VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
Ik bleef in geen gebreke, van my des anderen daags ’s morgens zeer vroeg naar de plaats van het gevegt te begee- ven, om te zien hoe myne Troepen zig geposteerd hadden. Ik ftond wel verwonderd van alles geheel veranderd en in rust te vinden. De zwarte Mieren liepen onbefchroomd, en werkten, als naar gewoonte, op hun Terrein, even als of ‘er nooit Vyand, of oorlog geweest ware; maar nader toe- ‘kykende vernam ik wel haast de tekenen van een bloedigeù Veld-flag , en ik begreep hier uit, dat zy de rust, welke zy thats MIEREN-KR YH. 250 thans genooten, aan haare moed en dapperheid te danken hadden. Ik telde meer dan vyftig geele, die op het Slag- veld gebleeven waren, maar met de allernaauwkeurigfte na- fpooringen konde ik niet ééne der zwarten ontdekken. Ik was hier eerst ten-uiterften verwonderd over, maar die ver- wondering hieldt op, zo dra ik ’er de rede van ontdekte. Ik bemerkte namelyk wel haast, dat de Mieren, van alle Dieren moogelyk de naauwkeurigfte en zorgvuldigfte zyn, om haare dooden te begraaven; en dewyl de zwarte mees- ters van het Slagveld gebleeven waren, zo hadden zy alle haare makkers, die voor °t vaderland gefneuveld waren, weggehaald , en de eer der begraaving aangedaan. Gelyk ik geene geele meer in leven vond, zo begaf ik my, naar haar woonplaats, daar ik ze dagt in haare ver- fchanzingen aan te treffen. Maar hoe ftond ik te kyken, toen ik bemerkte, dat de zwarten reeds alle haare werken ingenoomen , zig van de vesting zelve meester gemaakt, en ær den vyand. geheellyk uit verjaagd hadden. De zwarte egter maakten veele beweegingen aan dezen kant, gaande en koomende geduurig van de eene wooning naar de an- dere, en aan elk der poorten of openingen der nieuwe woo- ningen bleeven altoos twee of drie op Schildwagt ftaan , het geen my deedt vermoeden, dat de vyanden wel overwon- nen, maar nog niet verdelgd moesten zyn; en dat men zig misfchien van wederzyden tot een nieuw gevegt bereidde. Terwyl ik naar alle kanten omzag, ontdekte ik eindelyk twee of drie geele, die ik van naby volgde, en welke my wel haast naar °t Hoofdkwartier, dat haare natie toen bee trokken hadt, geleidden. De Vlugtelingen namelyk had- den zig in een gat of kuil, die door zyne legging zeer vee- le zekerheid en voordeelen verfchafte, wysielyk geborgen. Op een klein heuveltje boven dezen kuil zag ik een Deta- chement der zwarten bezig met. alle de geele die zy krygen konden aan te houden, en op het eigen oogenblik zelfs „dat ik ze ontdekte, bragten zy ‘er twee of drie zeer wreedelyk om. Ondertusfchen befpeurde ik dat de vlugtende zig al- lengskens van alle kanten herwaards aan begaaven, om zig by e makkers te bergen „en haare veiligheid in °t Hoofd- kwartier te vinden; zommige derzelver wierden. door de zwarte onderfchept , en op de plaats gedood , maar het grootst gedeelte kwam gelukkig in het Leger aan. Zodanig was de gefteldheid Wer beide Volkeren geduuren= de het overige van dien berugten dag. De volgende liep op verfcheide Rencontres uit. De zwarte droegen fteeds zorg IM. DEEL, MENGELW. NỌ. 7. X om 260 MIEREN-KRY GO. om de doortogten te bewaaren; maar het getal der geete vermeerderde, des niettegenftaande „zigtbaar. Zy hadden zig eene nieuwe wooning gemaakt „en voordagtelyk eene plaats in dezelve ‘afgezonderd, daar zy alle haare dooden, die zy magtig worden konden, begraaven wilden. Het is onge- loofelyk, hoe veele moeite zy zig gayen, en aan hoe veele gevaaren zy zig blootftelden, om dezelve te bekoomen, zy gefileer den ten dien einde één voor één, en daar zyn geene rygslisten te bedenken, daar zy zig niet van bedienden, om haare oogmerken te bereiken ; vericheidene zelfs {choo- ten ’er het leven by in.. - Het verdient zyne opmerking, dat als zy een dooden vy- «2nd weghaalen, zy denzelven langs de aarde fleepen, maar als æy een gefneuvelden van hun eigen volk aantreffen, zy dien op den rug laaden, en dus met een foort van zorg en . voorzigtigheid naar huis brengen „met inzigt waarfchynlyk, am, als hy nog niet geheel dood mogt wezen, denzelven ` door het fleepen over het zand en de fteenen, niet verderte kwetfen , en dus alle hoop van herftelling af te {nyden. ’ Was op deze wyze, dat de geele byna alle haare dooden naar haare wykplaats voerden; de zwarte {leepten ‘er van haaren kant ook eenige weg, en de ééneen andere waren met dit werk zo yverig bezig, dat het onmoogelyk ware, om dezelve haaren dragt af te zetten, fchoon men zelfs hen voordagtelyk eenige hinderpaalen voorwierp , of hunnen loop tragtte te belemmeren. Ondertusfchen heb ik nooit kunnen ontdekken, dat zy de gefneuvelden nog van haar eigen Volk, nog van de vyanden hebben opgegeeten.. Het verllaage Leger hieldt zig, geduurende eenige da- gen, zeer ftil, en men zag ‘er niet meer dan ééne of ten hoogften twee te gelyk van voor den dag koomen , om by de opening der wykplaats of wooning Schildwagt tehouden. Die opening was onmiddelyk onder een klein plat fteentje, ’t welk dezelve geheellyk overdekte, en voor alle nattigheid beveiligde , uitgehold. Eenige weinige zwarte: Mieren waagden het, om de werken der geele te beklauterer , maar deze deeden geen uitval op dezelve, zy hielden zig fteeds binnen haare Retranchementen,.en als zy, wegens onver- mydelyke noodwendigheden, verpligt waren om eens uitte gaan., vermydden zy de ontmoeting der andere zorgvuldig. k