Verhandeling Over den Nederlandschen Versbouw
Waarin de klanken leeren, eeren, verkeeren naar de vlaamsche uitspraak van scheiren en deiren (zoo als men oulings ook schrijven kon) zeker niet eensluidend zijn. Hetzelfde onverschillig gebruik van den verschillenden rijmklank o, ziet men in vader MAERLANT gewettigd, althans in de parodie (vast de oudste in onze taal) van 't straks genoemde vernuftige werk. In den niet minder vernuftigen Verkeerden [of omgekeerden] Martijn, deels met dezelfde 15 — 214 — rijmen voorzien, staat eene hittere ironie op de pluimstrijkers, Erasmus niet onwaardig; wij vinden die reeds in den aanvang: Wapen! Jacos, hoe salt gaen ? Wilwi dese heren bestaen Te werpene vten loue? Niet, dan men ons wt sal slaen Tote elke beren houe. Mitoer [met haer] es smeken ane vaen; Men wert daer bi geminnet saen; Want pluckers uan den stoue Drincken nu den rynschen traen; Waerheit heuet huer macht gedaen : Hi uedelt vor die doue, Die heren scelt van roue (1). Het belachelijke van °t gevoelen van DAVID DE SIMPEL, die ook al eene Prosodie schreef (2), straalt dus van zelf in 't oog, waar hij zegt: » Wij konden nog duizende voorbeelden van zulke vrijheden bij deze en andere beroemde Dichters aantoonen, indien wij kortheidshalve die niet voorbij gingen. Hierop kan men antwoorden, dat die Dichters niet minder groot zouden geweest hebben, indien zij zich die vrijheid niet aangematigd hadden. ’t Is waar, *tlangdurig gebruik van die ongelijkklinkende rijmslagen heeft dat eensdeels gewettigd; doch die eenen schrijver in zijne onvolmaaktheden navolgt, doet even gelijk die leerlingen , die, om t’ eenemaal gelijk aan hunnen meester te zijn, zekeren griekschen wijsgeer zoo wel in zijne gebreken, als in zijne deugden trachteden na te volgen.” Mochten wij hier een anderen wijsgeer, MONTAIGNE, doen optreden, wij zouden, als kantteekening, stellen: Voilà de bons propos mal à propos ! Tusschen de uitspraak van armen en schermen, op eene zich eenigsins naderende spreekwijze uitgebracht, is niet (1) Zie de ophelderingen van Prof. SizreznsEEK, in de Nieuwe werken van de leydsche Maats., UI D., II St., bla. 68. (2) Beredeneerde ontleding van de voornaamste grondregelen der Dicht- , Rede-, Tooneel- en Uitgalmkunst , gevolgd van de nederlandsche Prosodia; Yperen 1825, I, 27. — 215 — meer onderscheid ook voor vlaamsche ooren dan tusschen de rijmklanken vermôgen en oogen (1). Wat het rijm betreft van ngt op nkt, in die woorden waarin de schrijfwijze van nkt even geldig is als die van ngt, en ook in die waarbij dit dubbel gebruik faalt (zoo als klinkt of klingt op zingt, opgepronkt op verjongd), hetzelve is door de uitspraak of ’t oor, voor 't welk men hoofdzakelijk rijmt, van oudsher goedgekeurd. De puristische bloote rijmgenooten der Dichtkunst-maatschappijen der voorledene eeuw dachten er natuurlijk anders over. Ernstig comisch klaagt de meester over die rijm-autocraten. Zoo zag ik menigwerf een aantal waanpoéten Op rijm en maat gespitst, ten rechterstoel gezeten, Als Rhadamanten, met gerimpeld aangezicht, Hun hart verschansen voor den indruk van ’t gedicht. Gewapend met een wal van Moyen, SEWELS, STIJLEN, De handen toegerust met liksteen , schaaf en vijlen, Het hoofd met wind vervuld, ziedaar den kring vergaärd ! Hier voert gerechtigheid het onmeédoogend zwaard, Den looden evenaar, den blinddoek voor hare oogen, En grabbelt, of de schaal moet dalen of verhoogen. MEGERA staat er by, en zwaait, voor de ongeltoorts , Het schrapmes in de vuist, en gloeit van wrevelkoorts. Geen deernis, geen genâ voor 't minste rijmverbreken ! Het vonnis van die Styx zal ieder vrijheid wreken. Wat zeg ik, vrijheid ? neen! ja, ieder valsche wet, Die 't kinderlijk begrip aan taal en reden zet; En elke schoonheid wordt, hoe edel, hoe verheven, Gevoel en smaak ten spijt, gedoemd en uitgewreven! Ach, Orreus! voor dien troon had nooit uw wonderkracht De dierbre Eurmice naar ’t daglicht weérgebracht. Hier zag ik van per Waars, hier BeLLAamys bezwijken! Hier verzen uitgewischt meer waard dan koninkrijken (2), En om een taalwet, of een klanktoon, nooit verstaan, Den doem des onverstands en 'tmoordtuig ondergaan. ` (1) In mijne Gedichten, 's Gravenhage 1831, bla. 82, ont- moet men een stukjen: Rijm voor den Hollander, onrijm voor den Vlaming. (2) Zoo dacht ScauiGEr over het Horatiaansche Quem tu Melpo- mene semel. — 222 — Het zou misschien niet ongegrond zijn te beweren, dat de verdubbeling van een enkel rijm, als overtollig bijcieraad kan benadeelen. Men weet, dat de gewoone tienregelige strophe een der welluidendste is, zoo in de fransche als in de nederlandsche poëzy, en, dat zij (even als ’t Sonet) zich tot een hoogstbevalligen vorme rondt. De gemoedelijke dichteres PETRONELLA Morns deed dien vorm gaarne tot elf verzen uitdijgen, maar deed dat ten koste der welluidend- heid, 't zij de verdienstelijke blinde den tienden regel al of niet een rijmrokjen aantrok. Men oordeele: Ja, van hier, verbasterd nakroost ! Gij, die de asch der vadren hoont, Slaven, in wier borst noch fierheid, Noch onwrikbre trouw meer woont , Vreemde beuzelpraal genegen, Staat u ’t man'lijk Hollandsch tegen ; Zedeloozen, die verfranscht, Zelfs ten spijt van uw geweten, Eer en godsdienst kunt vergeten, Waar gij, schandlijk, aan de keten Van de lafste beuzlaars danst (1). Men vergelijke deze strophe — zonder te letten op de hier niet gelukkig dalende-voetmaat (trochaische) waar de rijzende (iambische) beter.paste, en op ‘t verschil der luit van SAPHO-MOENs tegenover den donder van ALCAEUS-HELMERS, maar alleen ten aanzien der afloopende rolling van het rijm — met de volgende, uit een bardenzang genomen: Dat hij verga, die, diep verbasterd , Den vaderlandschen grond miskent, Den grond van zijn geboorte lastert, En 'theilig graf der vadren schendt! Hij leev’, maar leve een slaaf