdedigde, of liever de schets van Mone aanvocht, maar daardoor ten minste zijnen v^etenschappelijken ijver aan den dag legde, — behalve Prof. Bormans, zeg ik, bleven onze nederlandsche geleerden die zich omtrent dat punt uitlieten aan de schors hangen, want niemand waagde zich aan een grondig onderzoek. Prof, Lulofs , bij voorbeeld , schreef wel een hoofdstuk * nover de Prosodie of Fersmaai-Uer in de dertiende en veertiende eeuw^'' (*) maar zijn onderzoek voldoet niet aan den stand der wetenschap in onze dagen : zijne resultaten zijn meer negatief dan positief. Zie hier zijne redenering: «Veel van de Prosodische regels, door onze oude schrijvers gevolgd, schuilt nog in het duister ondanks hetgeen Bormans, Mone, Jonckbloet en anderen er op eene niet altijd even heldere en met elkaar strookende wijze over aangestipt hebben. Wat mij meer of min zeker schijnt^ is het volgende. De versmaten onzer ou- den hebben of tot verhalende en didactische, of tot meer Lyrisch behandelde onderwerpen betrekking. Tot de verhalende, of, wil men, tot de historische en epi- sche stoffen, gelijk mede tot de leerkundige of didac- tische onderwerpen gebruikten ze eene en dezelfde korte, regel aan regel rijmende versmaat. Deze vers- maat bestaat doorgaans uit vier afsnijdingen of voeten, elk van twee, soms echter maar van één syllabe, en die zich over het algemeen het liefst als zoogenaamde trochaeên ( - ^ ) , voor zooveel men daarvan bij ons atrijs, Doctrinale en Specimen, Berl. Jahrbücher für Wissensch. Kritiek, Mai 1843, Kol. 716—720. Ook bij erkende in onze mnl. verzen het beginsel der vier toonverheffingen. (*) Handboek van den vroegsten bloei der Nederl. letterkunde, 1845, bl. 359 vlgg. 40 spreken kan, scanderen laten. Hierbij moet men ech- ter met Mone (üebersicht bl. 30) wel in het oog hou- den, dat er dikwerf meer syllaben, dan noodig schijnt, in den versregel voorkomen, wijl men of aan het be- gin der versregels eene of een paar niet meê te reke- nen syllaben, als eene soort van voorslag plaatste, of ook de buigings- en afleidingsdeelen der woorden vaak niet mede telde, of soms een Toor zamentrekking meer of min vatbaar woord als zaamgetrokken uitsprak, en tevens de sluitende e met eene Tolgende Tokaal of met de h versmelten deed. Ook schijnt ende meermalen eenlettergrepig als en of end geteld te hebben. Door dit eene en andere, (waarvan ik echter beken de vol- komen vaste wetten nog niet gevonden te hebben), heerscht er bij den eersten oogopslag eene groote wil- lekeurigheid en onregelmatigheid in die versmaat, en dezelve schijnt, naar de regelen onzer tegenwoordige Prosodie, hoogst gebrekkig; te meer, daar de afschrij- vers der manuscripten dikwerf nog de maat, of door inlasschingen, of door weglatingen van syllaben, be- dorven hebben. Hoe dit zij , men kan echter op de bovengemelde wijze de verzen onzer oude schrijvers EENiGERBUTE scandércn , en hoort als grondtoon altij d die maat van vier voeten of liever afsnijdingen door- klinken, van welke afsnijdingen, voor het overige, in de niet Lyrische versmaten, d^ laatste onverschillig of op een' zoogenaamden staanden, of op een slependen rijmklank, en daardoor of monosyllabisch of bisylla- bisch eindigen kan.'' Men ziet dus dat de heer Lulofs eigenlijk nog in het onzekere is of de mnl. verzen zich laten scanderen al dan niet, en hij kon wel tot geen ander resultaat ko- men, door zijne kombinatie van het Bormansche sys- teem met dat van Mone; de vereenigingen dier twee heterogene elementen moest wel onvruchtbaar blij- 41 ven of hoogstens een monster doen geboren worden. Ik zal hier