nam ééne der zwarten waar, welke geheel alleen de nieu- we werken geduurende meer dan een kwartier uurs omging, Zy, fcheen byzonder in haar fchik met de ontdekking, die zy deedt wegens de heimelyke opening of verborgen uitgang, / MÎERE N:K RY Gi 46t daar Zy veel belang in fcheen te ftellen. Zy klom op den feen, die ’er over lag, en fchoon deze niet veel meer dan een half duim in den omtrek hadt, hieldt zy ’er zig egter geduurende twee of drie minuuten op „om denzelven naauw- keurig gade te flaan. Twee of drie minuuten is een zeer lange tyd voor eene Mier, welke op een geheelen dag niet gaarn een eenige minuut van haare bezigheden mist. De geele Mieren van den kleinen troep, die ik in het an: der gat had gezet, en waar van ik tot hier toe geen verflag gegeeven heb, hadden onder des eenen gansch verfchillen- den weg beginnen: te houden , welke met den gewoonen. loop der zwarten niets gemeens hadt 3 ook gingen zy niet vera re van haare wooning , en kwamen nooit dan met veele voor- Zorgen voor den dag; als zy te huiswaards keerden flipten zy gemeenlyk in door eene opening, welke t haarer geluk- ke, by toeval met fpinrag bedekt was. Zy leefden dus ee- nigen tyd zeer afgezonderd, en ik geloof niet, dat zy mid+ del gevonden hebben om weder by haare makkers te koo- men, dan ten minften agt of tien dagen nadat ik ze in deze nieuwe wooning gezet had. Ik vond ’er omtrent dezen tyd eene op den weg, welke naar de wykplaats der verflägene liep, maar dezelve keerde op het minfte geritzel, dat ik maakte, ftraks weder naar de kleine wooning terug. Korte - daarna egter kwam zy weder voor den dág, en ftilletjes langs de kanten van den zelfden weg voortfluipende, vendt zy eindelyk de wykplaats haarer makkers ,en kwam daar geluk- kig binnen. Verfcheide andere volgden haar ééne voor éé« ne op °t zelfde fpoor, en ’s anderen daags hadden zy alle de kleine wooning verlaaten, en haar met haare makkers of bondgenooten vereenigd. en De geheele troep hieldt zig vêrfcheide dagen ná alkati- der volmaakt ftil, en ik zoude gedagt hebben, dat zy alle vertrokken waren, by aldien ik niet geftadig een Schild- wagt, die aan den ingang ftondt, vernoomen had. Om de waarheid der zaake te ontdekken, bragt ik den fchrik in ‘e leger, ik maakte een loos alarm, en aanftonds kwamen zy met drommen voor den dag. Eenige dagen däarna vernam, ik geen Schildwagt meer, ik mogt toen alarm maaken; ik mogt den grond omwroeten „daar waren geene Mieren meer te vinden. Ik ontblootte dan haare wykplaats geheelenal, en ik bevond, dat zy alle vertrokken waren , zonder dat ik ooit heb kunnen te weeten koomen , waar zy gebleeven Zyn, of wat ‘er van haar geworden is. Ek vermoede; dat ` Jy moeds genoeg gehad hebben, ‘om haar oude vaderland 2 o j 262 MIEREN:KRYG, ‚op te zoeken, en gelukkig genoeg geweest zyn, van het: zelve weêr te vinden. BESCHRYVING VAN EENE KLEINE WÂTERRUPS. door den Heer ..... (Zie le Nouv. Oec, & Lit. XXIX, 156.) vj Eken Engelsch Heer … … naar CHELSEA, daar hy een | 4 Buiten heeft, wandelende, hieldt zig onderweg bezig met eene kleine Plant te bekyken, die volmaakt wel naarde oote Water-lely gelykt, en ’er als eene copy in miniatuur fzo drukt zig de Schryver uit] van befchouwd kan worden; y verwonderde zig over de fraaiheid der bladeren , en merk- te met verwondering aan, dat fchoon deze Plant verre bo- ven ’t water uitftak, haare wortels egter daar niet diep in nedergingen. Dus aandagtig op het maakzel dier Water-plant ftaarende, Zag hy eene meenigte rupsjes van een foort , dat hy niet ken- de, die zeer voorzigtig en langzaam over de fteel en blade- ren kroopen. Dewyl hy niet geloofde, dat dit foort van Rup- BESCHRYVING VAN EENE KLEINE WATERRUPS. 263 Rupfen nog befchreeven was, wilde hy dezelve zo naauw- keurig, als mogelyk zyn zoude, waarneemen. Men weet dat het Ey van een Witje, in plaats van eene andere Kapel voorttebrengen, een Rups geeft; welke ver- volgens vleugelen krygt, en gelyk wordt aan de geene, daar zy haaren oorfprong aan verfchuldigd is. Het zyn ei- genlyk geene verfchillende Dieren, het is het zelfde Lig- haam, waar van de leden op verfchillende wyzen ontz wag- teld en gefchikt zyn. Het Witje heeft nog mond, nog maag, omdat het geen voedzel gebruikt of noodig heeft. Deszelfs eenigfte verordening is om te koppelen , te bevrug- ten, en door middel der eytjes, die ‘er van voortkoomen, het geflagt voortteplanten. Zo dra het wyfje haare eytjes- gelegd heeft , fterft het, en het mannetje gaat haar veeltyds dien weg voor, na dat de koppeling volbragt is, of overe leeft ten minften zyne gade niet lang. | Dit wilden wy vooraf errinneren , eer wy het verflag van onze Rupfen in het byzonder begonden. Het was in de: maand July des jgars 1758, dat men den waaren oorfprong dier gekorvene ontdekte. Op één der heetfte dagen van die maand vernam onze waarneemer een wyfjes Kapelletje, met gryze vleugels, welke over het groen aan den waterkant voortliep of kroop; want zy was zo dik en beladen met ey- tjes, dat zy naauwelyksloopen konde. Met ’er tyd egter ging zy te water, zy zettede zig op een der bladen van de dryvende Plant, daar wy ftraks gewag van gemaakt hebben , en begon daar ten eerften haare eytjes op te leggen, fchoon Zy thans niet in ftaat van te eeten was, nog voedzel noodig adt , zo dreef haar egter het verward geheugen van een blad, daar zy zig voormaals zo dikwils op vergast hadt, en