der slaven ! Zijn rif, verworpen, onbegraven, Zij 't aas, waarop 't gevogelt’ brast! Zijn naam zij elk een vloek in de ooren, En ’t kroost, den onverlaat geboren, Zij eeuwig met dien vloek belast ! — — (1) De zucht voor het vaderland, in de Mengelpoëzy, Amst. 1819, blz. 52. — 293 — Doch keeren wij tot het eigenlijk gezegde monorijm terug! Er zijn hoogduitsche gedichten der middeleeuwen waarin een zeker getal verzen, met assonante monorijmen, als in strophen verdeeld zijn. Een der beroemde hoogduitsche dichters van onzen tijd, RüCKERT, maakt balladen, geheel en al met dergelijke assonanten afgeperkt. Ten bewijze: Der Stuhl in Aachen. In dem hohen Stuhl zu Aachen, welcher jetzt auf Deutschem Grund Wieder stehet, wo begraben Kaiser Karrs gebeine ruhn, In dem hohen Stuhl zu Aachen ist gestelt der heilige Stuhl, Wo der Kaiser Karr der Grosse selbt in Leben einst geruht. Doch, dit brengt ons onopgemerkt op het gebied der assonanten. ZESDE HOOFDSTUK. Over de rijmeloose Fersen. ZESDE HOOFDSTUK. OVER DE RIJMELOOZE VERZEN. Het spreekt van zelf dat wij door rijmelooze ‘verzen geene metrische verstaan, waarin 't rijm eene werkelijke superfetatie is, dat hunne antieke eigenaardigheid doet Yer- loren gaan. | - Wij zijn geene aanhangers van dezulken, die aan onze metrische verzen, op den leest der ouden geschoeid, het rijm hebben bijgezet. Eene proef van dergelijk geknutsel vindt men in eene vrij gebrekkige Prasodie der verledene eeuw : Machtige heerscher des rijks, steeds dapper in alle gevaren, Wijze en verstandige Vorst, onoverwinlijke held, Lofrijk bestuurende uw volk, Voorzienigheid wil u besparen, 't Zij gij den scepter opsteekt, 'tzij gij het zwaard voert te veld (1). Het indrukwekkend vermogen van den rhythmischen verstrant wordt, daarentegen, door het rijm versterkt, zelfs in zooverre dat eenigen, gelijk de franschen thans nog, dit woord van rhythmus willen hebben afgeleid. Zijne zinne- lijkheid bevordert die der versmaat, en doet haar, door de afperking des regels, te sterker uitkomen, _ Ferra, bij wien godsdienst en poëzy als twee heilige verzusterlijkte overleveringen. warden beschouwd, en die aan 't voorvaderlijke rijm getrouw bleef, moge ons zijne theorie wegens dit vermogen, dat wij goeddeels aan 't rijm toeschrijven, voordragen: » De: korte ineengedrongenheid van groote opeengestapelde denkheelden, door een juist (1) Korte afschetsing der toonmeting of maatklank van lettergrepen tn de nederduitsche vaersen, door A. Frese; je Gravenhage 1775, blz. 81. — 228 — gekozen maat-, zin-, kracht- en harmony-bevorderend rijm ondersteund, die b. v. de verzen van een VOLTAIRE op vele plaatsen zoo keurlijk kenschetsen, behoort mede tot die zinnelijkheid, die het wezen van de poëzy uitmaakt. Hetzelfde in proza gezegd zou dor en stijf daarstaan, maar de maat en het rijm geven er eene zinnelijkheid aan, die oogenblikkelijk het hart inneemt en het gevoel treft. Men neme tot een voorbeeld de meeste karakters uit de Henriade, of de volgende beschrijving van onze zeden uit den Kar- dinaal de BERNIS, die juist voor mij ligt: » Wat zouden onze ouders uit den riddertijd, zegt hij ‚ verwonderd staan: De voir tant de flatteurs commodes Encenser nos folles erreurs, Et sur l’inconstance des modes Régler les principes des moeurs; Aux traits de la plaisanterie * De voir le zèle assujeti, L’ amour sacré de la patrie En paradoxe converti ; La religion en problême, Le sophisme en raisonnement, L'affreux Pyrrhonisme en systéme, Et la débauche en sentiment. » Dit is poëzy. Zoo kort, zoo krachtig kan zich geen proza immer uitdrukken, zonder onverdraaglijk te worden, de zinnelijkheid neemt deze onverdraaglijkheid weg; alles wordt vloeiend en los. In de opgegeven verzen zit deze zinnelijkheid in de maat en nog meer in het rijm, en in den invloed die beiden op de denkbeelden hebben (1).” De zinnelijkheid des rijms ligt in den welluidenden weêr- galm, die onze aandacht opwekt, en, door. ’t bepalen of sluiten des regels, haar tevens verpoost. Als nu eene schilderende, beeldvolle, of ten minste melodyrijke poëtische taal zich ook door 't werktuigelijke boven de poëtische proza verheft, dan mag zulk eene voor- (1) Voorberigt van Ferrns’ meesterstuk , althans meest bekende werk , het Graf. — 229 — stelling inderdaad zinnelijk schoon genoemd worden. Tot dit schoone behoort hoofdzakelijk de afdeeling der rede, iets dat de etymologie van 't woord versus klaarblijkelijk in ’t oog doet vallen (1). In de klassieke talen wordt dan ook die rede-afdeeling door doelmatige middelen bereikt. De meeste, zoo niet alle de versmaten der ouden hebben op het laatst eene vastbepaalde plaatsing van voeten en syllaben; zoo heeft de hexameter op 'teinde standvas- tig een dactylus met een spondeus; het pentameter sluit met een dubbelen dactylus en eene lange syllabe; het iambicum neemt in de evene voeten, den laatsten uitge- zonderd, den tribrachys aan: dit alles ter aanduiding door de wederkeerende vast bestemde cadans of versval, dat de regel uit is (2). Tot hetzelfde einde nu wordt in andere talen, zoo als in de germaansche, de harmonische weêr- of tegenklank gebruikt. Vooral in coupletten, die eene breeder ontwikkelde afdee- ling beperken, sluit het rijm, ’t zij 't overspringe of regel- matig aaneengebonden voortrolle, het zinnelijke geheel op eene wijze waarin het bevredigde oor berust. Eene korte of hoogst zangerige maat komt dan te pas. Inderdaad, wat het eerste betreft, hoe beperkter de vers- regel is, des te zinnelijker kan hij voorgedragen worden. Zoo zijn rijmelooze alexandrijnen niet sterk genoeg afgeteekend, als te zeer in de lengte vervloeiend, om ’t rijm te kunnen missen: wij hebben dit in den mislukten Epostrompetter BRANDT gezien. En geen wonder, daar ’t alexandrijnsche vers wezenlijk een dubbel vers is; zoodat men ’t, om ’t rijmeloos te kunnen