de proeven van scansie uit het Handboek niet weder overschrijven, omdat men uit de "v^oorden zelf van den heer Lulofs genoegzaam kan zien wat men te wachten heeft , terwijl ik overigens den lezer verwijs naar mijne heoordeelingp van dat geheele werk (*). Zoo de oude school, waartoe de heer Lulofs «teregt of onregt gerekend wordt te hehooren," al niet tot wetenschappelijke uitkomsten geraakte, dit baart geene verwondering : van haar zijn wij geene grondigheid ge- woon. Maar dat Mr. L. Ph.C. v. d. Bergh, iemand die niet gewend is zich met onvolledige beschouwingen te vergenoegen , die integendeel bij verschillende gele- genheden doorslaande bewijzen gaf van grondige studie en van echt wetenschappelijk onderzoek — dat ook hij niet tot meer zuivei*e resultaten kwam , dit geeft ons reden tot bevreemding. Want wij mogen het niet ver- zwijgen, al strijden wij onder dezelfde vanen, zoo hij al in het algemeen overtuigd is dat het duitsche rhyth- mus van vier ioonverhefpngen in onze mnl. verzen heerscht, — bij de uitwerking van dat begrip rusten zijne denkbeelden niet meer op een vergelijkend streng onderzoek. In de inleiding op den door zijne zorg in het licht verschenen Roman van Heinric en Margriete van Lim-^ boreh , bl. XXVIII— XXIX zegt hij : )}De di^httraut en de rythmus is de gewone dier eeuw; de regels hebben vier hebungen of maten, die (* De GidSy Januari] 1846. bl. ]— 56: zie over de prosodie al- daar bl, 41 — 44. — Tegen mijne beschoawingen over den vroeg- sten bloei der mnl. letterkunde is de heer Lulofs opgekomen in een opzettelijk inrerkje getiteld: > Verhandeling over den tijd van den eerst regten aanvang en vroegsten bloei onzer oude bepaal- delijk gezegde Nederlandsche letterkunde, enz. enz." Ik zal zoo ik hoop mijn gevoelen vreten te handhaven in eene geschiedenis der mnl. letterkunde, die zoo ik hoop vreldra het licht zal zien. 42 II iet gelijk iu onze hedendaagsche yerzen, altijd uit hetzelfde aantal lettergrepen bestaan, eene eentoonig- heid, die Toor het oor onier Tooronders onTerdragelijk zou geweest zijn, en zelfs onder ons alleen door* het gedurig Teranderen der caesuur kan Toldoen; maar bg de eene sylbe, waarop het accent viel en die daardoor in de arsis stond, Toegde men naar willekeur een 9 twee , drie of vier korte lettergrepen , even als men in de muzijk onverschillig eene vierde noot, door twee achtsten, eene triool of vier zestienden kan vervangen. Zie hier eenige voorbeelden: £v^ dïe I cönïnc v^ | ArrS goën Ble tén I besten és vër | gaën sljn | doen Lach ïn dé | stad te | Yansé | coër. Men kan ze ook eenigzins anders afdeelen, doch altijd zal men de vier maten terugvinden , en waar dit geen plaats heeft, kan men den tekst als bedorven beschou- wen, hetzij de fout aan den dichter of aan den af- schrijver te wijten zij. Het is de gewone rhythmus der Duitsche verzen, die men ook in de mhd. gedich- ten aantreft." Het is duidelijk dat v. d. Bergh het wezenlijke be- ginsel van het mnl. rhythmus voelt , en toch .raakt hij het spoor bijster als hij het duister gevoelde juist door een streng onderzoek had moeten duidelijk maken. £n de oorzaak van dit verschijnsel is niet ver te zoeken: men heeft in Nederland den gang der studte van het mhd. niet genoeg bijgehouden, en juist hier doet zich dat gebrek voelen. Terecht heeft Zacher gezegd (*): »Wenn irgendwo, so zeigt es sich bei Betrachtung der mnl. Metrik , dass die altniederlandische Sprachforschung ohne stete Yerbindung mit der altdeutschen alles Fun- damentes entbehrt und auf einigermassen erhebliche (*) Jabrbüchcr für Wfsscnftchafl. Kritiek 1843, sp. 716. 