inzonderheid een onbekende drift, om haare jongen een be- kwaam voedzel te verfchaffen , derwaards, en deedt ‘er „ge. lyk ik zeide haare eytjes leggen, die zeer veele in getal wa- ren, en welke zy alle zeer geregeld op verfcheide bladeren fchikte, ftrekkende haare voorzorgen en vooruitzigten zo verre uit, dat zy altoos de fterkfte, dikfte en droogtte bla- den uitkoos. Na deze verrigting, ftortte zy zig in ’t wa- ter, en eindigde haar leven ; zy wierdt, op °t zelfde oogen- blik, ten prooy eener kikvorsch , die haar greetig inflokte. - Zie daar in het voorbygaan weder eene opmerkelyke byzon- derheid, die ons de zuinigheid der natuur, of liever de wy- ze fchikkingen der Voorzienigheid duidelyk aantoont: die Niets te loor wil laaten gaan, en het ééne &ier , zelfs na zyn dood, tot voedzel van het andere verordent. Toen de ey- Oe X 3 tjes 264 BESCHRYVING tjes op deze bladeren gelegd waren, hield ‘er onze waarnee- mer geduurig het oog op. Hy ging ze dagelyks bezien , en ontdekte op den agttienden dag, des voormiddags, dat dezelve begonden uit te koomen; hy verdubbelde zyne op- lettenheid , en nam waar, dat yder eytje een groen Rupsje met een zwart hoofdje gaf. De moeder hadt de eytjes in halve kringen gelegd, en de Rupfen, die ’er uit kwamen , bleeven in dezelfde order, zonder die in ’t allerminst te breeken. Men zag ze °s avonds in die order eeten, zy be- moeiden zig geheel niet met hunne broeders, die op de an- dere bladen waren’, elk bepaalde zig tot zyne Landgenoo- ten, en yder blad was eene afzonderlyke huishouding ofge- meenebest, | „Men kan zig over de geregelde handelwyzeen het wys beftier dier kleine Schepzeltjes niet genoeg verwonderen. Als ’er op het blad, waarop zy waren, geen voedzel meer voor handen was,zo hieldt de geheele troep halte „en {choon >er. bladeren by waren, die ‘er aan grensden en raakten, za wilde, of dorst egter geen van allen van het één tot het an- der blad overgaan , voor dat zy eerst een leidsman of hoofd gekoozen hadden. Zy handelden op dezelfde wyze in de- zen, als of wy een bevrooze Meir over moesten; als w fterk in getal waren, zo zouden wy den overtogt zekerlyk eerst door één, twee of dric, laaten beproeven, op dat wy allen niet gelyk het zelfde gevaar van verdrinken mog- ten loopen. Zo deeden zy even eens; en als zy een hoold ekoozen hadden, zo ging hetzelve alleen vry wat voor uit. : {wee volgden onmiddelyk agter hem , vervolgens kwam ’er eene ry van vier, dan eene van twaalf, en daar op kwam de geheele troep. Naar maate dat het hoofd voortging, volg- den alle de onderdaanen gyne beweegingen na; en draaiden juist regts of links af, naar maate zy het hem zagen doen, Hy geleidde ze dus van blad tot blad, tot dat hy eindelyk cen dik , ftevig en fappig blad aantrof, waar op hy goedvondt zig neêr te flaan; allen gingen zy op dit blad, in dezelfde order, waarin zy den marsch volbragt hadden, en plaatften zig in de eige gelederen. Dus veranderden zy, altoos op dezelfde manier, verfcheide maalen van bladeren , men kon ondertusfchen in die geduurige verhuizingen opmerken „dat het Koningryk onder hen niet erfelyk-ware, maar dat zy een Veld-Heer koozen, op dezelfde wyze, als de Noord- fehe Volkeren voor yderen woesten optogt, of vyandlyken inval ’er eenen plagten te verkiezen. Het Legerhoofd on- derfcheidde zig. niet door eenige byzondere uitwendige vers “ee DO, . . f . too- ' VAN EENE KLEINE WATERRUPS. 265 tooning „ook wierdt het onverfchillig uit den geheelen troep gekoozen, en het geen boven al opmerkelyk is, wanneer by het Leger niet wel aanvoerde, wierdt hy afgezet, en moest hy zig {traks onder het gemeen begeeven. Onder- tusíchen moet men zeggen, dat de grootfte eerampten on- der dit volk, de gevaarlykfte posten waren, even als veel- tyds onder °t menschdom plaats heeft. Het gebeurde dik- wils, dat de Generaal of zyne $taf-officieren tusfchen twee bladen in het watet vielen én verdronken. De natuur heeft dit gedierte verordend om op de oppervlakte van het water huis te houden, maar heeft hen het vermoogen geweigert, om in dit element te kunnen beftaan. | Tot hier toe hebben wy het bedryf dezer Rupfen ge- {chetst, zo als zy met elkanderen in gemeenfchap leeven op. een blad , dat niet grooter is, dan een drie gulden-ftuk; maar welhaast groeijen zy dermaate, dat zy niet langer op zulk een kleinen omtrek verblyven kunnen. Dan gaan z in volkoome vriendfchap, en vrywillig van den anderen af, om elkanderen niet, dan in eene andere gedaante en ftaat weêr te zien. Zy zoeken zig een grooter verblyf, daar zy in ruimte en overvloed leeven, zo dat zy, ten einde van drie: weeken, een derde van een duim lang worden. Kort daarop volgt de tyd van hunnen flaap, geduurende welken zy popjes of nymphen zyn, en de manier, hoe zy zig daar toe bereiden, is niet min verwonderlyk, dan alles, wat wy tot hier toe van dit zeldzaame volk gezegd hebben. Gelyk de bladen, waar op zy hun verblyf houden, op de oppervlakte van het water dryven , en daar door blontftaan van onder het zelve bedolven te worden, zo fchynen zy het doodelyk gevaar ,dat hen ,in een tyd dat zy het nietweeten, of er zig tegen beveiligen kunnen, treffen kan,te voorzien,en, door de fchranderfte zorgen, te voorkoomen. Als zy Kapêlle- tjes zyn, kunnen zy zig van het eene blad op het ander bere gen, maar in hunnen flaap en uiterfte verdooving is ’er peen hulpmiddel voor handen; wat raad dan