voordragen, door 't verbreken der wet van ’t (1) » Van alle tijden herwaarts schijnt men de dichtwerken in versregels geschreven te hebben, hetwelk , benevens de gewoonte om ieder vers met eene groote letter aan te vangen, aanduidt, dat de afdeeling der rede eene hoofdbedoeling der Dichtkunst is.” Rocnus- SEN, Prijsverhandeling over het Rijm , bekroond door ’t genootschap : Kunst wordt door arbeid verkregen. Leyden 1788, blz. 12. (2) Ibid., zelfde bladzijde, | 16 — 230 — hemistichum, in zijnen aart eene vervorming zou moeten doen ondergaan. Men sla 't oog op BELLAMrS Jantje slaapt! en ga slechts na, hoe 't gelijkparig vers, hier korter dan 't ongelijkparig, de scherpere afteekening der maat bevordert ; terwijl de rijmelooze weêrgalm van dit Jantje slaapt het hart, voor ’t welk er geene pléonastische herhaling bestaat, zoo diep aandoet als vernam ’t, in dien eentooniggolvenden klank, den doodklok over ’t beminnelijke kind. In dezen indruk ligt reeds hoofdzakelijk de mnemotechnie der poëzy, die hare zegepraal in ’t geschokte gevoel vindt, terwijl de treffende gedachte die de korte Elegie sluit: De son ouvrage en nous laisse un long souvenir. (BorrEAU). Ook ten opzichte van het gunstig aanwenden eener rijmelooze hoogst-zangerige maat is BELLAMI geschikt om practisch onze theorie te staven. Wie kent zijne Elegie op het ontslapen van een jong meisjen niet: Wij hebben een zuster op aarde gevonden. De vinding des geheels, de eigenlijk gezegde dichtkunst er van is zoo schilderachtig, zoo beeldvol, zoo innemend voor gevoel en daaraan verzusterlijkte verbeelding; de vers- bouw is zoo vloeiend; de dactylische maat, die hier met een voorslag aanvangt en met een trocheus sluit, is zoo sterk gecadenceerd, dat het gansche tafereel, door zijne samen- stelling en kleuren, onuitwischbaar diep in ’t harte dringt. Wij aarzelen niet te zeggen, dat hier de afwezigheid des rijms eerder aanwinst dan verlies is: zeker is 't, dat men hier die afwezigheid, bij den vloed des golvenden versbouws die ons medesleept, geensins bemerkt. In het rijmelooze kortere vers schildert de dichter niet uitvoerig, maar met een breed penceel. Op dit vers is toepasselijk, wat BILDERDIJK van de Romance zong: n °t eischt schildring en gevoel.” Men leze Het Onweder van BELLAMI, dat tot staving van ons gezegde geen commentarium noodig heeft. — 231 — Daar vaart de Godheid, op heur stormen , Door 'tsiddrend landschap heen. Hoe beven honderdjarige eiken, Gelijk een rillend riet! Paleizen stuiven, voor haar wielen, Als nietig stof, daarheen! Daar storten trotschgebouwde torens, Als smeltend ijs, ter neér! Zoo zinkt uw grootheid, wufte vorsten, Als God door donders spreekt ; Als hij, gewapend met zijn bliksem, Zijn forsche orkanen ment. Dan werpen de verschrikte golven Haar lillend schuim omhoog. Dan werpen zij de zwaarste kielen, Als lillend schuim, omhoog. Daar lacht door de uitgewoede wolken Het lieve zonlicht weér. Zoo lacht een held na 't bloedig strijden Met tranen in ’t gezigt, — enz. Wie denkt hier in de verrukking, die zich uit BELLAMrS harte in dat des lezers onmiddellijk overstort, aan `t rijm? Men vergelijke nu dien dithyrambischen gedachtengang met eene Ode op hetzelfde onderwerp, van denzelfden dichter, die difmaal zijne oorspronkelijkheid in voordracht en vorm aflegde om Mozes MENDELSZOON na te volgen: De donder, die door knetterslagen Nog straks den stoutsten kon vertsagen, Zwijgt op den wenk van zijnen Heer! Men ziet geen bulderende winden Den bloei der velden meer verslinden; Geen hagel velt de granen neér, — enz. Uwe almagt maakt de lucht en wolken Tot enkel vuur en zwavelkolken: Gij houdt den donder in uw vuist; En als gij spreekt, straks brult het weder. Ginds velt ge steigrende eiken neder; Daar wordt een rots tot stof vergruist, — enz. Men vergelijke de beide stukken in hun geheel, be- — 232 — ‘schouwe ze uit het door ons gekozene standpunt, en vrage zich dan: Welk van beide verdient de vöorkeur wegens effect? Hoe bevallig is niet het Anacreontisch rijmelooze! Horurrt, die ANACREONS gezangen in nederlandsche versmaat over- bracht (1), steekt, door eenvoudige helderheid des toons, hier de loef zelfs af aan den anders eenigen BILDERDIJK. Men vergelijke De lof van ’t Roosjen door beide (2). Het rijm dient derhalve zoo wel om. de lengte der verzen, als om hun onderling verband, te regelen, en om dien tevens een welluidenden klank bij te zetten, welke onze denkbeelden sterker doet uitkomen, indien er in de rijmwoorden eene gedachte van overeenstemming of tegen- strijdigheid ligt opgesloten (3). Dat het rijm weleens bij den slag des vuurpijls vergeleken mag worden, en, op eene ongedwongen wijze der poëzy nadruk en klem geeft waar ’t zelve het parallelismus der denkbeelden levendiger doet spreken, mogen de volgende voorbeelden getuigen. In de Thirsa van FEITH zegt de zoon: Bemint gij mij niet meer, uw zoon, uw overschot... En de moeder antwoordt: Meer dan mijn eigen ziel, maer minder dan mijn God. In het volgende couplet des dichters VAN DER PALM, vader van den doorluchtigen redenaar, doen de tegenover- eenstaande rijmwoorden het geheel treffend samenhangen : Doe, Horeb, volk bij volken beven En blijv’ de ontroernis van deze aard; Maer Thabors eeuwiggroene dreven Zijn meer dan gij haer hulde waerd. Uw duisternis, uw donderslagen Doen ’thart der naedrenden vertzagen, En doemen ’t volk tot slavernij : Maer ’tlicht, dat uit Gods woning daelde, Op Thabor Jesus kruin bestraelde, Maekt Israël voor eeuwig vrij. (1) Breda 1816. (2) Zie Bunenouxs Verlustiging. (3) Zie hiervoren de aanhaling uit Da Costa, blz. 190. — 933 — Hetzelfde uitwerksel ontmoeten wij in het volgende van BILDERDIJKS echten leerling Da Costa (Poëzy, I, 39): Egypte stapel’ marmer op Tet torens, die den vasten kap Tot aan het starrendak verheffen ! Ook die gevaarten zal de tijd, Wiens