43 ftcsultate durchaus verzichten muss. Wer diese auf der Hand lieg^ende Wahrheit nicht begreifen kann tder will , verrath dadurch eben nur , dass er entweder beide Literaturen nicht hinlanglich kennt, oder in eigensin- nigen Vorurtheile befangen ist." Ware dit tot heden meer in het oog gehouden men zou niet zulke wonderlijke theorieën over den mnl. versbouw hebben opgebouwd; en zeker ware v. d. Bergh tot dieper onderzoek aangespoord en Prof. Bor- mans tot meer juiste resultaten gekomen, hadden zij de volgende woorden van Lachmann (*) voor oogen gehad : )>Wer aber den grundsatz nicht zugiebt, dass in hochdeutscher gebildeter poesie keine senkung zweisilbig sein darf, ausser durch synizese oder durch verschlei- fung zweier einen einfachen consonanten imigebenden unbetonten e oder endlich im auftakt des nicht gesun- genen verses, der muss wissen dass er den wesentlich- sten punkt der hochtdeutschen verskunst, wenigstens wie ich sie aufgefasst habe, leugnet, und dass er eine neue theorie zu begründen bat, wenn er nicht leicht- fertig scheinen will." £n het is geen jurare in verba magistri dat ons tot deze erkenning leidt, want elk die weet wat de ken- nis van het duitsche rhythmus aan Lachmann te dan- ken heeft zal volmondig met Gervinus instemmen (•{-) als hij hem noemt »den scharfsehenden und horenden forscher> dem es gelang die wildheid des altdeutschen verses zu zahmen , die regel unter so viel licenz zu finden, und das, was das ohr fühlt auch der verstan- digen prüfung nahe zu legen/' £en vergelijkend onderzoek dus door Lachmanns aan- C) Za den Nibelungen, s. 293. (t) Gesehichte der deutschen Dichtung 1% 84. 44 gehaalde woorden uitgelokt zou sints lang welkom ge- weest zijn, en had waarschijnlijk rijper yruchten ge- dragen dan de eenzijdige theoriên waarvan wij spraken. Wij zullen daarom bij onze beschouwingen zoo Teel mogelijk het oog gevestigd houden op het mhd. en onderzoeken of, en in hoe verre, de wetten der mhd. metriek ook voor het mnl. gelden. Wij stellen daarom Lachmanns algemeenen regel voorop, onderzoeken dan de bijzondere punten die bij de ranl. metriek dienen overwogen te worden , om ons eindoordeel ten laatste in een korten algemeenen mnl. regel zamen te vatten. EERSTE AFDEELING, RHYTHMUS. ALGEMEENE HOOGDÜITSGHE REGEL. » Alle duitsche verzen , bepaaldelijk de oud- en mid- delhoogduitsche (tot op de zestiende eeuw, waarin de romaansche vorm overwegend begint te worden) — ' alle duitsche verzen hebben een bepaald aantal voeten , namelijk toonverkeffingen (arses) , die bestaan uit letter- grepen welke sterker toon hebben dan iedere daarop volgende daling (thesis). De dalingen vóór of tusschen deze toonverkeffingen mogen ook geheel ontbreken. » Nu bestaat het eigenaardige wezen der oud- en mid- delhoogduitsche verzen daarin , dat : 1) waar tusschen twee toonverkeffingen de daling ont- breekt, de lettergreep waarop de toon valt lang moet zijn door klinker of medeklinkers (positione); 2) alleen de daling vóór de eerste toon verheffing , of de voorslag , meer dan eene lettergreep toelaat , terwijl de overige dalingen slechts eensylbig mogen zijn. »Daar alzoo de telling der lettergrepen voor het duit- sche vers mede van gewicht is , hebben de dichters na- tuurlijk zich van de zamensmelting der vokalen en menige zamentrekking of verkorting van woorden, ge- lijk die in het gewone spraakgebruik in zwang waren. 