in dezen nood - Zy gaan naar de nabygelege bladeren, zy knabbelen daar’ een ftukje uit; zo groot als een zesthalf; dit naaijen zy op het blad, daar zy zig op verhouden, met een draad, dien’ Zy zelve gefponnen hebben, en. waarvan zy de ftof, daar hy uit-beftaat, uit hun eige lighaam haalen. Zy kruipen daar vervolgens onder, en gaan voort met ’er zig vólkoo- men in te benaaijen, en alle openingen derwyze tóe te ftop- pen, dat zy veilig voor het wäter zyn. Zo zy zig ónder- tusíchen wat te fchielyk in dezen kluis begeeven hebben, l A 4 eer 266 BERIGT WEGENS eer zy nog ophielden van te moeten eeten, en deze nood. druft hen gevolgelyk nog prangt in hunne*afzondering , zo fteeken zy het hoofd eventjes buiten een gaatje uit, en ee- ten met veel zuinigheid en overleg, van het geene naast onder hun bereik is, waarna zy het hoofd weêr in trekken, en de gemaakte opening fluiten, en als men dit foort van kist eenige dagen daar na opent, vindt men ze als in een foort van zyden dood-kleed bewonden. , Als de Rups, of het popje naderhand in de gedaante van Witje uit dit kistje vọor den dag koomt, blyft het zo lang op het blad, als noodig is, om zyne vlerken te droogen, waarna het gaat vliegen. Het mannetje vliegt hoog, en maakt groote draaijen en bogten. Het wyfje houdt zig ge- meenlyk op de kant van ’t water op, daar zy het mannetje verwagt. Zo dra zy bevrugt is, en eytjes draagt, gaat zy naar de bladen’ van dezelfde Plant, legt de eytjes daar op, en eindigt haar leven. Zo haar getrouwe egtgenoot haar overleeft, zo duurt dit ten hoogften maar twee of drie da- gen; en nog moet hy binnen dien tyd niet onder de handen van den een of anderen vyand vallen, gelyk vaak gebeurt ; zo hy dit ont{napt, gaat hy zig onder eene grootere Plant nederzetten, en fterft daar in vrede. BERIGT WEGENS DE KREEFTS-OOGEN. Door den Heer 3. CHOUNSEY, Geneesheer der Rusfifche Troepen &c. - Lr getrokken uit de (Nouvel. Oecon. &@ Lit. HIL 156.) E fteentjes , welke men oneigenlyk KREEFTS-OOGEN noemt, worden in de Lighaamen dier Visfchen zelve. gevonden, Yder kreeft maakt ‘er jaarlyks twee; te weeten één aan yder kant van het voorfte en anderfte gedeelte der maag. Die twee fteentjes neemen hunnen aanvang tusfchen derzelver twee vliezen of rokken; dé platte of holronde zy- de legt tegen den binnenften rok, die dun en doorfchynen- de, fchoon fterk , en van eene hoornagtige zelfftandigheid is. De bolronde zyde is altoos buitenwaards gekeerd; zy wordt door de vleezige en weeke vliezen der maag bedekt, wier indrukfels zig hierom meest altoos op die zyde der fteentjes vertoonen. Dezelve groeijen allengskens en mét Jaagen tusfchen deze twee rokken in, en worden gemaakt door dé verfteenende fappen , welke uitwaasfemen uit de ope DE KREEFT S-0.0G6GEN. 267 openingen der vaten, welke aan de binnen-zyde van het buis tenfte bekleedzel zyn; de binnenfte rok „die vaster en hoorn- agtiger, ook dunner is, en Zo veel niet uitwaasfemt, doet geen anderen dienst, dan de uitwaasfemingen die van dè binnenzyde des buitenften roks koomen, te vangen , te ftui- ten en te bewaaren , en dit is de rede , dat de fteentjes naar die zyde of plat of holrond zyn. Het eerfte fchubbetje, dat men van deze fteentjes gewaar wordt, wordt altoos derzel- ver middelpunt, en de volgende laagen worden ‘er om en op gelegd , zodat de randen aangroeijen naar maate de fteen- tjes dikker worden „en zy dus in den omtrek en dikte tevens aanwinnen. Eer men de fteentjes zelve, of eerfte fchub- betjes in de Kreeften kan ontdekken, vertoonen zig aan de buitenzyde van den binnenften rok, kleine ronde vlekjes, die wat doof, maar anders witter zyn van kleur, dan het overige der maag. Die vlekjes vertoonen zig juist, daarde fteenen vervolgens koomen. Tegen over dezelve ziet men die kleverige fnotterige zelfftandigheden , die zommigen voor klieren neemen ; dezelve zyn grooter en zigtbaarer als ‚de Kreeften geene fteenen in de maag hebben. Maarmen befluit hier egter verkeerdelyk uit, dat die zelfftandigheden of klieren zelve fteenen worden, door allengskens eene ge- noegzaame hardheid aan te neemen , zy dienen flegts gelyk wy zeiden, om de vogten-uit te waasfemen, welke geftuit , allengskens verfteenen. - Men heeft zig verbeeld, dat de Kreeften zig van deeze fteentjes ontlastten, als zy hunne fchaalen afleggen, het welk men weet dat jaarlyks tegen of in het voorjaar ge- fchiedt. Dit is eene dwaaling, waar van men den-oorfprong gemaklyk kan nagaan. Het is vry moeijelyk om het gebruik dier verfteeningen aan te wyzen. Het waarfchynlykst, dat men ’er van gisfen kan, is, dat deze fteentjes, zo wel als de oude fchaalen, waarvan zy een gedeelte weder opeeten, of op eenige ande- re wyze in hun lighaam doen overgaan , het dier moeten die- nen, om aan deszelfs vogten de etgenfchap te geeven, van fchielyk wederom een nieuwe fchaal, in plaats van:de afge- legde, toe te ftellen ; en dat de wgakzaame natuur dit mid- del in voorraad verordend heeft, om dat verlies, dat zy goedvindt deze dieren jaarlyks te doen lyden, met allen moogelyken fpoed te herftellen. De fynfte deeltjes dezer fteentjes zullen moogelyk in de vaten opgenoomen, en met de vogten vermengd „eene zekere hoedanigheid aan die vog- ten moeten geeven, (of ten minften dezelve merkelyk aan- zetten):om verfteenende uitwaasfemingen te maaken, be- halven dat zy zelve kunnen dienen, om de eerfte beginfels van de nieuwe