nijd geen menschengrootheid lijdt, Met zijn getergden bliksem treffen (1). Wat schilderachtige kracht die overeenkomst van klanken den meesteren onzer poözy, die tevens bestendig meesters ever ’trijm zijn, bijzet, kan de dichterlijke reus van Neder- land schier op. elke plaats bewijzen. Ontneem BILDERDIJK het rijm, en zijne lier mist hare welluidendste snaar, die door menig onverwachten toon en ook wel eens door een zielverpoozend point d'orgue streelt of schokt. °t Was nacht. De heldre maan bescheen de breede vlakte, Waarlangs de kronklende Ur al kabblend nederzakte , En strooide ’trimplend nat met zilvren loverglans. Het koeltjen ging door 't woud op 'thupplend groen ten dans, Of joeg met luchte vlerk de golfjens voor zich henen, En kuste ELrines wang en boezem onder ’t weenen. Vergeefs! die boezem voelt der wroeging felsten prang, En ’t traantjen droogt niet op langs de uitgebleekte wang. Dit tafereel, dat Da Costa even levensvol als zacht noemt (2) en waaraan, bij de rijmklanken, de klinker a zekere kalmte schijnt bij te zetten, zoude gewis zonder die wederkeerende klanken als ’t ware zijn vernis ontbeeren. Aan de luchtige, vooral aan de bijtende onderwerpen, (1) Zie verdere voorbeelden in van. ALpHENS Dichtkundige Ver- handelingen; inl., blz. cxxxvu. (2) Bnornpuxs Epos, of de vijf bestaande Zangen der eerste wereld, uitgegeven met aanteekeningen, enz.; Leeuwarden 1845, blz. 138. Een werk, dat den versbouw des Bilderdijkschen alexan- drijns op menige plaats grondig uiteenzet. Niet allen dichteren valt het gelukkig voorrecht te beurt, een dichter tot commentator. te bekomen. | — 234 — zoo als de Satyre en het Epigram, geeft het rijm vaak iets geestigs of bijtends: zoo zegt het tegen LUTHER geharnaste klopjen Bins in hare refreinen : Den Paus zit in den oppersten zetel, En Luraer in den belschen ketel. Men weet, hoe veel partij de Antwerpsche refrein- berijmster van het rijm heeft getrokken. Ook in de hedendaagsche liederen met refrein, die men minder bij ons, maar zeer veel bij de Franschen ontmoet, brengen de telkens weêrkeerende rijmklanken, als een band rondom ’tlied geslagen, dikwijls een diepen indruk te weeg, vooral wanneer de herhaalde regel bestemd is om op het hart te werken. Men zie BÉRANGERS lied le cing Mai, met het refrein: La main d'un fils m’y fermera les yeux. Trouwens in ’t volkslied en ’t daaraan grenzende kinder- gedicht (1) moeten alle middelen worden aangewend, die krachtig op gevoel en verbeelding kunnen werken, en hiertoe is de mnemotechnieke weérgalm, die alleen in staat is om bij ons den dichtvorm bij overlevering onge- schonden van eeuw tot eeuw over te dragen, uitnemend geschikt, en, ongetwijfeld, heeft dit voorrecht van 't rijm, ’t zoo niet doen ontstaan, dan toch doen voortwortelen. De nederlandsche Zanger der liefde zelf wachtte zich wel als nederlandsche TyRTAEUS rijmeloos op te treden. Het rijm bruiste de vloot in zee na: Triomf! een blij gerucht Verspreidt zich door de lucht: » De vloot der Batavieren Is eindelijk in zee! Gansch Nederland zeilt meê; De vrijheid vlecht laurieren!” (1) Van Atpnen draagt wegens ’t rijmeloos kinderdicht een ander gevoelen voor in de inleiding zijner Dichtk. Verh., blz. cxıx, en be- roept zich op zijne ondervinding. Wij betwijfelen de deugdelijkheid van haar bewijs op goede gronden. — 235 — Hoe zeer derhalve het rijm al wat in het schokkende of in het schimpachtige valt moet verlevendigen, het spreuk- achtige klem en kracht bijzetten (1), den versbouwe zenuwen en spieren verleenen, om 't vers, bij een fiksch toegebrachten slag, dieper in ons harmonisch gevoel te doen grijpen, is blijkbaar bij het minste nadenken, In die stukken echter die uit het hart voortvloeien, en waarin men door ‘t rijm, zijne in 't gevoel verzwolgen aan- dacht niet gaarne afgeleid wil zien, kan het rijm zonder esthetisch verlies, zelfs met aanwinst voor den indruk, niet zelden achterblijven. Wij hebben reeds genoeg laten voorgevoelen, dat het op verre na niet onverschillig is, welk metrum men, bij 't weg- laten des rijms, kieze. In verzen, gelijk de alexandrijnen, waarvan de eene regel ongevoelig voor 't oor in den anderen vloeit, is 't rijm noodzakelijk: bij zulke mogen de rijmen als lapides terminales, of steenen grenspalen op de akkers der ouden, aanschouwd worden. Anders is het met de aldus niet ineen vloeiende vers- regelen, vooral in die zoo gevoelig sprekende maat, dat het rhythmus haar enkel bij schaarsche toegevendheid over- heerscht (trippelmaat): in deze sterk-doorstekende versmel- ting wordt het rijm, in zijne dubbele betrekking als vers- bepalend en mnemotechniek middel, schier overbodig. (1) Men denke slechts aan onze berijmde of alliterative spreek- woorden; ook vele oude eeden zijn op rijm. Het formulier van den grooten eed, welke in vroegere tijden bij het aanvaarden van ambten en bedieningen moest worden afgelegd, was in bijna gelijke bewoordingen voor vele" plaatsen opgesteld. Im 't Proöemium der oude costumen van REUSEL staat er: » En dan leggen die schepenen de twee voorste vingeren op het cruis ende sweeren : Dat en sal ick niet laten om vader, om moeder, om suster of broeder, om nichte oft neve, om ghiften oft gaven, oft om egheenderleye noot, noch om de vreese vander doot. Soo wille ick dat my Godt helpe, syne gebenedijde Moeder en alle Godts lieve heyligen.” CANNAERT, die in zijne Bydragen tot het Strafrecht, blz. 360, dit stuk aan- haalt, heeft niet bemerkt dat die eed met rijm en alliteratie is ge- vershouwd. — 236 — Zoo was het met den klassieken- en zoo blijft het in onzen metrischen versbouw. Men ziet ook dat de rijmende latijnsche verzen, die een verdediger in den latijnschen dichter Fuss gevonden hebben (1), de gemeten lengte der lettergrepen door 't accent hebben laten vervangen, en dus geheel en al aan de antieke versificatie