4C in hunne verzen bediend; en er dient een naauwkeu- rig onderzoek plaats te grijpen in hoeverre zij zich dit alles veroorloofden, in hoeverre zij dit voor de wellui- dendheid passend rekenden. Voorts dient men te let- ten op eene andere eigenaardigheid, daarin bestaande, dat zij dikwerf twee door een enkeleil medeklinker ge- scheiden lettergrepen, waarvan de eerste kort is, voor eene enkele syllabe rekenden, {silbenverschleifung) zoo- wel in de toonverheffing als daling \ evenwel in QG&n. geval naar willekeur. »Bij dit alles lette men nog op rijm of allitteratie (*) , die evenwel tot den rhytmischen bouw van het vers niets afdoen, gelijk men dan ook inderdaad sommige oudhoogduitsche verzen zonder rijm of allitteratie vindt , ja zelfs middelhoogduitsche , wanneer men de zooge- noemde weezen in aanmerking neemt. »Het gewichtigste blijft echter altijd de betooning. En als de allittererende poëzie der Angelsaksen en Noren zich vergenoegt met opmerkzaam te zijn op de sterkst betoonde woorden en de syllaben dier woorden die den klemtoon hebben, moet men bij de duitsche verzen, die uit een bepaald getal voeten bestaan, wier toon- verheffingen sterker betoond moeten zijn dan de daarop volgende dalingen , dieper doordringen , en ook op den graad der betooning letten van die lettergrepen welke den klemtoon niet hebben. Het zal dikwerf mislukken een maar eenigzins vrijer gebouwd vers met juistheid (*) Men verstaat door allitteratie de gelijkluidendheid van de eerste letters der syllaben Mraarop de klemtoon valt; gelijk vij bij het rym op bet einde der inroorden letten kwam bij de allit- teratie vooral de voorletter in aanmerking. Verg. Dr. Snellaert Verband, over de Ned. Dichtk. in België bl. 12. ' Verg. Dr. L. Ettmuller in de inleiding op Die lieder der Edda von den Nibelungen, stabreimend verdeatscht, Zurich 1837. Koberstein, Grundriss der Geschichte der deutschen national lit- teratur 4e ausg. s. 42. 47 te lezen, wanneer men bij den hoofdregel, dat ieder duitsch woord, met weinige en meest «ook bekende uitzonderingen, het hoofdaccent (klemtoon) op de eer- ste lettergreep heeft , ook niet den nevenregel kent van het nevenaccent van twee- en meersylbige woorden, dien wij het eerst uit de mhd. rijmen hebben leeren kennen. Tegen het gebruik aan van alle hedendaag- sche volken bestaat in oud- en middelhoogduitsche verzen het onderscheid, dat als de eerste syllabe, die den klemtoon heeft, lang is, de tweede het nevenac- cent heeft: is de eerste kort dan heeft (als bij ons) de derde den neventoon (*)." Ziedaar in korte trekken het systeem van den duit- schen versbouw volgens Lachmann ontwikkeld. Bij- zonderheden, metrische fijnheden, worden hier niet ter sprake gebracht, doch de hoofdeigenschap van het duitsche vers duidelijk voor oogen gesteld. — Nemen wij Lachmanns woorden ten leidraad bij onze beschou- wingen. Onderzoeken wij thans in hoeverre ook de mnl. verzen aan die grondwet gehoorzamen. Wij zullen daarbij natuurlijk ook in bijzonderheden moeten tre- den, vergelijken, toetsen en bewijzen om tot weten- schappelijke resultaten te geraken, maar wij vertrou- wen dan ook daardoor in staat gesteld te worden om, gelijk wij als uitgangspunt de algemeene wet voor oud- en mhd. verzen neerschreven, als slotsom van ons on- derzoek de grondwet voor mnl. verzen in korte woor- den te kunnen vaststellen. Daar het , gelijk wij zagen hoofdzakelijk aankomt op den klem- en neventoon en op de lengte of kortheid der let- tergrepen zullen wij met die beide punten ons onderzoek (*) Lachmann; Ueber althochdeutsclic Betonung and Yerskunst, in den Historischen-Philol. Abbandl. der Berliner Akademie L832. s. 235-237. 