fchaal te helpen maaken. Die gedagte is on: dertusfchen niet zeer gunftig voor het gevoelen van hen, welke de Kreefts-oogen dienftig houden , em de fteenagtige faamengroeijingen in onze nieren en blaas te ontbinden. Het is in de groote Rivieren naar den kant van stracan, dat men de grootfte Kreeften, em zogenaamde Kreefts-o0- gen vindt. De Visfchers vangen deze dieren hoofdzaake- lyk om die fteentjes, die zy by zig hebben. Zy haalen ze pit derzelver maagen, en gebruiken daar toe verfcheide middelen; zommige verbryzelen de visch door middel van houte ftampers, waarna zy dezelve in tobben met water leg- gende, de fteentjes, die na onderen zinken, gemaklyk be- koomen. Andere vergenoegen 'zig om de Kreeften op een hoop te leggen, en ze te laaten rotten, waarna zy ‘erde fteentjes op dezelfde wyze door middel van het water af- fcheiden. Men verkoopt ze voor eenige weinige ftuivers het ponds alle de Apothekers van Rusländ bekoomen ze op die wyze, en men voert ‘er eene verbaazende menigte van buiten ’t Ryk. | Dog hoe gering de prys dier fteentjes wezen mag, men - laat egter niet na, van dezelve nog met kryt pyp-aarde, of andere zelfitandigheden van dien aart te vervalfchen. Zy verliezen ‘er mogelyk niets by van hunne deugd, en zyn misfchien even goed of beter in °t gebruik. | Wy zullen hier ten befluite by aanmerken, dat men naar alle waarfchynlykheid die zelfde fteentjes in alle andere Rt- . vier- DE KREEFTS-0OOGEN. 269 \ `. vier-kreeften zou kunnen vinden, en dat de voornaamftk byzonderheden, welke de Rusfifche Geneesheer mededeelt, of reeds aangemerkt, of ten minften vermoed zyn doorden Heer de REAUMUR, gelyk men in zyne Memoires, die hy in de jaaren 712 en 1718. aan de Academie der Weesenfchap- pen-heeft ingeleverd, zien kan. VAN DE ONTWRIGTING VAN HET DY-BEEN DOOR UITER- LYK GEWELD, EN DE HERSTELLING VAN HET ZELVE. strekkende tot een vervolg van een voorgaande verhandeling over dit onderwerp.. TY hebben in een voorgaand Stukje van onze Letteroe- y feningen (*)een vooroordeel van veele onzer hedens daagfche Heelmeesters tragten tegen te gaan, hier in be- ftaande , dat het Dy-been , door uiterlyk geweld nimmer ontwrigt, en dat het gene men voor eene Ontwrigting houdt, een breuk is in den hals, en by het hooft van het gemelde been, Tegenwoordig zullen wy, tot bevestiging van het te voren geftelde , twee gevallen mededeelen , waar’ door dit nog te meer buiten twyfel gefteld wordt. Beide deeze gevallen vinden wy befchreeven in de Verhandelingen van de Koninglyke Engelfche Maatfchappy der Weeten- fchappen (F). et eerfte vinden wy op deeze wyze aangeteekend: een ` man van middelbaare jaaren, gezond en fterk, viel op den 20 Maart, 1759, als hy een zak tarw van een paard zou af- neemen, en zyn voet uitflipte, achter over, met zyne bil- len op den grond, en de vragt tarw op zynen buik en Dyen. De knegts bragten hem in huis, en leiden hem te bed , waar op hy lag met ondraaglyke pyn, wanneer de Heer CHAR- LES WHITE, Heelmeester, by hem kwam, omtrent twee vuren na dat de val gefchied was. Hy bevondt des Lyders rechter bil tweemaal zo dik als de ander; de knie en voet van dezelfde zyde waren binnenwaards gedraaid , en de Dy merklyk korter geworden. Wanneer hy met de Dye eene drajing poogde te doen, werdt ‘er geen de minfte kraaking gehoord. Dit decdt den Heer wuirte gelooven dat her oQ (*) Iide Deel, N. I pag. 38. (f) Philyopb. Transa&. Pol. LL, Patt, IL, pag, 676 en 846. ' 270 DE ONTWRIGTING EN HERSTELLING hoofd van het been uit de kom-holte was gedreeven ; en by mader onderzoek, voelde hy het zelve, zeer duidlyk , on- der de bil-Spieren: en begreep dat de vergrooting van dee- zen hier door, en niet door eenige kneuzing veroorzaakt ware. Hy herftelde het been op de volgende gemaklyke en eenvoudige manier. l i Eenige fervetten om een van de ftylen van het voeten-end van de bedftede geflagen hebbende,om de fchaaving te voor- koomen, deedt hy den Lyder op den rug liggen, met een been aan elke zyde van den ftyl; hier op plaatíte hy drie of vier’ helpers, om aan ‘het ontwrigtte been te trekken; wyl de ftyl nu tegen zyne liesch koomende een vast punt maak- te. Terwyl de uitrekking gedaan werdt, floeg de Chirur- gyn zyn flinker hand op het hoofd van het been, om het in zyne plaats te doen gaan; draaijende, op hetzelfde oogen- blik, met zyne rechter hand, de knie naar buiten, en bragt dus het been in de holte, met het grootfte gemak, doch met zulk een ongemeen luid gekraak, dat het allen, die ‘er tegenwoordig waren, verwonderde. ' l e Lyder was van het oogenblik af gemaklyk de zwel- Jing van de bil was geheel verdweenen. Na verloop van veertien dagen kon hy weder alleen gaan, en het been welk ontwrigt was geweest, was even lang als het ander. Het tweede geval wordt dus verhaald. Fohr Down, een man van een middelmatig ftatuur, en veertig jaaren oud, * beezig zynde met zyn meesters paarden in te fpannen , fchrik- ten deezen íchielyk en raakten op de loop met de chaife. Hy ftont met zyn rug naar de chaife, waarvan het wiel, terwyl het met groote {nelheid rond draaide, hem floeg tegen het bovenfte en achterfte gedeelte van de rechter Dye. Hy viel op den grond,en hadt geen vermogen om weder opte ftaan. De Heer CHARLES YOUNG, fchryver van deze waarnee- - ming, werdt terftond na het geval gehaald, en deedt den Lyder te bedleggen. By onderzoek werdt bevonden, dat liy alleen klaagde