ongetrouw zijn ge- worden. Men heeft onlangs in zekere Prosodie durven schrijven (en wat durven zekere prosodische beunhazen niet al?) dat de rijmelooze verzen » minder verdienstig, minder bevallig en hierom ook minder in gebruik zijn.” Maar te recht heeft een recensent daar achterlaten volgen: » Deze laetste uit- spraek kunnen wy zoo gul niet beamen: onze versbouw heeft het rijm niet noodig om krachtig, gespierd, en ja, ook bevallig te wezen; dit hangt van den aert en den rijkdom der tael af, en deze vereischten vinden wij vereenigd in de meesterlijke onberijmde poëzy van den, ten opzichte des welbegrepen voortgangs van de nederduitsche dicht- kunde, te vroeg gestorven BELLAMI (2). Wij zeggen echter met DELGEUR, dat in rijmlooze verzen de maet sterk moet aengeslagen worden, en er de poëtische geest voornamelijk in moet doorstralen, wil men niet dat deze verzen voor geregeld proza worden genomen. Om dit te vermijden, keuren wij de vermenging van berijmde en onberijmde verzen goed, wanneer die met smaek geschiedt. Zoo doende, ontwijkt men de eentoonigheid zonder het gehoor des lezers te kwetsen (3).” Die eentoonigheid nu spruit goeddeels (men zou °t vruchte- loos willen ontveinzen) uit den geregelden gang der getelde syllabenmaat, ons uit den vreemde toegewaaid. Geen wonder (1) Vroeger beroepen werk. (2) Eigenlijk BeLLamı, volgens autographen in de handen van den heer ScuinkeL (onzen geleerden vriend] berustende. Zie Algemeene Konst- en Letterbode, n°. 42 van het jaar 1848. (3) Het gentsch tijdschrift de Eendragt (1846 — 1847, blz. 29) [Uitgegeven door Rens met mijner medewerking. 't Artikel is van mij |. — 237 — dus dat men ook in 't fransch er op gelet heeft, en na vele vergeefsche proeven van metrische verzen in die taal op een nieuw, hier gelukkig denkbeeld is gekomen. Wijlen BRUGUIERES baron DE SORSUM, die eene fransche vertaling van vier stukken van SHAKSPEARE heeft gemaakt, wilde de verschillende vormen der poëzy in 't oorspronkelijke weder- geven, en stelde in proza wat in den text in proza, in blanke verzen (1), wat in blanke — en in rijmende verzen wat in rijmende is. Die mengeling is niet altijd onaan- genaam: dikwijls als °t rijm door eene rhythmische plaats wordt afgebroken, ontwaart men een indruk gelijk aan dien, welken, te midden van een levendigen, helderen zang, de overgang in een traag en deftig recitatief zou voortbrengen : Men oordeele uit het volgende tooneel van la Tempête: ARIEL, génie invisible de l'air. Écoutez, écoutez : j écoute L'hymne éclatant du chantre du matin, Et jusqu’à la céleste voûte Sa voix porte notre refrain. FERDINAND. D'où peuvent provenir ces sons mélodieux ? De la terre ou des airs? Je ne les entends plus. De quelque Dieu de I ile ils forment le cortège, Et sans doute qu’au loin ils ont suivi ses pas. Tandis que je pleurais assis sur un rocher, Le naufrage où j'ai vu périr le roi mon père, Sur la face des mers cette douce harmonie Jusqu'à moi s'est glissée et ses accords touchans ‚Apaisaient à la fois les flots et ma douleur. Pensif, je l’ai suivie, ou plutôt je le sens, J'arrive jusqu'ici par son charme entrainé; Hélas! elle a cessé.... Non, elle recommence. (1) Blanke verzen, eene den Engelschen ontleende uitdrukking, als waarbij de rijmen achtergebleven zijn. Ook met dit epitheet bestempelen zij de niet uitgekomen loterij-biljetten. — 288 — ARIEL. Ton pére dort au fond de la mer bondissante; Ses os sont changés en corail Et la perle arrondie, à l'écaille luisante, De ses yeux remplace l'émail. Tout ce qui fut en lui de nature mortelle, Tout, hormis son souffle animé, En une substance nouvelle S’est vu par l’océan richement transformé. Par les nymphes des mers, dans leur verte demeure, Son glas est tinté d'heure en heure; J'entends ses sourds bourdonnemens. Choeur de génies. Ecoute les frémissemens De l'airain frappé d'heure en heure (1). Is die lijn, hier tusschen aardsche en hoogere wezens, door den versbouw zelven, als 't ware uitgeslagen, niet gelukkig? Zoo ziet men in schilderstukken, door poëtische schilders samengesteld, uit de gelaatstrekken van verhevener wezens eene hoogere natuur met de sterfelijke gemengd, uitstralen. Ook de Cantate weet niet zelden partij te trekken uit de afwisseling van al en niet rijmende versregelen. Het reci- tatief, of, wil men nog eene sport lager op de muzijkladder dalen, het declaam of verzwakte recitatief, schikt zich bijzonder goed voor eene rijmlooze, eenigzins metrische voordracht. Men ziet er een voorbeeld van in eene der fraaie Cantaten van STARING: zijne Ariadne. Na eene zesregelige strophe, aanvangende met: De Koningsdochter neigt het hoofd, Valt het hartstochtelijke , dramatische recitatief in: Verbeelding sleept haar weg .... zij hijgt nog eens Door ’t wilde diep der wouden THEsEts na; Hangt luistrend over iedre steilte, roept In alle bergspelonken: » Tarseus! Tuesevs! Ontschaakt uw afgunst mij mijn bruidegom, O Nimfen? Trof een zwijn, met scherpen tand, Des jagers zij’ , — enz. (1) Magasin pittoresque, 1834, p. 190. — 239 — Waarachter de aanvankelijke aria weder gehoord wordt, door een berijmd terzetto vervangen. Hetzelfde stelsel van bewerking volgde die dichter in zijne Cantate de Zee. Een ander stuk van STARING, aan die zelfde bron van mengeling zoo van metrische als van rhythmische, rijmende en onrijmende verzen, geput, is minder bekend daar 't in zijne werken niet is opgenomen (1). Als 't eenigste van dien aart, dat ons uit dien tijde in de handen viel, denken wij den lezer geen ondienst te doer, met het over te schrijven. Het gedicht handelt over de kracht der Toonkunst: O Toonkunst, wanneer ge, van blijdschap vervoerd, Met hupplende vingren de snaaren beroert, Dan volg ik uw klanken, gedwongen tot vreugd, Dan klopt mij de’boezem, en ’k beev’ van geneugt. Dan kies ik de velden, op dartlen belust, Daar ’tgulle genoegen de eenvouwigheid kust, Dan zing ik, dan spring ik, dan dans ik in 't gras, En lach met de zorgen bij 't schuimende glas. Maar als uw galm, vol ernstige majesteit, Tot eer der Almagt, in haaren tempel rolt, Wanneer 't vereenigd lied des zangers Hoog in de steigrende boogen voortgolvt, Dan voel ik God, dan voel ik den Eeuwigen , Ofschoon ik ’tschepsel, 't eindige schepsel ben, — Dan scheurt mijn ziel zich los van de aarde, Om in de hemelen rond te zweeven. En zoude uw zagte zilverklank , wanneer ge in eenzaamheid Die stilgeweende traanen zingt die treurge lievde schreit, Zou dan dat eenzaam klaagend lied mijn diepgevoelig hart Niet roeren? — Zou mijn drijvend oog niet deelen in die smart ? O ja! hoe vaak is dan een snik mijn enge borst ontvlugt! Hoe vaak dreef dan uw toon daarheen, belaaden met een zugt ! (1) Het komt voor in de Poëtische Mengelstoffen van ’t kunst- genootschap : Kunstliefde spaart geen vlijt; Leyden 1787, XI. D., blz. 56. — 240 — Maar ach! te snel verkeert uw donderstemme Die zagte kalmte in storm, Als ’tschettren der trompet, als 't romlend paukgedommel De fiere krijgers noopt. Dan gudst mij " bloed met sneller vaart door de aêren , Dan gloeit mij wang en oog, Terwijl de ontvonkte moed, de wilde lust tot strijden, Het donkre voorhoofd groevt. Dan grijpt deez’ hand naar 't moordend oorlogswapen , Die fluks de drinkschaal greep. Dan haakt dit hart naar bloed , dat fluks de Godheid voelde, Dat fluks verteederd smolt! In ’t verhalende of lyrische. sluiten de*Duitschers ook wel eens met een rijmeloozen regel: zoo HaAurr in een volkslied : Morgenroth ! Morgenroth ! Leuchtest mir zu frühen Tod. Bald wird die Trompete blasen ; Dann musz ich mein Leben lassen, Ich und mancher Kamerad. Een meesterstukjen van naïviteit, omtrent het midden der XVIlde eeuw, door een gentsch kwezeltjen geschreven, een Leyssen Liedeken (Noël bij de franschen) sluit aldus. telkens met de woorden den cleenen : Laet ons gaen naer Bethleëm Den nieuwen coningh groeten En kussen daer dat lamken tem Sijn handekens en voeten, En loven hem (want hy is 't weert) Die d’ ootmoedigheydt begeert, Den cleenen (1). (1) Aangehaald in mijne voorrede (zendbrief) der Avondlump , van Mevr. van ACKERE, geb. DooLaEcnHE; Gent 1850. ZEVENDE HOOFDSTUK. Over de rhytmische en rijmende Fersen. ZEVENDE HOOFDSTUK. OVER DE RHYTHMISCHE EN RIJMENDE VERZEN. § 1. ’t Alexandrijnsche vers in ’t algemeen. De naam even als de zaak is, volgens de algemeene getuigenis van de Franschen overgenomen. Bij dezen zijn werken van oude dichters in die versmaat bewaard ge- bleven aan welke zij den naam van epos geven, ofschoon zij volgens de regelen van ARISTOTELES niet samengesteld zijn, zegt BARBAZAN (1); dergelijke zijn de gedichten van ALEXANDERS leven, door LAMBERT Li Cors en door ALEXANDER van Parijs. » Eerst in de tweede helft der zestiende eeuw, meldt, volgens de algemeene denkwijze, JONCKBLOET, schijnen onze dichters van lieverlede hunne verzen op franschen leest geschoeid te hebben, toen van lieverlede het gevoel voor het nationale rhythmus was verloren geraakt en hunne verzen, zoo wat vorm als inhoud betreft, een walgelijk mengelmoes vertoonden.” Dit zoude van 1584 dagteeke- nen. Men kon het tijdstip misschien wel omtrent een halve eeuw vroeger stellen: Anna BĲNs, zoo wij zagen, rijmde, doch niet gansch ongeregeld, noch in den ouden trant, maar schreef denkelijk reeds Alexandrijnen tusschen 1530 — 40. Zoo als andere hedendaagsche versmaten, komt de Alexandrijn niet zelden, doch altijd toevallig, in de Neve- lingen voor, b. v. het 378ste vers: Hundert chanz-woegene ez möhten niht getragen dat wel degelijk uit twee halfverzen is samengesteld. (1) Préface des Fabliaux. — 244 — Zoo hervindt men den Alexandrijn mede in het trimeter der ouden; zonder dat men uit die overeenkomst zou kunnen afleiden dat men, bij 't invoeren van eene dezer beide maten, ze min of meer naar dit trimeter der grieken of latijnen heeft willen doen zweemen. Met de overeenkomst die er tusschen hetzelve en den Alexandrijn bestaat, meenen wij hier te mogen aanvangen: wij merken met KINKER aan, dat die maat in haar geheel genomen (dat is zonder in twee gesplitst te zijn) dezelfde beweging als dit trimeter of senarius, zoo wel in het rhythmus als in het metrum voorstelt, vooral wanneer deze beweging door voeten van twee lettergrepen voelbaar ge- maakt wordt, gelijk b. v. in deze vier op elkander volgende iambische verzen van TERENTIUS: -l my --!— —! —!- Ss Cum milite isto praesens , absens ut sies : in we vl v a — rv — Noctes diesque me ames, me desideres : — | e kend a — A Me somnies: me expectes: de me cogites : Me speres: me te oblectes : mecum tota sis. Ook deze verzen zijn (en niemand zal er aan twijfelen dat het hier met opzet gedaan is) meer zangerig, minder krachtig en gespierd dan gewoonlijk de iambische verzen zijn, zoo door de gelijkvloeiendheid hunner verdeeling als door het rijm; maar zij zijn dit behoudens den aart van het metrum, en zonder in twee kleinere maten opgelost te kunnen worden. Hunne meer gevoelige melodie wordt integendeel door de strengere verbinding der twee helften en het meer doen uitkomen der 3/, maat te wege gebragt. Deze vier latijnsche Alexandrijnen zouden, met dezelfde verdeeling, dus in het hollandsch voorgesteld kunnen worden: Blijf, schoon gij bij dien krijgsman zijt, geheel voor mij : Zie dag en nacht mijn bééldtenis, zelfs áán zijn zij’. Bemin me en oog mij smachtend na, zweef om mij heen; Strek droomend minnende armen uit, naar mij alleen. De eigenaardige strekking van onze alexandrijnsche maat naar deze 3/4 verdeeling, had (daar toch deze voetmaat in — 245 — de toonkunde, dat is, in de natuur zelve gegrond is) dit voorbeeld der ouden niet noodig om er (schoon ook in den aanvang het alexandrijnsche vers eenen anderen regel, t. w. dien