48 aanvangen, na alvorens ten ruwste een yoorloopigen regel voor het mnl. vers te hebben opgegeven en met een voorbeelA verduidelijkt , ten einde ons ten leidraad te strekken bij het onderzoek van de détails. VOORLOOPIGE MNL. REGEL. Alwie, ook slechts zeer oppervlakkig, met de mnl. poêzij bekend is, weet dat alle epische gedichten be- staan uit twee aan twee rijmende verzen, de zooge- naamde rime plate; elk daarvan bestaat uit vier hoog- betoonde lettergrepen (toonverheffingen , hebungen , ar- ses), waartusschen men veelal eene minder betoonde sylbe vindt. Soms komt daar nog een voorslag van een of meer sylben bij. Als voorbeeld moge de volgende fabel uit den Ësopet dienen (Clignett Bijdragen bl. 305). £en I vós sach | éne | bésie | hanghen , £nd j hém be | gónster | ómme | langhen. Hi I spranker | na: en | diede | iiiét; Die I bésie | blééf daer | hise | liet. Dóe was | hérde | gram Rei | naert, £nd I sprac al | dus ter | bésien j waert: »Du I best soe | hérde | énd soe | groene, Dijns en | hebbic | niet te | dóene." ("*) Quaet I man, die | cranc es | in die | daet. Ten I minsten | sal hi | spreken | quaet. (•) Het hs. heeft: Blijf daer, dijns en hebbic niet te doene. De twee eerste woorden zijn blijkbaar een glosseeni; men verg. b.v. Esop. 14 VS. 8 : Dijns en hebbic ghenen noet. 49 KWANTITEIT. Strikt genomen zouden wij moeten aanvangen met een onderzoek naar het accent ; maar omdat , gelijk wij boven zagen, bij de bepaling van het nevenaccent de vraag over lange en korte lettergrepen reeds moet be- slist zijn zoo zullen wij eerst deze afdoen. Uit Lachmanns woorden hebben wjj gezien (zoo wij 't ook niet van elders wisten ,) dat eene syllabe lang of kort wordt door vokaal en konzonantcn : wij zullen dus eerst nagaan hoe het met onze mnl. vokalen gele- gen is, en dan onderzoeken of ook bij onze oude dich- ters de wet der positie gold. a) Vokalen, Gelijk op zoo menig gedeelte van het gebied onzer oude letterkunde is ook hier reeds het terrein voor ons geëvend door het grondig onderzoek van Jacob Grimm. In de derde uitgave zijner Deut- sche Grammatik beslaat zijne navorsching der duitsche vokalen niet minder dan 550 bladzijden, waarvan er ruim veertig aan onze middelnederlandsche zijn gewijd; wij behoeven hem dus slechts in zijn onderzoek te vol- gen om tot stellige uitkomsten te geraken. De lengte of kortheid der vokalen wordt in het mnl. uitgedrukt door het schrijven der enkele vokaal of door verdubbelynpf de korte vocalen zijn dus a , e . t , o, u; de lange: ae (= aa), ee, ii (ij), oo, uu (*). (^) Sommige IISS. verlengen ook de o en u door e, en schrij- ven de lange vokaal: oe, ue, doch dit is vregens de verwisseling met de tweeklanken oe en eu niet verkieslijk (Gr. 1', 288). Mis- schien ware het niet kwaad ook bij uitgaven van mnl. dichters de verlenging der vokaal door den circumflex, even als in het mhd. aan te duiden, vooral ook ter onderscheiding der breking van de a y die thans met de lange vokaal samenvalt (è , ae) ; verg. Gr. V , 280 en 279; tenzij men die breking door as mocht willen aanduiden. In allen gevalle zou het niet kwaad zijn eenc ver- warring te vermijden die ook in het Gothisch tot moeielijkheden aanleiding heeft gegeven, zie Gramm. 1*, 544 volgg. 4 50 Het staat vast dat in het gotisch, oud- en middel- hoogduitsch de eens bepaalde kwantitieit eener vokaal in een woord onveranderd blijft bij aanhechting of wegneming van den verbuigingsuitgang (flexion) tenzij die klankverandering plaats grijpe die Grimm umlaut en ablaut noemt, en waarmede wij hier niet te maken hebben. Zoo heeft het mhd. bij voorbeeld: tac^ tages; raty rades; her, hers; hdr^ héres; rdt^ rdtes; manen ^ manie; éren^ érte. Geheel met dezen regel in strijd doen zich de mnl. vokalen voor; als vaste wet geldt: 1^. Tweeklanken zijn uit hunnen aard lang en aan geene verandering onderhevig, b.v. dkr^ dieren; vroetj vroeden; out ^ ouden. 