over een heftige pyn omtrent de geleding van de Dye met het Heupbeen , welke op de geringfte be- weeging van het been verzwaarde. De teen was binnen- . waards gedraaid naar de hiel van den flinker voet, de hiel ‘wan het beledigde been naar buiten; en het geheele been, wan het hoòfd van:de Dye tot het uiteinde van de tee: nen, naar gelang verdraaid. Het kwam my, zegt de Heer voune , op het eerfte ge- zicht baarblyklyk voor, dat ’er een breuk, of een ontwrig: ting van het Dy-been moest zyn. Het eerfte, meende ik, was VAN HET DY-BERN. of was ligt te ontdekken. Maar, myne hand leggende opden grooten Draaijer, terwyl een helper den voet heen en we-. der, naar binnen en naar buiten, draaide, konde ik voelen dat de beweeging van den grooten Zrochanter zeer net ge- lyk was met de beweeging van het benedenfte end van de Dye; en ik befloot hier uit, dat zo ’er een breuk ware, de- zelve moest zyn tusfchen den grooten Draaijer „en het hoofd van het been. En was dit het geval geweest, meende ik het wel te zullen ontdekt hebben door de kraaking, welke dan altyd gevoeld wordt, wanneer twee gebroken ítukken van een been tegen elkander bewogen worden. Doch niets zulks konnende befpeuren , en het been echter zo verdraaid zynde, en de pyn zo heftig, en bepaald omtrent de deelen van het gewrigt geloofde ik vastelyk en verklaarde het ge- val te zyn eene Ontwrigting van de Dye; en íchikte my, om dezelve te herftellen door de gewoone wyze van uitrek- king. Tot dit einde maakten twee mannen de uitrekking, trekkende aan fervetten, welken om den enklauw-geflagen waren, terwyl anderen de tegenwerking verrigtten, met ` te trekken aan een laaken, °t welk tusíchen zyne beenen was doorgebragt „en aan °t hoofdenend van de bedftede vast- gemaakt, de voet naar buiten draaijende terwyl zy de uit- rekking deeden. Dit verwekte hem groote pyn, maar het been werdt fchielyk geheel aan het ander been gelyk. Het vertoonde zich even lang, en op het bed neergelegd zynde, lagen de groote teenen en hielen van beide voeten in een gelyken ftand5 het eenig onderfcheid tusfchen de twee bee- nen, welk ik befpeurde , was een geringe platheid op de heup van de rechter zyde. Na zes of zeven dagen was hy gemaklyk , en in ftaat, oni fnet krukken over huis te gaan, en een aanmerklyk gewigt van zyn lichaam op het rechter been te draagen; van dee- zen tyd af werdt hy fterk, en is nu, en reeds lang geweest op dit been zo fterk en krachtig als op het ander, zonder hec minfte verfchil van lengte, of iet anders. De Schryvers van deeze Waarneemingen belyden bei- den, eenftemming, dat zy geenzins vast ftellen, dat de hals van het Dy-been niet fomtyds gebroken, of meer- maalen gebreken dan ontwrigt worde ; maar, dat uit de opgegeeven Waarneemingen blyke, dat het ook ontwrig- te, en wel, zegt de Heer youne , zonder een boven- maaten groot geweld, als het geweld maar op een zeke- re wyze, op het deel aankoomt. De laatstgemelde Schryver is van gedagten , dat de ver- zwakking der Spieren, door den Lyder vyf-en-twintig da- gen in ’t bed te houden, en zyne vermagering door me- nigvuldige Hargatiën ə veel toegebragt hebben tot de ge- maklyke herftelling van de Ontwrigting, zo gemaklyk, zegt hy, als ik ooit een ontleedde Schouder heb zien her- ftellen. Hy voegt ’er nog by; zou niet het geeven van fterke Purgeermiddelen ; en dezelven dikwils te herhaa- len, om de Spieren van fterke en zwaar gefpierde men- {chen flapper en rekbaarder te maaken, konnen dienen tot herftelling van de Ontwrigtingen van het Schouder- been, welken zo menigmaalen bevonden worden op gee- nerleie wyze herftelbaar te zyn? MENGELWERK, TÓT FRAAYE LETTEREN , KONSTEN EN WETENSCHAPPEN, ~ BETREKKELYK. NATUURLYKE GODSDIENST EN ZEDEKUNDE. Vervolg van bladzyde 237. ZELFS-BEPROEVING EN BEKEERING. N’ dat men dan, gelyk wy in onze twee vorige Afdee- | lingen hebben aangeweezen, de menfchelyke Natuur 'in het algemeen, mêt aandagt gå geflaagen, en opgehelderd heeft, uit wat beginzels wy ALLEN gewoon zyn te wer- ken, zo moeten wy een ftap verder. gaan, en onze Natuur en Zedelyke gefteldheid in bet byzonder onderzoeken, om niet flegts een klaar begrip te hebben, hoe wy als meníchen handelen, maar ook welke hartstogten en neigingen in ons zelven byzonderiyk de overhand hebben? van wat geaard- heid wy zyn? welke voorwerpen en dringredenen den mees- ten indruk op ons maaken? voor welke verzoekingen we ons gevolgelyk het meest te wagten, welke gevaaren zorge vuldigst te vermyden hebbeń? | oe, - [n dit onderzoek nu van zig zelven, zal elk terftond be- merken, dat hy altoos meer of min door eenige dier begin- fels gedreeven wordt welke wy te voren zagen, dat oor- fpronkelyk tot dè menfchelyke Natuur behooren; dat hy die ` verftandelyke, die redelyke bekwaamheden en vermogens bezit? welke hem in ftaat kunnen ftellen , om alle zyne ver- fcheiden driften te teugelen en tot nuttige eindens te beftie- ren; dat hy met een zedelyk gevoel ,om het zo uit te druk- ken, is befchonken , het welk hem eigenaartig leidt tot ag- ting voor, en verwondering over alles, wat wezenlyk groot; fchoon , en voortreffelyk, is; dat zyn geweeten hem ten fterkften port ter betragting van alles, wat hy begrypt zyn pligt te zyn; dat hy eene onbepaalde zugt naar kennis hebbe; en verfcheide vermogens bezit, welke hy naar eige : keuze en goedvinden vryelyk kan te werke ftellen, en al ef niet gebruiken; en dat hy