van twee halfverzen volgde) naderhand, bij eene meerdere geoefendheid van het oor, gelijkvormig mede te worden (1). Hoe KinKER de versbouwleer uit die aanmerking voort- vloeiende uiteenzet, zullen wij te zijner tijde zien, als wij de bedenkingen van sommigen tegen 't alexandrijnsche vers geopperd voordragen. BILDERDIJK heeft het, in Holland en Vlaanderen door Cats’ slaperige dichtwijze in de wereld gekomen, valsch begrip dat die versmaat zuiver iambisch moet zijn uiteengezet, historisch behandeld en bestreden in zijne Verhandeling van de Versificatie (Nieuwe Taal- en Dichtverscheidenheden, II, 87). » Welk denkbeeld, zegt hij, welk besef van maat, melodie of zang moeten zij hebben, die een vers uit loutere herhaling van een zelfden voet willen doen bestaan! Indien dit verzen zijn (ik verklaar het voor versvoeten zonder vers), zoo is de versificatie die schoone, die edele, die diepgaande en verheven kunst niet, die wij in VONDEL, in Poor, in de onsterfelijke zangster van GERMANICUS bewonderen, en waarin wij nooit uitgeleerd zijn. » Onze verzen, zegt hij verder, moeten eene algemeene melodie hebben, maar niet slechts alleen en ieder op zich zelf: zij moeten met elkander tot die melodie samenvloeien en deze moet in dezelfde maat, met oneindige en nooit uitgeputte verscheidenheid afwisselen naar de zin der rede, de gevoelens, de verheffing of aandrift, de kracht of de nadruk ’t vereischt; en gelijk de taal zich daarvan in de uitdrukking gevoelen doet, zoo moet ook het vers daarvan zwellen, rijzen en dalen, versnellen, vertragen en duizenderlei bewegingen aannemen. Hiervan, wordt een vers zoo ge- broken, moet ieder deel zijne melodie hebben; en zoo het ten deele overloopt en zich met een deel van het volgend vereenigt, moet in die vereeniging de melodie en toonval (1) Voorrede van Kingens Gedichten. 17 — 246 — zijn, die ’t gevoel dat er in uit wordt gedrakt, vordert. En gelijk de eene of andere woordklank tot deze of gene be- weging of in deze of gene samenstelling van klanken, al of niet, meerder of minder past, meê- of tegenwerkt, moet ook de keus van vokalen, diphtongen, en van meerder of minder konsonariten bepaald worden. » Men deelt die verzen in hunne kolons (gelijk ik die deelen onafhankelijk van de maat, noeme) en beproeve of die kolons zoo wel op zich zelve de vereischte melodie hebben als met elkander eene vereenigde melodie vormen, waar het hart, in den stand van aandoening waarin 'tzijn moet, zich in gevoelt en geniet. Dit was onzen vaderen het beginsel der versificatie, dit was hunne proef en deze is de ware. En dit, dit wel waar te nemen, is in lange en korte verzen even zeer waar, even onontbeerlijk voor dichter en lezer. » Niet dat deze kolons juist wederom elk op zich zelven een vers van gelijke soort behoeven te maken. Integendeel, VonpeLs kolons zijn volmaakt goed als hij zegt: En vat hem bij den baard met de eene — Met den degen gereet in de andre hand, — Bebloet en bloot. — Na stegen de nonnen op. — » De stuiting der lange syllaben zelve in dit bloot, nu en stegen, zoo men recht drukt op dit nu, is meesterlijk. Stel dat de hemistiche bebloed en bloot onmiddelijk met de nonnen achtervolgd wierd, daar lag de geheele kunst dezer gansche tirade in duigen. » Niet minder zijn de anapæstus en de dactylen, die hier dus in den tweeden en vierden dezer kolons ontstaan, voortreffelijk aangebracht, en een heerlijk uitwerksel van de slepende regels in onze jambische verzen in 't over- loopen. ” § 2. Bedenkingen tegen den Alesandrön. — Nadere beschouwing van denzelven. Wij hebben gezien dat het rijm zich staande heeft ge- houden tegen de meer dan eens vernieuwde aanvallen van — 247 — zulken, die er zich volstrekt vijandig tegen betooriden. Men heeft er juist daardoor beter, diepzinniger de voor- en na- deelen van leeren nagaan, en ten slotte, met BILDERDIJK, in meer dan een geval dat rijm voor het beste gehouden dat het minst gehoord wordt, vooral dan als het de waardigheid van 't vers te kort zoude doen. Die opstand tegen het rijm heeft dus op deszelfs theorie invloed gehad, en, zelfs zonder kunstgemis, 't leeren ontbeeren. Even stelselmatig is 't toegegaan met den afkeer, dien sommigen tegen den Alexandrijn aan den dag gelegd hebben. De klachten dagteekenen niet van gisteren, ook bij de Franschen: » Die stijlverscheidenheid, die de strengste be- oordeelaars in BoILEAU bewonderen, zegt L. RACINE, belet niet dat zij onze alexandrijnen van eene vervelende een- toonigheid beschuldigen. Het is de schuld onzer dichters niet, zeggen zij, maar onzer dichtkunst: hare eenvormig- heid in de maat, in ’t halfvers en 't rijm, zijn oorzaak dat men er de lezing niet lange van kan uithouden. » Wellicht was 't die reden, welke LAFONTAINB bewoog om zijn dicht- stukjen op den Quinguina, in twee zeer korte zangen verdeeld, in eene vrije versmaat te schrijven, omdat, volgens hem Dans nos chants les plus courts on trouve un long ennui. VOLTAIRE klaagde er meermaals over, en zeide in eene vertelling, waarvan hij drie onderscheidene deelen in verzen van verschillende lengte kleedde: L'Alexandrin est beau, mais parfois ennuyeux. De Duitschers schijnen nooit een recht begrip van dit vers gehad te hebben: wij bewijzen elders dat Orrrz, die met den Catsiaanschen Hers zoo hoog liep, opvolgers gehad heeft; even als Cats die in Vlaanderen had, welke zonder adem en ziel, niets gemakkelijker vonden dan zulke in vaste vormen gegotene verzen en rijmen na te bootsen. Zoo dikwerf de poëzy in ons vaderland ontwaakt is, heeft zij evenzeer krachtig tegen allen dwang des versbouws als tegen 'tgemak van eentoonige verzen te rijmelen, zich verheven. Bij dien laatsten stormloop stond noodwendig de Alexandrijn op den voorgrond, als dat vers hetwelk door — 248 — zijn hoofdzakelijk iambischen gang, door zijn eenledig half- vers, door zijn