2^. Korte, door twee konzonanten achtervolgende vo- kalen blijven mede onveranderd: halm, halmen; tant^ landen; kint , kinden; vontj vonden, £ene op het einde eens woords (im auslaut) of in het midden (inlautend) voor konzonanten vereenvoudigde geminata volgt den- zelfden regel: val, vallen; lam, lammen; nap, nappen; callen, ghecalt; minnen, ghemint, 3^. Voor eene enkele konzonant daarentegen houdt de organische kwantiteit slechts zoolang stand als er geen buigingsuitgang (flexion) aan den wortel gehecht wordt; b.v. sal, debeo; dar, audeo; van, de; rat, rota, klinken in de uitspraak niet gelijk met stael^ chalybs; haer, crinis; saen, cito; raet, consilium; en kunnen daarom ook niet zuiver op elkander rijmen. Heeft er echter buiging plaats, dan geschiedt zulks of a) door eene enkele vokaal, en dan wordt het een- lettergrepige woord tweesylbig. In dit geval blijft schijnbaar de korte vokaal stand houden, b.v. dach, daghe; rat, rade; glas, glase; lof, love; de lange vo- kaal daarentegen wordt schijnbaar kort, b.v. hoer, hare; raet, rade; wijn^ wine; loon, lone. En dat in 51 beide gevallen de vokalen der penultiraa gelijk gesteld werden blijkt uit de doorgaande en stellig zuivere rij- men, b.v. varen ^ ire: jaren ^ annis; magen, consan» guineis: sagen, videbant; grave, comes: ave, de; eten, edere : gheheien , vocatus ; ieden « artubus : beden , am- bobus » — waarvan geen enkel in mhd. verzen zou ziju toegelaten (*). b) Vangt de buiging met een konzonant aan, d. i, blijft het woord of wordt het weder eensylbig, dan blijft de organische lengte stand houden of keert te- rug, b.v. keren, keerde; pinen, pijnde; de organisch korte vokaal daarentegen wordt lang: halen, haelt; breken, breed; maken, maecte; ja dit heeft zelfs plaats wanneer bloote zamentrekking met een ander woord plaats heeft, b.v. saelt uit sal dat. Ook dit sl!(ijdt te- gen het mhd. beginsel , volgens hetwelk in holt of bricht dezelfde korte vocaal heerscht als in holet, brichet. In beide onder a en b. herdachte gevallen schijnt dus de lange vokaal in eene korte en omgekeerd de korte in eene lange over te gaan, hetgeen tot het aannemen van eene wezenlijke verandering der kwantiteit zou lei- den ; en evenwel is deze uitkomst niet de ware. Grimms onderzoek (Gramm 1*, 265 — 267) heeft geleerd dat de vokaal in meersylbige woorden noch kort, noch lang is, maar zwevend wordt. ' Ten einde voor Nederlanders, die in tweesylbigen zonder inwendig verdubbelde konzonant den korten vo- kaalklank geheel ontwend zijn, onze bewijsvoering zoo duidelijk mogelijk te maken moeten wij nogmaals onze toevlucht tot het mhd. nemen. In zijne Mittelhochdeutsche Grammatik , I. s. 17 zegt Hahn: {*) Grimm brengt nog bij: namen, nominibus: namen, cepe- rant; daghen, diebus: plaghen, soliti sunt; maar ik meen ten onrechte, iirant name, nam, plach, dach, zijn allen kort. 4* 52 ))Im allgemeinen dauert dem mhd. die alte kürze Tor einfachen consonanten fort nnd er unterseheidet z. b, mac. her, wide , losen genau von mdc, hér, wide, lósen. Es ist ein arger fehler, den trjigheit oder eigen- sinn oft ungerne aufgeben , wenn wir , nach unserer weise, jène wörter wie diese aussprechen. Am fühl- barsten wird dieser fehler bei zweisilbigen wörtem , da er dann nicht nur das ohr sondern haufig auch noch das versmass verlezt. Denn nach kurzer wurzel" silbe ist das e der endung oder ableilung stumm und wird nicht