gevolgelyk door dit alles in ftaat is gefteld, om een.geduüurigen voortgang te maaken in het geen de verbetering en volmaaking zyner redelyke na- HIL DEEL. MENGELW, NO. 8. tuur ) 876 NATUURLYKE GODSDIENST - tuur kan bevórderen, dat fchoon de gugt voor zyn eiger geluk, en eene beredeneerde Liefde voor zig zelven „altoos de eerfte Springveer zyner bedryven wezen mag en moet , dit egter niet het enigst Rigtfnoer is, waar naar hy zig al- toos te gedraagen hebbe: dat hy ook door onverbreekbaare banden van agting, liefde, meewaarigheid en erkentenis aan Zyne medemenfchen is verknogt, dat zyne natuurlyke haïtstogten zelve hem ter betragting dier pligten noopėn, en dat hy hunne belangens derhalven, zo wel als zyne eige behoort raad te pleegen; maar ter zelfder tyd wordt hy in zyn harte ook een diepen indruk eener Godheid gewaar; hy is inwendig overtuigd, hy gevoelt , om zo te fpreeken, dat ‘er een onbegonnen en allervolmaaktst Opperwezen is, van het welk hy zyn beftaan ontleent, aan het welk hy den æ- lerdiepften eerbied, de levendigfte erkentenis en nederig- fte onderwerping is verfchuldigd , ja aan het welke hy eene naauwkeurige rekenfchap van alle zyne bedryven, woor- den en geddgten zal moeten geeven, — Dus zal yder, die zig ‘zelven aandagtig onderzoekt, ten allerduidelykften gewaar worden, dat de byzondere gefteldheid van zyn ei- gen hart, zo wel als die van het menschdom in het alge-. meen, hem de kragtigfte dringredenen verfchaft, om aller- teie deugden te oeffenen, en zig op eene doorgaande er ftandvastige betragting van alle zyne pligten uit te leg- gen. | Maar fchoon elk der gemelde beginfels in de menfchely- ke natuur zelve gegrondvest ,en met ons wezen onverbree- kelyk verknogt is, zo moet men egter, ter zelfder tyd, er- kennen dat die beginzels meer of min vermogen hebben, op de bepaaling van onzen wil, naar de verfchillende geaard- heden dier perfoonen, waar in dezelve met andere neigin- gen verbonden zyn. Zommige menfchen namelyk fchynen zo gemaakt, dat alle die deugdzaame driften , als wy ze dus noemen mogen, tevens in hen werken, maar dit is de ge- woone gedardheid der menfchen niet. In den eenen heb- ben de gezellige hartstogten , hebben menfchenliefde,. Vriendfchap en meewaarigheid de overhand, terwyl een an- der, uit der aart meer tot eene naauwgezette regtvaardig- heid overhelt „en een derde door het befef zyner verpligun gen aan de Godheid byzonderlyk getroffen wordt. Het is vry moeijelyk te bepaalen,in hoe verre de verfchil- lende trappen van alle die onderfcheidene geaardheden na- tuurlyk zy, en tot onze oorfpronkelyke gefteldheid behoo- ren, of in hoe verre wy ons dezelve door involging, ge- woonte en heblykheden eige gemaakt hebben? Dit mogen we egter in het algemeen aanmerken en verzekeren, dat geene neiging, welke ons regtftreeks en onmiddelyk tot ee- nig foort van ondeugd aanzet, tot onze menfíchelyke na- tuur oorfpronkelyk kan behooren, of haaren grondflag heb- ben in de eerfte {chikking onzer zielen of lighaamen ; neen! Het is onzer eige verzummenis en {chuld te wyten , dat wy met de vermeerdering der jaaren, in plaats van geduurige vorderingen in de deugd te maaken, veeltyds te rug gaan, en de kwaade neigingen „ welke in onze vroege jeugd naau- welyks zigtbaar waren, allenskens de overhand verkrygen in ons gemoed, terwyl de goede zwakker worden; dit is eene verdrietige aanmerking 5 maar eene aanmerking, die, gelyk zy ter betooging onzer voorgaande verzeketing no- dig was, zo ook door de ondervinding niet dan al te veel bevestigd wordt. , Wy zullen hier in geen omftandig verflag treeden wegens de verfcheide byzonderheden, welke in de natuurlyke ge- fteldheid van verfchillend foort van menfchen plaats hebben 5 het zal voor tegenwoordig genoeg zyn, in het algemeen aan té merken , dat zelfs die geenen, welke het minst werk maaken, om de voorfchriften der deugd te volgen , by cen naauwkeurig onderzoek bevinden zullen , dat hunne Na- tuurlyke neigingen, zo lang dezelve door geen vrywillige wanbedryven bedorven en verbasterd zyn, hen van zelve ter betragting hunner pligten leiden; deallerbaatzugtigfte , en zy, welke de hev gite hartstogten hebben, zullen ge- waar worden, dat ’er zulke beginfels van billykheid en regt door den Schepper zelven hunner natuuren Zyn ingeplant, waar door zy genoegzaam in ftaat zyn, om alle ongeregelde beweegingen, die hen van °t pad der deugd vervoeren Zoue den, aanttonds te doen ophouden, en zig zelve van de vol- {trekte noodzaaklykheid te overreeden, dat zy dus, en niet anders moeten handelen. En hoe zorgvuldiger een mensch de oorfpronkelyke gefteldheid zyner natuure gade {laat , hoe, volkosmener hy overtuigd zal worden, dat bet verzuim van. 2 ee- 278 NATUURLYKE GODSDIENST eenig gedeelte van zyn pligt even eigenaartig ftrekt , om d- les wat loffelyk en pryswaardig in hem is, te vernietigen 4 als om hem van het wezenlyk genot, en ’t regte vermaak y dat uitwendige voorwerpen hem zouden kunnen geeven, te berooven. Laat ons ten dezen opzigte verder aanmerken, dat men met zeer veel rede mag vermoeden, datde byzondere ge- fteldheden, met welke wy in de wereld koomen, alle wys- felyk gefchikt- zyn naar de omftandigheden, daar we ons naderhand in bevinden. By aldien wy derhalven een gepast karakter bewaaren, en overeenkomftig willen handelen met de byzondere oogmerken, welke de alwyze God met ons beftaan bedoelde, zo