veelal geregeld afwisselend dubbel mannelijk en vrouwelijk rijm, boven alle andere versmaten verschei- denheid inroept. BILDERDIJK, Lurors en anderen, die men zeker niet kan te laste leggen, aan den Alexandrijn met te weinig liefde geofferd te hebben, erkenden gereedelijk 't gebrek daar die versmaat naar overhelt; wat KiNKER, de groote versbouwkundige im de gewoone maat, er van zegt, zien wij straks. Vlaanderen, of wil men vlaamsch België, waar de vroeger door Holland overgeplante letterboom thans vrachten wil dragen, is mede met zijn veto en placet in °t prosodie- perk getreden. » Waarom die eeuwige Alexandrijnen?” had eenig neo- prosodist aan den dichter BrrecK van Wervick geschreven, die BILDERDIJKS trant en wijze van zeggen en zien t eener tijde schijnt overgenomen te hebben. De verbilderdijkte vond goed zijn antwoord niet geheel en al in helden- verzen voor te dragen, maar die wat lyrisch te temperen. Dit was niet gansch handelen naar ’t voorbeeld des wijs- geers, die, om een ontkenner van de beweging te overtui- gen, eenvoudig voortstapte. U, fiere versmonarch, zoo lang ten troon gezeten, U ook versmaedt onze eeuw. Gy ligt in 't stof versmeten, Als een verwelkte bloem , Gy ondergaet, het lot der luisterlyke kruinen Van de oude maetschappy, begraven m de puinen Van haer verwoesten roem. En wat vervult uw plaets? De zwier van weidscher vederen - Meer toon- en redepracht - volmaekter maetgelederen ? Neen, de eeuw van woest gedrang, ` Die "becht trekt van omlaeg, niet van de luchtgewelven , Die in den modder wroet om modder op te delven, Bemint geen hemelzang. Deze redeneringen zijn alles behalve juist, en men ziet dat de lyrieker, door zijne begeestering weggesleept, het — 249 — meer dan nutteloos geoordeeld heeft zich op ’t ware stand- punt des vraagstuks te plaatsen. Is dit vers al dan niet uit den stronk der taal zelve gesproten, of er op ingeënt? Kan het aanwinnen door een zorgvuldigen kweek? Kan er naast dit een ander, meer germaansch, meer oorspronkelijk nederduitsch zich opheffen en rijke vruchten voortbren- gen? — Wij schrijven liefst, ter eere van den vlaamschen dichter, niet verder van hem af. Na gezegd te hebben, dat » de heldenbard (?) dooreen plompen ezelpoot teruggesmeten wordt”, voegt de ridderlijke kampioen voor de heldhaftige schoone er ten slotte bij: O drieste en domme waen, zoo schendig als verwaten! Maar lyd dien lagen hoon van nietige onderzaten , O vorst van 't verzendom. Laet, laet hun onbeschaemd uw kroon en scepter dragen. Vergaen zal hun gezag gelijk de dolle vlagen Van 't windrig eeuwgebrom. O roem van BILDERDIJK, ANTONIDES en VONDEL, Sier voor de laatste maal een vlaamschen letterbondel , Tot een gewenschter tyd, Tot een geslacht ontsta, verwaardigd u te vieren. Verlieze u de eeuw, o zaad der prachtigste eerlaurieren En barst’ zy dan van spyt (1)! Men ziet het: Sunt versus inopes rerum, nugaeque canorae. Verzen die luid schreeuwen, maar weinig zeggen, gelijk Vader VonDEL, de hier ter bevestiging ingeroepene, zeide. DAUTZENBERG nam de taak des antwoords op zich. Minder der poëtische tale dan zijn voorganger machtig, maar daarentegen, als geboren Limburger, in het duitsche en de duitsche prosodie-studien ingewijd, geeft hij, zoo als onze Bilderdijker, geen mande met veeren, gelijk men eertijds zeide, aan zijnen lezer. Hij neemt tot motto de (1) Nederduitsch letterkundig Jaarboekje; Gent 1850, blz. 8. LA — 250 — woorden van GOYER-LINGAET: l'art est pétrifié quand il ne change plus. Een dichter zijt ge mij en groot en schrander, Al mist ge soms bij uwe onfeilbaarheid. Uit Lilliput kom ik , uw tegenstander, En bied u heusch dit nederig bescheid. Mij dunkt, ik ben geen slechte vaderlander , Schoon ook mijn vers wat minder zich verbreidt. Ik zie in u een tweeden ALEXANDER, | Schoon ik, een dwerg, met korte wapens pleit. Verpletter vrij des ongelooves wormen, Maer wil me niet als ketter woest bestormen , Al deel ik in een punt niet uw gevoel. De waerheid schat ik boven ’sleerarrs stoel. Ik ken en min als gij de schoone vormen; Alexandrijn, ge zijt wat stijf en koel! Vervolgens, na van de eentoonigheid des Alexandrijns, op vreemden grond geboren, gerept te hebben, sluit de schrijver zijn gedicht, uit twee sonnetten samengesteld, aldus: Gewaeg van 't voorgeslacht ons, bid ik, nimmer: De oud-dietsche kunst ontkent uw los getimmer ; Getuige des zoo menig reuzensticht ! Blinkt Reinaert niet voor uw verrukt gezicht? Kent gij een werk dat stouter is of slimmer ? Is ook de Vos alexandrijnsch gedicht? (1) ‚Het is met dien versbouw even als met elke taal gelegen: ook van een weerbarstig taal-speeltuig weet het genie partij te trekken, Wij zagen hoe zelfs de fransche poëzy eene versmaat, die haar zoo eigen is dat zij zich veroordeeld ziet daarin uitsluitend hare helden te bezingen, heaft ge- poogd buigramer te maken. Zoo waar is 't dat goeddeels - (1) Gedichten 1850, biz. 137. — — de aanmerkingen tegen 't fransch alexandrijngche vers in 't midden gebracht, ook tegen `t anse of ’t bij ons overgenome zesvoetig vers geldig zijn. VOLTAIRE heeft op meer dan eene plaats de fransche taal eene trotsche bedelares genaemd gui araignait qu'on lua fit l'aumône: doch VOLTAIRE heeft zijne taal verrijkt. Omkleeden wij dan ook met een zoo veel mogelijk, bevallig kunstkleed het Heldenvers, dat zoo weinig helden heeft onsterfelijk gemaakt, indien wij meenen 't te moeten ge- bruiken. Een kampioen, die met de alexandrijnache verzen dweept, (want men dweept met het oude goo wel als met het nieuwe) zou kunnen uitroepen: Van waar dit schor gekwaak, den rijmelaren poel Ontstegen, spijt de bron van 't innige gevoel Dat uit den boezem vloeit of stroomt, met heldenstoutheid Den heldenstap weêrgeeft der zangerige aloudheid In 'sbreed hexameter, en vol bezieling bruist, Of zachte toonen zingt en murmlend henenruist. 