gehort, nach einer langen aher ist er nur tonlos und also devilicJi vemehmbar. Wörter wie losen gelten für einsilbige und gehören zu den stumpfen oder mann- lichen reimen , wörter wie lósen sind aber zweisilbig und gekören zu den klingenden oder weibjichen reimen. Wenn ich demnach jenes wie dieses lese, so gebe ich ihm eine silbe zu viel ; es muss vielmehr ausgesprochen werden , als sei losn geschrieben." Behalve dat de veelvuldige schrijfwijze der HS. dit bewijst zal men zich bij eigen onderzoek licht overtui- gen dat die theorie werkelijk op de natuurlijke uit- spraak is gebouwd. Men spreke slechts uit: koopen, daken, reder,, vader, maker, en vergelijke daarmee de uitspraak van : koppen , takken , redder , kladder , makker ; en men zal erkennen dat de uitgangen dier woorden met korte wortervokaal niet gehoord worden , en dat de klank die vernomen wordt niet verschilt van kopn, takn^ redr, kladr, makr. Dit aannemende dan volgt van zelf dat het rijmsys- teem der mnl. dichters hunne uitspraak van de schijn- baar korte vokaal moet doen kennen. Zoo die schijn- baar korte penultima werkelijk kort is dan zullen alle dergelijke rijmwoorden als mannelijke of stompe moeten gelden. De praktijk leert het tegendeel. In den Wa- pcn-Maitijn toch had Maerlant stellig het doel elke ivPee 53 staande rijmen te doen afwisselen met een slepen. Zoo heeft b.v. het 31e. Couplet de rijmen: dinc^ ghinCf aerde^ jonghelinc^ bedwinc^ hovaerde^ hinCy winc^ waer' cte, ontsprincy vinc ^ begaerde , spaerde; waar de slepende rijmwoorden de penultima naar behooren lang hebben. Maar daarentegen heeft Goupl. 23 de volgende rijmen: mijn , sijn , wesen , fifn , an scijn , desen , wijn , eyghijn , lesen^ dijn, swijn, verresen^ ghenesen; waar steeds de penultima schijnbaar kort is; maar het is duidelijk dat zij 'in de uitspraak niet als zoodanig gold, daar anders (als in het mhd.) al deze slepende rijmen Toor stomp zouden gegolden hebben, wesn^ desn, lesn^ verresn^ ghenesn. Zoo heeft Jan van Braband — hetzij hij werkelijk aan mhd. verzen zijne krachten beproefd heeft, hetzij zijne liederen oorspronkelijk in het mnl. geschreven waren , dit doet niets ter zake — in een lied , afgedrukt in de Sammlung von Minnesingem , 1 , 76 en bij Wil- lems , Oudvlaemsche liederen bl. 3 , in de eerste strophe drie op elkander volgende slepende rijmen : tieren , ma- nieren, vieren. De tweede strophe > die natuurlijk even- zeer met slepend rijm moet aanvangen , heeft daarvoor : wesen , genesen , desen , die echter voor de mhd. uit- spraak als stompe rijmen zouden geklonken hebben (*). Uit deze voorbeelden blijkt genoegzaam dat korte en lange vokalen alleen in eensylbige woorden of door dubbele konzonant gedekte syllaben duidelijk vemeem- baar zijn (-f). (*) Dat echter ook in het rahd. gelijke afwijkingen voorkomen leert Lachmann, Zu den Nib. 2050,4 (s. 258). (f) Grimm Sluit zelfs de door dubbele konzonant gedekte let- tergrepen uit (Gram. P, 267) »weil sie metrisch ganz dieselbe wifkung Sussern** als de door een enkele konzonant achtervolg- den. Het is waar, Maerlant gebruikt woorden als sfoiK^eit , mochte, icenden, scatte, enz. slepend; maar in die op èene toonlooze e 54 Dat men vroeger evenwel de korte wortelyokaleii meer vasthield in de uitspraak blijkt nog duidelijk , 1^. daaruit, dat men de oorspronkelijke kwantiteit van een aantal woorden in de taal van *t dagelijks leven ondanks de schrijftaal hlijft in acht nemen (^) , b.v. toy kommen (komen), maggen (mSgen) voor mogen ^ 2^. uit enkele mnl. woordvormen, als h.v. de imperativa van een aantal werkwoorden [•\)y als