moeten wy byzonderlyk die deugden aankweeken , daar wy natuurlykst toe overhellen. ‘Hy, welke detwyze is gevormd, dat de aandoeningen van men- {chenliefde, tederheid, medelyden, en alle andere gezelli- ge deugden, den meesten indruk op zyn harte maaken „kan redelyker wyze uit dat gevoel befluiten , dat des Scheppers inzigt, met hem dergelyk een lighaams of zielsgefteldheid te geeven, geweest is,om hem deze deugden inzonderheid in een zeer hoogen en uitfteekenden trap te doen betrag- ten. En op gelyke wyze kan, hy , die eene onléschbaare dorst naar kennis en nutte weetonlchappen im zynen geest ontdekt, of-die een natuurlyk vermaak fchept in een werk- ‘Zaam leven, hier uit met goed regt opmaaken, dat hy tot deze eindens byzonderlyk. verordend is; en dat hy aan des Scheppers oogmerken beantwoordt, wanneer hy zyn ver- {tand met allerleie nutte'kundigheden verciert, zyne zielse vermogens door oeffening en overdenking uitbreidt , of door eene edelmoedige betragting van alles, wat met regt groot en agtenswaard genaamd mag worden „den lof en toe- juigingen zyner medemenfchen wint. Des Scheppers oog- merken vertoonen zig in zodanige geaardheden duidelyk, en de natuur zelve wyst hen den weg, dien zy hebben in te ‘laan, om aan die oogmerken te beantwoorden. Daar nog ‘bykoomt, dat, by aldien zy dus hunne natuurlyke neigine gen, niet volgen, en dien weg inflaan, welke hen door hunne geftellen wordt aangeweezen, men naauwelyks kan verwagten , dat zy in tegenftrydige oogmerken gelukkig ` flaagen „of nuttige Leden voor de Maatíchappy worden zul- len, zo min als zy, fteeds tegen hunne verkiezingen en geaardheid aan bruisfchende, voor zig zelve vermaakelyk ' kunnen leeven. Ondertasfchen is en blyft het altoos nood- zaakelyk , dat wy onzen algemeenen levensloop overeen- | - kom» EN ZEDEKUNDE, 279 komftig met onze verkiezingen inrigtende, fteeds bedagt moeten wezen, om natuurlyke , geen bedorve neigingen te volgen , en ter zelfder tyd alle andere deugden, welke on- der ons bereik zyn, met alle moogelyke naauwkeurigheid te betragten. Dit egter moet gewisfelyk ons geval zyn, bvaldien wy de oeffening der Deugd niet ernstig ter harte neemen, en ter onze Hoofd-bezigheid van maaken; daar integendeel, dit voorneemen eens regt gemaakt, en ernstig agtervolgd zynde, niet kan nalaaten geduurige vorderingen voort te brengen. De fterkte van onze Natuurlyke goede. neigin- gen moet van zelve geftadig toeneemen a naar maate wy de: k 3 zel. 280 NATUURLYKE GODSDIENST zelve meer te werke ftellen, dat is te zeggen, naar maate wy ons der betragting onzer pligten meer bevlytigen ; en zo dra wy derhalven een vast voorneemen hebben opgevat, om ons geheele gedrag en zeden naar de wetten van betaamel yk- heid en Regt te íchikken, zo moeten wy ter zelfder tyd, ons hart met alle mogelyke naauwkeurigheid onderzoeken , onzen voorigen Levenswandel nagaan, en onpartydig be- fchouwen, in hoe verre onze gemoedsgefteltenis en voor- leede bedryven met de zedelyke wetten al of niet overeen- koomen? dit onderzoek is volftrekt noodzaakelyk , om het goede, dat wy in ons bevinden zullen, meer en meer te voltooyen, het gebrekkige te verhelpen, en het kwaade te regt te brengen; want zeer veel gebreklykheden, zeer vee- le verkeerdheden zullen wy in dit onderzoek ontdekken ; zo wy reeds een tamelyken ouderdom hebben, eer wy ons be- ginnen te bekeeren , en deugdzaam te leeven , zo mag men met rede onderftellen, dat ’er zig noodwendig veele onge- regeldheden in onzen vorigen Levensloop vertoonen zullen 5 en byaldien wy door een gelukkig geftel of beredeneerde voorzigtigheid ons zelven al van die buitenfpoorigheden hebben weeten te hoeden, byaldien wy ons zelfs reeds vroeg- tydig op de deugdsbetragting hebben toegelegd, altoos eg- ter zal het blyken, dat ‘er nog zeer veel te verbeteren valle, dat wy in verfcheide gelegenheden merkelyk zyn te kart ge- komen, in verfcheide andere voorvallen onvoorzigtig ge- handeld hebben, en dat ’er in het algemeen veele neigingen zig als nog wederbarftig verzetten tegen het geen onze rede en pligt ons menigwerven voorfchryft. Maar aan de eene zyde is het blykbaar „dat onze droefheid over het voorledene voor ons van geen dienst of voordeel wezen kan „dan voor zo verre dezelve ons toteene wezenlyke en duurzaame verbetering leidt; en aan den anderen. kant kan men naauwlyks onderftellen, dat iemand „die de dingen in haar waare ligt en regten aart befchouwt, niet ten uiter- ften aangedaan, en met eene waaragtige droefheid vervuld zou wezen, als hy, in goeden ernst, overweegt aan hoe veele verkeerdheden hy zig fchuldig gemaakt, hoe zwaar- lyk tegen zig zelven misdaan, hoe dwaasfelyk zyn waarag- tig geluk verwaarloosd, en hoe ftrydig hy zig gedraagen heeft met die eindens „waar toe de wyze en liefdery eSchep- per hem het beftaan gefchonken hadt., Hy kan, in deze ge- fteldheid van geest, eene bloote belydenis van fchuld on- mogelyk genoegzaam rekenen, daar moet noodwendig een diep berouw en hartelyke droefheid bykoomen. De ondeugd is zo haatelyk in haar zelve, van zulken verderfelyken aart, en brengt zulke heillooze gevolgen voort, dat wy nimmer te grooten afkeer tegen dezelve voeden, nog ons te veel be- klaagen kunnen van ze oit gevolgd en aangekleefd te heb- ben; dit beklag dan, die inwendige fpyt, en de mart, die ’er uit geboren wordt, is een onvermydelyk gevolg eener opregte Bekeering.. 