sich^ gonc^ stant, doch^ slachy dwachj bree, drach^ e/, gefj jach, clachy Ie f f les^ mac, nem^ iprec^ stee, vach, verget, vrach, wet f weSj wree, swich; en het dunkt mij daarbij on- noodig met den heer de Jager aan te nemen vidat de zachte klinker tot eerC harden overging^ omdat een bevel dikwerf met drift, toom of eenige andere hevige ge- moedsbeweging wordt gegeven, waarbij het in den aard der zaak ligt, dat het woord, tot dit einde ge- bezigd, in de uitspraak kort en scherp wordt uitge- bragt." Zoo vindt men b.v. den infinitivus etten voor eten, Karel Gr'. II, 3307. uitgaan blijft hij zich niet gelijk: zoo schrijft hij c. 30 datte, slepend; maar c. 32 dat stomp; coup. 10 den edelen abel, maar coup. 39 die vermoerde abelle, c. 10 die heren fel, e. 39 deluviM felle. Dit zweven is te verklaren, omdat zoo als Grimm zelf aan- neemt. Gram. 1*, 528, »Folgten dem Yocal der worzel zwei con- sonanten , so trat immer lünge der silbe ein , nieht des voeals , dessen kürze gerade sie schützten." Het verwisselen der lengte der sylbe door positie en de eigen- lijke kwantiteit der vokaal mag invloed gehad hebben op den daarop volgenden toonloozen uitgang , maar d& uitspraak zelf der vokaal wordt daardoor ook in het mnl. niet onzeker of veranderd. ('} Evenwel men zegt blom voor bloem s hoewel bet goth. blóma, oudhd. pluomo heeft. Reeds mnl. wisselt bloeme en blome af. (t) Zie de bewijsplaatsen daarvoor bijgebracht door A. de Jager , Verscheidenheden, bl. 197—206. 55 Dat icse met minen tandeu E tien moete! en in den indicatiyas et yoor eet y waarvan Clignett voor- ' beelden heeft bijgfebraoht in zijne Bijdrage bl. 75 — 76. Zie ook L. Sp. Gloss. NenU voor neemt ^ hi quet voor hi qiteely wrect voor wreect^ enz. Maar bewijzen ook de praeterita der sterke yervoe- ging niet voor de korte uitspraak der yokaal in het praesens? Van waar kon men ooit aan de uitspraak komen: ie Aa/, stal, stan^ sprac, als men niet had gesproken: ik héle (hef), slële {stel)y stè'ne {slen)^ spreke (sprec)? De yergelijking leert het: ie nam^ maar ook ie nem; ie brac^ maar ook ie brec; ie sprac, maar ook ie sprec; ie wrac, maar ook ie wrec (yerg. ki nemtj hrect^ sprectj wrect). Terwijl men in lecgen de korte yokaal hoorbaar moest maken door yerdubbeling der konzonant (eg) bleef de schrijfwijze yan lechame met enkele konzonant stand houden zonder dat daarbij de kwantiteit yan de eerste lettergreep veranderd zij , als blijkt uit het gebruikelijke ligckaam ; daarentegen yindt men yoor den gewonen yorm seghenen^ soms (*) secghenen geschreven, als om de oude korte uitspraak aan te duiden; terwijl wederom naast jammer de vorm jamer voorleeft zonder gegemineerde konzonant. Zoo is b.v. de korte e van her bewaard gebleven in den genitivus ser of tser^ -die toch niet anders kan ontstaan zijn dan uit eene afkapping van den gewonen gen. des heren. De korte uitspraak der eerste e in me- nige wordt bewezen door een aantal plaatsen waar menge geschreven staat; en zoo die van du heves in du hebs , dat naast du heefs voortleefde. Limb. 4, 1437 staat not voor noie (nux) gerijmd op sol; manik werd (*) In den Lancelot en Limhorck. 5C uitgesproken als ons tegenwoordig monnik; dat de <7 in over kort klonk blijkt uit het synonieme opper, terwijl de uitspraak in open ons gewaarborgd wordt door de dikwerf voorkomende schrijfwijs van oppenbaer. Dat de o in roke en de » in Richart niet den lateren zwe- venden toon hadden leert dunkt mij de andere schrijf- wijs rotsej Ritsart; en uit ons meervoud schepen (naves) mag men opmaken dat het oude meerv. sdpen met de korte » is uitgesproken. 